Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ Διεύθυνση έκδοσης: Δημήτρης Μαλλιάρης Για την έκδοση συνεργάστηκαν: Διορθώσεις: Σοφία Σιδηροπούλου Σελιδοποίηση: Μαρία Σαντοριναίου Εξώφυλλο: Κυριάκος Μεγαλόπουλος Εκτύπωση: Thessprint Φωτογραφίες και αρχειακό υλικό από τη συλλογή του συγγραφέα Πέτρου Στ. Μεχτίδη © 2020 ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΙΔΕΙΑ / ΜΑΛΛΙΑΡΗΣ-ΠΑΙΔΕΙΑ Α.Ε. Κεντρική διάθεση: 25ης Μαρτίου 51, 564 29 Ν. Ευκαρπία, Θεσσαλονίκη, τηλ.: 2310649251 www.malliaris.gr e-mail: [email protected] Κεντρικά βιβλιοπωλεία: • Δημητρίου Γούναρη 39, 546 22 Θεσσαλονίκη, τηλ.: 2310277113 • Ερμού 53, 546 23 Θεσσαλονίκη, τηλ.: 2310252888 ISBN: 978-960-644-035-9 Απαγορεύεται η αναδημοσίευση ή αναπαραγωγή του παρόντος έργου στο σύνολό του ή τμημάτων του με οποι- ονδήποτε τρόπο, καθώς και η μετάφραση ή διασκευή του ή εκμετάλλευσή του με οποιονδήποτε τρόπο αναπαρα- γωγής έργου λόγου ή τέχνης, σύμφωνα με τις διατάξεις των νόμων 2121/1993 και 100/1975, χωρίς τη γραπτή άδεια του εκδότη.

Πέτρος Στ. Μεχτίδης Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ Τα γεγονότα από το 1918 έως τη Συνθήκη της Λοζάνης \" Με φωτογραφίες και αρχειακό υλικό από τη συλλογή του συγγραφέα

Στη μνήμη του Ελευθερίου Κατσούλη, του πρώτου Έλληνα στρατιωτικού που αποβιβάστηκε στη Σμύρνη στις 2 Μαΐου 1919 και πρώτου Έλληνα νεκρού κατά την τουρκική επίθεση του Αυγούστου 1922. «Η Ελλάς δεν γεννά απάτριδας και προδότας» Κόσμος, 13/6/1922

Σημείωμα του εκδότη Το παρόν βιβλίο εντάσσεται στη σειρά ιστορικών βιβλίων που εκδίδει ο οργανισμός μας, εδώ και πολλά χρόνια, ανάμεσα στα οποία περιλαμβά- νονται έργα που σημείωσαν μεγάλη επιτυχία, όπως: το 12τομο έργο Εγκυκλοπαίδεια του Ποντιακού Ελληνισμού, το 3τομο έργο του Νίκολας Χάμοντ Ιστορία της Μακεδονίας, το 10τομο έργο Ελλάδα, Ιστορία και Πο- λιτισμός κ.ά. Πρόκειται για μια επιστημονικά τεκμηριωμένη έκδοση, που παρου- σιάζει όλες τις πτυχές της Μικρασιατικής Καταστροφής, η οποία αποτελεί μια μεγάλη πληγή στη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Μια ιστορική έρευνα, μέσα από πηγές και μαρτυρίες, που φωτίζει τα ιστορικά γεγονότα και δίνει απαντήσεις για το πώς οδηγηθήκαμε στα οδυνηρά αποτελέσματα του ξε- ριζωμού των Ελλήνων, εκείνη την περίοδο. Με περιγραφή που δεν περιο- ρίζεται σε στρατιωτικές επιχειρήσεις και πολιτικές κινήσεις αλλά εμβα- θύνει στην αλληλουχία των αποφάσεων που οδήγησαν στην τραγωδία. Το έργο αυτό αποτελεί και απότιση τιμής των εκδόσεών μας και του συγγραφέα Πέτρου Μεχτίδη στα θύματα της Μικρασιατικής Καταστροφής, στον πολιτισμό και στους ανθρώπους της Μικράς Ασίας που έζησαν μεν την προσφυγιά, αλλά βρήκαν τη δύναμη να συνεχίσουν να προσφέρουν σε όλους τους τομείς της ελληνικής κοινωνίας. Αντώνης Μαλλιάρης

Περιεχόμενα Πρόλογος . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Συνοπτική ιστορία της Μ. Ασίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Μέρος 1ο: Η πορεία προς τη Σμύρνη Η Μεγάλη Ιδέα και η ιστορία των ελληνικών διεκδικήσεων στη Μ. Ασία 15 Η Μεγάλη Ιδέα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Η προϊστορία των ελληνικών διεκδικήσεων στη Μ. Ασία . . . . . . . 19 Από την ανακωχή του Μούδρου (31/10/1918) έως την ιταλική απόβαση στην Αττάλεια (Μάρτιος 1919) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Οι ελληνικές διεκδικήσεις στο Συνέδριο του Παρισιού . . . . . . . . . . . . . 48 Μέρος 2ο: Η Μικρασιατική Εκστρατεία Η απόβαση και η επέκταση της παρουσίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Η απόβαση της 2ας Μαΐου 1919. Η προετοιμασία της απόβασης . . . 57 1η Μαΐου 1919 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 2α Μαΐου 1919 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Τα όρια της ελληνικής επέκτασης και τα γεγονότα του 1919. Αϊδίνι, Πέργαμος. Η επέκταση προς την κοιλάδα του Μαιάνδρου και η εμπλοκή των Ιταλών . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 83 Η καταστροφή του Αϊδινίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Η επέκταση προς τα βόρεια και τα ανατολικά. Η μάχη της Περγάμου . . . 97 Τα γεγονότα του 1920 έως τη Συνθήκη των Σεβρών . . . . . . . . . . . . . . . 105 Το πεντάμηνο της παθητικής στάσης του ελληνικού στρατού . . . . 105 Οι επιχειρήσεις προς Φιλαδέλφεια, Προύσα και Ουσάκ, Ιούνιος 1920 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118 Οι ελληνοβρετανικές επιχειρήσεις στο μέτωπο της Νικομήδειας . . . 130 Η Συνθήκη των Σεβρών . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Οι εκλογές του 1920 και η στάση των Συμμάχων. Το δημοψήφισμα . . . 138 Οι αλλαγές στο στράτευμα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Η επιθετική αναγνώριση του Δεκεμβρίου 1920 (Κοβαλίτσα, Ινονού) . . . 162 Οι επιχειρήσεις του 1921 έως το καλοκαίρι . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 165 Οι επιχειρήσεις του Ιουνίου προς Εσκί Σεχίρ και Αφιόν Καραχισάρ . . . 178

Η εκστρατεία του Σαγγαρίου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Το συμβούλιο της Κιουτάχειας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196 Η επιχείρηση προς Σαγγάριο και Άγκυρα . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 200 Τα προβλήματα ανεφοδιασμού στις επιχειρήσεις του Σαγγαρίου . . . 227 Οι γαλλοτουρκικές σχέσεις και η επίδρασή τους στις επιχειρήσεις . . . . 231 Η Ελληνική Διοίκηση στη Σμύρνη και ο ρόλος του Αρ. Στεργιάδη . . . . 240 Από τον Σεπτέμβριο του 1921 έως το καλοκαίρι του 1922 . . . . . . . . . . 253 Η κατάληψη της περιοχής των Σωκίων, Απρίλιος 1922 . . . . . . . . . . . . . 260 Η αρχιστρατηγία του Γ. Χατζηανέστη, Μάιος - Αύγουστος 1922 . . . . . 262 Μέρος 3ο: Το τέλος Το τελευταίο ήσυχο καλοκαίρι . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 277 Οι τουρκικές παραπλανητικές επιθέσεις . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 Η τουρκική επίθεση στο Αφιόν Καραχισάρ και η κατάρρευση του μετώπου . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 292 Η πρώτη ημέρα της τουρκικής επίθεσης, 13 Αυγούστου 1922 . . . 294 Η εκκένωση του Αφιόν Καραχισάρ, 14 Αυγούστου 1922 . . . . . . 303 Η υποχώρηση των ομάδων Α. Φράγκου και Ν. Τρικούπη . . . . . . . . . . . 307 Το βόρειο μέτωπο και η υποχώρηση προς τα λιμάνια της Προποντίδας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Ο άθλος της Ανεξάρτητης Μεραρχίας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Η Καταστροφή της Σμύρνης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346 Το δράμα των προσφύγων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Η Ανταλλαγή των πληθυσμών . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 375 Η οδύσσεια των αιχμαλώτων . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376 Μέρος 4ο: Παραρτήματα Οι πρώτοι νεκροί της Μικρασιατικής Εκστρατείας . . . . . . . . . . . . . . . . 383 Χρονολόγιο Μικρασιατικής Εκστρατείας . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 Η Δίκη των Έξι . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400 Η Συνθήκη της Λοζάνης . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404

