Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore Mavzu

Mavzu

Published by Bobomurod Jurayev, 2023-08-10 09:17:03

Description: Mavzu

Search

Read the Text Version

Mavzu:Ilmiy izlanishda olimning ijtimoiy mas'uliyati

OLIMNING IJTIMOIY MAS’ULIYATI Fan «havaskorlik» mashg’uloti bo’lgan davrda u asosan adabiy mehnat bilan bog’liq mavzular bilan cheklangan, keng ko’lamli va qimmatbaho tadqiqotlarni talab qilmagan. Ammo u xo’jalik faoliyatida amaliy naf ko’rish uchun mablag’lar kiritiladigan ijtimoiy mehnat tarmog’iga aylangach, vaziyat o’zgardi.  Tadqiqotlar buyurtmaga muvofiq bajarila boshladi. Ilmiy tadqiqotlarning mavzularini belgilash olimlar ixtiyoridan chiqdi.

Olim yangi bilimlarni shakllantiradigan, programmalashtiradigan kompyuter moslama emas! jamoat tadqiqotch ustoz arbobi i o‘qituvchi ma’rifat OLIM tarqatuv Murabbiy chi Uning zimmasida olimlik mas’uliyati bilan bir qatorda, fukarolik mas’uliyati ham bor. U jamiyatga nisbatan neeytral bo‘la olmaydi.

MAS'ULIYAT NIMA Mas'uliyat bu majburiyatlarga rioya qilish va qaror qabul qilishda yoki biror narsa qilishda ehtiyot bo'lishdir. Mas'uliyat, shuningdek, kimdir yoki biror narsa uchun javobgar bo'lish faktidir. Boshqacha qilib aytganda, mas'uliyat odamlarning bir- biriga bo'lgan ishonchiga javoban o'zingizga va boshqalarga g'amxo'rlik qilishni anglatadi. Biz mas'uliyat bilan javob beradigan bo'lsak, biz boshqalarga qilgan jamoat va sadoqatimizni ifoda etamiz.

MAS'ULIYAT NIMA Mas'uliyat bu qadriyat va axloqiy amaliyotdir, chunki u oilaviy, o'quv, ish va fuqarolik hayotiga ta'sir qiladi. Mas'uliyatli shaxs o'z vazifalarini o'z vaqtida va samarali bajaradi. Masalan, topshiriq va vazifalarni iloji boricha eng yaxshi bajaradigan, o'z ishiga mas'uliyatli shaxs javob beradi. Shuningdek, kimdir o'z xatti-harakatlarining oqibatlarini o'z zimmasiga olganida javobgar deb aytiladi. Masalan, odam tasodifan begona narsaga zarar etkazsa va uni ta'mirlashga yoki yangisini almashtirishga tayyorlansa.

Mas'uliyat va javobgarlik o'rtasidagi asosiy farqlar  Vazifaga ega bo'lish, vazifani bajarish uchun zarur bo'lgan hamma narsani bajarish mas'uliyat deb nomlanadi. Shaxs o'z xatti-harakatlari yoki qarorlariga egalik qilishi kutilayotgan holat javobgarlik deb nomlanadi.  Mas'uliyat topshirilgan vazifani bajarish majburiyatini anglatadi. Boshqa tomondan, topshirilgan vazifaning natijasi uchun javobgarlik.  Mas'uliyat yuklanadi, javobgarlik esa qabul qilinadi.  Mas'uliyatning kelib chiqishi tayinlangan hokimiyatdir. Aksincha, javobgarlik mas'uliyatdan kelib chiqadi.  Mas'uliyat topshirilgan, ammo to'liq emas, ammo javobgarlikni topshirish kabi narsa yo'q.  Shaxsning faoliyati, u javobgar bo'lganda, albatta o'lchanmaydi. Odamning faoliyati o'lchanadigan javobgarlikdan farqli o'laroq.  Mas'uliyat - bu narsa, odam vazifadan oldin yoki keyin javobgar bo'ladi. Odam faqat topshiriq bajarilgandan yoki qoniqarsiz bajarilgandan keyingina javob berishi mumkin bo'lgan javobgarlik.

