คู่มือ IP

คมู อื การบริหารจดั การทรพั ยสนิ ทางปญญา ของผลติ ภณั ฑชุมชน (Intellectual Property Management for Community Products) สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชวี ภาพ (องคก ารมหาชน)

2 การบรหิ ารจดั การทรัพย์สนิ ทางปญั ญาของผลิตภัณฑ์ชุมชน คูมอื การบริหารจดั การทรพั ยส นิ ทางปญญาของผลติ ภัณฑช มุ ชน เลขมาตรฐานสากลประจำหนังสอื 978-616-7866-43-7 สงวนลิขสทิ ธติ์ ามพระราชบัญญตั ิลิขสิทธ์ิ พ.ศ. 2537 พมิ พค รั้งที่ 1 (กันยายน 2562) จำนวน 30 หนา เจา ของลขิ สทิ ธแิ์ ละผูจ ดั พิมพ สำนักงานพัฒนาเศรษฐกจิ จากฐานชวี ภาพ (องคก ารมหาชน) ศนู ยร าชการเฉลมิ พระเกยี รติ ๘๐ พรรษา ๕ ธันวาคม ๒๕๕๐ อาคารรฐั ประศาสนภักดี ชัน้ 9 (อาคารบ)ี เลขที่ 120 หมทู ี่ 3 ถนนแจงวฒั นะ แขวงทงุ สองหอง เขตหลักส่ี กรุงเทพฯ 10230 ที่ปรึกษา 1. นางจุฬารตั น นริ ตั ิศยกลุ ผอู ำนวยการสำนักงานพัฒนาเศรษฐกจิ จากฐานชีวภาพ 2. ดร.ธนิต ชงั ถาวร รองผูอำนวยการสำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชวี ภาพ 3. นายสวุ ีร งานดี ผอู ำนวยการกลุมกิจการพฒั นาทรัพยส นิ ทางปญญา สพภ. ผจู ัดทำ 1. นางสาวพัชรินทร สวา งวนั 2. นายอนรุ ักษ ฝายทอง พิมพท่ี บริษทั แกรนดอ ารต ครเี อทฟี จำกัด บรรณาธกิ าร กลุมกิจการพฒั นาทรัพยสินทางปญ ญา สพภ. จำนวนพมิ พ 1,500 เลม

Intellectual Property Management for Community Products 3 คำนำ สำนักงานพัฒนาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องคการมหาชน) หรือ สพภ. ไดเ ลง็ เหน็ ความสำคญั ในการดำเนนิ งานดา นการคมุ ครองทรพั ยส นิ ทางปญ ญา ควบคไู ปกบั การพฒั นาเศรษฐกจิ จากการใชป ระโยชนท รพั ยากรความหลากหลาย ทางชวี ภาพและภมู ปิ ญ ญาของชมุ ชนและทอ งถน่ิ อยา งยง่ั ยนื ทง้ั นเ้ี พอ่ื กอ ใหเ กดิ การคุมครอง การรักษาผลประโยชน และการถือครองสิทธิในทรัพยสิน ทางปญ ญาของชมุ ชนทเ่ี กดิ จากการประดษิ ฐแ ละความคดิ สรา งสรรคข องคน ในชมุ ชนไดอ ยา งถกู ตอ งและเปน ธรรม กลมุ กจิ การพฒั นาทรพั ยส นิ ทางปญ ญา สพภ. จงึ ไดจ ดั ทำคมู อื การบรหิ ารจดั การทรพั ยส นิ ทางปญ ญาของผลติ ภณั ฑ ชมุ ชนขน้ึ โดยมวี ตั ถปุ ระสงคใ นการสรา งความรคู วามเขา ใจและความตระหนกั ถึงความสำคัญของทรัพยสินทางปญญาและแนวทางการบริหารจัดการ ทรพั ยส นิ ทางปญ ญาทเ่ี กย่ี วขอ งกบั ผลติ ภณั ฑข องชมุ ชน เพอ่ื นำไปประยกุ ตใ ช เปนแนวทางประกอบการดำเนินธุรกิจของตนไดอยางถูกตองเหมาะสม กอ ใหเ กดิ การสรา งมลู คา ใหก บั ผลติ ภณั ฑข องชมุ ชนทจ่ี ะเออ้ื ใหเ กดิ ประโยชนต อ การผลักดันสินคา และบริการของธรุ กจิ จากฐานชวี ภาพไดอยา งเปนรปู ธรรม สำนกั งานพฒั นาเศรษฐกจิ จากฐานชวี ภาพ (องคก ารมหาชน) กนั ยายน 2562

4 การบริหารจัดการทรัพยส์ นิ ทางปญั ญาของผลิตภณั ฑช์ ุมชน

Intellectual Property Management for Community Products 5 สารบญั ความรเู บอื้ งตนเก่ยี วกบั ทรพั ยส ินทางปญ ญา 06 แนวทางการบรหิ ารจดั การทรัพยสนิ ทางปญ ญาชมุ ชน 14 15 1. การสรา งสรรคทรัพยส นิ ทางปญ ญา (Creation) 17 2. การคมุ ครองทรพั ยส ินทางปญญา (Protection) 18 20 - สทิ ธบิ ัตร (Patent) 22 - เคร่ืองหมายการคา (Trademark) 24 - ความลบั ทางการคา (Trade secret) 26 - สงิ่ บงชท้ี างภมู ิศาสตร (Geographical Indications: GI) 28 - ลิขสิทธิ์ (Copyright) 29 3. การสงเสรมิ การใชป ระโยชนทรัพยส นิ ทางปญญา (Utilization) 4. การบังคบั ใชส ิทธิ (Enforcement)