Πρόλογος Η ιστορία της Μικρασιατικής Εκστρατείας και της Μικρασιατικής Κατα- στροφής αποτελεί βασικό μου ανάγνωσμα κάθε φορά που επιστρέφω από ένα ταξίδι στα μικρασιατικά παράλια. Κάθε φορά που περιηγούμαι στο Αϊβαλί, τη Σμύρνη, τον Κιρκιντζέ ή το Λιβίσι με συντροφεύουν σκέψεις και απορίες για τα αίτια της εξαφάνισης αυτών των ιστορικών ελληνικών κοινοτήτων που αναπτύχθηκαν στην περιοχή και εκδιώχθηκαν με την ήττα του ελληνικού στρατού το 1922. Κάθε ταξίδι σε πατρίδες της καρδιάς μας, όλων όσοι έλκουμε την κατα- γωγή μας από τις Αλησμόνητες Πατρίδες, μας πληγώνει για τα εγκαταλε- λειμμένα χωριά και τις ρημαγμένες μετά το ’22 εκκλησιές. Προσπαθώ όμως πάντα να ξεφύγω από την πεπατημένη με ‘καλούς’ και ‘κακούς’, με ‘προ- δότες’ και ‘ήρωες’. Εκατό χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή μπο- ρούμε να δούμε αντικειμενικά τις μάχες και την ήττα στο Αφιόν Καραχισάρ τον Αύγουστο του 1922. Θεωρώ πολύ εύκολο αλλά ξεπερασμένο να θεωρήσουμε τη μία από τις δύο μεγάλες παρατάξεις –τους Βενιζελικούς και τους Βασιλικούς– της περιόδου αυτής ως υπαίτια της Καταστροφής, ανάλογα με το ποια πηγή θα διαβάσουμε.1 Από το 1922 έως και σήμερα γράφονται, διακινούνται και διαβάζονται διά- φορες θεωρίες για τις αιτίες της Μικρασιατικής Εκστρατείας. Άλλες αποδί- δουν την Καταστροφή στην υπεραισιοδοξία του Ελ. Βενιζέλου, άλλες –ίσως οι περισσότερες– στην πολιτική των βασιλικών κυβερνήσεων μετά το 1920 και στην επιστροφή του βασιλιά Κωνσταντίνου. Είναι όμως έτσι; Ένας πόλεμος σαράντα μηνών ανάμεσα στην Ελλάδα και την κεμαλική Τουρκία, από τις 2 Μαΐου του 1919 έως τις 6 Σεπτεμβρίου του 1922, οι εκατοντάδες μάχες, τα δε- κάδες μέτωπα, οι καθημερινές αποφάσεις σε στρατηγικό, πολιτικό και δι- πλωματικό επίπεδο, μπορούν να κωδικοποιηθούν και να ερμηνευθούν από μία μόνο πολιτική απόφαση; Μήπως η Μικρασιατική Εκστρατεία πρέπει να με- λετηθεί και να ερμηνευθεί χωρίς απαραίτητα να προσπαθούμε να δικαιολο- γήσουμε πράξεις και παραλείψεις, χωρίς απαραίτητα να ‘πρέπει’ να βρούμε τον έναν και μοναδικό ‘ένοχο’, χωρίς να ‘πρέπει’ να δικαιώσουμε τους εκτε- 1. Κ. Ν. Τριανταφύλλου, «Βιβλιογραφία Μικρασιατικής Εκστρατείας (1919-1922)», Μνημοσύνη, 4, 1972-73, Π. Χατζημωϋσής, Βιβλιογραφία 1919-1978, Μικρασιατική εκ- στρατεία-ήττα-προσφυγιά, 1981 με 2.360 λήμματα (βιβλία και άρθρα), Β. Σολομωνίδου, «Η Ελλάδα στη Μ. Ασία, 1919-1922, Συμβολή στην ιστοριογραφική θεώρηση», Δ.Κ.Μ.Σ., 4, 1983, με κριτική στις διάφορες μορφές της βιβλιογραφίας, Τ. Κατσουρίδης, Τα απομνημονεύματα των στρατιωτικών πρωταγωνιστών της Μικρασιατικής Εκστρατείας, 2005, Π. Σαλκιτζόγλου, «Κατάλογος ημερολογίων και απομνημονευμάτων της μικρα- σιατικής εκστρατείας», Βυζαντινός Δόμος, 2017.

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 9 λεσθέντες Έξι ή τους κατηγόρους τους, χωρίς ιστορικούς μύθους; Συμφωνώ απόλυτα με τη φράση του ιστορικού Ρίτσαρντ Έβανς ότι η Ιστορία δεν είναι η επιστήμη που κατασκευάζει μύθους, αλλά που τους διαλύει. Αποτελεί κα- θήκον του ιστορικού, εκτός των άλλων, να επικρίνει τη μονομερή, μερολη- πτική και άνιση προσέγγιση του παρελθόντος, αριστερόστροφη ή δεξιό- στροφη, εθνικιστική ή διεθνιστική.2 Θα προσπαθήσω, στο μέτρο του δυνατού, να ακολουθήσω το προφανές: «Το ζητούμενο είναι η κατανόηση, η εξήγηση, η ερμηνεία. Όχι η εξύμνηση, ούτε η καταγγελία».3 Πιστεύω ακράδαντα ότι η Μικρασιατική Εκστρατεία υπήρξε η δυσκολό- τερη εκστρατεία που ανέλαβε ο ελληνικός στρατός: μακριά από τη μητροπο- λιτική Ελλάδα, σε ακαθόριστο ή δυσμενές διεθνές περιβάλλον, με μεγάλες οι- κονομικές δυσκολίες, σε ένα εχθρικό και δύσκολο γεωμορφολογικά πεδίο μάχης. Η Μικρασιατική Εκστρατεία έχει να επιδείξει μεγάλες ηρωικές σε- λίδες, μεγάλα λάθη και μεγάλες προκλήσεις. Η απόφαση να επιχειρήσει η χώρα να μετατρέψει εκείνη τη διεθνή συμ- μαχική εντολή σε απόπειρα να αποκτήσει κυριαρχία η ίδια στα βάθη της Μ. Ασίας υπήρξε τόσο εξωπραγματικά άφρων που δεν υπάρχουν λόγια για να την περιγράψει κανείς. Και η κατάληξή της ήταν νομοτελειακή και μοιραία· ή μήπως όχι;4 Το αν υπήρχε λοιπόν δυνατότητα ή πιθανότητα ελληνικής επιτυχίας, πότε και υπό ποιες προϋποθέσεις είναι ένα ζήτημα που, αν και ξεφεύγει από την αναπόδραστη πορεία της Ιστορίας (‘η Ιστορία δεν γράφεται με αν…’), ωστόσο θα με απασχολήσει σε αυτό το βιβλίο. Είναι γνωστό, άλλωστε, ότι το τελικό αποτέλεσμα της Ιστορίας δεν είναι ποτέ αυτό που θέλουμε ή σχεδιάζουμε. Η αντικειμενική ανάλυση των γεγονότων, χωρίς να γίνεται γεγονοτολο- γική ιστορία, είναι ένα χρέος τιμής και μνήμης στους πεσόντες στρατιωτικούς, στους νεκρούς και εκδιωγμένους πρόσφυγες. Είναι φυσικά δύσκολο να κα- λύψω εδώ όλες τις διπλωματικές, στρατιωτικές και πολιτικές συνισταμένες της Μικρασιατικής Εκστρατείας, αλλά θα προσπαθήσω βασισμένος στις πηγές να ερμηνεύσω τα πώς και τα γιατί και να αποφύγω μια στείρα παράθεση μαχών και εκστρατειών. Σκέψεις και απορίες έχω πολλές που σε αυτό το βιβλίο διατυπώνω φω- ναχτά, αν και κάποιες από αυτές με συντροφεύουν ήδη από το πρώτο μου τα- ξίδι στα Μικρασιατικά παράλια. Τέλος, χαίρομαι επειδή γράφοντας αυτό το βι- βλίο τα παιδιά μου δεν αναρωτιούνται πια γιατί ασχολούμαι με τη Μ. Ασία, αλλά συζητάνε μαζί μου «γιατί οι Έλληνες έφτασαν έως τον Σαγγάριο;». 2. Τα Νέα, «Βιβλιοδρόμιο», 5-6/10/2019, σ. 2. 3. Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, 1915, Ο Εθνικός Διχασμός, Αθήνα, Εκδ. Πατάκη, 2015, σ. 14. 4. Γ. Π. Μαλούχος, στο: Π. Μοσχοβίτης, Αιχμάλωτος στη Μ. Ασία, (1η Έκδ.: Εφ. Αθη- ναϊκά Νέα, 19/12/1932-2/4/1933), Εφ. Τα Νέα Σαββατοκύριακο, 2018, σ. 9.

10 Συνοπτική ιστορία της Μ. Ασίας Με το όνομα Μικρά Ασία ορίζεται η περιοχή η οποία στα βόρεια βρέχεται από τον Ελλήσποντο, την Προποντίδα και τον Εύξεινο Πόντο, στα δυτικά από το Αιγαίο και στα νότια από τη Μεσόγειο. Το όνομα Μικρά Ασία εμφανίζεται για πρώτη φόρα τον 5ο και 6ο αιώνα μ.Χ. στον Paulus Orosius και τον Ιωάννη Λυδό. Οι γεωμορφολογικές και κλιματολογικές διαφορές σε αυτή την τερά- στια περιοχή είναι πολύ μεγάλες. Αποτέλεσμα αυτού είναι ο απαραίτητος δια- Χάρτης ‘Natolia’ / Asia Minor, Mercator 1625 (‘The third book’, chapter 15, Asia, σσ. 325-326, Purchas/ Hondius).

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Μ. ΑΣΙΑΣ 11 Χάρτης της Ελλάδας και της Μ. Ασίας, J.C. Back, 1750. χωρισμός στα παράλια, το εσωτερικό και τον Πόντο. Το όριο μεταξύ των πα- ραλίων και του εσωτερικού είναι η περιοχή του Εσκί Σεχίρ, ενώ μεταξύ του εσωτερικού και του Πόντου (περισσότερο ξεκάθαρο) οι Ποντικές Άλπεις. Στα παράλια της Μ. Ασίας βρίσκονται οι περιοχές (με τα αρχαία ονόματά τους) Τρωάδα, Μυσία, Βιθυνία, Αιολίδα, Λυδία, Ιωνία, Φρυγία, Καρία, Λυκία, Παμφυλία και Πισιδία. Κατά τη βυζαντινή περίοδο, η περιοχή της δυτικής Μι-

12 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Μ. ΑΣΙΑΣ

ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Μ. ΑΣΙΑΣ 13 Ιστορικοί χάρτες της Μ. Ασίας κατά την εποχή των Περσών, του Μ. Αλεξάνδρου και του Ηρακλείου, της Χαρτογραφικής Υπηρεσίας Στρατού. κράς Ασίας συνέχιζε να ακμάζει, ενώ παράλληλα συνεχίστηκε ο εξελληνι- σμός και ο εκχριστιανισμός των τελευταίων ειδωλολατρών της ορεινής Καρίας (από επισκόπους κυρίως της Εφέσου). Οι Περσικοί πόλεμοι δεν επηρέασαν τόσο τη συγκεκριμένη περιοχή, αλλά περισσότερο τις πόλεις στο ανατολικό σύνορο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Περισσότερο καταστροφικές ήταν οι αραβικές επιδρομές του 7ου, 8ου και 9ου αιώνα, οι οποίες ερήμωσαν πλήθος πόλεων των παραλίων της Μεσογείου και του Αιγαίου και οδήγησαν στην πο- λιορκία του Αμορίου, το 838, στο εσωτερικό. Η αντίδραση των βυζαντινών αυτοκρατόρων οδήγησε στην υιοθέτηση του συστήματος των ‘θεμάτων’, στο χτίσιμο δεκάδων κάστρων και στη μετατροπή πολλών πόλεων σε οχυρές κα- στροπολιτείες. Η επόμενη μεγάλη απειλή για τη βυζαντινή Μικρά Ασία ήταν οι Σελτζούκοι Τούρκοι. Η καταστροφική ήττα στο Μαντζικέρτ το 1071 έφερε τους Σελτζούκους στο εσωτερικό της Μικράς Ασίας και λίγα χρόνια αργό- τερα ιδρύθηκε το κράτος των Σελτζούκων με πρωτεύουσα τη Νίκαια της Βι- θυνίας, λίγα χιλιόμετρα μακριά από τη Βασιλεύουσα. Η νέα ήττα του Μα-

14 ΣΥΝΟΠΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ Μ. ΑΣΙΑΣ νουήλ Κομνηνού στο Μυριοκέφαλον το 1176, πολύ σωστά, ονομάστηκε ‘το δεύτερο Μαντζικέρτ’, αφού τότε χάθηκε οριστικά η δυτική Μικρά Ασία για τους Βυζαντινούς. Η άλωση της Κωνσταντινούπολης το 1204 από τους Σταυ- ροφόρους της τέταρτης Σταυροφορίας έφερε τους Λασκαρίδες στη Νίκαια, ενώ με την εκτεταμένη και πάλι κατασκευή οχυρώσεων διασφαλίστηκε η πε- ριοχή του Δεσποτάτου της Νίκαιας, κυρίως γύρω από το Αιγαίο και τη Νί- καια. Το 1300 υπό βυζαντινή κυριαρχία ήταν μόνο οι νοτιοδυτικές ακτές και λίγες οχυρές πόλεις-νησίδες στην εχθρική ενδοχώρα. Παρά τις επανειλημ- μένες εκστρατείες του βυζαντινού στρατού, η περιοχή των παραλίων του Αι- γαίου χάθηκε για το Βυζάντιο το 1315 και η Βιθυνία το 1337. Έως τη δεκαετία του 1360 μόνο λίγα λιμάνια ήταν στα χέρια των Βυζαντινών. Το συμβολικό τέλος της βυζαντινής Μικράς Ασίας είναι η κατάληψη της Φιλαδελφείας το 1390 από τους Οθωμανούς, μιας πόλης που ήταν για πολλά χρόνια αποκλει- σμένη από το υπόλοιπο βυζαντινό, συνεχώς συρρικνούμενο, κράτος. Αυτή η περιοχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας χωρίστηκε διοικητικά σε επτά βιλαέτια (Αϊδινίου-Σμύρνης, Χιουνταβεντικιάρ-Προύσας, Τραπεζούντας, Κασταμονής, Σεβάστειας, Άγκυρας, Ικονίου) και δύο σαντζάκια (Βίγας και Νικομήδειας). Στον ίδιο χώρο περιλαμβάνονταν είκοσι μητροπόλεις του Οι- κουμενικού Πατριαρχείου: Νικομήδειας, Χαλκηδόνας, Προύσας, Ηλιούπολης, Θυατείρων, Εφέσου, Νίκαιας, Κρήνης, Προικονήσου, Κυδωνιών, Φιλαδέλ- φειας, Πισιδίας, Ικονίου, Καισάρειας, Άγκυρας, Αμάσειας, Νεοκαισάρειας, Τραπεζούντας, Χαλδίας και Κυζίκου-Δαρδανελίων. Στις αρχές του 20ού αιώνα και πριν από τους διωγμούς, ο ελληνικός πλη- θυσμός σε αυτές τις περιοχές είχε φτάσει στη μεγαλύτερη οικονομική, κοι- νωνική, πνευματική και πληθυσμιακή του ακμή. Ενδεικτικά, ελληνικές επί- σημες απογραφές κατέγραφαν στο βιλαέτι Προύσας 278.421 Έλληνες και 1.192.749 Τούρκους, στο βιλαέτι Σμύρνης 622.810 Έλληνες και 940.843 Τούρκους, ενώ λίγες ήταν οι περιοχές ή οι πόλεις που πλειοψηφούσαν οι Έλ- ληνες.5 Οι επίσημες ελληνικές διεκδικήσεις στο Παρίσι σημείωναν 1.694.000 Έλληνες στη Μ. Ασία. < 5. G. Soteriades, An Ethnological map illustrating Hellenism in the Balkan peninsula and Asia Minor, 1918.

Η ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΕΚΣΤΡΑΤΕΙΑ ΚΑΙ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ 15 ΜΕΡΟΣ 1ο Η πορεία προς τη Σμύρνη Η Μεγάλη Ιδέα και η ιστορία των ελληνικών διεκδικήσεων στη Μ. Ασία Η Μεγάλη Ιδέα Με τον όρο Μεγάλη Ιδέα αναφέρεται η πολιτική του νεοσύστατου ελληνικού κράτους υπέρ της απελευθέρωσης των υπόδουλων Ελλήνων και της ενσωμά- τωσής τους σε αυτό.6 Γνωρίζουμε ότι τον όρο εισήγαγε ο Ιωάννης Κωλέττης κατά την ομιλία του στην Πρώτη Εθνοσυνέλευση το 1844. Ο λόγος του Κω- λέττη υπήρξε σημαντική είδηση στις εφημερίδες των επόμενων ημερών. Ανέ- φερε ότι «Η Ελλάς ως εκ της γεωγραφικής της θέσεως είναι το κέντρον της Ευ- ρώπης· με την δεξιάν της πιάνει τας χείρας της Ευρώπης και με την αριστεράν της τας χείρας της Ανατολής και τας συνδέει» και συνέχισε αλλού λέγοντας ότι η Ελλάδα πρέπει να εξευγενίσει την Ανατολή: «Από αυτόν τον όρκον και από την μεγάλην αυτήν ιδέαν», εισάγοντας έτσι με αυτή τη φράση μία από τις βασικές εκφάνσεις της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής έως και τον 20ό αιώνα. Συνέχισε αναφέροντας ότι δεν πρέπει να γίνεται χωρισμός σε Έλληνες και μη Έλληνες –ανάλογα με το αν ανήκουν στο μικρό ελληνικό κράτος ή όχι–, ούτως ώστε να έχουν το δικαίωμα της επανάστασης και οι εκτός των ορίων Έλληνες, «όχι μόνον εις την Ευρωπαϊκήν Τουρκίαν, αλλά και εις την Ασίαν και εις την Αφρικήν», ενώ σε άλλη εφημερίδα διαβάζουμε σχόλιο ότι «ουδέποτε εννοή- σαμεν ως Ελλάδα την από της Φθιώτιδος γης μέχρι του Ταινάρου της Λακω- νίας».7 6. Ελ. Σκοπετέα, Το ‘Πρότυπο βασίλειο’ και η Μεγάλη Ιδέα. Όψεις του εθνικού προ- βλήματος στην Ελλάδα (1830- 1880), 1988, Γ. Καραγιάννης, Το όραμα της Μεγάλης Ιδέας από τον 19ο στον 20ό αιώνα (1897-1912), 2017. 7. Άγγελος, 20/1/1844, Αιών, 16, 19/1/1844. Βλ. και Πρακτικά Α΄ Εθνοσυνέλευσης, σ. 190.

16 Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ Κάνοντας ένα άλμα στον χρόνο, διαβάζουμε ότι «Εν τη αντιλήψει όλων ημών, όλοι Πατρίδα Ελληνικήν δεν εννοούμεν τα στενά όρια της Επικρατείας της Ελλάδος, αλλά τα όρια εκείνα τα ευρύτερα και εκτεταμένα εις τα οποία αποβλέπει πάντοτε η Ελληνική ψυχή, προς αποκατάστασιν της εθνικής ενό- τητος, δεν είναι δυνατόν ποτέ από απόψεως πολιτικής αντιλήψεως να είπωμεν ότι χώρα Ελληνική είναι μόνον τα εδαφικά όρια της Επικρατείας. […] πάντες, πολίται και πολιτευομένοι, όταν ομιλούμεν περί Έθνους, περί Ελλάδος, πάν- τοτε εννοούμεν τα εφικτά όρια του Ελληνισμού, […] ». Αν σκεφτούμε ότι ο ομιλών είναι ο Ν. Στράτος κατά την απολογία του στη Δίκη των Έξι, τον Νο- έμβριο του 1922, μπορούμε να δεχτούμε ότι η έννοια της Μεγάλης Ιδέας επι- βίωσε ακόμα και της Μικρασιατικής Καταστροφής.8 Βέβαια, σε καμία περίπτωση δεν πρέπει να θεωρηθεί σωστή η άποψη ότι ήδη από τη δεκαετία του 1840 το ελληνικό κράτος έδειχνε ενδιαφέρον για τα μικρασιατικά παράλια και τον εκεί Ελληνισμό. Προηγούνταν η συνεχώς επα- ναστατημένη Κρήτη και αργότερα ο ακήρυχτος πόλεμος με τους Βουλγάρους στη Μακεδονία. Ουσιαστικά έπρεπε να φτάσουμε στον 20ό αιώνα και τα πρώτα προσφυγικά κύματα προς την Ελλάδα για να ‘κοιτάξει’ η κεντρική δι- οίκηση πέραν του Αιγαίου. Οι έννοιες ‘αλύτρωτος Ελληνισμός’ και ‘Μεγάλη Ιδέα’ ήταν περιθωριακές και γνωστές μόνο σε μικρές ομάδες δασκάλων και λογίων της Μ. Ασίας. Ενώ, παράλληλα, δεν είναι σωστό ότι υπήρχε ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα ου- σιαστικό ενδιαφέρον, πολιτικό ή διπλωματικό, από τις ελληνικές κυβερνήσεις για τις ελληνορθόδοξες κοινότητες της Μ. Ασίας, αν και από το 1833 είχε ιδρυθεί προξενείο στη Σμύρνη και από το 1836 στο Αϊβαλί. Υπήρχαν παράλληλα καταγγελίες για την ανικανότητα των προξενικών υπαλλήλων, όπως π.χ. της Αττάλειας («πανθομολογούμενη αποτυχία των Προ- ξένων. […] “Τι νομίζεις, ότι εγώ ήλθον εδώ κάτω διά να βλέπω τα μούτρα σας; Έγεινα Πρόξενος διά να ωφεληθώ πέντε ή έξ χιλιάδας λίρας, και υπάγω κατόπιν να ησυχάσω εις Αθήνας”»·9 ή για την αδιαφορία του Ελληνικού κρά- τους, όταν εμφανίζονται οι πρώτες σκέψεις περί ελληνικότητας («η εθνωφελής επίδρασις του εν τη Ανατολή Ελληνικού στοιχείου, διατηρούντος τας πρώτας αυτού εθνικάς εντυπώσεις και τα ζωηρά αισθήματα»).10 Έπρεπε να ιδρυθεί στην Αθήνα ο Σύλλογος Μικρασιατών ‘Η Ανατολή’ το 1891 για να έρθει στο προσκήνιο η Μ. Ασία, η οποία ως τότε ήταν μια 8. Η Δίκη των Εξ: Τα εστενογραφημένα πρακτικά, 31 Οκτωβρίου - 15 Νοεμβρίου 1922, (1η Έκδ.: Εφ. Πρωΐα, 1931), Εκδ. ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ, 1996, σ. 615. 9. Σμύρνη, 10/9/1874, φ. 366. 10. Ιωνία, 18/12/1874, φ. 59, «Ο έξω Ελληνισμός δολοφονούμενος υπό της Ελλ. Κυ- βερνήσεως».

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ 17 άγνωστη χώρα (terra incognita). Έτσι, το 1911 οι απόφοιτες δασκάλες του Δι- δασκαλείου Αθηνών ένιωθαν φόβο για πιθανό διορισμό στην άγνωστη Μ. Ασία και σχεδόν όλες ήταν προορισμένες για την Ήπειρο και τη Μακεδονία. Η περιοχή παρέμενε κοινωνικά και μορφωτικά αποκομμένη από τη μητροπο- λιτική Ελλάδα. Δεν ήταν στους άμεσους στόχους της αλυτρωτικής πολιτικής γιατί δεν είχε άμεσο κίνδυνο από αντίπαλους εθνικισμούς, όπως στη Μακε- δονία και την Ήπειρο ή τη Θράκη.11 Αναλγησία και αδιαφορία της Ελλάδας κατήγγειλε ο έφορος της βιβλιοθήκης του συλλόγου ‘Ανατολή’ το 1903. Τη διετία 1901-1902 πραγματοποιείται η πρώτη περιοδεία Προξένου Ελλάδας μακριά από τη Σμύρνη· ο δε Στ. Αντωνόπουλος φτάνει ως την Καισάρεια και γράφει: «μέγα τμήμα του όλου υπό δουλείαν Έθνους αποτελεί ο εν Μικρά Ασία Ελληνισμός». Ο ίδιος εξέδωσε το Μικρά Ασία το 1907. Οι Μικρασιάτες του 19ου αιώνα κινούνταν μεταξύ δύο πόλων, μεταξύ δύο προσδιορισμών. Δάσκαλοι και λόγιοι αυτοπροσδιορίζονται ως ανατολίτες, όπως ο Λιβισιανός δάσκαλος Μ. Μουσαίος: «ημείς οι ανατολίται».12 Παράλ- ληλα, βρίσκουμε αναφορές περί «των την Μικράν Ασίαν κατοικούντων Ελ- λήνων»13 που έχουν αξιώσεις επί της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με όνειρό τους την πραγματοποίηση των εθνικών αυτών αξιώσεων. Ανάμεσα στους Μι- κρασιάτες υπήρχε λοιπόν διαδεδομένη και η θεωρία του ελληνοθωμανισμού. Όμως, ο τρόπος αλλαγής του καθεστώτος δεν πρέπει να λάβει χώρα μέσω «μο- νομερών βιαίων δονήσεων και ανατροπών» (όπως στην Κρήτη), αλλά μέσω της «ιδέα[ς] της αναγεννήσεως της Ανατολής διά της Ανατολής, ήτις σχεδόν και ως δόγμα καθιερώθη παρά τη υγιεί μερίδι των τη οθωμ. αυτοκρατορίαν κα- τοικούντων Ελλήνων», καθώς «[…] το ελληνικόν στοιχείον είναι το καθ’ όλα υπερέχον πάντων των εν τη οθωμ. αυτοκρατορία συγκατοίκων αυτώ, επο- μένως το μόνον κατάλληλον όπως αναλάβη την επί της προκειμένης αναγεν- νήσεως πρωτοβουλίαν». Στο ίδιο πλαίσιο κινείται ο πολυγραφότατος Σμυρναίος Ικέσιος Λάτρης το 1863 όταν γράφει: «Συνιστώντες τοις Έλλησι και τοις Οθωμανοίς εκ πολλού την φιλικήν αρμονίαν των δύο αυτών συγγενικών και συνοίκων και ομοτύχων λαών […] και ότι πολλοί των νεωτέρων του οθωμανικού κράτους υπηρετών, Οθωμανών και Ευρωπαίων, νοούσιν αρκούντως ότι το κράτος αυτό, […] ου- δαμώς άλλως παρατείνεται, […] ειμή γενομένον πραγματικώς Ελληνοθωμα- νικόν ή Οθωμανελληνικόν».14 Πολύ αργότερα (1911), ο μητροπολίτης Χρυ- 11. Σπ. Πλουμίδης, Τα μυστήρια της Αιγηΐδος, 2016, σ. 67. 12. Σμύρνη, 5/10/1873, φ. 272, Νέα Σμύρνη, 9/9/1880, φ. 1855 (Κ. Κωνσταντινίδης). 13. Νέα Σμύρνη, 30/7/1877, φ. 856, «Η πλάνη». 14. Ελ. Σκοπετέα, ό.π., σ. 313.

18 Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ Χάρτης της ‘συρρικνούμενης’ Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, Brockhaus. σόστομος Σμύρνης (γνωστός για τη δράση του στη Μακεδονία) προτιμούσε το ‘ανατολικό ιδεώδες’ της Οργανώσεως Κωνσταντινουπόλεως και την ιδέα της ‘Οθωμανικής πατρίδος’,15 όπως και ο Ίων Δραγούμης. «Μοιραίως ελληνο- τουρκικό και όχι καθαρά ελληνικό» θα ήταν το νέο κράτος που θα προέκυπτε από την ήττα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στον Πρώτο Παγκόσμιο πό- λεμο.16 Στο ίδιο όραμα, «[την] περί ανατολικής ομοσπονδίας ιδέα», επένδυε 15. Σπ. Πλουμίδης, 2016, ό.π, σ. 87 και Το αρχείον του Εθνομάρτυρος Σμύρνης Χρυ- σοστόμου, 2000, τόμος β΄, επιστολή 26/4/1911, σ. 10. 16. Κ. Σβολόπουλος, Η απόφαση για την επέκταση της Ελληνικής κυριαρχίας στη Μ. Ασία, 2009, σ. 47.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ 19 και ο στρατιωτικός Α. Κοντούλης, φίλος του Ι. Δραγούμη, ο οποίος αργότερα θα συμμετέχει και στη Μικρασιατική Εκστρατεία.17 Κρίνοντας εκ των υστέρων, σωστή είναι η παρατήρηση ότι η Μεγάλη Ιδέα ήταν μια σύνθετη κατάσταση: Από τη μία πλευρά μπορούσε να χαρακτηρι- στεί μεταφυσική φαντασίωση, από την άλλη αποτελούσε ένα εξαιρετικά πραγ- ματιστικό πολιτικό σχέδιο. Δεν ήταν παράλογη από πλευράς ‘εθνικών σχε- δίων’ –εξυπακούεται σχεδίων της αστικής τάξης, οι έννοιες ταυτίζονται– διεκ- δίκηση. Επρόκειτο για έναν εξαιρετικά δύσκολο στόχο, ειδικά αν μιλάμε για την Κωνσταντινούπολη. Το παιχνίδι ήταν εξαιρετικά μεγάλο για τη μοναχική Ελλάδα και η υλοποίηση των διεκδικήσεών της δεν μπορούσε παρά να είναι αποτέλεσμα συνδυασμών στο επίπεδο διεθνών ανταγωνισμών.18 Όμως ήδη από το 1911, στην αρχή της πολιτικής του διαδρομής, ο Ελ. Βενιζέλος έθετε ως στόχο του κράτους «την υψηλήν αυτού αποστολήν». Κάπως έτσι οι Μικρασιάτες έφτασαν στον 20ό αιώνα να κινούνται μεταξύ δύο εθνικών κέντρων, της Αθήνας και της Κωνσταντινούπολης, ελπίζοντας στη συνέχιση μιας συνεργασίας με τους μουσουλμάνους κατοίκους. Κάπως έτσι έφτασαν οι Μικρασιάτες στην Επανάσταση των Νεοτούρκων, στους διωγμούς του 1914 και στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο, που άλλαξαν για πάντα τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Οθωμανική Αυτο- κρατορία. Η προϊστορία των ελληνικών διεκδικήσεων στη Μ. Ασία Η ιστορία των ελληνικών διεκδικήσεων στη Μ. Ασία εμπλέκεται με τις δια- φωνίες του πρωθυπουργού Ελ. Βενιζέλου με τον Βασιλιά Κωνσταντίνο, αφού –όπως είναι γνωστό– ο Ελ. Βενιζέλος επιδίωκε τη συμμαχία με την Αντάντ και την υπεσχημένη επέκταση της Ελλάδας στα μικρασιατικά παράλια, ενώ ο Βα- σιλιάς Κωνσταντίνος την ουδετερότητα κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο. Ο Εθνικός Διχασμός επηρέασε την ελληνική πολιτική σκηνή σε όλη τη διάρ- κεια του Μεσοπολέμου. Οι απαρχές του πρέπει να αναζητηθούν σε αυτή την περίοδο, όπως και ο χωρισμός σε βενιζελικούς-πρόσφυγες και φιλοβασιλι- κούς-γηγενείς, αν και ο Διχασμός κινήθηκε σε πλήθος άλλων διαιρέσεων (ως σχίσμα, ως κρίση εθνικής ολοκλήρωσης, ως ταξική σύγκρουση και ως εμφύ- λιος πόλεμος).19 17. Ε. Τσιρνάρη, Μεγάλη Ιδέα και Ελληνοθωμανισμός (19ος - 20ός αι.). Γέννηση, εξέ- λιξη, συγκριτική ανάλυση, 2014. 18. Γ. Μαργαρίτης, «Πολιτικές και στρατιωτικές προοπτικές της Ελλάδας στη Μ. Ασία στο τέλος του Μεγάλου Πολέμου», 8ο Συμπόσιο ΚΕ.ΜΙ.ΠΟ, 2017, σ. 117. 19. Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, 2015, ό.π.

20 Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ Οι ιδιαίτερες σχέσεις του βασιλιά Κωνσταντίνου με τη Γερμανία φαίνονται, εκτός των άλλων, από την ανταλλαγή επιστολών του με τον Κάιζερ Γου- λιέλμο, μόλις η Γερμανία συμμάχησε με την οθωμανική Τουρκία στις 24 Ιου- λίου 1914. Ζητάει ο Γουλιέλμος τη συμμαχία και της Ελλάδας, αλλά ο Κων- σταντίνος απαντάει την επομένη ότι είναι αδύνατη μία τέτοια συμμαχία, αφού ο ισχυρός βρετανικός και γαλλικός στόλος θα κατέστρεφε άμεσα τις υποδομές της χώρας.20 Λίγες μέρες αργότερα, στις 2 Αυγούστου, ο Ελ. Βενιζέλος σε ερώτησή του προς τον Βρετανό και Γάλλο πρέσβη δεχόταν την απάντηση ότι προς το παρόν δεν χρειαζόταν η επέκταση του πολέμου και στα Βαλκάνια. Αργότερα, όμως, άρχισαν οι προτάσεις της Αντάντ προς την Ελλάδα. Τον Γε- νάρη του 1915 ο Βρετανός πρέσβης δήλωνε ότι, αν παραχωρούνταν η Κα- βάλα στη Βουλγαρία, τότε «οι Σύμμαχοι υπόσχονται εις αυτήν [την Ελλάδα] εδαφικάς παραχωρήσεις εν Μικρά Ασία προς το μέρος της Σμύρνης». Αυτή μπορεί να θεωρηθεί η πρώτη επίσημη αναφορά στη δυνατότητα της Ελλάδας να επεκταθεί στα μικρασιατικά παράλια και τη Σμύρνη, τέσσερα χρόνια πριν από την απόβαση στη Σμύρνη. Αργότερα, το 1918, ο Ελ. Βενιζέλος δικαιο- λογούσε την αρχική αποδοχή αυτής της πρότασης λέγοντας ότι τότε ήλπιζε πως και η Βουλγαρία θα συμπαραταχθεί τελικά με την Αντάντ. Αξίζει να ση- μειωθεί ότι ο μετέπειτα δικτάτορας Ι. Μεταξάς –τότε στο Γενικό Επιτελείο– σε συναντήσεις του με τον Ελ. Βενιζέλο σημείωνε ότι μία μικρασιατική εκ- στρατεία θα κατέληγε σε καταστροφή. Τον Ιανουάριο του 1915 (14/1), ο Ιωάννης Μεταξάς με ένα εξαιρετικά αναλυτικό υπόμνημα προς τον πρωθυ- πουργό Ελ. Βενιζέλο ενημερώνει «Περί Μ. Ασίας. Δυνατότητες διανομής».21 Ξεκινάει ορίζοντας γεωγραφικά τη Μ. Ασία και σημειώνει, πολύ σωστά, ότι: «Η χώρα αύτη αποτελεί σύνολον μερών στενώς συνδεομένων προς άλ- ληλα γεωγραφικώς, οικονομικώς, ιστορικώς και εθνολογικώς». Υποστηρίζει ότι είναι δύσκολο να χωριστεί η περιοχή πολιτικά «χωρίς να περιπέση εις ανω- μαλίας, αίτινες, έχουσαι αντίκτυπον επί του οικονομικού και εθνολογικού πε- δίου», και έτσι θα δημιουργηθούν προστριβές μεταξύ των διαφορετικών νέων χωρών. Σημειώνει ο Ι. Μεταξάς, ως όριο ανατολικής και δυτικής Μ. Ασίας, μία νοητή γραμμή που ξεκινάει από το όρος Αλά Δαγ και καταλήγει μεταξύ Ερεγλή και Σινώπης. Το δυτικό τμήμα έχει διαφορές με το ανατολικό, στις οποίες θα «ηδύνατο να στηριχθή πολιτική τις διανομή εάν η σημερινή εθνο- λογική κατάστασις δεν παρουσίαζε αρκετά εμφανή ομοιογένειαν πληθυ- 20. Π. Παναγάκος, Συμβολή εις την ιστορίαν της δεκαετίας 1912-1922, 1961, σσ. 267 κ.ε. 21. Αντ. Κλάψης, Μ. Κούμας, Εθνικές κρίσεις. Εθνικός Διχασμός, 2019.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ 21 σμών». Η προσπάθεια περαιτέρω χωρισμού της δυτικής Μ. Ασίας έχει πολλά προβλήματα και τα «όρια θα ώσιν αιθαίρετα και πραγματικώς θα παρουσιά- ζουν ανωμαλίας υπό οικονομικήν και γεωγραφική έποψιν». Όμως μπορούν να υπάρξουν κάποια γεωγραφικά όρια, πέρα από τα οικονομικά, φυσικά ή πο- λιτικά δεδομένα. Βασικό στοιχείο της περιοχής είναι η κοιλάδα του Μαιάν- δρου, η οποία αποτελεί κέντρο της σιδηροδρομικής γραμμής. Στα νότια η πε- ριοχή ορίζεται από τις λίμνες Τρωγίτις, Κάραλις, Εγκερδίρ, και βορειότερα από τα όρη Σουλτάν Δαγ, Κεσίρ Σαγ έως τον Όλυμπο της Βιθυνίας. Το όριο αυτό «είναι το σχετικώς καλλίτερον όριον». Αν, για λόγους πολιτικής, η πε- ριοχή της Προύσας ενταχθεί σε ένα νέο κράτος πέριξ της Κωνσταντινούπολης, τότε τα βόρεια όρια πρέπει να κινηθούν δυτικότερα. Ο Ι. Μεταξάς καταλήγει στο υπόμνημά του τονίζοντας ότι «το να ακολου- θήση το όριον του δυτικού τμήματος τα όρια του νομού του Αϊδινίου θα ήτο σφάλμα, διότι τα όρια ταύτα είναι εντελώς αυθαίρετα». Ο χωρισμός από το εσωτερικό θα δημιουργούσε σημαντικά οικονομικά προβλήματα, αφού οι πε- ριοχές του Αφιόν Καραχισάρ, Κιουτάχειας και Ουσάκ είναι στενά συνδεδε- μένες με την κοιλάδα του ποταμού Έρμου, δυτικότερα. Επίσης, η πεδιάδα του Μπαλούκεσιρ συνδέεται με την πεδιάδα της Περγάμου και τον κόλπο του Αδραμυττίου στο Αιγαίο. Ενδιαφέρον θα είχε αφενός να δούμε σε ποιες πηγές βασίστηκε ο Ι. Μεταξάς στη σύνταξη αυτού του υπομνήματος –γερμανικές, ως γερμανο- μαθής;–,22 αφετέρου δε να εντοπίσουμε ότι, σε αντίθεση με τα επιχειρήματα περί ελληνικών πληθυσμών στο βιλαέτι Αϊδινίου, εδώ χρησιμοποιούνται οι- κονομικά επιχειρήματα. Σε μία φάση διερευνητική των συμμαχικών προθέσεων για υποσχέσεις στο μεταπολεμικό μοίρασμα της Μ. Ασίας, αυτό το υπόμνημα φαίνεται σωστό και επιστημονικά άρτιο. Έτσι, στο υπόμνημα του Ελ. Βενιζέλου της 17ης Ια- νουαρίου 1915 προς τον βασιλιά Κωνσταντίνο για τις ελληνικές διεκδικήσεις από τους Συμμάχους χρησιμοποιούνται σχεδόν κατά γράμμα τα όρια που είχε θέσει ο Ι. Μεταξάς προ 3 ημερών: «Πιστεύω ότι αν εζητούμεν το μέρος το κείμενον δυτικώς γραμμής […] από του ακρωτηρίου Φινέκα προς Νότον, φθάνει διά των ορέων Ακ Δαγ, Κιτσέλ Δαγ […] Μυσικού Ολύμπου, θα κατέ- ληγεν εις Καξ Δαγ εν τω Αδραμυττικώ κόλπω…». Ωστόσο, πρέπει να γίνει η επισήμανση ότι το βασικό τελικά επιχείρημα της Ελλάδας έως το 1922 δεν ήταν ο σωστός ή λάθος, γεωγραφικά ή οικονομικά, χωρισμός της δυτικής Μ. Ασίας που κατακυρώθηκε στην Ελλάδα με τη συν- 22. Σπούδασε στη Γερμανία από το 1898 ως το 1902. Να υποθέσω ότι χρησιμοποίησε τα βιβλία των Γερμανών H. Kiepert, Al. Philipson;

22 Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ θήκη των Σεβρών, αλλά ο αριθμός των Ελλήνων κατοίκων και η δυνατότητα του ελληνικού στρατού να καταλάβει αρχικά και να διατηρήσει στη συνέχεια τα εδάφη αυτά. Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι το ανατολικότερο όριο των ελληνικών διεκδικήσεων μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου ταιριάζει επί χάρτου με τον χωρισμό του Ι. Μεταξά, αλλά κινείται στα όρια του οθωμα- νικού βιλαετίου Σμύρνης. Είναι μια άλλη προσέγγιση, που δίνει βάση στα υπο- τιθέμενα πληθυσμιακά δεδομένα στην περιοχή και όχι στην οικονομική και γε- ωγραφική τους συνοχή. Φυσικά είναι γνωστό ότι, μετά το 1918, οι χωρισμοί των νέων κρατών που δημιουργήθηκαν περισσότερο θύμιζαν ασκήσεις επί χάρτου, παρά βασίζονταν σε πραγματικά δεδομένα. Ο Ελ. Βενιζέλος αντιμε- τώπιζε ευρύτερα το Μικρασιατικό ζήτημα και όχι με γεωγραφικά κριτήρια. Ο Ελ. Βενιζέλος σε υπόμνημά του της 17/2/1915 προς τον βασιλιά Κων- σταντίνο ανέφερε την παραχώρηση της Καβάλας στους Βουλγάρους ως ‘θυσία οδυνηρότατη’, αλλά δήλωνε ότι το κέρδος για την Ελλάδα από την επέκταση προς τη Μ. Ασία θα ήταν πολλαπλάσιο. Η φράση του ότι η επέκταση αυτή θα περιελάμβανε «πάσας σχεδόν τας Χώρας, εν αις επεκράτησεν ο Ελληνισμός κατά τον μακρότατον αυτού Ιστορικόν βίον» είναι σίγουρα μία διαφορετική διατύπωση της Μεγάλης Ιδέας, εβδομήντα περίπου χρόνια μετά τις πρώτες αναφορές. Τελικά, αποδεχόμενος και τις αντιρρήσεις των στρατιωτικών περί της επιτυχίας της συμμαχικής εκστρατείας στα Δαρδανέλια, ο βασιλιάς Κων- σταντίνος δεν συμφώνησε με την πρόταση του πρωθυπουργού του, ο δε Ελ. Βενιζέλος παραιτήθηκε στις 21 Φεβρουαρίου 1915. Τον διαδέχθηκε ο Δημ. Γούναρης,23 στον οποίον έγιναν παρόμοιες προτάσεις από τους Συμμάχους για το βιλαέτι της Σμύρνης («Η Σμύρνη και ουσιώδες τμήμα της ενδοχώρας αυτής»), στις 31 Μαρτίου 1915. Στις εκλογές του Μαΐου νίκησε και πάλι ο Ελ. Βενιζέλος. Τον Σεπτέμβριο του 1915 η Βουλγαρία κήρυξε επιστράτευση, ο δε Ελ. Βενιζέλος ζήτησε από τον βασιλιά Κωνσταντίνο την επιστράτευση υπέρ της συμμάχου Σερβίας χωρίς όμως αποτέλεσμα, οπότε και παραιτήθηκε ξανά. Ήταν τότε που απευθυνόμενος στους αντιπάλους του προειδοποιούσε: «Προσέξατε ποίαν το κόμμα των Φιλελευθέρων παρέλαβε παρ’ υμών την Ελ- λάδα και ποίαν την παραδίδει προς υμάς. Προσέξατε μήπως την παραδώσετε αργότερα ελάσσονα!».24 Αναφερόταν φυσικά στις Νέες Χώρες που προσαρ- τήθηκαν με τους Βαλκανικούς πολέμους, αλλά σήμερα φαντάζει προφητική η φράση αυτή και για τη Μ. Ασία ή την Ανατολική Θράκη... 23. «αδίστακτος, είχε προσωπικό συμφέρον και ασυγκράτητη εμπάθεια» προς το Βε- νιζέλο, «φανέρωνε την κομπλεξική του φιλοδοξία να τα καταφέρει καλύτερα από το Βε- νιζέλο», Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, 2015, ό.π., σσ. 53 και 57. 24. Γ. Θ. Μαυρογορδάτος, 2015, ό.π., σ. 70. Συνεδρίαση της Βουλής, 28/9/1915.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ 23 Την πρόταση του Ελ. Βενιζέλου, για ‘ανταλλαγή’ της Καβάλας με τη Μ. Ασία, αργότερα ο Π. Κανελλόπουλος τη θεώρησε ως την «πλέον μεγαλοφυή πράξη του Βενιζέλου», γιατί αφενός γνώριζε ότι θα απορριπτόταν από τη Βουλγαρία, που ήδη είχε συμπράξει με τις Κεντρικές Αυτοκρατορίες, αφε- τέρου του επέτρεπε να εξασφαλίσει την παραχώρηση της Σμύρνης.25 Ωστόσο, η απόβαση των Αγγλογάλλων στη Θεσσαλονίκη λίγο αργότερα θα έβαζε ουσιαστικά την Ελλάδα στον πόλεμο, αφού η πόλη μετατρεπόταν σε ‘στρατόπεδο’ και τα βόρεια σύνορα της χώρας σε πεδίο μάχης. Την επόμενη χρονιά, διαδραματίστηκε η επίθεση των Βουλγάρων κατά της ανατολικής Μα- κεδονίας χωρίς καμία αντίσταση, που οδήγησε στο Κίνημα της Εθνικής Άμυνας στη Θεσσαλονίκη, στον συμμαχικό αποκλεισμό, στα Νοεμβριανά και στην απομάκρυνση του βασιλιά Κωνσταντίνου στις 30 Μαΐου 1917. Ήδη από τον Νοέμβριο του 1916 ο στρατός του κράτους της Θεσσαλο- νίκης συμμετείχε στις πολεμικές επιχειρήσεις. Η Ελλάδα επισήμως μπήκε στο πλευρό της Αντάντ στον Πρώτο Παγκόσμιο πόλεμο στις 27 Ιουνίου 1917 και έως το τέλος του πολέμου οι ελληνικές δυνάμεις έδρασαν με σημαντικές επι- τυχίες στο μακεδονικό μέτωπο. Οι επιτυχίες αυτές, έστω και όψιμες, έδωσαν στον Ελ. Βενιζέλο το δικαίωμα να διεκδικήσει περιοχές της Μ. Ασίας, τις οποίες ήδη του είχαν υποσχεθεί παλαιότερα οι Σύμμαχοι. Παρενθετικά ανα- φέρω ότι από το 1913 υπήρξαν μικρές ελληνικές επιθέσεις στα μικρασιατικά παράλια, όπως μία άγνωστη ελληνική επιδρομή στο Αϊβαλί,26 αλλά και ειδή- σεις του 1915 –όταν διαβάζουμε για ανταρτικά σώματα που προετοίμαζε η Ελλάδα– για τις πιθανές επιχειρήσεις στα μικρασιατικά παράλια: «Το ‘Σέ- κολο’ του Μιλάνου […] πληροφορείται ότι τον καταρτιζόμενον […] στρατόν προορίζει η Ελλάς διά την ενέργειαν αποβάσεως προς κατάληψιν παραλίων της Μικράς Ασίας. […] προς τον αυτόν σκοπόν ετοιμάζονται εν Ελλάδι κι ανταρτικά σώματα».27 Όμως, ως πρώτη ελληνική επίθεση στα μικρασιατικά παράλια πρέπει να θεωρείται η ανατίναξη τουρκικής κανονιοφόρου στο Αϊ- βαλί από το ελληνικό τορπιλοφόρο ‘14’, υπό τον υποπλοίαρχο Περικλή Αρ- γυρόπουλο, στις 11 Νοεμβρίου 1912,28 μόλις έναν μήνα μετά την κήρυξη του πρώτου βαλκανικού πολέμου. 25. Γρ. Δαφνής, Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων, 1923-1940, 1955, σ. 62. 26. Αμάλθεια, 5/2/1913. 27. Μικρασία, 25/1/15. Αλ. και Π. Μεχτίδης, Πολεμικές επιχειρήσεις στα Μικρασιατικά παράλια κατά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), 2018. 28. Σκριπ, 20/11/1912. Τραπεζούντα ή Ζέφυρος το όνομα της τουρκικής κανονιο- φόρου (Μεγάλη Στρατιωτική και Ναυτική Εγκυκλοπαίδεια).

24 Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ Από την ανακωχή του Μούδρου (31/10/1918) έως την ιταλική απόβαση στην Αττάλεια (Μάρτιος 1919) Από την ανακωχή του Μούδρου έως και την ιταλική επέμβαση, η κατάσταση που επικρατούσε στη Μ. Ασία ήταν έκρυθμη. Συνεχείς ήταν οι προσπάθειες των συμμαχικών δυνάμεων να εποπτεύσουν τις υποδομές, καθώς και να δια- τηρήσουν υπό έναν ελάχιστο έλεγχο τους κατοίκους. Ουσιαστικά πρέπει να μι- λάμε για διάλυση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, της κοινωνικής και οικο- νομικής τάξης, που δικαιολογούσε, αν όχι υποβοηθούσε, τις συμμαχικές δυ- νάμεις ούτως ώστε να ασκούν έλεγχο σε καίριους τομείς της δημόσιας διοί- κησης και ασφάλειας. Αυτό είναι άλλωστε και το επίσημο πλαίσιο μέσα στο οποίο οι Ιταλοί δικαιολόγησαν το 1919 τις δικές τους επεμβάσεις. Η ανακωχή του Μούδρου υπογράφηκε στις 31 Οκτωβρίου,29 λόγω της ταυ- τόχρονης κατάρρευσης του Μακεδονικού μετώπου και του μετώπου της Με- σοποταμίας. Η συμμαχική επίθεση της 15ης Σεπτεμβρίου στο Μακεδονικό μέτωπο είχε ως αποτέλεσμα την άνευ όρων ανακωχή με τη Βουλγαρία στις 29 Σεπτεμβρίου,30 αφήνοντας ακάλυπτη την Ευρωπαϊκή Τουρκία, τα Δαρδα- νέλια και την Κωνσταντινούπολη. Στις 19 Σεπτεμβρίου ο στρατηγός Άλενμπι ‘έσπαζε’ το μέτωπο στην Παλαιστίνη και ο οθωμανικός στρατός υποχωρούσε βόρεια του Χαλεπίου,31 χάνοντας τα 2/3 της δύναμής του. Ο Μεγάλος Βεζίρης Ταλάτ πασάς ξεκίνησε προσπάθεια διαπραγματεύσεων με τους Αμερικανούς με μεσολάβηση της Ισπανίας στις 5 Οκτωβρίου, χωρίς όμως αποτέλεσμα. Στις 8 Οκτωβρίου, και με τους συμμάχους να προελαύνουν στη Θράκη, άλλαξε η οθωμανική κυβέρνηση και ανέλαβε ο στρατηγός Αχμέτ Ιζέτ Φουργάτς. Στις 3 Οκτωβρίου, ελληνικό στρατιωτικό ανακοινωθέν ενημέρωνε ότι τα ελληνικά στρατεύματα είχαν φτάσει «μέχρι των παλαιών μας συνόρων».32 29. Βλ. «The Ottoman Empire and the Armistice of Moudros», στο: Hugh Cecil and Peter H. Liddle, At the Eleventh Hour: Reflections, Hopes, and Anxieties at the Closing of the Great War, 1918 (Λονδίνο, Leo Cooper, 1998), σσ. 266-275, G. Dyer, «The Tur- kish Armistice of 1918: A Lost Opportunity: The Armistice Negotiations of Moudros», Middle Eastern Studies, 8, 3, Οκτώβριος 1972, σσ. 313-348, με λεπτομέρειες ανά ημέρα και ώρα! Σύμφωνα με το τότε χρησιμοποιούμενο ημερολόγιο στην Ελλάδα, η ανακωχή υπογράφηκε στις 17/10. 30. Ήδη από τις 24 Σεπτεμβρίου η Βουλγαρία είχε ζητήσει ανακωχή, K. Sellers, «Chronicle of International Events», The American Journal of International Law, 12, 4, 1918, σ. 851. Για σύντομο χρονολόγιο του Πρώτου Παγκοσμίου πολέμου βλ. The Advo- cate of Peace, 80, 11, Δεκέμβριος 1918, σσ. 336-338. 31. Κατάληψη του Χαλεπίου στις 16 Οκτωβρίου 1918, Μακεδονία, 16/10/1918. 32. Μακεδονία, 4/10/1918.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΤΗ ΣΜΥΡΝΗ 25 Σε επόμενη φάση, ρόλο μεσολαβητή για τους Οθωμανούς ανέλαβε ο αιχ- μάλωτος έως τότε στρατηγός Τάουνσεντ, ο οποίος συναντήθηκε στον Μούδρο με τον Ναύαρχο Κάλθορπ.33 Στις 23 Οκτωβρίου, ο Κάλθορπ ενημέρωσε τους Οθωμανούς ότι ήταν εξουσιοδοτημένος να διαπραγματευθεί. Στις 26 Οκτω- βρίου, φτάνει στον Μούδρο η οθωμανική αντιπροσωπεία, αλλά με δεδομένη την απελπιστική κατάσταση του οθωμανικού στρατού, οι προτάσεις τους ήταν ανεδαφικές. Κατά τις διαπραγματεύσεις, στις 29 και 30 Οκτωβρίου, φάνηκε ο φόβος της οθωμανικής κυβέρνησης να δεχθεί δυνάμεις κατοχής από Ιταλούς και κυ- ρίως από Έλληνες, ειδικά στην Κωνσταντινούπολη και τη Σμύρνη. Αυτό το υποσχέθηκε ο ίδιος ο Κάλθορπ με επιστολή του στον Μεγάλο Βεζίρη και τον Σουλτάνο. Η οθωμανική αντιπροσωπεία έφυγε από τον Μούδρο στις 30 Οκτω- βρίου για τη Σμύρνη, από όπου επικοινώνησε με την Κωνσταντινούπολη λαμ- βάνοντας την έγκριση για την υπογραφή της ανακωχής. Την επομένη, παρα- βιάζοντας για λίγες ώρες την ανακωχή, βρετανικά στρατεύματα καταλάμ- βαναν τη Μοσούλη και τα πολύτιμα πετρελαιοφόρα κοιτάσματα της πε- ριοχής.34 Οι πρώτες εντυπώσεις για την ανακωχή στην Κωνσταντινούπολη ήταν θε- τικές, ειδικά για όσους την συνέκριναν με την άνευ όρων ανακωχή με τη Βουλ- γαρία. Τότε φαινόταν ότι η Οθωμανική Αυτοκρατορία σε μεγάλο βαθμό δια- τηρούνταν, κάτι που φυσικά ανατράπηκε αργότερα με τις ιταλικές αποβάσεις στη νοτιοδυτική Μ. Ασία, την ελληνική απόβαση στη Σμύρνη και την κατά- ληψη της Κωνσταντινούπολης τον Μάρτιο του 1920. Δεν υπήρξαν δηλώσεις για άδικη συμφωνία ή για προδοσία, όπως π.χ. στη Γερμανία την ίδια περίοδο, ενώ φυσικά η τουρκική βιβλιογραφία αγνοεί την ανακωχή του Μούδρου, δί- νοντας έμφαση στην ανακωχή των Μουδανιών του 1922 ή στη Συνθήκη της Λοζάνης. Ήδη από τις 26 Οκτωβρίου, και πριν από την ανακωχή, αναμενόταν η εί- σοδος του συμμαχικού στόλου στα Στενά των Δαρδανελίων, στον οποίο θα συμμετείχαν και ελληνικά πολεμικά πλοία,35 με τελικό λιμάνι και σκοπό την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης, μετά την άρση φυσικά των ναρκοπεδίων 33. V. Solomonidis, Greece in Asia Minor: the Greek administration of the Vilayet of Aidin, 1919-1922, 1984, King’s College, σ. 23 και Μ. Ροδάς, Η Ελλάδα στη Μ. Ασία, 1950, σσ. 37-59. 34. E. J. Erickson, Ordered to die: a history of the Ottoman army in the First World War, 2001, σ. 203. 35. Ελεύθερος Τύπος, 26, 28, 29, 30, 31/10/1918, 1, 2, 3, 4, 6, 7, 9/11/1918, Μακε- δονία, 3, 8/11/1918, 4, 19/12/1918.