การเลี้ยงลูกด้วยนมแม่ (สื่อการสอน)

การเลี้ยงลูกดว้ ยนมแม่

• ความสาคญั ของนมแม่ • นมแม่ คือ อาหารท่ีดที สี่ ดุ ของทารกตั้งแตแ่ รกเกดิ จนถึง 6 เดอื น เพราะวา่ นมแม่มสี ารอาหารที่มี คุณประโยชน์สูงสุดต่อทารก ด้วยองค์ประกอบด้านโภชนาการ การเสริมสร้างภูมิคุ้มกันโรค วิตามิน สารต่อต้านอนุมูลอิสระ และยังมีเซลล์ต่างๆ ท้ังเซลล์จากแม่ รวมถึงแบคทีเรียท่ีมี ประโยชนต์ อ่ ระบบทางเดินอาหารของลกู ดว้ ย องคก์ ารอนามยั โลก (WHO)และยูนิเซฟ จงึ กาหนด ว่าลูกควรได้กนิ นมแมอ่ ยา่ งเดยี วตั้งแตแ่ รกเกดิ ถงึ 6 เดือน และควรกนิ ต่อเนอ่ื งไปจนลูกอายุ 2 ปี ควบคู่กับอาหารตามวัยท่เี หมาะสม

• สารอาหารในนมแม่ มีการเปลี่ยนแปลงตามระยะเวลาหลังคลอด เพื่อให้เหมาะสมกับตัวลูกผ่าน กระบวนการสรา้ งนา้ นมในรา่ งกายของแม่ ที่เกดิ จากการหลงั่ ฮอร์โมนกระตุ้นโดยแบ่งเป็น ๓ ระยะ ดงั นี้ 1. น้านมระยะท่ี 1 (Colostrum) คือ ช่วง 1–3 วันแรก เรียกว่า ระยะหัวน้านม น้านมมีสีเหลือง บางครั้งเรียกว่า น้านมเหลือง เน่ืองจากมีแคโรทีนสูงกว่าน้านมระยะหลังมาก น้านมระยะนี้เป็น น้านมท่ีอุดมสมบูรณ์มาก ประกอบด้วยโปรตีนต่างๆ ท่ีเสริมสร้างระบบภูมิคุ้มกันของร่างกาย เกลือแร่ วิตามินรวมทั้งสารอาหารท่ีจาเป็นสาหรับการเติบโตของสมองและการมองเห็นของลูก นมแม่ระยะน้ีมีฤทธ์ิเิป็นยาระบายอ่อนๆ ทาให้การขับถ่ายขเ้ี ทาของลกู ไดด้ ้วย

2. น้านมระยะท่ี 2 (Transitional Milk) เม่ือผ่านช่วง 5 วันถึง 2 สัปดาห์แรก น้านมจะเปล่ียนเป็นสีขาวขุ่น มี สารอาหารเพ่ิมขน้ึ ทงั้ ไขมนั นา้ ตาล และมีปรมิ าณเหมาะสมตอ่ การเจรญิ เติบโตของร่างกาย 3. นา้ นมระยะที่ 3 (Mature Milk) เมื่อผ่านช่วง 2 สัปดาห์แรกแล้ว น้านมแม่จะมีปริมาณมากขึ้น และมีสารอาหาร หลักทจ่ี าเปน็ ตอ่ การเจรญิ เตบิ โตของลกู ได้แก่ ➢ โปรตนี ท่ีมีสว่ นชว่ ยในการยบั ยงั้ การเตบิ โตของเชื้อโรคบางชนิด เพิ่มภูมิต้านทาน และเอนไซม์ที่สามารถทาลาย ผนังเซลลข์ องแบคทีเรยี ได้ ➢ ไขมนั ท่เี ปน็ กรดไขมนั จาเป็นต่อรา่ งกายไดแ้ ก่ DHA (Docosahexaenoic Acid) และ AA (Arachidonic Acid) ท่มี ีความสาคัญตอ่ การพฒั นาระบบประสาทและการมองเห็น ➢ น้าตาล Lactose โดยพบว่า ในนมแม่มีโอลิโกแซคคาไรด์หรือคาร์โบไฮเดรตสายส้ัน (Human Milk Oligosaccharides) มากกว่า 200 ชนิด และมีปรมิ าณมากกว่าทพ่ี บในนมวัวถงึ 5 เทา่ และยงั พบอีกวา่ ในนา้ นม แม่มคี วามสาคัญตอ่ การเจริญเติบโตของจลุ ินทรียแ์ ละแบคทีเรยี ทีช่ ่วยสรา้ งระบบภูมิคุม้ กันได้ ➢ วิตามินและแร่ธาตุท่ีมีความสาคัญต่อการเจริญเติบโต ได้แก่ A, B1, B2, B6, B12, C, D, E, K และแร่ธาตุซ่ึง ได้แก่ เหล็ก แคลเซียม ไอโอดีน เปน็ ตน้