Olim mas’uliyati: a) kasbiy va b) ijtimoiy mas’uliyat ko‘rinishlarida namoyon bo‘ladi.  Olimlarga tadqiqot faoliyati erkinligi, uning muammolarini mustaqil tanlash, fanni rivojlantirish uchun mo’ljallangan resurslar qaysi ilmiy muammolarga va qay tarzda sarflanishi lozimligini hal qilish imkoniyati berilishi kerak. Aks holda fan imkoniyatlaridan amalda to’laqonli foydalanilmaydi.  Bunga javoban fanning erkinligi g’oyasining muxoliflari ilmiy faoliyat ustidan ijtimoiy nazorat tamoyilini ilgari suradilar. Ularning fikricha, ilmiy hamjamiyat fanni rivojlantirishga faqat o’z ichki ishi sifatida qaraydigan «sekta»ga aylanib qolmasligi kerak.  Agar olimlarga ilmiy tadqiqotlarning maqsad va yo’nalishlarini mustaqil belgilash huquqi berilsa, ular «ziyokor» maqsadlarga erishish ketidan quvib, «unumdor» maqsadlarni butunlay unutishlari mumkin. Bu holda fan olimlar qo’lida o’z qiziqishlarini g’azna hisobiga qondirish vositasiga aylanishi mumkin. Hamonki jamiyat fanni mablag’ bilan ta’minlar ekan, u fanning rivojlanish jarayonini nazorat qilishga haqlidir.

Umumiy mulohazalardan kelib chiqib, olimlarda ilmiy tadqiqotlarning cheksiz erkinligi bo’lishi mumkin emasligini (va hech qachon bo’lmaganligini ham) tan olish zarur. Umummadaniy, eng avvalo axloqiy qadriyatlar fanni rivojlantirish manfaatlaridan ustun turadi. Odamlar qo’liga tabiatga va insonning o’ziga ta’sir ko’rsatishning ilgari olimlar hatto orzu qilishlari ham mumkin bo’lmagan o’ta qudratli vositalarini beruvchi hozirgi zamon fani uchun esa bu ayniqsa muhimdir. Ilmiy tadqiqot erkinligi insoniyatning mavjudligi uchun xavfli bo’lgan ilmiy eksperimentlarga tatbiq etilishi, hech shubhasiz, mumkin emas. Bu sog’lom fikrlovchi odamlar, shu jumladan fan odamlarida ham e’tiroz uyg’otmasa kerak.

 Olimlar madaniy an’analar va siyosiy-mafkuraviy mo’ljallar tazyiqi ostida yashaganlar va faoliyat ko’rsatganlar, jamiyat (davlat, jamoatchilik fikri) ularning dinga, cherkovga va hukumatga nisbatan xayrixohligini kuzatib borgan. Antik demokratiya andozasi sanalgan davlat – Afinada Anaksagor va Suqrot o’z noan’anaviy qarashlari uchun jazoga tortilgan, O’rta asrlarda esa «dahriyona» fikrlarni rivojlantirishga jur’at etganlar qattiq ta’qibga duchor bo’lganlar.  Uyg’onish davrida fan ilohiy sxolastika va falsafiy mushohadalar doirasidan chiqib, diniy aqidalarga bog’liq bo’lmagan haqiqatga doir izlanishlarning qaltis yo’liga kirgach, olimlar erkin ilmiy izlanish o’zlari shakkoklikda ayblanishlariga olib kelishi mumkinligi bilan hisoblashishga majbur bo’ldilar.

Neytralizm nuqtai nazari zamirida ilmiy bilimning tabiatan qadriyat emasligi haqidagi nazariya yotadi. Bu nazariyaga muvofiq, ilmiy bilim faqat deskriptivn(tavsiflovchi) va proskriptiv (buyuruvchi) iboralar sifatida ta’riflanishi mumkin, qadriyatlarga doir iboralar (ya’ni biror narsaning inson uchun qimmati haqidagi mulohazalar) fan vakolatiga kirmaydi va ilmiy bilimda mavjud bo’lishi mumkin emas. Ikkinchi tendensiya olimning ijtimoiy mas’uliyati tamoyili ilgari surilishi bilan bog’liq. Bu tamoyilga muvofiq, olim o’z ilmiy faoliyatining metodlari va maqsadlari uchun ham, uning natijalari va oqibatlari uchun ham jamiyat oldida javobgar bo’lishi insoniyat oldidagi mas’uliyatni his qilishi lozim.

Olimlarning ijtimoiy mas’uliyati ijtimoiy nazoratni to’ldiruvchi, jamiyat uni yo’lga qo’ya olmagan holda uning o’rnini bosuvchi omil bo’lishi va jamiyat yoki boshqa biron- bir ijtimoiy kuch uni monopoliyalashtirgan va undan g’ayriinsoniy maqsadlarda foydalangan hollarda unga qarama-qarshi kuchga aylanishi lozim.