6 ค่มู ือการบริหารจัดการทรัพย์สนิ ทางปญั ญาของผลิตภณั ฑ์ชมุ ชน ความรเู บอื้ งตน เก่ียวกบั ทรัพยส ินทางปญญา ทรัพยสินทางปญญา (Intellectual Property) หมายถึง ผลงานอันเกิดจากการ ประดษิ ฐ คดิ คน หรอื สรา งสรรคข องมนษุ ย ซง่ึ เนน ทผ่ี ลผลติ ของสตปิ ญ ญาและความชำนาญ โดยไมจำกัดชนิดของการสรางสรรคหรือวิธีในการแสดงออก ทรัพยสินทางปญญา อาจแสดงออกในรูปแบบของสิ่งที่จับตองได เชน สินคาตางๆ หรือในรูปแบบของสิ่งที่ จบั ตอ งไมไ ด เชน บรกิ าร แนวคดิ ในการดำเนนิ ธรุ กจิ กรรมวธิ กี ารผลติ ทางอตุ สาหกรรม เปนตน ในทางสากลทรพั ยส นิ ทางปญญาสามารถแบงออกเปน 2 ประเภท คือ 1) ทรพั ยส ินทางอุตสาหกรรม สทิ ธบิ ตั ร - สทิ ธิบตั รการประดิษฐ/อนุสทิ ธบิ ตั ร - สิทธิบัตรการออกแบบผลติ ภัณฑ แบบผงั ภมู ิของวงจรรวม เครือ่ งหมายการคา ความลับทางการคา ส่งิ บงชี้ทางภมู ศิ าสตร (GI) 2) ลขิ สิทธิ์

Intellectual Property Management for Community Products 7 ผลติ ภัณฑน ้ำหมากเมา สกลนคร สามารถขอรับความคุมครองทรพั ยสินทางปญ ญาอะไรไดบ า ง สทิ ธิบัตรการประดิษฐ สงิ่ บงช้ที างภมู ศิ าสตร หรอื อนุสิทธบิ ัตร GEOGRAPHICAL INDICATION (GI) INVENTION/PETTY PATENT คมุ ครองสินคาท่มี ลี ักษณะเฉพาะ คุมครองงานวิจยั ผลติ ภัณฑ มีคุณภาพ หรอื มีชื่อเสียง ที่เกดิ จาก กระบวนการผลิต เครอ่ื งจักรที่ ความเฉพาะตวั ของแหลง ภูมศิ าสตร ใชในการผลติ รวมถงึ ระบบท่ใี ช นัน้ ๆ ควบคุมเครอ่ื งจกั ร ซงึ่ ตองมคี วาม ใหมแ ละ/หรอื ข้นั การประดษิ ฐท่ีสูงขนึ้ สทิ ธบิ ตั รการออกแบบ เครอื่ งหมายการคา DESIGN PATENT คุมครองการออกแบบผลติ ภัณฑ TRADEMARK ในลกั ษณะของบรรจุภัณฑห รอื คุมครองชอ่ื ย่หี อ แบรนด โลโก ลวดลายทอ่ี ยูบนบรรจภุ ณั ฑ ซง่ึ ตราสินคา หรอื สญั ลักษณทางการคา เนนการผลติ ในเชิงอุตสาหกรรม และบริการ รวมถงึ เครอื่ งหมาย รับรอง ความลบั ทางการคา ลขิ สทิ ธิ์ TRADE SECRET คมุ ครองสูตร กรรมวธิ ีท่ใี ชใ นการ COPYRIGHT ผลติ และเทคนิคลับเฉพาะท่ใี ชผ ลิต คุม ครองซอฟตแ วรท ่ีใชในคอมพวิ เตอร สนิ คา นั้นๆ สำหรบั ควบคมุ เคร่อื งจกั รทใ่ี ชในการ ผลติ ภาพถา ยและลวดลายตางๆ แบบผงั ภมู ขิ องวงจรรวม บนบรรจภุ ณั ฑ คำบรรยาย โฆษณาสนิ คา INTEGRATED CIRCUIT (IC) คุมครองแบบของวงจรในไมโครชปิ ท่อี ยูในเครื่องจักรและอุปกรณท ่ีใช ในกระบวนการผลติ

8 การบรหิ ารจัดการทรัพย์สินทางปัญญาของผลติ ภัณฑ์ชมุ ชน สทิ ธิบตั ร (Patent) เปน การคมุ ครองผลติ ภณั ฑข องชมุ ชนทเ่ี กย่ี วขอ งกบั การคดิ คน สรา งสรรคเ กย่ี วกบั การประดษิ ฐ เชน สตู รอาหาร ตำรบั เครอ่ื งสำอาง และกระบวนการผลติ หรอื การ ออกแบบผลติ ภณั ฑ เชน การออกแบบบรรจภุ ณั ฑ ทม่ี ลี กั ษณะตามทก่ี ฎหมายกำหนด ซงึ่ จำแนกไดเปน 3 ประเภท ดังนี้ 1 สทิ ธิบัตรการประดิษฐ เปน ทรัพยส นิ ทางปญญาทีเ่ กิดจากผลงานสรางสรรค จากการประดิษฐที่มีลักษณะของการแกปญหาทางเทคนิคที่ไมสามารถคิดขึ้น ไดโดยงา ย เชน การผลติ เครื่องกำเนิดพลงั งานไฟฟา จากยางพารา 2 อนุสิทธิบัตร เปนทรัพยสินทางปญญาที่เกิดจากผลงานการสรางสรรคจาก การประดษิ ฐท ไ่ี มม คี วามซบั ซอ น อาจคดิ ขน้ึ ไดโ ดยงา ย แตต อ งเปน การประดษิ ฐ ใหม เชน ตำรับครมี สมนุ ไพร สตู รการทำผงปรงุ รสจากผัก 3 สิทธิบัตรการออกแบบผลิตภัณฑ เปนทรัพยสินทางปญญาที่เกิดจาก ผลงานการสรางสรรคจากการออกแบบผลิตภัณฑที่เกี่ยวกับรูปรางลักษณะ ภายนอกของผลิตภัณฑ หรือองคประกอบของลวดลายหรือสีของผลิตภัณฑ ทแ่ี ตกตา งไปจากเดมิ

Intellectual Property Management for Community Products 9 ประเภท สิ่งท่ขี อรับ อายกุ าร คณุ สมบตั ิ/เงอื่ นไข สทิ ธบิ ตั ร การคมุ ครอง คุม ครอง การขอรับการคุม ครอง สทิ ธบิ ัตร - ผลติ ภัณฑ 20 ป 1. ใหม การประดิษฐ - กรรมวิธี 10 ป 2. มีข้นั การประดิษฐสูงข้ึน อนสุ ิทธิบตั ร - การทำให 3. สามารถใชป ระโยชน ผลติ ภณั ฑหรือ ทางอตุ สาหกรรม กรรมวิธีดขี น้ึ 1. ใหม เกีย่ วกับโครงสรา ง 2. สามารถใชป ระโยชน ภายในไมส ามารถ มองเห็นไดจ าก ทางอุตสาหกรรม ภายนอก สิทธบิ ัตร - รูปรา ง/รูปทรง 10 ป 1. ใหม การออกแบบ - สี 2. สามารถใชประโยชน ผลติ ภณั ฑ - ลวดลาย ทางอุตสาหกรรม/ เกย่ี วกับโครงสรา ง หตั ถกรรม ภายนอกของ ผลติ ภณั ฑ

10 การบรหิ ารจัดการทรพั ยส์ นิ ทางปัญญาของผลติ ภัณฑ์ชุมชน เคร(Tอื่ rงaหdมeาmยaกrาkร)คา เครอ่ื งหมายการคา หมายถงึ เครอ่ื งหมาย สญั ลกั ษณ หรอื ตรา ทใ่ี ชก บั สนิ คา หรอื บรกิ าร ซง่ึ มลี กั ษณะบง เฉพาะหรอื ลกั ษณะพเิ ศษทท่ี ำใหส ามารถแยกความแตกตา ง ของสินคาหรือบริการได แตไมไดเพงเล็งถึงลักษณะหรือคุณสมบัติของสินคาหรือ บรกิ ารนน้ั ๆ แบง ออกเปน 4 ประเภท ไดแ ก 1 เครื่องหมายบริการ 2 เครื่องหมายการคา (Service Mark) คือ เครื่องหมาย (Trademark) คือ เครื่องหมายที่ใช ที่ใชหรือจะใชกับบริการ เชน หรือจะใชกับสินคา เชน กระทิงแดง การบินไทย ธนาคารกรุงไทย โรงแรมดุสิตธานี เปนตน M-150 มามา ไวไว เปนตน 3 4เครื่องหมายรวม เครื่องหมายรับรอง (Certification Mark) คือ (Collective Mark) คือ เครื่องหมายที่เจาของเครื่องหมาย เครื่องหมายการคาหรือเครื่องหมาย รับรองใชหรือจะใชกับสินคาหรือ บริการที่ใชหรือจะใชโดยบริษัทหรือ บริการของบุคคลอื่น เชน เชลลชวนชิม วิสาหกิจในกลุมเดียวกันหรือโดยสมาชิก ของสมาคม สหกรณ สหภาพ กลุมบุคคล แมชอยนางรำ ฮาลาล เปนตน หรือองคกรอื่นใดของรัฐหรือเอกชน เชน เครือเจริญโภคภัณฑ เครือซีเมนตไทย เปนตน

(Intellectual Property Management for Community Products) 11 ความลับทางค(วTาrมaลdับeทSาeงcกreาtร)คา (Trade Se ขเคทเกเปพนอรี่รวน่ือื่มอรูจาตรลูมงัมกกันทจวกลษาาิธหันับงากีกากโไทขดาวกาารเอเยรปปงผคทมนนกาลั่วูลคขาไิตไดนอวรปมาั้คนแรมลูโลาเาดปสละยมยวหับนชกีเนมื่อคปาบาลนวรยคุูกดาขถคำคมอึงเลามนลหนขิูัลบบรกอทอืัญามเี่มขชรูลชอีปตนทีเมรางาลูะมสินงโรมูเตยกดาาชราชือตนรขกนรคใอากขนารงาอเซจผชรงึ่งะทิงลพไยเพ่ีมิหตนังาถม ไภักณมอืาังณะเเาปปิสชฑนมยนน 

12 คู่มอื การบริหารจัดการทรพั ยส์ ินทางปัญญาของผลิตภณั ฑ์ชุมชน (Geogrสaิง่ pบhง iชcีท้aาl งInภdมู iิศcาaสtตioรn s: GI) สิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร หมายความถึง ชื่อ สัญลักษณ หรือสิ่งอื่นใดที่ใชเรียกหรือ ใชแทนแหลงภูมิศาสตร และสามารถบงบอกวาสินคาที่เกิดจากแหลงภูมิศาสตรนั้น เปนสินคาที่มีคุณภาพ ชื่อเสียง หรือคุณลักษณะเฉพาะของแหลงภูมิศาสตรดังกลาว ซึ่งแตกตางจากสินคาชนิดเดียวกันในทองถิ่นอื่น ประเภทของสินคาสิ่งบงชี้ทาง ภมู ศิ าสตรในประเทศไทย มี 3 ประเภท คือ 1 สินคาเกษตรกรรม เชน มะมวงน้ำดอกไมคุงบางกระเจา ลำไยเบี้ยวเขียวลำพูน 2 สินคาหัตถกรรม เชน ผาไหมยกดอกลำพูน ศิลาดลเชียงใหม 3 สินคาอุตสาหกรรม เชน กาแฟดอยตุง น้ำหมากเมาสกลนคร สิง่ บง ชที้ างภมู ิศาสตร ทขี่ อรับความคมุ ครองได 1) เปนช่ือ สัญลักษณ หรอื ส่ิงอนื่ ใดท่ใี ชเ รยี ก หรือใชแ ทนแหลง ภูมศิ าสตร ที่สามารถบงบอกวา สินคา ทเ่ี กดิ จากแหลงภมู ศิ าสตรน ้นั เปนสิ่งทีม่ คี ณุ ภาพ ชอื่ เสียงหรือคุณลกั ษณะเฉพาะ 2) สนิ คา สงิ่ บงชี้ทางภมู ิศาสตรตองมคี วามเช่อื มโยงกบั แหลง ภมู ิศาสตร 3) ไมเ ปน ชือ่ สามัญทีร่ ูจกั กนั โดยทั่วไปวา เปน ชื่อที่เรยี กขานสนิ คาชนิดใดชนิดหนึง่ 4) ไมเปนส่งิ ที่ขัดตอ ความสงบเรียบรอ ยหรือศลี ธรรมอันดีของประชาชนหรือ นโยบายแหง รัฐ

Intellectual Property Management for Community Products 13 ลขิ สทิ ธ์ิ (Copyright) ลิขสทิ ธ์ิ หมายถึง สิทธิแตเพียงผูเดียวของผูสรางสรรคที่จะกระทำการใดๆ กบั งานทผ่ี สู รา งสรรคไ ดท ำขน้ึ โดยประเภทของงานอนั มลี ขิ สทิ ธท์ิ ก่ี ฎหมายกำหนดไว ไดแ ก งานวรรณกรรม นาฏกรรม ศลิ ปกรรม ดนตรกี รรม โสตทศั นวสั ดุ ภาพยนตร งานบันทึกเสียง งานแพรเสียงแพรภาพ หรืองานอื่นในแผนกวรรณคดี แผนก วทิ ยาศาสตร หรอื แผนกศลิ ปะ ไมว า งานดงั กลา วจะแสดงออกโดยวธิ ี หรอื รปู แบบ อยางใด นอกน้ันกฎหมายลขิ สทิ ธยิ์ ังใหค วามคมุ ครองถงึ สิทธิของนักแสดงดว ย การคุมครองลิขสิทธ์ิไมค รอบคลมุ ถงึ ความคดิ ขัน้ ตอน กรรมวธิ ี ระบบวิธใี ช หรือ วิธีทำงาน แนวความคิด หลักการ การคนพบ หรือทฤษฎีทางวิทยาศาสตรหรือ คณิตศาสตร

14 การบริหารจดั การทรัพย์สินทางปัญญาของผลติ ภณั ฑช์ มุ ชน แนวทางการบริหารจัดการ ทรัพยสินทางปญญาชุมชน การบรหิ ารจดั การทรพั ยส นิ ทางปญ ญามคี วามสำคญั ตอ การพฒั นาผลติ ภณั ฑข องชมุ ชนเปน อยา งมาก แตเ นอ่ื งจากทรพั ยส นิ ทางปญ ญาเปน สนิ ทรพั ยท จ่ี บั ตอ งไมไ ด จงึ ทำใหก ารปกปอ ง คมุ ครองนนั้ ตองใชวิธกี ารหรือมาตรการทีห่ ลากหลาย และมคี วามแตกตา งจากการปกปอง ทรพั ยส นิ ทว่ั ไป ซง่ึ หากชมุ ชนมแี นวทางในการดำเนนิ งานดา นทรพั ยส นิ ทางปญ ญาทเ่ี หมาะสม 4จะสง ผลใหเ กดิ การปกปอ งและสรา งมลู คา เพม่ิ ใหก บั ผลติ ภณั ฑข องชมุ ชนได วงจรการสรา งสรรค ชวง ไดแ ก ทรพั ยส ินทางปญ ญา สามารถแบง ออกไดเปน 1 การสรา งสรรค (Creation) 42 การเฝาระวังสิทธิ การคุมครอง (Enforcement) (Protection) 3 การใชป ระโยชน (Utilization)

Intellectual Property Management for Community Products 15 1. 1(กCาrรeสaรtาioงnส)รรคทรพั ยส ินทางปญญาศบผหซกทโกดรึ่งาา็ไรกัูปยดอืงถรหิยรทกไสาาภมะทว่ัฎรรหดาใงั้ไหจาชาปพิษนผงมดักใแฐี้สเนาูกชปหลหรยชาุมนาะรรปมุรมชซกชเคือจรทชึงุ่มคีนชถาผะนสรวมุชใกขอืพัูสมหาาชนออเมคกรัยมปนบงสาาพสวเนสอหรรงนิเาทบิตชยมาสถมทธทนนางารโใิสาม่ีอกกนะสรเงำสาอนทำทครปคขมกเใรรรนทญหอัญสตพาั คดิี่กผงาบง้ัญยใกหผอรูอแนวส ารสตใาลน่ืานิกหรอืญัทเไใงทราสเตดคด่ีกาม่ิารญรนรตีนิดงสาตเนปาง้ังปเผรนอแำ้ญสานหลกตทงรงเรงจ็ญตสจ่ีรสอืาผะคำนารขาเนูเปคขผนรอปน ทอรญัลคำ้นต้ันรยีงไงๆกหเปขัพใจบาลรนอสนหยาเืองสผปงูรขทสกมกอลืทลอรินาาอืใเง่าีพังกนทรรานยจยย่ีทพเานชนะกสวางเัฒนมุำ้ดิขปนิงปไน้ัชอกผทนดนญนๆงฎาลชากนหงญมุงผจบัปน้ัมาชละทาญมนานติตรปยตีทอญพัภเรนรรงยะัณพัยีทาพเส ภใกยนุิจนฑนิ ทวสทาทขานติ2จ่ีราอทณะา“งงกนผปงาชราทำๆูงญุมณเไปรอปชญองญีกสนสไาสดากูทใิญจหนาแาธใน้รมกัารช”ิ ี 2 ผผหแสลานููใเหปะมว เทาอนยรุนกเงจถสาขาขานึข้อนรออใอดชื่นงยว ป ชอยูกรวาับะจยโสยจชัญชมุะนเญชปผ นนาลสหหงรนารานือวงไเยอดสงกราโสดรนาคยผรคผูทเวขลี่เรากงตมี่ยารานววชขจวอสยงอเหซบลึ่งสชืญัอุมหญชรอนื า

16 การบริหารจัดการทรพั ย์สนิ ทางปญั ญาของผลติ ภัณฑช์ มุ ชน เครอ่ื งมอื และกจิ กรรมการบรหิ ารจดั การ ทรัพยส ินทางปญญาทีจ่ ำเปน ในชว งการสรา งสรรค 1 2 การตรวจสอบทรัพยส ินทางปญญา วาการประดิษฐ หรืองานสรา งสรรคทตี่ นทำอยนู น้ั จะสามารถนำไปขอรบั การคุมครองหรอื นำไปใชป ระโยชนอ ่นื ๆ ไดหรอื ไม 3 สัญญาเพ่อื การสรา งสรรคทรัพยส ินทางปญญา เชน สญั ญาการวาจา งงาน และสัญญารับจา ง ซ่งึ เปน ผล ผกู พันทางกฎหมายระหวา งคสู ัญญาทจ่ี ะตอ งดำเนินการ ตามขอ ตกลงนัน้ 4 มาตรการในการเกบ็ รกั ษาความลบั ถอื เปน แนวทางปฏบิ ตั ิ ในการเกบ็ ขอมูลความลบั ของชุมชนท่ีควรจะตอ งตกลง และดำเนินการรว มกัน เชน การล็อคกญุ แจตเู กบ็ เอกสาร การจัดทำแฟม ลับ 5 คมู อื จดบนั ทกึ การสรางสรรคผลงาน ชุมชนควรจะตอ ง มีการจดบนั ทกึ อยางเปน ระบบ และมีแบบแผน และมีมาตรการในการเก็บรักษาเปนอยา งดี

Intellectual Property Management for Community Products 17 2. (กPาrรoคteุมcคtรioอnงท) รัพยสินทางปญญา การคุมครองทรัพยสินทางปญญาถือวาเปนกิจกรรมที่สำคัญอยางยิ่งในการบริหาร จดั การทรพั ยส นิ ทางปญ ญาเพราะเปน การไดม าซง่ึ สทิ ธทิ างกฎหมายอนั จะเปน เครอ่ื งมอื ทจ่ี ำเปน ในการปกปอ งผลประโยชนข องชมุ ชน การดำเนนิ งานในชว งนจ้ี งึ มงุ เนน การหา ประเภทการคมุ ครองทเ่ี หมาะสมกบั ผลงานหรอื ผลติ ภณั ฑน น้ั ๆ โดยแตล ะประเภทกจ็ ะมี ความเหมาะสมกับลักษณะของผลงานที่แตกตางกันออกไป ที่มักพบไดบอยในการ คมุ ครองผลติ ภณั ฑข องชมุ ชน ไดแ ก อนสุ ทิ ธบิ ตั ร เครอ่ื งหมายการคา ความลบั ทางการคา ส่ิงบง ชี้ทางภูมศิ าสตร และลขิ สิทธ์ิ เปน ตน community products

18 การบริหารจดั การทรัพยส์ ินทางปญั ญาของผลติ ภณั ฑ์ชมุ ชน สิทธิบัตร (Patent) การไดมาซึ่งความคุมครองสิทธิบัตร ทั้ง 3 ประเภท ไดแก สิทธิบัตรการประดิษฐ อนสุ ทิ ธบิ ตั ร และสทิ ธบิ ตั รการออกแบบผลติ ภณั ฑน น้ั การประดษิ ฐแ ละการออกแบบผลติ ภณั ฑ ของชุมชน จะไดรับความคุมครองตามกฎหมาย ก็ตอเมื่อชุมชนมีการนำผลงานนั้น มายื่น ขอรบั ความคมุ ครอง และไดร บั การจดทะเบยี นจากกรมทรพั ยส นิ ทางปญ ญา กระทรวงพาณชิ ย เทา นั้น สิ่งที่ขอรบั สทิ ธิบัตร กไมารไ ปดร ะดิษฐ/ อนุสทิ ธิบตั ร จลุ ชพี และสวนประกอบ กฎเกณฑแ ละทฤษฎที าง สว นใดสวนหน่งึ ของจุลชพี ท่ีมีอยู วทิ ยาศาสตรและ ตามธรรมชาติ สตั ว พืช หรอื คณิตศาสตร สารสกัดจากสตั วหรอื พืช การประดษิ ฐท่ีขดั ตอ ระเบียบขอมลู สำหรบั ความสงบเรยี บรอ ย การทำงานของ หรอื ศีลธรรมอันดี เครอ่ื งคอมพวิ เตอร อนามัยหรือสวัสดภิ าพ ของประชาชน วธิ ีการวนิ ิจฉัย บำบัด หรอื รักษาโรคมนษุ ย หรอื สตั ว

Intellectual Property Management for Community Products 19 ขั้นตอนการขอรับอนุสิทธิบัตร ขั้นตอนของผูขอรับอนุสิทธิบัตร จัดเตรียมคำขอ ขั้นตอนของพนักงานเจาหนาที่ ยื่นคำขอ เด6ือ.5น ยกคำขอ ตรวจสอบเบื้องตน แกไข ชำระคาธรรมเนียมออกอนุสิทธิบัตร/ประกาศ อุทธรณตอคณะกรรมการ 90 สิทธิบัตร วัน ออกอนุสิทธิบัตร/ประกาศโฆษณา ผูมีสวนไดเสียอาจขอใหตรวจสอบ การประดิษฐอนุสิทธิบัตรไดภายใน 1 ป นับตั้งแตวันประกาศโฆษณา/ การจดทะเบียน ยื่นขอใหตรวจสอบการประดิษฐ อนุสิทธิบัตรถูกตอง ตรวจสอบการประดิษฐ อนุสิทธิบัตรไมถูกตอง คงอนุสิทธิบัตร เสนอคณเพะื่อกสรั่งรเพมกิกาถรอสนิทธิบัตร อุทธรณตอศาล

LOGO 20 การบริหารจัดการทรัพย์สนิ ทางปัญญาของผลติ ภัณฑช์ ุมชน เครื่องหมายการคา (Trademark) การไดม าซง่ึ ความคมุ ครองเครอ่ื งหมายการคา เครอ่ื งหมายการคา จะไดร ับความคุม ครองตามกฎหมาย ก็ตอเมือ่ นำเครื่องหมายการคา ที่มีการสรางสรรคนั้น มายื่นขอรับความคุมครองและไดรับการ จดทะเบียนจากกรมทรัพยสินทางปญญา กระทรวงพาณิชย เทานั้น เครอ่ื งหมายการคา ทไ่ี ดร บั การจดทะเบยี นแลว จะมอี ายกุ ารคมุ ครอง 10 ป นบั แตว นั ทย่ี น่ื ขอ จดทะเบียน และสามารถขอตออายุการคุมครองไดทุกๆ 10 ป โดยตองยื่นคำขอตออายุ ภายใน 90 วนั กอนวันส้นิ อายุ ลักษณะของเครื่องหมายการคาที่จดทะเบียนได เครื่องหมายการคา เครื่องหมายบริการ เครื่องหมายรับรอง และเครื่องหมายรวม ที่จะจดทะเบียนได ตองมีลักษณะตามที่กฎหมายกำหนด 3 ประการ ดังนี้ มลี กั ษณะบงเฉพาะ หมายถงึ มีลักษณะทท่ี ำใหป ระชาชนหรือผซู ้อื สนิ คา นน้ั สามารถจดจำ และแยกแยะไดวา สินคาทีใ่ ชเ ครอ่ื งหมายการคานน้ั แตกตาง จากสนิ คาของบุคคลอ่ืน เชน คำทปี่ ระดิษฐ อกั ษรประดษิ ฐ เปนตน ไมม ลี กั ษณะตอ งหามมิใหรบั จดทะเบียน เชน พระบรมฉายาลักษณ ตราแผน ดิน เปน ตน ไมเ ปนเครอื่ งหมายการคาท่เี หมอื นหรอื คลา ยกับเครือ่ งหมายการคา ของบคุ คลอนื่ ท่ีไดจ ดทะเบยี นไวแลว

Intellectual Property Management for Community Products 21 เครื่องหมายการคา การจดทะเบียนเครื่องหมายการคา ขั้นตอนของผูขอจดทะเบียน จัดเตรียมคำขอ ขั้นตอนของพนักงานเจาหนาที่ ยื่นคำขอ 1 วัน ตรวจสคอำบขแอลจะพดทิจะาเรบณียนาสั่งการ ตรวจสอบ 6 เดือน พิจารณา 5 เดือน ใหแกคำขอ มีคำสั่งรับจดทะเบียน ปฏิเสธ จำหนายคำขอ ประกาศโฆษณา (60 วัน) อุทธรณ ไมอุทธรณ มีผูคัดคาน ไมผโตูขแอยง ผูขอโตแยง อุทธรณฟงขึ้น ยกคำอุทธรณ (ภายใน 90 วัน) นาวยินทิจะฉเบัยียน ไมมีผูคัดคาน ว15ัน จำหนายคำขอ (อ6ุท0ธรวณัน) ออกคำสั่งใหชำระคา 3ว0ัน น(ำ9ค0ดีสวูศันา)ล ธรรมเนียมรับจดทะเบียน ว15ัน ผูขอชำระคาธรรมเนียม รับจดทะเบียน จำหนายคำขอ รับจดทะเบียน ออกเลขทะเบียน และจัดสงหนังสือสำคัญ ไปยังผูจดทะเบียน

22 การบริหารจดั การทรพั ยส์ นิ ทางปญั ญาของผลิตภัณฑ์ชุมชน ความลับทางการคา (Trade secret) การใหความคุมครองความลับทางการคา การคมุ ครองความลบั ทางการคา นน้ั ชมุ ชนผเู ปน เจา ของความลบั ไมต อ งนำความลบั ทางการคาของตนมาจดทะเบียนแตอยางใด เพราะกฎหมายใหความคุมครองสิทธิ แกเจาของความลับทางการคาโดยไมตองจดทะเบียน และขอมูลทางการคาจะไดรับ ความคมุ ครองอยตู ลอดไปตราบเทา ทย่ี งั เปน ความลบั อยู จงึ เหน็ ไดว า สทิ ธขิ องชมุ ชน จะมอี ยตู ลอดไปหากความลบั ทางการคา ยงั ไมม กี ารเปด เผย องคประกอบของขอมูลทางการคา ที่จะเปนความลับทางการคาไดนั้นมีอยู 4 ประการ ไดแก เ(ปTrนaขdอeมInูลfทoาrงmกaาtรioคnา) 1 Note Book 2 3(เปSeนcขrอecมyูล)ที่เปนความลับ (มCีคoุณmคmาeใrนciเaชlิงพVaาlณueิช)ย 4 (เมพSีมeื่อาcรตrักeรcษกyาาไMรวทเeปี่เaหนsมคuาrวeะาส)มมลับ

Intellectual Property Management for Community Products 23 มาตรการรักษาความลับทางการคาของชุมชน 1 การจัดใหมีสถานที่จัดเก็บขอมูลที่เหมาะสม เชน การเก็บขอมูลไวในตูนิรภัย การเก็บขอมูลไวใน ตูเก็บเอกสารที่มีกุญแจ หรือการเก็บขอมูลไว ในสถานที่จัดเก็บโดยเฉพาะ 2 การจัดใหมีมาตรการรักษาความปลอดภัยในการ เขาออก เชน การจัดใหมีพนักงานรักษาความปลอดภัย การจัดใหมีการติดตั้งโทรทัศนวงจรปดในอาคาร 3 การจัดใหมีการกำหนดตัวบุคคลที่จะเขาถึงขอมูล เชน การจำกัดจำนวนบุคคลและการวางเงื่อนไข ในการเขาถึงขอมูล 4 การจัดใหมีมาตรการทางกฎหมายเพื่อรักษาขอมูล เชน การทำสัญญากับลูกจางหรือพนักงานใหเก็บรักษา ขอมูลของบริษัทไวเปนความลับ สัญญาจางแรงงาน 5

24 การบรหิ ารจดั การทรัพย์สนิ ทางปญั ญาของผลิตภัณฑ์ชมุ ชน สิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร (Geographical Indications: GI) การไดรับความคุมครองสิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร นับวาเปนการแสดงถึงความพิเศษอันมี เอกลักษณ และมีมาตรฐานเปนที่ยอมรับในคุณภาพของสินคาประจำแหลงภูมิศาสตรนั้น ซึ่งการไดมาซึ่งความคุมครองจะเกิดขึ้นตอเมื่อผูมีสิทธิยื่นคำขอขึ้นทะเบียน เชน หนวยงาน ภาครัฐ ชุมชน ที่เปนนิติบุคคล มายื่นขอรับความคุมครองและไดรับการขึ้นทะเบียนจาก กรมทรัพยสินทางปญญา กระทรวงพาณิชย เทานั้น การเตรียมการขึ้นทะเบียนสิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร 1) กำหนดสินคาของชุมชนที่ตองการคุมครอง รวบรวมขอมูล และรวมกลุม ผปู ระกอบการทง้ั สายการผลติ เพอ่ื การศกึ ษาความเปน ไปไดข องการขอขน้ึ ทะเบยี น 2) จัดทำขอกำหนดในการผลิตสินคา ขอบเขตพื้นที่ในการผลิต ความเชื่อมโยง ของสินคากับแหลงภูมิศาสตร และประวัติความเปนมาของสินคา 3) จัดทำคำขอขึ้นทะเบียนตามกฎหมายยื่นตอกรมทรัพยสินทางปญญา หรือสำนักงานพาณิชยจังหวัด เพื่อใหไดรับความคุมครองโดยสมบูรณ ตามกฎหมาย 4) จัดตั้งหนวยงานรับผิดชอบและกำหนดกลไกควบคุมการใชสิ่งบงชี้ทาง ภูมิศาสตรตามที่ขอขึ้นทะเบียนไว ผูมีสิทธิยื่นคำขอขึ้นทะเบียน 1) สวนราชการ หนวยงานของรัฐ รัฐวิสาหกิจ องคกรปกครองสวนทองถิ่น หรือองคกรอื่นของรัฐบาลที่เปนนิติบุคคล และมีเขตรับผิดชอบครอบคลุม บริเวณแหลงภูมิศาสตรของสินคา 2) บุคคลธรรดา กลุมบุคคล หรือนิติบุคคล ซึ่งประกอบกิจการคาเกี่ยวกับสินคา ที่ใชสิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร และมีถิ่นที่อยูในแหลงภูมิศาสตรของสินคา 3) กลุมผูบริโภคหรือองคกรผูบริโภคสินคาที่ใชสิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร

Intellectual Property Management for Community Products 25 ขั้นตอนการรับขึ้นทะเบียนสิ่งบงชี้ทางภูมิศาสตร จัดเตรียมคำขอ ขั้นตอนของผูยื่นคำขอ ยนื่ คำขอ ขั้นตอนของพนักงานเจาหนาที่ ขั้นตอนที่ไมสำเร็จ ตรวจสอบเบอื้ งตน ภายใน นายทะเบยี นพิจารณา 120 วัน แกไ ขคำขอ มคี ำสั่งภายใน 30 วนั ภายใน 90 วนั ยกคำขอ ประกาศโฆษณา 90 วัน กรณีไมเปน ไปตามหลักเกณฑ (มหี นงั สอื ผูย่นื คำขอ ภายใน 15 วันนับตั้งแตทีม่ คี ำสงั่ ) มผี คู ดั คาน ไมม ผี คู ดั คาน ในระหวางประกาศโฆษณา คณอะทุกรธรรมณก าร ไมอุทธรณ ไมโ ตแยง มกี ารโตแยง ภายใน (ภายใน 90 วนั ) ละท้งิ คำขอ 90 วนั ภายใน ภายใน ไมน ำคดขี ้นึ สูศาล 90 วัน 90 วนั ยกคำขอ คำวินิจฉัยของ นายทะเบียนวนิ จิ ฉยั นำคดขี ้นึ สศู าล คณะกรรมการเปน ทีส่ ดุ คำคดั คาน/คำโตแยง (ภายใน 90 วนั ) (แจง ผลคำวนิ ิจฉัยภายใน 15 วนั นบั ต้งั แตม คี ำวินิจฉัย) อุทธรณค ณะกรรมการ นำคดขี ้ึนสศู าล ภายใน 90 วนั ภายใน ภายใน 90 วัน 90 วนั ประกาศขึ้นทะเบียน

26 การบริหารจดั การทรพั ย์สนิ ทางปญั ญาของผลิตภัณฑช์ ุมชน ลิขสิทธิ์ (Copyright) การไดมาซึ่งลิขสิทธิ์ สิทธิในลิขสิทธิ์จะเกิดขึ้นโดยทันทีนับตั้งแต ผูสรางสรรคไดสรางสรรคผลงาน โดยไมตอง จดทะเบียน ดังนั้น เจาของลิขสิทธิ์จึงควรที่จะ ปกปอ งคมุ ครองสทิ ธขิ องตน โดยการเกบ็ รวบรวม หลักฐานตางๆ ที่แสดงวาตนเองไดทำการ สรา งสรรคผ ลงานนั้นขึ้นเพื่อประโยชนในการ พสิ จู นส ทิ ธิ หรอื ความเปน เจา ของในโอกาสตอ ไป การคุมครองลิขสิทธิ์ จะเกิดขึ้นทันทีที่มีการ สรางสรรรคผลงาน โดยความคุมครองนี้จะมี ตลอดอายุผูสรางสรรค และจะคุมครองตอไป อีก 50 ป นับแตผูสรางสรรคถึงแกความตาย แตมีงานคุมครองบางประเภทที่มีอายุการ คุมครองแตกตางออกไป

Intellectual Property Management for Community Products 27 ขั้นตอนการรับแจงขอมูลลิขสิทธิ์ ขั้นตอนของผูยื่นคำขอ จดั เตรียมคำขอ ขั้นตอนของพนักงานเจาหนาที่ ยืน่ คำขอ ปฏเิ สธการรับแจง พิจารณาการรบั คำขอ สง่ั แกไ ขคำขอ ตามระเบียบขอ 14 ไมย นื ยันการแจง ขอมลู 5 30 วัน วนั ออกหนังสอื รบั รอง แกไ ขภายในเวลา ยนื ยันการแจงขอ มลู ไมแ กไขภายในเวลา สำนกั ลิขสิทธ์ิ สำนักลิขสิทธ์ิ ยกเลกิ คำขอ ปฏเิ สธการรับแจง เหน็ สมควรรับแจง ไมยืนยันการแจง ยนื ยนั การแจง ภายในเวลา 30 วนั ภายในเวลา 30 วัน อธิบดีพจิ ารณา ปฏิเสธการรับแจง เห็นควรรบั แจง

28 การบรหิ ารจดั การทรัพย์สินทางปัญญาของผลิตภณั ฑ์ชมุ ชน 3 การสงเสริมการใชประโยชนทรัพยสินทางปญญา (Utilization) เมอ่ื ผลติ ภณั ฑช มุ ชนไดร บั การคมุ ครองทรพั ยส นิ ทางปญ ญาอยา งถกู ตอ งตามกฎหมายเปน ท่ี เรียบรอยแลว เจาของสิทธิสวนใหญมักจะไมนำทรัพยสินทางปญญานั้นๆ มาใชประโยชน ซึ่งการทำเชนนั้นจะทำใหทรัพยสินดังกลาวแทบไมมีคาเลยหากไมมีการนำไปใชประโยชน ไมวาจะเปนสาธารณประโยชนหรือประโยชนในเชิงพาณิชย ดังนั้นการใชประโยชนทรัพยสิน ทางปญ ญาจำเปน ตอ งไดร บั การบรหิ ารจดั การดว ยเครอ่ื งมอื และกจิ กรรมตา งๆ ดงั ตอ ไปน้ี 1 ทแฟางมปบญันทญึกาทขรอัพงยชสุมินชนทใาหงเปปญนรญะบาบเแปลนะกอายรูใรนวรบูปรแวบมบขทอี่พมรูลอทมรนัพำยเสสนินอ 2 เครื่องมือตัดสินใจแนวทางการใชประโยชน เชน การประเมินทางเลือก ในการนำไปใชประโยชน การจัดทำแผนธุรกิจ และการประเมินมูลคา ทรัพยสินทางปญญา 3 กหารรอื ออนนุญญุ าาตตใใหหใบ ชุคสคทิ ลธอใิ นน่ื ทใชรปพั รยะสโยินชทนาใงนปทญรพัญยาส นิเปทน ากงาปรญแสญวางหขอาผงตลนปใรนะรโยูปชแนบบ ของการทำสัญญาอนุญาตใหใ ชสิทธิ

Intellectual Property Management for Community Products 29 4 การบังคับใชสิทธิ (Enforcement) หลังจากทท่ี รพั ยสนิ ทางปญ ญาไดร บั การคมุ ครองและนำไปใชป ระโยชนแ ลวนั้น ชมุ ชนผูเปน เจาของทรัพยสินทางปญญาจำเปนตองดูแลและเฝาระวังรักษาสิทธิ ดวยเหตุผลที่วา ทรัพยสินทางปญญาเปนทรัพยสินสวนบุคคลดังนั้นเจาของจะตองเปนผูดูแลจัดการหรือ คอยตามเฝา ระวงั วา มผี ใู ดละเมดิ สทิ ธทิ เ่ี จา ของถอื อยหู รอื ไม จงึ จำเปน อยา งยง่ิ ทต่ี อ งมกี จิ กรรม รองรบั การเฝา ระวงั นน้ั ซง่ึ ในการบรหิ ารจดั การทรพั ยส นิ ทางปญ ญา จำเปน ตอ งมกี จิ กรรม อยา งนอ ยดังตอไปนี้ 1 พ.ร.บ. การดแู ลทรพั ยส นิ ทางปญ ญา เชน การดำเนนิ การตอ อายุ การคมุ ครองทรพั ยส นิ ทางปญ ญา ตามระยะเวลาและเงอ่ื นไข ทก่ี ฎหมายกำหนดไว 2 การเฝา ระวงั และบงั คบั ใชส ทิ ธิ เปน การตรวจสอบและปอ งกนั ไมใ ห ทรพั ยส นิ ทางปญ ญาของตนถกู ละเมดิ หรอื ถกู นำไปใชป ระโยชนโ ดย บคุ คลอน่ื โดยไมไ ดร บั อนญุ าต จากเจา ของทรพั ยส นิ ทางปญ ญา

30 การบรหิ ารจดั การทรพั ยส์ ินทางปญั ญาของผลติ ภัณฑ์ชุมชน ผลิตภัณฑของชุมชนเราจะขอรบั การคมุ ครอง ทรัพยสินทางปญ ญาอะไรดี Note Book สทิ ธิบัตร ใชใ นการคุมครองการประดิษฐ เชน ตำรับเคร่อื งสำอางใหม และการออกแบบผลติ ภัณฑ เชน รูปทรงบรรจภุ ณั ฑใ หม รูปทรงกระเปา ใหม เคร่ืองหมายการคา ใชใ นการคมุ ครองเคร่ืองหมายทใี่ ชในทางการคา ทุกประเภท เชน โลโกสนิ คา ชอ่ื สินคา ตราสินคา เครื่องหมายสินคา ความลับทางการคา ใชในการคมุ ครองขอมูลความลับทม่ี ีประโยชนทางการคา ทกุ ประเภท เชน ขอ มูลการประดษิ ฐ ขอ มูลการออกแบบ ขอมลู รายช่อื ลูกคา ขอ มูลแหลง วตั ถุดิบ สง่ิ บง ชที้ างภูมิศาสตร (GI) ใชใ นการคุมครองสินคาทมี่ เี อกลกั ษณแ ละเชื่อมโยงกบั แหลง ภมู ศิ าสตรน น้ั ๆ เชน สบั ปะรดภูแลเชียงราย ศิลาดลเชยี งใหม นำ้ หมากเมาสกลนคร ลิขสทิ ธิ์ ใชในการคุมครองความคิดสรางสรรคต างๆ เชน เนื้อเพลง หนังสอื ภาพวาด ภาพถาย

เอกสารอางอิง กรมทรัพยสนิ ทางปญญา, ความรเู บอื้ งตน ดานทรัพยสนิ ทางปญญา, กรมทรพั ยสนิ ทางปญญา กระทรวงพาณิชย, 2558. ธนิต ชังถาวร และคณะ, การบริหารจดั การทรัพยสินทางปญ ญา สำหรับสถาบนั การศกึ ษาหรือองคก รนวัตกรรมภาครัฐ, กรมทรพั ยสนิ ทางปญ ญา กระทรวงพาณิชย, 2553. สำนกั งานพฒั นาเศรษฐกิจจากฐานชีวภาพ (องคก ารมหาชน). คูมือการบรหิ ารจัดการทรพั ยส นิ ทางปญญา ของสำนักงานพฒั นาเศรษฐกิจจากฐานชวี ภาพ (องคการมหาชน). สำนกั งานพัฒนาเศรษฐกจิ จากฐานชีวภาพ (องคก ารมหาชน), 2559. สริ ิวิช สรุ นิวงศ, แนวทางในการคุมครองความลับทางการคาในกรณกี ารไดมา หรอื เขา ถงึ โดยมิชอบ, มหาวทิ ยาลยั กรงุ เทพ, 2556. https://www.facebook.com/aware.of.cat/ https://www.ipthailand.go.th/th/home.hpml

กลมุ กจิ การพฒั นาทรพั ยส นิ ทางปญ ญา สำนกั งานพัฒนาเศรษฐกจิ จากฐานชวี ภาพ (องคการมหาชน) ศนู ยราชการเฉลิมพระเกยี รติ ๘๐ พรรษา ๕ ธนั วาคม ๒๕๕๐ อาคารรัฐประศาสนภักดี ชั้น 9 (อาคารบี) เลขที่ 120 หมูที่ 3 ถนนแจง วัฒนะ แขวงทงุ สองหอง เขตหลักสี่ กรุงเทพ ฯ 10210 โทรศัพท 0 2141 7800 โทรสาร 0 2143 9202 เว็บไซต www.bedo.or.th