• ประโยชน์ของนมแม่ 1. เสริมสร้างภูมิคุ้มกันโรค โดยการสร้างจุลินทรีย์ประจาถิ่นบนผิวหนังของลูกชนิดเดียวกับแม่มีสาร prebiotics ช่วยกระตุ้นการเจริญเตบิ โตของ Bifidobacterium ในลาไส้ทารก 2. ลดโอกาสเป็นโรคภูมิแพ้ เช่น โรคผิวหนังอักเสบภูมิแพ้ โรคหืด มีการศึกษาว่า การเล้ียงลูกด้วยนมแม่อย่าง เดยี วอยา่ งน้อย 6 เดือน ชว่ ยลดโอกาสการเกิด Atopic dermatitis 3. เสรมิ สรา้ งสมองให้วอ่ งไวในการเรยี นรู้ เพิ่มระดับเชวน์ปัญญา ทาให้ทารกเจรญิ เตบิ โตสมวยั อย่างเต็มศกั ยภาพ และมีสุขภาพดีในนมแม่มีกรดไขมันไม่อิ่มตัวสายโมเลกุลยาว ซ่ึงมีความสาคัญมากต่อการเจริญของเน้ือเย่ือ ประสาทและจอประสาทตาเมอื่ อายุ 6 เดอื น 4. ความฉลาดทางอารมณ์ (EQ) ในขณะที่แม่ให้นมลูก จะมีการหลั่งของฮอร์โมน โปรแลคตินซึ่งเป็นสารต้าน ความเครียด ทาให้คุณแม่มีสุข อารมณ์ดี ส่วนลูกก็ได้รับการโอบกอด สัมผัสกันระหว่างแม่กับลูก ลูกจะเกิด ความไวว้ างใจ (Trust) ความผกู พนั ความเชอ่ื ม่ันและกลายเปน็ สายสมั พนั ธ์ (Attachment) ท่ดี ซี งึ่ พฒั นามาเป็น ความรัก ความอบอนุ่ และความรัก เปน็ การเร่ิมต้น

• ผลดีตอ่ สุขภาพของแม่ 1. ป้องกันภาวะตกเลือดหลังคลอด เน่ืองจากทาให้เกิดการกระตุ้นการหลังฮอร์โมน Oxytocin ทาให้มดลูกกลับสู่ สุขภาพปกติเร็วข้นึ 2. ช่วยลดนา้ หนกั แมใ่ นระยะหลังคลอด น้าหนกั แมจ่ ะค่อยๆ ลดลงประมาณ 0.6 – 0.8 กก.ตอ่ เดอื น เนอ่ื งจากมกี าร เผาผลาญไขมันทเี่ กบ็ สะสมไวใ้ นระยะตงั้ ครรภ์ เพื่อใช้ในการสร้างน้านมทาให้แม่กลับมามีรูปร่างที่สวยงามได้เร็ว จากการศกึ ษาพบวา่ การใหน้ มแมถ่ งึ อายุ 1 ปี แมจ่ ะมนี า้ หนกั ใกล้เคียงกับเมื่อก่อนตง้ั ครรภ์ 3. ลดความเส่ียงต่อโรคเบาหวานชนิดที่ 2 โดยเฉพาะมารดาที่เป็น GDM ซึ่งกลไกคิดว่า เกิดจากการที่มีน้าหนักตัว ลดลง การเปลี่ยนแปลงสดั สว่ น การกระจายของไขมัน และความไวตอ่ การตอบสนองของอินซูลิน 4. ลดความเสย่ี งตอ่ ภาวะกระดกู พรนุ เนอ่ื งจากการสรา้ งมวลกระดกู จะสงู มากหลงั หยุดให้นมแมแ่ ละจะยังมผี ลตอ่ ไป อีก 5 – 10 ปี 5. ช่วยในการคมุ กาเนดิ แม่ทเี่ ลย้ี งลกู ดว้ ยนมแมอ่ ยา่ งถูกตอ้ งและสมา่ เสมอ จะมโี อกาสตง้ั ครรภใ์ นระยะ 6 เดอื นแรก หลังคลอดน้อยกว่ารอ้ ยละ 2

• กรณีทีแ่ ม่ไมส่ ามารถเลยี้ งลูกดว้ ยนมแมถ่ ึง 6 เดือน • ในกรณที แ่ี มไ่ ม่สามารถเลยี้ งลกู ดว้ ยนมแมถ่ ึง 6 เดอื น ดังนัน้ ชว่ งระยะเวลาทแี่ มล่ าคลอด 3 เดอื นแรก ใหล้ ูกได้กิน แม่แม่อย่างเดียวอย่างเต็มที่ ไม่ควรรีบกลับไปทางานก่อนกาหนด เพราะลูกจะเสียโอกาสได้รับนมแม่ในระยะท่ี สมองต้องการนมแม่มาก เมื่อใกล้จะกลับไปทางาน ควรเร่ิมเก็บตุนน้านมแม่โดยปรกติน้านมจะมีมากพอเม่ือลูก อายปุ ระมาณ 1–2 เดอื นไปแล้ว แมค่ วรเก็บตนุ นา้ นมแมใ่ ส่ภาชนะทส่ี ะอาด เช่น แกว้ /ขวดท่มี ฝีาปดิ มดิ ชิด หรอื ใส่ถุง เก็บน้านมแมก่ อ่ นไปทางานสกั 2 สัปดาห์ ลองนานา้ นมทเ่ี กบ็ ตนุ ไว้มาปอ้ นลูก โดยการป้อนดว้ ยช้อนหรอื แก้ว ถา้ จะ ใชข้ วดนมปอ้ น ควรฝึ กหลังลกู ดูดนมแม่ไดเ้ กง่ แลว้ โดยทว่ั ไปกป็ ระมาณหลงั อายุ 6 สัปดาหถ์ ึง 2 เดอื น เพอ่ื ป้องกัน ลกู ติดหวั นมยาง

• วธิ ีเกบ็ รักษานมแม่ • ให้เก็บน้านมในภาชนะสาหรับใส่อาหารแบบไหนก็ได้ หรือจะใช้ถุงเก็บน้านมแม่ก็ได้เขียนวันเวลาที่ได้ปั๊มนมไว้บน ภาชนะ ควรแบ่งปรมิ าณน้านมใหพ้ อดกี ับมอ้ื หนง่ึ ท่ลี ูกกิน สถานทเี่ กบ็ อุณหภูมิ ระยะเวลาเกบ็ ตงั้ ทงิ้ ไว้ 27-32 °������ 3-4 ซม. ตงั้ ทงิ้ ไว้ 16-26 °������ 4-8 ซม. 24 ซม. กระตกิ ใส่นา้ แขง็ 15 °������ 3-8 วัน ตู้เยน็ ช่องธรรมดา 0-4 °������ 2 สัปดาห์ ช่องแช่แข็งตเู้ ยน็ ประตูเดยี ว 0-4 °������ 4-6 เดอื น ช่องแช่แข็งตู้เยน้ 2 ประตู -4 °������ 6-12 เดอื น ช่องแช่แข็งเยน็ จดั ต้เู ยน็ ชนิดพเิ ศษ -19 °������

• สรุปประโยชน์ 10 ข้อของการเลยี้ งลกู ดว้ ยนมแม่ 1. นมแม่เป็นสารอาหารที่มาจากธรรมชาติจงึ ปลอดภยั ทส่ี ุดสาหรบั ทารก 2. นมแมท่ าใหพ้ ฒั นาการทางสมองและเชาว์ปญั ญาดกี วา่ เดก็ ทกี่ ินนมวัว 3. นมแม่มสี ารท่ีเสรมิ สรา้ งภมู ิคุ้มกันโรค เด็กกนิ นมแมจ่ ะแขง็ แรงกวา่ เด็กกินนมวัว 4. นมแม่มีสารทีช่ ว่ ยใหล้ าไสเ้ คล่อื นไหวตวั ได้เรว็ เด็กกนิ นมแมท่ อ้ งไมผ่ ูก 5. เด็กกินนมแมไ่ มอ่ ้วนและมนี า้ หนักเปน็ ไปตามค่ามาตรฐานของแต่ละวัย 6. นมแม่ลดการเกดิ โรคภูมแิ พ้เชน่ ผน่ื ผิวหนัง หอบหืด แพอ้ ากาศ แพ้นมวัว 7. การเลีย้ งลูกดว้ ยนมแม่ สรา้ งสายใย ความรักและความผกู พนั ท่ีดีท่ีสุดระหว่างแมก่ ับลูก 8. นมแม่ทาใหร้ ูปรา่ งของแมท่ ่เี พง่ิ คลอดลกู ผอมได้เร็วกว่าแมท่ เ่ี ลยี้ งลกู ด้วยนมววั 9. นมแม่มีอุณหภูมพิ อเหมาะและพร้อมใหล้ ูกกนิ ไดต้ ลอด 24 ช่วั โมง 10. นมแมป่ ระหยดั เงิน ไมต่ อ้ งเสียเงินค่านมผงและอุปกรณอ์ ่ืนๆ

• ท่าของแมแ่ ละลกู และการอมหัวนมของลูก ท่าที่ 1 ทา่ นอนขวางตกั เปน็ ท่าท่แี ม่ทกุ คนนิยมใช้ และลูกไม่มปี ญั หาการดดู นมแม่ • ท่าท่ี 2 ท่านนอนขวางตักแบบประยุกต์ เป็นท่าท่ีใช้กับลูกที่มีปัญหาการดูดนม เพ่ือ ประคบั ประคองลกู ได้ถนดั และนาลูกเข้าหาลานหวั นมแมไ่ ดเ้ ร็วขึ้นและลึกพอ

• ทา่ ที่ 3 ท่าอมุ้ ลูกฟุตบอล เป็นท่าท่ีใชไ้ ด้ดีสาหรับแม่ท่ีผ่าตัดคลอด แม่ท่ีมีเต้านมใหญ่หรือ หวั นมส้ัน แม่ท่คี ลอดลกู แฝดซง่ี สามารถให้ลกู ดูดนมจากท้งั สองเต้าพรอ้ ม ๆ กันได • ท่าท่ี 4 ท่านอน ใช้กับแม่หลังคลอดลูกวันแรก แม่ผ่าตัดหน้าท้อง แม่ทางาน แม่น้านมพุ่ง แรง ลูกร้องกวน ลกู ตอ้ งการดดู มากกว่าปกติ

• การรบั ประทานอาหารทมี่ ปี ระโยชน์ เพอ่ื ทดแทนพลงั งานท่ีเสยี ไปในการคลอดบุตร เพ่ือการผลิตและเพม่ิ คุณภาพ ของน้านมบุตร อาหารที่จาเป็นได้แก่ เนื้อสัตว์ทุกชนิด นม ไข่ ข้าว ผัก ผลไม้ และน้า งดอาหารรสจัดทุกชนิด อาหารหมกั ดอง บุหรี่ สรุ า กาแฟ เป็นต้น • สมนุ ไพรบารุงน้านม 1. หัวปลี คุณค่า : อุดมไปด้วยแคลเซียม (มากกว่ากล้วยสุกถึง 4 เท่า ) โปรตีน ธาตุเหล็ก ฟอสฟอรัส วิตามินซี เบตา้ แคโรทนี 2. มะละกอ คุณคา่ : มีธาตเุ หลก็ และแคลเซยี มสงู ฟอสฟอรสั วิตามนิ เอ บี ซี และมเี อนไซม์ทีช่ ่วยสรา้ งภูมิต้านทาน ให้แก่รา่ งกายรวมถงึ มเี สน้ ใยอาหารในปริมาณมาก 3. ฟักทอง คุณคา่ : ฟักทองมีสารอาหารสาคญั เพ่ือบารงุ รา่ งกายมากทัง้ วติ ามินเอ บี ซี ฟอสฟอรสั เบต้าแคโรทีน

• การเลยี้ งลกู ดว้ ยนมแม่. [ออนไลน]์ . เขา้ ถงึ ไดจ้ าก :http://164.115.22.73/r9health/wp- content/uploads/2020/07/8%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8% A5%E0%B8%B5%E0%B9%89%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B8%A5%E0%B8%B9%E0%B8 %81%E0%B8%94%E0%B9%89%E0%B8%A7%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B9 %81%E0%B8%A1%E0%B9%88.pdf. [23 เม.ย. 2022]. • ประโยชนข์ องการเล้ียงลกู ด้วยนมแม่. [ออนไลน]์ . เข้าถงึ ไดจ้ าก : https://www.brh.go.th/attachments /article/294/Guide%20to%20mothers%20after%20childbirth.pdf. [23 เม.ย. 2022].