Metodologik madaniyat Metodologik madaniyat - bu metodologik bilimlarga asoslangan ilmiy fikrlash madaniyatidir, uning o‘zagi esa metodologik refleksiyani tashkil etadi. Pedagog-tadqiqotchining metodoiogik madaniyati - tadqiqotchining qadriyatlami anglash, tizimli metodologik bilimlar, ilmiy izlanishning jarayoni va natijalarini loyihalashtirish, amalga oshirish va baholashning metodologik ko’nikmalari, ilmiy muammoning adekvat echimini taqozo etadigan shaxsiy intellektual uslubni integratsiyalashni talab etuvchi kasbiy madaniyat komponentidir.

Nolevoy daraja Integrativ Beqaror- empirik Metodologik inadaniyatning shakllanganlik darajalari: Tadqiqotchilik Evristik daraja darajasi

Nolevoy daraja Nolevoy daraja - metodologik madaniyat elementlari shakllanmagan

Beqaror-empirik daraja  tasavvur etish darajasida noto‘liq metodologik bilimlar, ayrim metodologik, rasmiy-mantiqiy va vositatexnologik ko‘nikmalar shakllangan;  tadqiqot ishining mavzusi dolzarb emas, muammo aniq qo‘yilmagan va shakilantirilmagan;  tadqiqot metodologik nuqtai nazardan asoslanmagan, eklektik tusga ega; kategorial apparati mazmuni va tarkibiy tuzilmasi aniq ishlab chiqilmagan, mantiqan noto‘g ‘ri;  faraz yangi emas;  tadqiqot mantiqi metodologik nuqtai nazardan noto‘g ‘ri va asoslanmagan;  tajribaviy ish dasturi nazariy nuqtai nazardan asoslanmagan, texnologik jihatdan ziddiyatga ega;  tadqiqot natijalari va xulosalari originallik, yangilik, nazariy mohiyat yo‘qligi bilan tavsiflanadi;

Evristik daraja  tushunish va qollash darajasida alohida metodologik, mantiqiy, texnologik qobiliyatlar shakllangan;  tadqiqotning ilmiy va amaliy dolzarbligi asoslangan;  kategorial apparati mohiyati va tarkibiy tuzilmasi aniqlashtirilgan, lekin mantiqiy xatolarga yo’l qo‘yilgan;  tadqiqotriing metodologik xususiyatlari, mohiyati, xulosalari o‘rtasida qat’iy korrelyasiya mavjud emas;  gipoteza yuqori evristik potensialga ega, konseptual yangilik, nostandart yondàshuv bilan tasniflanadi;  tajribaviy ishning maqsadi asoslangan, lekin uning dasturi texnologik amaliyotga to‘liq mos emas;  tadqiqot natijalari va xulosalari yangilik va amaliy tavvsifga ega.

Tadqiqotchilik darajasi -  tushunish va qo’llash darajasida tizimi metodologik bilimlar shakllangan, mantiqiy, texnologik, reflets1 qobiliyatlar, alohida metodologik ko‘nikmalar shakllangan;  tadqiqotning ilmiy va amaliy dolzarbligi asoslangan; kategorial apparati mohiyati tarkibiy tuzilmasi aniqlashtirilgan, mantiqan to‘g ‘ri;  tadqiqotning metodologik xususiyatlari, xulosalari o‘rtasida qat’iy korrelyasiya mavjud emas;  gipoteza evristik, yangilik, nostandartlik bilan xarakterlanadi, tadqiqot mantiqi metodologik to‘g‘ri, asoslangan;  tajribaviy va eksperimental ishning maqsadga muvofiqligi asoslangan, uning dasturi texnologiklikka zid emas;  tadqiqot natijalari yangilik, amaliy va nazariy ahamiyat bilan xarakterlanadi;  alohida bosqichlar, tadqiqot jarayonlarining refleksiyasini amalga oshiradi, lekin metodologik refleksiyaning subyekti (tashabbuskori) emas;  variativ intellektual- uslubiy repertuar; tadqiqotning yuqori evristik potensialga egaligi.

Integrativ -  tushunish va qo’llash darajasida tizimli metodologik bilimlar shakllangan, mantiqiy, texnologik, refleksiv qobiliyatlar alohida metodologik ko‘nikmalar shakllangan;  tadqiqotning ilmiy va amaliy dolzarbligi asoslangan;  kategorial apparati mohiyati va tarkibi) tuzilmasi aniqlashtiriîgan, mantiqan to‘g‘ri;  tadqiqotning metodologik xususiyatlari, xulosalari o ‘rtasida qat’iy korrelyasiya mavjud emas;  gipoteza evristik, yangilik, nostandartlik bilan xarakterlanadi; tadqiqot mantiqi metodologik to‘g‘ri, asoslangan; tajribaviy yoki eksperimentai ishning maqsadga muvofiqligi asoslangan


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook