ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการเกษตรการผลิตเกลือ

การผลติ เกลือภูมปิ ญั ญาทอ้ งถิ่นด้านการเกษตร 1

การผลิตเกลอืภมู ปิ ัญญาท้องถิน่ ดา้ นการเกษตร จดั ท�ำโดย กลมุ่ ภูมปิ ัญญาท้องถ่นิ และนวัตกรรมดา้ นการเกษตร กองวิจยั และพฒั นางานส่งเสรมิ การเกษตร กรมสง่ เสรมิ การเกษตร

ภมู ิปญั ญาท้องถนิ่ ด้านการเกษตรการผลติ เกลอื พมิ พ์ครงั้ ท่ี 1 : กนั ยายน พ.ศ. 2564​ จำ�นวน 2,000 เลม่ จัดพิมพ์ : กลมุ่ ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถิน่ และนวัตกรรมดา้ นการเกษตร กองวจิ ยั และพัฒนางานส่งเสริมการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร พิมพท์ ี่ : โรงพิมพ์ชมุ นุมส​ หกรณก์ ารเกษตรแห่งประเทศไทย ​จ�ำ กดั

ค�ำ น�ำ ภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการเกษตร การผลิตเกลือ จัดท�ำขึ้นเพ่ือ รวบรวมภูมิปัญญาท้องถิ่นในการผลิตเกลือของแต่ละพื้นที่ ส�ำหรับเป็น เอกสารเผยแพรแ่ ละสง่ เสรมิ ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถน่ิ ของชมุ ชนนน้ั ๆ ใหเ้ ปน็ ทร่ี จู้ กั สามารถเข้าถึงแหล่งความรู้ของอาชีพการผลิตเกลือที่มีความส�ำคัญกับ วิถีชีวิตของคนไทยมาอย่างช้านาน ภายใต้โครงการพัฒนาฐานข้อมูล ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถน่ิ ดา้ นการเกษตรเพอ่ื เสรมิ สรา้ งอตั ลกั ษณพ์ นื้ ถน่ิ ประจำ� ปี 2564 ซึ่งเป็นการส�ำรวจและรวบรวมข้อมูลภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการเกษตร การผลิตเกลอื แตล่ ะพน้ื ทขี่ องประเทศไทยที่มคี วามเป็นเอกลกั ษณ์ โดดเดน่ เปน็ แหลง่ การผลติ เกลอื ทส่ี ำ� คญั อยคู่ วู่ ถิ ชี วี ติ ของคนในทอ้ งถนิ่ มาอยา่ งยาวนาน ควรค่าแก่การศึกษา อนุรักษ์ เก็บรวบรวม เผยแพร่ และพัฒนาต่อยอด องคค์ วามรู้ภมู ิปญั ญาอันทรงคุณคา่ คณะผู้จัดท�ำหวังเป็นอย่างยิ่งว่า เอกสารเล่มน้ี จะเป็นประโยชน์ แก่ผู้สนใจ ได้ศึกษาและพัฒนาต่อยอดภูมิปัญญาท้องถิ่นการผลิตเกลือ ในประเทศไทย ให้มีการแพร่หลาย เป็นที่รู้จัก และอยู่คู่กับวิถีชีวิตของ สังคมไทยอย่างย่ังยืนต่อไป และขอขอบคุณเกษตรกรผู้ผลิตเกลือ ชุมชน และเจ้าหน้าที่ทกุ ทา่ นที่ใหค้ วามรว่ มมือและอนเุ คราะหใ์ นการดำ� เนินงานคร้งั น้ี กลมุ่ ภมู ิปญั ญาท้องถิน่ และนวัตกรรมดา้ นการเกษตร กองวจิ ยั และพัฒนางานส่งเสริมการเกษตร กรมสง่ เสริมการเกษตร กนั ยายน 2564 ภาพ : สำ�นักงานเกษตรอ�ำ เภอเมอื งสมทุ รสงคราม

สารบัญ หน้า ท่ีมาและความส�ำ คญั ของเกลือ 1 การผลติ เกลือในประเทศไทย 2 แหล่งภูมปิ ัญญาทอ้ งถิน่ การผลิตเกลือของประเทศไทย 3 ภูมิปัญญาการผลติ เกลือทะเล  การทำ�นาเกลือทะเล : สมทุ รสงคราม 4  การทำ�นาเกลอื ทะเล : สมทุ รสาคร 6  การทำ�สบสู่ ปาเกลอื เพ่อื สุขภาพ : เพชรบรุ ี 8  การทำ�เกลือสมุทร : ปัตตานี 10 ภมู ิปญั ญาการผลิตเกลือสินเธาว ์  การผลิตเกลอื สินเธาว์ : ชยั ภมู ิ 12  การผลติ เกลือสนิ เธาวบ์ อ่ ศาลา : ยโสธร 14  การผลิตเกลือต้มบา้ นเก่าน้อย : รอ้ ยเอ็ด 16  การทำ�เกลอื โบราณหวั แฮด : บงึ กาฬ 18  การผลติ เกลอื ขีน้ า : อุดรธานี 20  บ่อเกลือโบราณ 800 ปี : นา่ น 22 แนวทางการพัฒนาตอ่ ยอดภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านการเกษตรการผลติ เกลือ 24 บรรณานุกรม 31 คณะผู้จัดท�ำ 32

”เกลอื ”ที่มาและความสำ�คัญของ เกลือ (Salt) เป็นสารประกอบ มนุษย์ต้องบริโภคเกลือประมาณ ไอออนิกท่ีเกิดจากโซเดียม (Na) ท่ีเป็น วันละ 5 -10 กรัม เพื่อน�ำไปช่วยรักษา ไอออนประจุบวก สร้างพันธะทางเคมี สมดุลของนํ้าในร่างกายให้เซลล์เนื้อเย่ือ ร่วมกบั คลอไรด์ (Cl) ท่ีเป็นไอออนประจลุ บ ตา่ งๆ ทำ� งานอย่างปกติ นอกจากน้ี เกลือ เรยี กวา่ โซเดยี มคลอไรด์ (sodium chloride) ยังสามารถน�ำไปใช้ประโยชน์ในด้านต่างๆ หรือสารให้ความเค็ม มีสูตรทางเคมีว่า ได้แก่ การปรุงอาหาร การถนอมอาหาร NaCl มลี กั ษณะเปน็ ผลกึ สขี าว และรสเคม็ ดา้ นสขุ ภาพและความงาม ใชใ้ นอตุ สาหกรรม เกลือเป็นแร่ธาตุทางโภชนาการ การผลิตสารเคมีต่างๆ ได้แก่ โซเดียม ชนิดหนึ่งท่ีมีความส�ำคัญต่อมนุษย์และสัตว์ ไทโซฮำ� โดขดานรแมเจอโนสซคเดาโซรยี บเ์มดอคียเานมรตไบ์ ฮอ(ดNเรนaอHตกC(ไNOซa3ด2)C์ ห(OรN3อื a)โOหซรดHอืา) ม า ตั้ ง แ ต ่ ส มั ย โ บ ร า ณ จ น ถึ ง ป ั จ จุ บั น หรอื โซดาไฟ และไฮโดรคลอรกิ (HCl) หรอื ในประวัติศาสตร์มีหลักฐานการผลิตเกลือ กรดเกลอื เป็นต้น ยุคแรกเม่ือ 6,000 กว่าปีมาแล้ว เกลือท่ีบริโภคโดยท่ัวไป มีแหล่ง สมยั โบราณนนั้ “เกลอื ” ถอื เปน็ หนงึ่ ในธาตุ ทีม่ าจากเกลือ 2 ประเภท คือ เกลือทะเล วัตถทุ ่มี ีค่าเปรียบได้ดัง่ “ทอง” เน่ืองจาก (เกลอื สมทุ ร) และ เกลอื สนิ เธาว์ (เกลอื หนิ ) สามารถใช้แลกเปลี่ยนกับส่ิงของได้ เช่น เงินตรา และยังเป็นเคร่ืองปรุงรสท่ีมี สรรพคุณทางยาอกี ด้วย ภมู ิปญั ญาทก้องาถรน่ิ ดผา้ ลนกติ าเรกเกลษตอื ร 1

การผลติ เกลือในประเทศไทย การผลิตเกลือในประเทศไทย แบง่ ออกเป็น 2 ประเภท คือ เกลือทะเล หรอื เกลือสมุทร และเกลอื สินเธาว์ หรือ เกลือหิน โดยแตล่ ะประเภทมีท่ีมาแตกตา่ งกัน ดังนี้ เกลอื ทะเล หรอื เกลือสมุทร (Sea Salt) เกลือทะเลเป็นเกลอื ท่ผี ลติ ได้จากน้ําทะเล ดว้ ยการสบู นํ้าทะเลเขา้ มาขังไวใ้ นนาพกั อาศัยลมและความร้อนจากแสงแดดของดวงอาทิตย์ช่วยระเหยน้ํา เพ่ือให้น้ําเกลือ มคี วามเขม้ ขน้ ขน้ึ จนตกผลกึ ออกมา เกษตรกรผผู้ ลติ เกลอื สมทุ ร เรยี กวา่ “ชาวนาเกลอื ” สำ� หรบั ประเทศไทยมพี ้ืนทท่ี ำ� นาเกลอื อยู่ 7 จงั หวัด ได้แก่ จงั หวดั เพชรบรุ ี สมทุ รสาคร สมุทรสงคราม ชลบุรี จันทบุรี ปัตตานี และจังหวัดฉะเชิงเทรา โดยจังหวัดเพชรบุรี มพี น้ื ทผ่ี ลติ เกลอื มากทส่ี ดุ รอ้ ยละ 47.0 รองลงมา ไดแ้ ก่ จงั หวดั สมทุ รสาคร รอ้ ยละ 43.1 จังหวัดสมทุ รสงคราม รอ้ ยละ 7.7 จงั หวดั ชลบุรี ร้อยละ 1.0 จังหวัดจนั ทบุรี รอ้ ยละ 0.6 จังหวดั ปตั ตานี รอ้ ยละ 0.4 และจังหวดั ฉะเชิงเทรา ร้อยละ 0.2 ตามลำ� ดับ เกลือประเภทน้ี มีการผลิตและการใช้มาตั้งแต่สมัยโบราณ ถือเป็นอาชีพเก่าแก่ อาชีพหนึ่งของโลก และของคนไทย โดยได้มีการก�ำหนดเป็นสินค้าเกษตรกรรมข้ันต้นตามพระราชบัญญัติ ธนาคารเพ่ือการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร พ.ศ. 2509 เกลือสินเธาว์ หรือ เกลือหิน (Rock Salt) เกลือสินเธาว์เป็นเกลือท่ีผลิตจากเกลือบนผิวดินและช้ันหิน ซ่ึงมีแหล่งท่ีมา จาก 3 แหล่ง คอื 1. คราบเกลอื บนผวิ ดนิ เรยี กวา่ “สา่ ดนิ ” เมอื่ นำ� ดนิ มาละลายนาํ้ กจ็ ะไดน้ า้ํ เกลอื 2. บอ่ นา้ํ เกลอื หรือ แหล่งนํ้าบาดาล เกิดจากนํ้าผวิ ดินไหลผา่ นช้นั แร่เกลอื หนิ และละลายเกลือออกมารวมกันเป็นบ่อน้ํา ส่วนการน�ำน้ําเกลือจากบ่อน้ํา ข้ึนมาใช้จะทำ� ไดโ้ ดยการสบู น้าํ ขึน้ มา 3. ชั้นเกลือหินใต้ดิน วิธีการได้เกลือมา คือ เจาะชั้นหินให้เป็นโพรงเพ่ืออัดน้ํา ลงไปละลายแรเ่ กลือหนิ จากนัน้ จงึ สบู น้ําเกลือขึน้ มาใช้ 2 ภกูมาปิ รัญผญลาทิตอ้ เงกถิน่ลดือา้ นการเกษตร

การผลิตเกลือท�ำได้ 2 วิธี คือ การน�ำน้ําเกลือมาตากแดด และการต้ม ในกระทะเหลก็ ขนาดใหญใ่ หน้ า้ํ ระเหย จนตกผลกึ ออกมา โดยจงั หวดั ทเี่ ปน็ แหลง่ ผลติ เกลือสินเธาว์ พบได้แถบภาคอีสาน ได้แก่ จังหวัดชัยภูมิ มหาสารคาม ยโสธร อบุ ลราชธานี และจงั หวดั อดุ รธานี รวมถงึ ภาคเหนอื ไดแ้ ก่ จงั หวดั นา่ น ซงึ่ เปน็ แหลง่ ผลติ เกลือสนิ เธาว์ภเู ขาขนาดใหญ่ทมี่ คี วามสำ� คญั มาก ปัจจุบันเกลือสินเธาว์ถูกน�ำมาใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลาย และเป็นคู่แข่ง กับเกลือทะเลเพราะสามารถใช้ทดแทนกันได้ แต่เกลือสินเธาว์มีข้อแตกต่างจาก เกลอื ทะเลตรงทไี่ มม่ ธี าตไุ อโอดนี ทช่ี ว่ ยปอ้ งกนั โรคคอหอยพอก และโรคเออ๋ หรอื ภาวะ ปญั ญาออ่ นได้ และไดถ้ กู กำ� หนดเปน็ สนิ คา้ อตุ สาหกรรมตามพระราชบญั ญตั แิ ร่ พ.ศ. 2510 แหล่งภูมปิ ัญญาท้องถน่ิ การผลิตเกลอื ของประเทศไทย ภูมิปัญญาท้องถิ่นเป็นพ้ืนฐานความรู้ความสามารถและประสบการณ์ด้ังเดิมท่ีได้รับการ สืบทอดสง่ ตอ่ กันมา ผา่ นความคดิ สตปิ ัญญาและประสบการณ์ของคนในทอ้ งถน่ิ ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถน่ิ การผลติ เกลอื ของแตล่ ะพนื้ ทม่ี คี วามแตกตา่ งกนั ขน้ึ อยกู่ บั ความหลากหลาย ทางชีวภาพ และสภาพของพื้นท่ีนั้นๆ ผ่านการเช่ือมโยงและประยุกต์ใช้องค์ความรู้ในวิถีชีวิต และการประกอบอาชีพท่ีก่อให้เกิดความโดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น โดยหนังสือเล่มน้ี รวบรวมข้อมลู ภมู ปิ ญั ญาการผลิตเกลือจาก 9 ภมู ิปญั ญาทอ้ งถนิ่ ใน 10 พนื้ ท่ี แบง่ ตามประเภท ของการผลติ เกลอื คือ เกลือทะเล หรอื เกลอื สมทุ ร ไดแ้ ก่ จงั หวดั สมุทรสงคราม สมทุ รสาคร เพชรบรุ ี และจงั หวัดปัตตานี เกลือสินเธาว์ หรือ เกลอื หิน ไดแ้ ก่ จังหวดั ชยั ภูมิ ยโสธร ร้อยเอ็ด บึงกาฬ อุดรธานี และจงั หวัดน่าน ภาพ : สำ�นกั งานเกษตรจงั หวดั สมทุ รสาคร ภมู ิปญั ญาทก้องาถรนิ่ ดผา้ ลนกติ าเรกเกลษตือร 3

การท�ำ นาเกลอื ทะเล ภมู ปิ ญั ญาการผลิตเกลอื ทะเล ต�ำ บลลาดใหญ่ อ�ำ เภอเมือง จังหวดั สมทุ รสงคราม สมุทรสงคราม ทีม่ าและความส�ำ คัญ จงั หวดั สมทุ รสงครามมภี มู ปิ ระเทศตดิ กบั ทะเล คนในพนื้ ทน่ี จี้ งึ มอี าชพี ทำ�นาเกลอื สมทุ ร โดยเฉพาะ พื้นที่ติดทะเลตำ�บลบางแก้ว และตำ�บลลาดใหญ่ นาเกลอื ทะเลบริเวณนี้ มีลกั ษณะพืน้ ท่ีคลา้ ยนาขา้ ว แต่ไม่ได้มีการปลูกพืช ลักษณะดินเป็นดินเลน ท่ีมีคุณสมบัติขังน้ําไม่ให้ซึมลงพ้ืนดินได้ชาวนาเกลือ จังหวัดสมุทรสงครามต้องอาศัยน้ําฝน ช่วยในการ ละเลงนา จึงเริ่มทำ�นาเกลือประมาณเดือนตุลาคม หรอื เดือนพฤศจกิ ายน ซึ่งเป็นปลายฤดูฝน ขัน้ ตอนและวิธีการของภูมิปัญญา 1 การเตรียมพื้นท่ีทำ�นาเกลือ ช่วงกลางเดือนตุลาคม ของทุกปี ชาวนาเกลือจะเร่ิมปิดกั้นน้ําฝนท่ีขังอยู่ ในนา เพ่ือไว้ใช้ขุดลอกร่องนาและเสริมคันดินใหม่ โดยใชเ้ ครื่องมอื ชนดิ หนง่ึ เรยี กว่า “รัว่ ” การขุดดิน ทำ�คันนาเรียกว่า “เจ่ือนนา” จะทำ�ให้คันดิน เป็นระเบยี บ 2 การขุดลอกรางส่งน้ําจากนาเกลือถึงชายทะเล ระยะทางยาวประมาณ 4 กโิ ลเมตร แลว้ เสรจ็ ในราว กลางเดือนพฤศจกิ ายน 3 การตดิ ตง้ั อปุ กรณใ์ นการทำ�นาเกลอื เชน่ ระหดั วดิ นาํ้ พดั ลม เครือ่ งยนต์วิดนา้ํ และอปุ กรณ์อื่นๆ 4 กภูมาิปรญั ผญลาทิต้อเงกถ่นิลดือ้านการเกษตร

ภาพ : ส�ำ นักงานเกษตรอ�ำ เภอเมอิื งสมทุ รสงคราม 4 วิดน้ําจากรางส่งน้ําข้ึนวังเมื่อนํ้าเต็ม 7 เม่ือเห็นว่าท้องนาแข็งได้ที่ตามความ วังแลว้ ก็ไขนา้ํ จากวงั เขา้ นาประเทียบ ต้องการแล้วก็ไขนํ้าออกจากไร่ท่ี 1 (นาตากนา้ํ ) จากนาประเทยี บไขเขา้ นา ใสไ่ รท่ ี่2ชาวนาเกลอื เรยี กวา่ “ปลงนา” รองเชื้อ จากนารองเชื้อไขเข้านาเช้ือ และไรท่ ่ี 2-3-4 กท็ ำ�เชน่ เดยี วกบั ไรท่ ี่ 1 จากนาเชือ้ ไขเข้านาปลง การไขนํา้ เข้า แช่นาทกุ ๆ ไร่น้ี ชาวนาเกลือ เรียกวา่ 8 รอจนได้ระยะเวลาประมาณ 20 วัน “ลาดนา” หรอื มากกวา่ น้ัน ชาวนากจ็ ะเก็บผลผลิต ของผลึกเกลือ การเก็บผลึกเกลือน้ี 5 การไขนํ้าออก ชาวนาเกลือเรียกว่า ชาวนาเรยี กวา่ “รอ้ื นา” โดยใชเ้ ครอ่ื งมอื “ถอดนา” การถอดนานี้ ชาวนาจะ ซ่ึงทำ�ข้ึนเอง ได้แก่ ร่วั ซอย ไมร้ นุ เกลอื ต้องถอดนาเช้ือก่อนแล้วปล่อยท้ิง และทบั ทา ตากแดดไว้ประมาณ 3 - 4 วัน 9 ห า ก เ ก ลื อ ต ก ผ ลึ ก ห น า ป ร ะ ม า ณ 6 เม่ือท้องนาถูกแดดเผา พอเอาเท้า 2 เซนติเมตร ขึ้นไป ชาวนาเกลือ เหยียบดิน ดินจะไม่ติดเท้า แล้วก็ จะนำ�รว่ั มาซอยเกลอื โดยใหผ้ ลกึ เกลอื เอาลูกกลิ้ง มากล้ิงนาที่ถอดไว้แล้ว แตกออกจากกนั จนทวั่ นา แลว้ ใชท้ บั ทา จนทั่วนา เรียกว่า “กลิ้งกวดท้อง” ซึ่งมีลักษณะคล้ายจอบขนาดยักษ์ จะต้องกลง้ิ ประมาณ 10 ตลบขึ้นไป นำ�มาชักผลึกเกลือให้เป็นแถวยาวไป ตามคันนาส่วนใดส่วนหนึ่ง แล้วใช้ ทบั ทาซุม่ (ตะลอ่ มเกลือ) ใหเ้ ป็นกองๆ เจ้าของภูมปิ ัญญา พิกดั นางจริ าพร จนั ทรค์ ง (วสิ าหกจิ ชมุ ชนเกลอื สมนุ ไพรลาดใหญ)่ เลขท่ี 37 หมู่ที่ 4 ตำ�บลลาดใหญ่ อำ�เภอเมอื งสมุทรสงคราม จงั หวดั สมุทรสงคราม โทรศัพท์ : 08 6056 5706 ตดิ ตอ่ สอบถาม สำ�นักงานเกษตรอำ�เภอเมอื งสมุทรสงคราม เลขที่ 92/21 อาคาร หมู่ 1 ตำ�บลลาดใหญ่ อำ�เภอเมอื งสมทุ รสงคราม จงั หวัดสมุทรสงคราม โทรศัพท์ 0 3471 1607 ภูมิปัญญาทก้องาถริ่นดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 5

การท�ำ นาเกลือทะเล ภมู ปิ ัญญาการผลิตเกลอื ทะเล ตำ�บลโคกขาม อำ�เภอเมอื ง จงั หวดั สมุทรสาคร ท่ีมาและความส�ำคญั การท�ำนาเกลอื ทะเล เรม่ิ ตน้ มาต้ังแต่ ปี พ.ศ. 2481 โดยได้รับการจัดสรรท่ีดนิ จาก สมทุ รสาคร กรมส่งเสริมสหกรณ์ กระทรวงเกษตรและ สหกรณ์ แปลงละ 40 ไร่ต่อครวั เรือน ซึง่ ผทู้ ี่ ได้รับการจัดสรรท่ีดินต้องประกอบอาชีพ การทำ� นาเกลอื ทะเล ตอ่ มาชาวบา้ นไดร้ วมกลมุ่ และจดั ตง้ั เปน็ สหกรณช์ อ่ื วา่ “สหกรณก์ รงุ เทพ จ�ำกดั ” มสี มาชกิ จำ� นวน 30 ราย ในปจั จบุ นั นายภราดร รอดพสิ า ด�ำรงตำ� แหน่งประธานคณะกรรมการสหกรณ์กรุงเทพ จ�ำกัด ขนั้ ตอนและวิธีการของภมู ิปัญญา 1 3 ในช่วงเดือนตุลาคมของทุกปี เกษตรกร ผทู้ ำ� นาเกลอื จะทำ� พธิ แี รกนาขวญั เกบ็ ขแ้ี ดดบด อดั นาเชอื้ จนดนิ แขง็ จากนน้ั ไขนา้ํ ทะเล เขา้ สนู่ าเชอ้ื ทงิ้ ไวป้ ระมาณ 5 วนั จนนา้ํ เกลอื หนงั หมา ขดุ ขานา ละเลงนา และสบู นา้ํ ทะเล เขม้ ขน้ เพ่ิมขน้ึ พรอ้ มจะตกผลึกเปน็ เมด็ เขา้ สู่วัง แลว้ ท้ิงไวป้ ระมาณ 15 วัน ให้นํา้ ทะเลตกตะกอน บด อัด นาปรงหรือนาหว่านจนดินแข็ง จากน้ัน ไขนํ้าทะเลเข้าสู่นาปรงหรือ 4 ไขนาํ้ ทะเลเข้าสนู่ าประเทยี บ และบด อดั นาหว่าน ช่วงน้ีดอกเกลือ จะลอยอยู่บน 2 นาตาก ท้ัง 10 กระทง น�ำนํ้าจาก ผิวนํ้า พอกระทบกับลมก็กลายเป็นเม็ด นาประเทยี บเขา้ นาตากที่ 1 ซ่ึงน้ําจะเรมิ่ และตกผลกึ เปน็ เมด็ ใหญข่ น้ึ ทกุ วนั วนั รงุ่ ขน้ึ เขม้ ขน้ ขน้ึ ทำ� เชน่ นเ้ี วยี นจนครบ 10 กระทง น�ำเกลือใส่รถเข็นมาเก็บไว้ในยุ้งฉาง แล้วนำ� นํ้าไปเกบ็ ไว้ในนารองเชอื้ เพื่อจ�ำหนา่ ยตอ่ ไป 6 กภมู าิปรญั ผญลาทติ ้อเงกถิน่ลดอื า้ นการเกษตร

ความเหมาะสมของจำ�นวนแดดกบั การน�ำ เกลือไปใช้ประโยชน์  จำ�นวน 5 แดด เหมาะสำ�หรบั นำ�ไปทำ�กะปิและนา้ํ ปลา  จำ�นวน 10 แดด เหมาะสำ�หรับนำ�ไปดองผักและปลา  จำ�นวน 15 แดด เหมาะสำ�หรบั นำ�เข้าสู่โรงงานอุตสาหกรรม เจ้าของภูมปิ ญั ญา พิกดั นายเลอพงษ์ จนั่ ทอง (วสิ าหกจิ ชมุ ชนสหกรณ์ หมู่ 3 โคกขาม) เลขที่ 29/4 หมทู่ ่ี 3 ตำ�บลโคกขาม อำ�เภอเมืองสมทุ รสาคร จงั หวัดสมุทรสาคร โทรศัพท์ : 08 6524 1021 ติดตอ่ สอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอเมืองสมุทรสาคร เลขที่ 1212 ถนนเอกชัย ตำ�บลมหาชยั จังหวัดสมุทรสาคร โทรศัพท์ 0 3441 2110 ภาพ : ส�ำ นักงานเกษตรจังหวัดสมุทรสาคร ภูมิปญั ญาทกอ้ งาถร่นิ ดผา้ ลนกติ าเรกเกลษตือร 7

การทำ�สบู่สปาเกลือเพอ่ื สุขภาพ ภูมิปญั ญาการผลิตเกลอื ทะเล ตำ�บลบางแกว้ อ�ำ เภอบา้ นแหลม จงั หวดั เพชรบุรี ที่มาและความส�ำ คัญ อำ� เภอบา้ นแหลม จงั หวดั เพชรบรุ ี เปน็ แหลง่ ผลิตเกลือสมุทรท่ีใหญ่ที่สุดในประเทศไทย เพชรบรุ ี ปี พ.ศ. 2546 นางสาวสมจติ หนูศาสตร์ เปน็ ผรู้ ิเร่ิม จัดตั้ง “กลุ่มอาชีพเกลือทะเลกังหันทอง” ด�ำเนินกิจกรรมผลิตเกลือเม็ด เกลือป่น ต่อมา ในปี พ.ศ. 2549 นายสมพงษ์ หนูศาสตร์ ได้เข้ามา เป็นประธานกลุ่มฯ มีการพัฒนาผลิตภัณฑ์ และขยายช่องทางการตลาดเพิ่มขึ้น และปี พ.ศ. 2550 จดทะเบียนวิสาหกิจชุมชน ชอ่ื “วสิ าหกจิ ชมุ ชนกลมุ่ อาชพี เกลอื ทะเลกงั หนั ทอง” มกี ารพฒั นาตอ่ ยอดผลติ ภณั ฑใ์ หห้ ลากหลาย มุ่งสู่การสร้างงาน และสร้างรายได้ ท�ำให้เกิดวิถีชีวิตความเป็นอยู่ท่ีดีข้ึน โดยสินค้าของกลุ่ม ได้รบั มาตรฐานผลิตภณั ฑช์ มุ ชน (มผช.95/2552) และฮาลาล (กอท.ฮล.F486/2559) ข้นั ตอนและวิธีการของภมู ปิ ญั ญา 1 น�ำโซเดยี มไฮดรอกไซด์ (NaOH) หรอื โซดาไฟ ละลายในนำ้� สะอาด 2 น�ำน้�ำมันปาล์ม และน้�ำมันมะพร้าว ผสมรวมใหเ้ ขา้ กัน 3 เทสารละลายโซเดียมไฮดรอกไซด์ ลงในส่วนผสมน�้ำมันที่เตรียมไว้ ผสม ให้เข้ากันจนเปน็ เนอ้ื ครมี 8 ภกมู าปิ รญั ผญลาทติ ้อเงกถิน่ลดือา้ นการเกษตร

4 เติมดอกเกลือ และสมุนไพรชนิดต่าง ๆ ผสมลงไปในส่วนผสมข้อท่ี 3 5 เตมิ วติ ามนิ อี และปรงุ กลนิ่ ตามความชอบ ผสมใหเ้ ข้ากนั จนเป็นเนอ้ื เนียน 6 น�ำส่วนผสมที่ได้เทลงในพิมพ์ท่ีเตรียมไว้ ท้ิงให้เย็นจนเนื้อสบู่แข็งตัว แล้วน�ำออก จากพมิ พ์ ใสบ่ รรจภุ ณั ฑ์ พรอ้ มจดั จำ� หนา่ ย เจา้ ของภูมิปญั ญา พกิ ดั นายสมพงษ์ หนูศาสตร์ (วิสาหกิจชมุ ชนกลมุ่ อาชพี เกลอื ทะเลกังหันทอง) เลขที่ 90 หม่ทู ี่ 7 ตำ�บลบางแกว้ อำ�เภอบ้านแหลม จังหวัดเพชรบรุ ี โทรศัพท์ : 08 6544 4473 หรอื 09 1705 0926 ติดต่อสอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอบา้ นแหลม หมู่ท่ี 4 ตำ�บลบา้ นแหลม อำ�เภอบา้ นแหลม จังหวดั เพชรบุรี โทรศัพท์ 0 3248 1169 ภาพ : วิสาหกจิ ชมุ ชนกล่มุ อาชพี เกลอื ทะเลกังหันทอง ภูมปิ ัญญาทกอ้ งาถริน่ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตือร 9

การท�ำ นาเกลอื สมทุ ร ภูมิปัญญาการผลิตเกลอื ทะเล จังหวดั ปตั ตานี ทีม่ าและความส�ำคญั ปตั ตานี ในอดีตทะเลอ่าวไทย และอา่ วปตั ตานี เต็มไปด้วยเรือสินค้าที่มารอซื้อขายเกลือ จ�ำนวนมาก แม้ว่าเกลือจากเมืองปัตตานีจะมี ราคาสูงกว่าเกลือจากแหลง่ อ่นื แตด่ ว้ ยรสชาติ จะมีความกลมกล่อม จึงเป็นท่ีนิยมของ ผบู้ รโิ ภค สาเหตทุ เี่ กลอื ปตั ตานมี รี สชาตเิ ชน่ นนั้ อาจเป็นเพราะน้�ำทะเลในอ่าวปัตตานี ที่น�ำมาท�ำเกลือ มีสภาพเป็นน�้ำกร่อย เน่ืองจากในอ่าว ปตั ตานเี ป็นทางออกของปากแม่น้�ำที่สำ� คญั คือ แมน่ �้ำปัตตานี และแมน่ ้ำ� สายบรุ ี จงึ ทำ� ใหเ้ กลอื เม็ด ที่ได้มีรสชาติอ่อน ไม่เค็มจัดจนขม ประกอบกับอาจมีแร่ธาตุต่าง ๆ ท่ีผสมกลมกลืนจนได้ รสชาติเฉพาะ เป็นเอกลักษณ์ของท้องถิ่นจนได้รับการขนานนามว่า “เกลือหวานปัตตานี” ปัจจัยส�ำคัญท่ีท�ำให้ปัตตานีเป็นเมืองแห่งเดียวในพื้นท่ีภาคใต้ของประเทศไทย หรืออาจรวมถึง ในคาบสมุทรมลายู ที่สามารถท�ำนาเกลือทะเลหรือเป็นแหล่งเกลือส�ำคัญมาตั้งแต่โบราณนั้น อาจเป็นเพราะภมู ปิ ระเทศรมิ อา่ วปตั ตานมี ลี ักษณะทเ่ี หมาะสมกบั การทำ� นาเกลอื นอกจากจะเป็น พนื้ ทตี่ ดิ รมิ ชายฝง่ั ทะเลแลว้ ยงั มลี กั ษณะภมู ปิ ระเทศเปน็ ทรี่ าบลมุ่ และลกั ษณะดนิ เปน็ ดนิ เหนยี ว เพ่ือให้ผืนนาเกลือสามารถอุ้มน�้ำได้ดีด้วย ส�ำหรับการท�ำนาเกลือของชาวนาเกลือปัตตานีนั้น มีความแตกต่างจากการท�ำนาเกลือในเขตภาคกลาง เนื่องจากบริบทของสภาพดินฟ้าอากาศ และฤดกู าลทแี่ ตกตา่ งกนั ทำ� ใหช้ าวนาเกลอื ปตั ตานี จะเรมิ่ การทำ� นาเกลอื ไดใ้ นชว่ งเดอื นธนั วาคม หลงั จากฤดฝู นได้เบาบางลงแลว้ การแบ่งพื้นทกี่ ารท�ำ นาเกลอื ปตั ตานี ปราดง (นาตาก) ยรู งปาลอ (นาเชือ้ ) บอื แน (นาปลง) นาสำ�หรบั ตาก นาสว่ นน้ี นํ้าทะเลจะมีความเค็ม เปน็ นาที่ขังน้ําทะเล น้าํ ทะเลใหเ้ ข้มขน้ สดุ ท้าย ที่มีความ และเขม้ ข้นมากข้นึ เร่มิ เหน็ ดอกเกลอื และผลกึ เกลือ เขม้ ข้นมาก 10 กภมู าิปรัญผญลาทติ อ้ เงกถ่นิลดือ้านการเกษตร

ขนั้ ตอนและวธิ กี ารของภมู ปิ ญั ญา 1 เม่ือถึงฤดูกาลท�ำนาเกลือ ชาวนาเกลือ จะเรม่ิ ทำ� ความสะอาดพนื้ นา เกบ็ ตะไครน่ ำ�้ จนอ่ิมตัวแล้ว โดยจะใช้เวลาประมาณ 15 - 25 วัน ขึ้นอยู่กบั ความเขม้ แสงของ 3 ทแ่ี หง้ เรยี กวา่ “ขแี้ ดดนาเกลอื ” และปรบั แดดในแตล่ ะวัน ระหวา่ งทก่ี ระบวนการบดดนิ ในพนื้ ทนี่ าปลง คันนาใหม่ให้มีความกว้างประมาณ เริ่มขึ้น ชาวนาเกลือจะระบายน้�ำทะเล 50 เซนติเมตร จากนั้น ไถคราดดินด้วย “ฆือฆะ” แล้วปล่อยน�้ำทะเลเข้าแปลง จากวงั ขงั นำ�้ เขา้ สนู่ าตาก โดยใหม้ รี ะดบั นำ้� พอใหด้ นิ ชมุ่ จากนนั้ ใช้ “กลี งิ ” หรอื ลกู กลงิ้ ในนาสงู ประมาณ 5 เซนตเิ มตร ปลอ่ ยใหน้ ำ�้ สำ� หรบั บดดนิ กลงิ้ บด ใหด้ นิ แขง็ และแนน่ ในนาตากระเหยไป โดยอาศัยแสงแดด 2 เมื่อบดดินจนแน่นแล้ว จะปล่อยน้�ำ และกระแสลม เมอื่ นำ้� ในนาตากเขม้ ขน้ ขนึ้ เข้านา แล้วขังตากแดดทิ้งไว้จนน้�ำแห้ง จะระบายน�้ำเข้าสู่นาเช้ือ และปล่อยให้ น้ำ� ระเหยไปอกี 4 เมอ่ื นำ้� แหง้ กจ็ ะบดพน้ื นาซำ้� เพอ่ื ใหพ้ นื้ ดนิเมื่อสังเกตเห็นผลึกเกลือ แสดงให้รู้ว่า นำ้� มคี วามเขม้ ขน้ พอแลว้ จะปลอ่ ยนำ�้ ทะเล สะสมความเค็ม และจะหยุดท�ำซ�้ำ เมื่อสังเกตเห็นว่าพื้นนาเกลือมีประกาย แวววาวเม่ือกระทบกับแสงแดด ซ่ึงแสดง เขา้ แปลงนาปลง หรอื นาครงั้ สดุ ทา้ ย ทง้ิ ไว้ ใหเ้ หน็ วา่ ดนิ บรเิ วณนนั้ ไดส้ ะสมความเคม็ ประมาณ 4 - 5 วัน ก็จะตกผลกึ เปน็ เกลือ ผใู้ ห้ข้อมูลภมู ิปญั ญา นายนุลอฟั ฎา สาและ ตำ�แหนง่ นักวิชาการเกษตรปฏิบตั ิการ กลมุ่ สง่ เสริมและพฒั นาการผลติ สำ�นกั งานสง่ เสริมและพัฒนาการเกษตรท่ี 5 จังหวดั สงขลา ติดตอ่ สอบถาม สำ�นักงานส่งเสรมิ และพัฒนาการเกษตรท่ี 5 จังหวัดสงขลา เลขที่ 424 หมู่ 2 ตำ�บลพะวง อำ�เภอเมือง จงั หวดั สงขลา โทรศพั ท์ 0 7433 0260 ภาพ : ส�ำ นักงานส่งเสริมและพัฒนาการเกษตรท่ี 5 ภมู ิปัญญาทก้องาถรนิ่ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 11

การผลิตเกลอื สนิ เธาว์ ภูมปิ ัญญาการผลิตเกลอื สินเธาว์ ตำ�บลบ้านตาล อ�ำ เภอบำ�เหนจ็ ณรงค์ จังหวัดชัยภูมิ ที่มาและความสำ�คัญ ชยั ภมู ิ นางอำ�ไพ ฉิมวาท สมาชิกกลุ่มแปรรูปเกลือ อำ�เภอบำ�เหน็จณรงค์ จงั หวดั ชยั ภูมิ เล่าว่า ไดต้ ม้ เกลือ มาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษ ซ่ึงชาวบ้านในพื้นท่ีส่วนใหญ่ มีอาชีพทำ�นาปี เมื่อถึงช่วงฝนแล้ง ประกอบกับว่างเว้น จากการทำ�การเกษตร ประมาณเดือนมกราคมถึง เดอื นเมษายนของทกุ ปี ชาวบา้ นจะเรมิ่ ตม้ เกลอื ซง่ึ ใชว้ ตั ถดุ บิ ท่ีหาได้ง่ายในพ้ืนที่ และด้วยประสบการณ์ท่ีได้เรียนรู้ และได้รับการถ่ายทอดมาต้ังแต่เด็ก กระบวนการผลิต จึงไม่ใช่เร่ืองยาก ผลผลิตท่ีได้วันละประมาณ 12 ป๊ีบ ปบ๊ี ละ 14 กโิ ลกรมั ผลผลติ เก็บไว้กนิ เอง และจำ�หนา่ ย มีราคาขายอยทู่ ่ี 200 บาทต่อปบี๊ ขนั้ ตอนและวธิ กี ารของภมู ิปัญญา 1 ขดู “ดนิ เอยี ด” ตามทน่ี า ซงึ่ ดนิ เอยี ด มสี เี ทา และ เป็นผงละเอียด เกิดจากเน้ือดินผสมกับน้�ำเกลือ จากช้ันใตด้ นิ 2 เตรยี มกระบะทเี่ จาะรตู รงกลางกน้ นำ� กะลามะพรา้ ว ทม่ี ีการเจาะรู มาวางบรเิ วณรกู ระบะ ใช้ฟางข้าว หรอื แกลบดบิ ปิดบริเวณกะลาเพื่อกรอง โดยใช้ สงั กะสีทำ� รางต่อลงภาชนะเพอ่ื รองรับนำ�้ เกลอื 3 น�ำดินเอียดมาใส่ไว้ในกระบะจนเต็ม โรยแกลบ กลางกระบะรวมกับดินเอียด และเทน้�ำสะอาด ใส่ลงในกระบะใหเ้ ตม็ 12 ภกมู าปิ รญั ผญลาทิต้อเงกถนิ่ลดือ้านการเกษตร

4 5 ทำ� การกรองนำ้� ใชเ้ วลาประมาณ 8 ชวั่ โมง เตรยี มกระบะสงั กะสที รงสเี่ หลย่ี ม ตง้ั บน และเตมิ น้ำ� ประมาณ 3 รอบ ตรวจสอบ เตาฐานดนิ เพอ่ื เตรยี มการตม้ โดย 1 ถาด ความเค็มของน�้ำ โดยการใช้ “คร่ัง” ใช้นำ�้ เกลือประมาณ 200 ลติ ร น�ำมาต้ม หรือเผาท�ำให้ละลายแล้วปั้น เป็นก้อนติดกับเชือก น�ำไปหย่อนลงใน น�ำน้ำ� ที่ผา่ นการกรองมาตม้ เคยี่ ว จนนำ้� ระเหย จะได้ผลกึ เกลอื สขี าวปนเทา 6 ถังนำ้� เกลอื ถา้ คร่ังลอยอยู่เหนือน้�ำ แสดงวา่น�ำผลึกเกลือที่ได้ มาตากให้แห้งบน ตะแกรง มีความเค็มมาก ถือเป็นภูมิปัญญา เก็บเกลือท่ีแห้งแล้วในภาชนะที่ใช้บรรจุ เพอื่ เอาไวบ้ รโิ ภคและจำ� หนา่ ยต่อไป 7 ชาวบา้ นในการวดั ความเคม็ เกลอื โดยนำ�้ กรอง รอบท่ี 3 จะเริ่มเคม็ นอ้ ยลง สงั เกตจาก 8 การจมของคร่งั เจา้ ของภูมิปญั ญา พิกัด นางอำ�ไพ ฉมิ วาท (กลมุ่ เกษตรกรแปรรูปเกลอื อำ�เภอบำ�เหน็จณรงค์) เลขท่ี 20 หมูท่ ่ี 8 ตำ�บลบา้ นตาล อำ�เภอบำ�เหน็จณรงค์ จงั หวดั ชัยภมู ิ โทรศพั ท์ : 08 0783 5445 ตดิ ตอ่ สอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอบำ�เหน็จณรงค์ จงั หวดั ชยั ภมู ิ หมทู่ ่ี 17 ตำ�บลบา้ นชวน อำ�เภอบำ�เหน็จณรงค์ จังหวัดชัยภมู ิ โทรศัพท์ 0 4412 7035 ภูมปิ ญั ญาทก้องาถรน่ิ ดผ้าลนกิตาเรกเกลษตอื ร 13

การผลิตเกลอื สินเธาวบ์ ่อศาลา ภูมปิ ัญญาการผลติ เกลือสินเธาว์ ตำ�บลนาแก อำ�เภอค�ำ เขื่อนแกว้ จังหวดั ยโสธร ท่มี าและความส�ำคญั ยโสธร “เกลือสนิ เธาว์” เปน็ มรดกจากผืนดิน ทส่ี รา้ งรายได้ ให้คนท้องถิ่นยาวนานนับ 100 ปี บ่อเกลือท่ีนี่ มีเน้ือที่ กว่า 63 ไร่ หลังจากฤดูทำ� นาข้าวเสรจ็ แล้ว ชาวบา้ นจะไป รวมตัวกันเพื่อต้มเกลือ โดยใช้ภูมิปัญญาชาวบ้านท่ีได้รับ ถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษจากรุ่นสู่รุ่น โดยใช้อุปกรณ์ ในการต้มเกลือแบบโบราณ เรียกว่า “ฮาง” หรือ “รางเกรอะนาํ้ เกลือ” ท�ำจากไม้ ลกั ษณะคล้ายเรอื นางบวั กนั มุ่งงาม อายุ 64 ปี ประธานกลมุ่ ต้มเกลอื สนิ เธาว์เลา่ วา่ การต้มเกลอื ตามวถิ ี ของคนที่น่ี จะวัดความเค็มของนํ้าเกลือโดยใช้ “หนามจาง” เป็นต้นไม้ประจ�ำถ่ิน ท่ีอยู่ในบอ่ เกลือ โดยการน�ำหนามจางวางในนํ้าเกลือท่ีได้จากการหมักข้ที าไว้ 1 คืน หากหนาม จางลอย แสดงวา่ ความเคม็ พอเหมาะ ท่จี ะนำ� ไปตม้ เกลือได้ หากจะตม้ นํ้าใหไ้ ด้เกลอื ในปริมาณมาก “ต้องรู้จักการเร่งไฟ และราไฟให้เหมาะสม” ซ่ึงเป็นภูมิปัญญาท่ีถ่ายทอดให้กับคนรุ่นใหม่ เพอื่ ใหว้ ถิ กี ารตม้ เกลอื ยงั คงอยคู่ กู่ บั ชาวบา้ นหนองเทาตอ่ ไป สาเหตทุ ค่ี นบา้ นหนองเทาไมน่ ยิ มใช้ เกลอื ไอโอดนี ทีจ่ ำ� หนา่ ยตามทอ้ งตลาด มาหมักทำ� ปลาร้า เพราะท�ำให้ปลาร้าเน่าเสยี จงึ นยิ มใช้ เฉพาะเกลือสินเธาว์ที่ผลิตแบบด้ังเดิม เกลือสินเธาว์จึงเป็นท่ีต้องการของตลาดตลอดมา โดยสามารถสร้างรายได้ให้ชาวบา้ น ครวั เรือนละ 10,000 – 30,000 บาทตอ่ ปี 14 กภูมาิปรัญผญลาทติ ้อเงกถนิ่ลดือา้ นการเกษตร ภาพ : สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอคำ�เข่อื นแก้ว

ข้ันตอนและวธิ ีการของภมู ิปญั ญา 1 เตรียมอปุ กรณ์ส�ำหรบั ต้มเกลอื ท่เี รียกวา่ “ฮาง” หรอื “รางเกรอะนํา้ เกลือ” 2 “ข้ีเกลือ” หรือ “ข้ีทา” คือคราบเกลือ บนดินที่เป็นดนิ เคม็ น�ำขี้เกลือ หรือข้ีทา เทในรางเกรอะ บรรจใุ สถ่ งุ ขนาด 1 กโิ ลกรมั จำ� หนา่ ยราคา 3 นา้ํ เกลอื อดั ดนิ ใหแ้ นน่ แลว้ เตมิ นา้ํ ใหท้ ว่ มถุงละ 17 บาท หรือ ถงุ ขนาด 6 กโิ ลกรัม หนา้ ดนิ หมักทง้ิ ไว้ 1 คนื จำ� หนา่ ยราคาถุงละ 100 บาท 7 รองเอานํ้าเกลือที่ผ่านดินเค็ม น�ำไปต้ม 4 ก่อนจะต้ม ให้วัดความเค็มของเกลือด้วย “หนามจาง” ถ้าเกลือเค็มหนามจาง จะลอย และสามารถนำ� น้าํ เกลอื ไปต้มได้ 5 เร่งไฟ และราไฟ ให้เหมาะสมประมาณ 2 ชว่ั โมงพอนาํ้ เร่ิมแหง้ จะไดเ้ นอ้ื เกลอื 6 ตักเกลอื ทไี่ ด้ไปผ่านตะแกรง หรอื ผา้ เขียว ท้งิ ให้นาํ้ แห้ง เจ้าของภูมปิ ัญญา พิกดั นายเจริญ หนองเทา (วสิ าหกิจชุมชนกลมุ่ ผลิตเกลือสนิ เธาวบ์ ่อศาลา) เลขท่ี 38 หมูท่ ่ี 4 ตำ�บลนาแก อำ�เภอคำ�เขือ่ นแกว้ จังหวดั ยโสธร โทรศพั ท์ : 08 2150 6423 ติดต่อสอบถาม สำ�นักงานเกษตรอำ�เภอคำ�เขือ่ นแกว้ เลขท่ี 77 หมทู่ ่ี 7 ตำ�บลลุมพุก อำ�เภอคำ�เข่อื นแก้ว จงั หวดั ยโสธร โทรศัพท์ 0 4579 1100 ภมู ปิ ัญญาทก้องาถร่นิ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 15

การผลิตเกลอื ตม้ บ้านเก่าน้อย ภูมิปญั ญาการผลิตเกลือสนิ เธาว์ ตำ�บลไพศาล อำ�เภอธวชั บรุ ี จังหวดั รอ้ ยเอด็ รอ้ ยเอด็ ที่มาและความส�ำคญั ในปี พ.ศ. 2470 เกลอื ถือเปน็ ทรพั ยากร ส�ำคัญต่อชีวิต มีชาวต่างถิ่นน�ำข้าวน�ำปลา มาแลกเปลย่ี นกบั เกลอื ทบี่ า้ นเกา่ นอ้ ยเปน็ ประจำ� ทกุ ฤดแู ลง้ ในบางครงั้ เกลอื เหลา่ นน้ั จะถกู นำ� ไปขาย ในเมืองร้อยเอด็ ในปี พ.ศ. 2493 เกดิ เสน้ ทางคมนาคมใหม่ ห่างจากบ้านเก่าน้อยราว 600 เมตร ท�ำให้เกลือ จากพน้ื ทอ่ี นื่ ถกู สง่ มาขายในเมอื งรอ้ ยเอด็ ราคาเกลอื เริม่ ตกตา่ํ จนกระทง่ั ในปี พ.ศ. 2540 กลับเขา้ สู่ ยุคสมัยฟื้นฟูความเข้มแข็งแก่ท้องถ่ิน เกลือ สินเธาว์จึงกลับกลายเป็นสัญลักษณ์อันโดดเด่น อีกครงั้ ภาพ : วสิ าหกิจชุมชนแมบ่ า้ นเก่าน้อยสามคั คี 16 กภมู าปิ รญั ผญลาทติ ้อเงกถิ่นลดอื ้านการเกษตร

ขนั้ ตอนและวิธีการของภูมิปญั ญา 1 ข้ันตอนการขุดดิน หรือขูดดิน โดยการขูดหน้าดิน ในพืน้ ท่ที มี่ ีดนิ บ่อรวมกันเป็นกอง เพื่อน�ำไปกรอง เอาน้าํ เกลอื 2 ขน้ั ตอนการผสม และกรองเอานาํ้ เกลอื ใชภ้ าชนะ กรองนํ้าทช่ี าวบา้ นเรียกว่า “ฮาง” กรองนํา้ เกลือ แบบสมัยโบราณ โดยน�ำแกลบดิบ ปดิ กะลาครอบรู ใสด่ นิ ส้ม 1 - 2 ถัง และน�ำดินจากบอ่ ขดู มาใสจ่ น เกือบเตม็ ท้ิงไว้ 1 คืน จงึ กรองนา้ํ เกลือ 3 ข้นั ตอนการต้มเกลือ น�ำน้าํ เกลือท่ีได้ ใส่ลงในปีบ๊ ต้มบนเตาถ่าน จนกระท่ังนํา้ เกลือกลายเปน็ เกลือ 4 หลังจากท่ีได้เกลือแล้ว จะท�ำการบรรจุใส่หีบห่อ เพอ่ื จัดจำ� หน่ายต่อไป เจ้าของภมู ิปญั ญา พกิ ัด นางเพ็ญศรี ไชยสงิ ห์ (วสิ าหกิจชมุ ชนแม่บา้ นเก่านอ้ ยสามัคคี) เลขท่ี 101 หมทู่ ่ี 6 ตำ�บลไพศาล อำ�เภอธวัชบรุ ี จงั หวดั รอ้ ยเอ็ด โทรศพั ท์ 08 2151 2622 ตดิ ต่อสอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอธวชั บรุ ี หม่ทู ่ี 1 ถนนแจ้งสนทิ ตำ�บลบ้านนิเวศน์ อำ�เภอธวชั บรุ ี จงั หวัดรอ้ ยเอ็ด โทรศัพท์ 0 4356 9003 ภมู ิปัญญาทกอ้ งาถร่ินดผา้ ลนกติ าเรกเกลษตือร 17

การทำ�เกลือโบราณหัวแฮด ภูมปิ ญั ญาการผลิตเกลือสนิ เธาว์ ตำ�บลทา่ สะอาด อ�ำ เภอเซกา จงั หวัดบงึ กาฬ บึงกาฬ ทมี่ าและความส�ำคัญ บอ่ เกลอื โบราณบา้ นทา่ สะอาด เปน็ บอ่ เกลือสินเธาว์ที่ผลิตเกลือมากว่า 200 ปี ปจั จบุ นั นี้ หากเอย่ ถงึ เกลอื ดี และท�ำปลาแดกแซ่บ ต้องมาจาก “บ่อหัวแฮด” บ่อเกลือแห่งนี้ เป็นบ่อเกลือโบราณที่เหลือเพียงแหล่งเดียว ในอีสาน ท่ีท�ำการผลิตแบบน้�ำบาดาลเค็ม ที่ต้องขุดบ่อลึกลงไปอย่างน้อยๆ 40 เมตร ใตแ้ มน่ ำ้� ดงั นนั้ การทำ� บอ่ เกลอื ทนี่ ่ี จงึ สามารถ ท�ำได้เพียงช่วงหน้าแล้งท่ีน�้ำในแม่น�้ำลดลง พอที่จะเห็นบ่อเท่านั้น ปัจจุบันกลุ่มผู้สืบทอด การผลิตเกลือสินเธาว์บ้านท่าสะอาด จ�ำนวน 12 ครัวเรือน ได้จัดตั้งเป็นกลุ่มผู้ผลิตเกลือ สินเธาว์บ้านท่าสะอาดข้ึน ในปี พ.ศ. 2554 โดยกรมอนามัย มีกฎหมายควบคุมเกลือ ส�ำหรับบริโภค และต้องระบุเกลือท่ีมีไอโอดีน วา่ เปน็ เกลอื สำ� หรบั บรโิ ภค หรอื เกลอื ไมบ่ รโิ ภค ไว้ที่บรรจุภัณฑ์ ทั้งนี้กลุ่มฯ ได้รับอนุญาต จากเทศบาลต�ำบลในการผลติ เกลือแล้ว 18 ภกมู าิปรัญผญลาทิตอ้ เงกถนิ่ลดือา้ นการเกษตร

ขั้นตอนและวธิ กี ารของภูมิปัญญา พิกัด 1 สูบนํ้าเกลือไปเก็บไว้ในบ่อพักน้ําเค็ม สำ� หรบั ต้มในกระทะ 2 ตม้ เกลอื เวลาประมาณ 06.00 น. โดยตอ้ ง ดูแลไฟให้สม่ําเสมอและเคี่ยวเกลือ ไปจนถงึ เวลาประมาณ 16.00 น. 3 เรมิ่ ตกั เกลอื โดยใชค้ ราดกวาดเกลอื มากอง รวมกนั แลว้ ตกั เกลอื ออกไวบ้ รเิ วณไมฟ้ าก ทีป่ ิดบ่อพกั น้ําเกลือ 4 เมื่อตักเกลือหมดแล้ว ท�ำการสูบน้ําจาก บ่อพักน้ําเกลือ ขึ้นใส่กระทะอีกรอบ กอ่ นจะเรมิ่ จดุ ไฟรอบใหม่ และสมุ ไฟเคยี่ วเกลอื ไปเร่ือยๆ จนรุ่งเช้าวันต่อมา ท�ำเหมือน ขอ้ 3 อกี คร้งั 5 จำ� หนา่ ยเกลือบอ่ หัวแฮด ประมาณตันละ 1,500 บาท ในฤดแู ล้งจะท�ำเกลือได้มาก และราคาจะขยับข้ึนสูงถึงประมาณตันละ 2,500 บาท เจ้าของภูมิปัญญา นายสมฤทธ์ิ เจรญิ ชยั (วสิ าหกจิ ชุมชนกลมุ่ ผลิตเกลอื ท่าสะอาด) เลขที่ 14 หมทู่ ่ี 1 ตำ�บลทา่ สะอาด อำ�เภอเซกา จงั หวัดบึงกาฬ โทรศัพท์ : 09 8180 7342 ติดต่อสอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอเซกา เลขที่ 163 หมู่ 15 ตำ�บลเซกา อำ�เภอเซกา จังหวัดบึงกาฬ โทรศัพท์ 0 4248 9069 ภมู ปิ ญั ญาทก้องาถร่ินดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 19

การผลิตเกลือขที้ า ภูมิปัญญาการผลติ เกลือสนิ เธาว์ ต�ำ บลสรอ้ ยพร้าว อ�ำ เภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี อดุ รธานี ที่มาและความส�ำคัญ หลังจากการเก็บเกี่ยวข้าวเสร็จ ในช่วง เดือนมกราคม ตามท้องนาจะมีดินเอียด หรือ ท่ีคนอีสานเรียกว่า “ขี้ทา” เป็นดินเค็มท่ีมี ละอองหรือส่าเกลือ ข้ึนมาบนผิวดิน ท�ำให้ดิน เปน็ สขี าว หรอื สเี ทา ชาวบา้ นจะลงมอื ขดู ดนิ เอยี ด เพอ่ื นำ� มาเปน็ วตั ถดุ บิ ในการตม้ เกลอื โดยชาวบา้ น จะใชเ้ วลาวา่ งมาผลติ เกลอื และนำ� มาแลกขา้ วสาร อาหาร วัตถุดิบ หรือบางรายอาจประกอบ เป็นอาชีพหลักเพื่อจ�ำหน่าย สร้างรายได้ให้แก่ ครอบครวั ขน้ั ตอนและวธิ กี ารของภูมิปญั ญา 1 หลังจากกวาดบ่อเสร็จ ชาวบ้าน จะน�ำถุงไปตักดินจากบ่อเกลือ มาใส่ไว้ในโอ่ง เพ่ือให้ดินโคลน ท่ีขนมากับนํ้าเกลือตกตะกอน ใช้เวลาประมาณ 1 คืน 2 น�ำน้ําที่ใสแล้ว มาใส่กระทะ ต้ม จนน้ําเร่ิมร้อนน�ำเปลือกจะแข ผูกเชือกติดกับไม้ไผ่เล็กๆ แช่ไว้ ในกระทะ เพอ่ื ใหน้ า้ํ เกลอื ตกผลกึ และจะได้เกลอื มากข้นึ 20 ภกมู าิปรญั ผญลาทิต้อเงกถ่ินลดือา้ นการเกษตร

3 4 พอนาํ้ เดอื ด เกลอื จะเรม่ิ ตกผลกึ จบั กบั ขอบเม่ือได้เกลือมาแล้ว ชาวบ้านจะน�ำมาใส่ กระทะหนาข้ึนเร่ือยๆ จากนั้นช้อนเกลือ ภาชนะเพ่ือบรรจุใส่ถุงจ�ำหน่าย ขนาด ใส่ในบากต่อไป ท�ำเช่นนี้จนเกลือเกือบ 1 กิโลกรมั แห้งหมด แล้วเทน้าํ เกลอื ลงใหม่ เจา้ ของภมู ปิ ัญญา พกิ ัด นางโฮงคำ� นชุ ชาติ เลขที่ 116 หม่ทู ี่ 8 ตำ�บลสรอ้ ยพรา้ ว อำ�เภอหนองหาน จงั หวดั อดุ รธานี โทรศพั ท์ : 08 6222 6970 ติดต่อสอบถาม สำ�นักงานเกษตรอำ�เภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี โทรศพั ท์ 0 4226 1157 ภมู ิปญั ญาทก้องาถริน่ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตือร 21

บ่อเกลอื โบราณ 800 ปี ภูมปิ ัญญาการผลิตเกลอื สินเธาว์ ตำ�บลบอ่ เกลอื ใต้ อำ�เภอบ่อเกลอื จงั หวดั นา่ น นา่ น ท่มี าและความสำ�คญั บ้านบ่อหลวงเป็นหมู่บ้านท่ีมีประวัติศาสตร์ ยาวนานถึง 800 ปี เดิมทีเป็นดินแดนแห่งความเจริญ รุ่งเรืองมาก ในสมัยโบราณอ�ำเภอบ่อเกลือมีชื่อเดิมว่า “เมืองบ่อ” เน่ืองจากเป็นชุมชนขนาดใหญ่และภายใน พนื้ ทม่ี บี อ่ เกลอื สนิ เธาวม์ ากถงึ 9 บอ่ ปจั จบุ นั บา้ นบอ่ หลวง มชี อ่ื เสยี งในดา้ นผลติ เกลอื บนภเู ขา ซง่ึ เปน็ การทำ� บอ่ เกลอื ทเี่ ป็นเอกลกั ษณ์ไม่เหมือนท่ีใด ด้วยภมู ิประเทศสว่ นใหญ่ มีลักษณะเป็นภูเขาสูง จึงท�ำให้พ้ืนท่ีบางส่วนของ จังหวดั น่าน เป็นแหล่งผลิตเกลือสนิ เธาว์ หรือ เกลอื ภเู ขา ท่สี �ำคัญ และมีหนง่ึ เดยี วในโลก การผลิตเกลือ เร่ิมจากตักนํ้าเกลือจากบ่อมาต้ม ในโรงตม้ ทตี่ อ้ งปดิ ทบึ ทง้ั 4 ดา้ น เพอ่ื กนั ลมเปน็ การประหยดั เชอื้ เพลงิ และทำ� ใหเ้ มด็ เกลอื ทไี่ ดเ้ ลก็ ละเอยี ด เตาทใ่ี ชเ้ ปน็ เตาดินท�ำจากดินดิบก่อเป็นรูป มีช่องใส่ฟืนด้านหน้า พร้อมรูระบายควัน และความร้อน 2 ช่องด้านหลัง สามารถวางกระทะได้ 2 ใบ กระทะที่ใช้เป็นกระทะเหล็ก ไมม่ หี จู บั เสน้ ผา่ นศนู ย์กลาง 85 เซนติเมตร การต้มเกลอื 1 ครั้ง ใช้เวลาประมาณ 4 ช่ัวโมง ได้เกลือกระทะละ 15 กิโลกรัม การตม้ เกลอื จะต้มทั้งกลางวัน และกลางคืน หนง่ึ เตาต่อหนง่ึ กระทะ จะต้มได้รวม 5 คนื 6 วนั แลว้ ล้าง กระทะเพ่ือพักเตา หากต้มนานกว่านี้ กระทะและเตา อาจแตกได้ ในปจั จบุ นั การผลติ เกลอื บา้ นบอ่ หลวงลดลงมาก เมอื่ เทยี บกบั การผลติ ในอดตี เพราะความนยิ มในการบรโิ ภค เกลอื สมุทรทีม่ ีเพม่ิ มากขึ้น 22 ภกมู าปิ รญั ผญลาทติ ้อเงกถิน่ลดือา้ นการเกษตร

ขนั้ ตอนและวิธีการของภมู ิปญั ญา 1 4 หลังออกพรรษา กอ่ นเรม่ิ ฤดกู าลตม้ เกลอื คนตม้ เกลอื จะตอ้ งมกี ารประกอบพธิ กี รรม เค่ียวนํ้าเกลือจนน้ําระเหยเห็นผลึกเกลือ ลอยอยบู่ นผวิ นา้ํ ใช้ “แปน๋ ” หรอื อปุ กรณ์ เพ่ือขอขมา และขออนุญาตส่ิงศักด์ิสิทธิ์ ตักเกลือคอยตักผลึกใส่ใน “ซ้า” หรือ ก่อนเรม่ิ ต้มเกลอื ตะกร้าใส่เกลือที่ท�ำจากไม้ไผ่ท่ีแขวน ตกั นา้ํ เกลอื จากบอ่ นา้ํ เกลอื มาพกั ทบี่ อ่ พกั อยเู่ หนอื กระทะ รอจนสะเดด็ นา้ํ น�ำเกลอื ทส่ี ะเดด็ น้ําไปเทใสย่ ุ้งพักเกลอื 2 นํา้ เกลือ ต้มนํ้าเกลือท่ีเหลือต่อไปจนน้ําเกลือ นำ� นาํ้ เกลอื ทพี่ กั ทง้ิ ไว้ มาใสก่ ระทะ ปรมิ าตรในกระทะแห้งหมด โดยการต้มเกลือ ใหเ้ ตม็ ซา้ จะใชเ้ วลาประมาณ 6 - 7 ชว่ั โมง 3 5 80ลติ รตอ่ กระทะรองดว้ ยใบตองกงุ เพอ่ื ให้ ไดเ้ กลอื ประมาณ 15 กิโลกรัม กระทะแนบสนทิ กบั เตา 6 ผึ่งเกลือในที่พักเกลือจนแห้ง และบรรจุ ลงในบรรจุภณั ฑท์ ่สี ะอาด เจ้าของภูมิปญั ญา พกิ ดั นายศรวี รรณ ขดั เงางาม (วิสาหกิจชมุ ชนบ้านบอ่ หลวง) เลขท่ี 110 หมู่ที่ 1 ถนนบ่อเกลอื ใต้ ตำ�บลบอ่ เกลือใต้ อำ�เภอบอ่ เกลอื จังหวดั นา่ น โทรศพั ท์ 06 1512 8090 ติดต่อสอบถาม สำ�นกั งานเกษตรอำ�เภอบ่อเกลอื เลขท่ี 212 หมู่ 1 ตำ�บลบ่อเกลือใต้ อำ�เภอบอ่ เกลือ จังหวดั น่าน โทรศพั ท์ 0 5477 8129 ภาพ : ส�ำ นกั งานเกษตรอำ�เภอบอ่ เกลือ ภมู ิปญั ญาทกอ้ งาถร่นิ ดผ้าลนกติ าเรกเกลษตอื ร 23

แนวทางการพฒั นาต่อยอด ภูมปิ ญั ญาท้องถนิ่ ด้านการเกษตร การผลิตเกลอื กระบวนการผลติ เกลอื ถอื เปน็ ภมู ปิ ญั ญาอนั ลำ้� คา่ ซง่ึ ตอ้ งอาศยั ศาสตร์ และศิลป์ในการปรับกรรมวิธีให้เหมาะสมกับสภาพแวดล้อม และปัจจัยต่างๆ ท่ีมีการเปล่ียนแปลงอยู่ตลอดเวลา ส่งผลให้ต้นทุน และผลผลิตมีความ ไมแ่ นน่ อน ทง้ั นี้ ประเทศไทยมกี ฎหมายหลายฉบบั ไดบ้ ญั ญตั ใิ ห้ “เกษตรกรรม” หรือ “เกษตรกร” ครอบคลมุ ถึงการทำ� นาเกลือ กรมสง่ เสรมิ การเกษตร กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เปน็ หนงึ่ ในหนว่ ยงาน ทม่ี บี ทบาทสำ� คญั ในการดำ� เนนิ งานขบั เคลอ่ื นการบรหิ ารจดั การเกลอื ทะเลไทย โดยมีการเตรียมความพร้อมของเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตร ในการบริหาร จัดการเกลือทะเลไทยทั้งระบบ ให้เป็นไปในทิศทางเดียวกัน ตั้งแต่การขึ้น ทะเบยี นเกษตรกร การพัฒนากลุ่มเกษตรกรสูร่ ูปแบบการผลติ แบบแปลงใหญ่ ปรับปรงุ คุณภาพ กระบวนการผลิต และผลิตภัณฑ์ สร้างมาตรฐานเกลอื ทะเล ให้เป็นที่ยอมรับ เพิ่มช่องทางการตลาด พัฒนาระบบฐานข้อมูลเกษตรกร นาเกลือทะเล และเพ่ิมมูลค่าเกลือทะเล นอกจากภูมิปัญญาการผลิตเกลือ แบบธรรมดาแล้ว เกลือยังสามารถแปรรูปเป็นผลิตภัณฑ์อีกหลากหลาย เพอ่ื เพมิ่ มลู คา่ ใหก้ บั สนิ คา้ สรา้ งรายไดใ้ หแ้ กเ่ กษตรกร และชมุ ชน โดยมตี วั อยา่ ง การพัฒนาต่อยอดภมู ิปัญญาท้องถิ่นด้านการเกษตรการผลิตเกลือ ดังนี้ 24 กภมู าิปรัญผญลาทิตอ้ เงกถิ่นลดอื า้ นการเกษตร

ปุ๋ยช้ันดีจากขแี้ ดดนาเกลอื การเพิ่มมลู คา่ ของ “ขีแ้ ดดนาเกลอื ” ทเ่ี กิดจากตะไครจ่ ับกนั บนนาเกลอื สำ�หรบั เกษตรกรสิ่งนี้คือ “ขยะ” ตอ้ งจ้างคนมากวาดท้งิ แตใ่ นปจั จบุ นั ขแี้ ดดนาเกลอื เปน็ ปยุ๋ ชนั้ ดสี ำ�หรบั ตน้ ไม้ โดยเฉพาะไมผ้ ล เม่อื ใดทีใ่ ส่ขแ้ี ดดนาเกลือลงไป จะตดิ ดอกออกผล และให้รสหวานฉาํ่ วันนี้จากข้ีแดดนาเกลือท่ีเป็นขยะ จึงกลายเป็นของมีค่า ขายได้ กโิ ลกรัมละ 2 บาท ทำ�ให้เกษตรกรนาเกลือมีรายได้เพ่ิมขึ้น ถอื เปน็ รายได้อยา่ งหน่งึ ในการประกอบอาชพี นาเกลือ ภาพ : ส�ำ นกั งานส่งเสริมและพฒั นาการเกษตรท่ี 5 ภมู ปิ ญั ญาทกอ้ งาถริ่นดผ้าลนกิตาเรกเกลษตือร 25

การใช้ประโยชน์จากข้ีแดดนาเกลือ จากท่ีข้ีแดดนาเกลือมีคุณสมบัติทางเคมี มีธาตุอาหาร ฟอสฟอรสั (P) และโพแทสเซยี ม (K) สามารถนำ�ไปใชเ้ ปน็ ปยุ๋ ชวี ภาพ เพ่ิมความหวานให้แก่ไม้ผล ควรใส่ก่อนเก็บผลผลิต 1 - 2 เดือน อตั ราการใช้ขแี้ ดดนาเกลอื กับไมผ้ ล ใช้ 1 - 3 กโิ ลกรมั ตอ่ ต้น ใสร่ อบ ทรงพมุ่ หรอื จะใชข้ แี้ ดดนาเกลอื ผสมกบั ปยุ๋ หมกั กไ็ ด้ ถา้ ใชก้ บั พชื ผกั ควรเป็นข้ีแดดเก่า หลังจากเก็บมาแล้ว 5 - 6 เดอื น 26 ภกูมาิปรัญผญลาทิต้อเงกถน่ิลดือ้านการเกษตร

ความงามจาก...เกลอื เกลอื สปาขัดผวิ คุณสมบัติพิเศษของเกลือสปา คือมีแร่ธาตุมากกว่า 80 ชนิด เช่น แคลเซียม (Ca) ฟลูออไรด์ (F2) รวมถึงไอโอดีน (I) ซ่ึงประโยชน์ท่ีส�ำคัญคือ จะชว่ ยขจดั เซลลผ์ วิ ทต่ี ายแลว้ และกระตนุ้ การเกดิ เซลลผ์ วิ ใหม่ เมอ่ื นำ� เกลอื สปา เหลา่ นี้ มาผสมกบั วตั ถดุ บิ ทมี่ สี รรพคณุ ตา่ งๆ เชน่ นาํ้ นม โยเกริ ต์ มะละกอ มงั คดุ มะขาม แตงกวา ชาเขยี ว ลาเวนเดอร์ และแอปเป้ิล จะท�ำให้ผิวเนียนนุม่ ช่มุ ชนื้ สขุ ภาพผวิ ดขี น้ึ เพราะเกลอื เปน็ ตวั นำ� สรรพคณุ ของวตั ถดุ บิ และนาํ้ ลงไปหลอ่ เลยี้ ง ใต้ผิว ช่วยขับไขมันอุดตัน เผยผิวใหม่ที่สดใส วัตถุดิบแต่ละชนิดก็มีคุณสมบัติ เฉพาะตวั ชว่ ยรักษาอาการทางผวิ หนงั เช่น สิว ผด ผืน่ คนั และทำ� ให้เกิดการ ผอ่ นคลาย ภมู ิปัญญาทก้องาถรน่ิ ดผ้าลนกิตาเรกเกลษตือร 27

ยาสฟี ันสูตรเกลอื ยาสฟี นั เปน็ ของใชจ้ ำ� เปน็ อยา่ งหนงึ่ ในชวี ติ ประจำ� วนั ยาสฟี นั สตู รเกลอื มปี ระโยชนใ์ นการรกั ษาโรครำ� มะนาด ปวดฟนั ใช้สีฟัน หรืออมตอนต่ืนนอนทุกเช้า และก่อนนอน ท�ำให้ เหงือกแน่นกระชับกับฟัน อีกทั้งเป็นยารักษาฟันให้สะอาด และแขง็ แรง แปง้ เกลอื จดื “เกลือจืด” เป็นผลึกสารแคลเซียมซัลเฟต (CaSO4) ที่เหลืออยู่ในเกลือหลังจากท่ีตักเกลือออกไปจากนาเกลือ จนหมดแลว้ โดยจะเกาะกนั เปน็ แผน่ แขง็ อยตู่ ดิ กบั ดนิ ซงึ่ ชาวบา้ น จะตอ้ งขดู ออกเสยี กอ่ นทจ่ี ะปลอ่ ยนา้ํ ทะเลเขา้ มา เพอื่ ทำ� นาเกลอื รอบใหม่ เมอ่ื ก่อนชาวนาเกลอื จะไม่เห็นประโยชนข์ องเกลอื จดื และส่วนใหญ่มักขดู ทง้ิ แต่ในปจั จบุ นั ดว้ ยคณุ ประโยชน์มากมาย ของเกลอื จดื โดยเฉพาะชว่ ยบำ� รงุ ผวิ พรรณ ทำ� ใหก้ ลมุ่ ผทู้ ำ� นาเกลอื น�ำเกลือจืดมาแปรรูป เป็นแป้งเกลือจืด โดยการน�ำเกลือจืด ทไ่ี ด้มาแชน่ า้ํ ทิ้งไว้ ประมาณ 8 - 10 วนั เพื่อให้เกลือที่เกาะติดกันอยู่ ละลายน้าํ ใหห้ มด จากนั้น ปลอ่ ยนํ้าท้งิ ให้เหลอื แตเ่ กลอื แลว้ นำ� มาค่วั บนกระทะใช้ไฟปานกลาง ค่ัวนานประมาณ 2 ชั่วโมงคร่ึง จนได้เป็นก้อนเกลือ แล้วจึงน�ำมาบดเป็นผงละลายนํ้า ท้ิงไว้ 1 คืน แลว้ จงึ น�ำมาหยอดเปน็ พมิ พ์เลก็ ๆ แบบดินสอพอง 28 ภกูมาปิ รญั ผญลาทิตอ้ เงกถน่ิลดือา้ นการเกษตร

จากเกล็ดเกลือที่ต้องขูดท้ิง น�ำมาสร้าง มลู ค่าเพิ่มได้มากมาย เกลือจืด 1 ส่วน เมอื่ ผลิตเป็น แป้งเกลือจืดจะได้แป้งประมาณ 3 - 4 ส่วน แปง้ เกลอื จดื สามารถพฒั นาเปน็ ผลติ ภณั ฑอ์ น่ื ๆ ได้ โดยนำ� ไปผสมกบั ผงสมนุ ไพร ไดแ้ ก่ ผงขมน้ิ ผงไพล ผงทานาคา หรอื ไปเปน็ สว่ นผสมของเครื่องสำ� อาง ปจั จบุ นั แปง้ เกลอื จดื เรมิ่ เปน็ ทร่ี จู้ กั แพรห่ ลายมากขน้ึ โดยเฉพาะกลุ่มสุภาพสตรีที่ชอบเสริมความงาม รวมถึงมีสปาหลายแห่งมารับซื้อ เพราะคุณสมบัติ ของแป้งเกลือจืดท่ีช่วยลดสิว ลดฝ้า และแก้ผด เมอื่ ใชผ้ สมมะขามเปยี ก หรอื นา้ํ ผงึ้ ขดั ผวิ จะชว่ ยให้ ผวิ เรียบเนยี นข้ึนอีกด้วย ภูมปิ ัญญาทก้องาถรน่ิ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 29

เพิ่มรายได้ แยกขายดอกเกลือ “ดอกเกลือ” หรือ “เกสรเกลือ” คือเกลือชนิดหน่ึงที่จัดว่าเป็นเกลือ ที่ดีที่สุดในกระบวนการผลิตเกลือ ดอกเกลือท่ีได้จะมีความอร่อย กลมกล่อม มีทั้งแร่ธาตุ และคุณค่าทางอาหารมากกว่าเกลือปกติ เนื่องจากผลผลิตของ ดอกเกลอื ทใ่ี หจ้ ะมจี ำ� นวนนอ้ ย และไดม้ ายาก สมยั กอ่ นเกษตรกรจะเกบ็ ดอกเกลอื ไว้บรโิ ภคเองในครวั เรือน หากเหลือจะนำ� ไปเป็นของฝากแกญ่ าติสนทิ เทา่ นน้ั วธิ กี ารเกบ็ ดอกเกลอื ผลกึ ของดอกเกลอื จะเปน็ เกลด็ ขาวใส กอ่ ตวั อยบู่ น ผวิ นํ้า เม่อื มีลมพดั มา ดอกเกลือจะลอยไปตามขอบคนั นา ดังน้ัน เกษตรกรตอ้ ง ตื่นแต่เช้าเพ่ือรีบมาช้อนดอกเกลือ ก่อนที่แสงแดด และลมจะท�ำให้ดอกเกลือ จมลงด้านล่าง การเก็บเกลือแบบน้ีจะท�ำให้ดอกเกลือที่ได้ มีลักษณะที่ฟู เบา และคณุ ภาพสงู ดอกเกลือทไี่ ดจ้ ะมคี วามเคม็ ต่าํ ผลกึ สีขาวสะอาด และมแี ร่ธาตุ อยมู่ าก เปน็ ที่ตอ้ งการของตลาดสนิ คา้ สขุ ภาพ และความงาม ซื้อขายกันกโิ ลกรัมละ 100 บาทขึ้นไป ถือว่าเป็นแนวคิดใหม่ในการแยกจ�ำหน่ายผลผลิตของเกลือ ในแต่ละช่วง เป็นการเพิม่ รายไดใ้ ห้แก่เกษตรกรที่ประกอบอาชพี นาเกลือ ภาพ : ส�ำ นกั งานเกษตรอ�ำ เภอบา้ นแหลม 30 กภมู าปิ รัญผญลาทติ อ้ เงกถ่ินลดอื า้ นการเกษตร

บรรณานุกรม กฤษณา ปาสานา พชั รยี ์ จติ ตพทิ กั ษช์ ยั วชริ าภา เขยี วรอด นยิ ม วงศา ภสั รา ทศั นบรรจง และอังคณา จิตตจ์ านงค์. ม.ป.ป. การศึกษาคุณสมบตั ขิ องเกลือสมทุ รในเขต พ้ืนที่จังหวัดสมุทรสาคร สมุทรสงคราม และเพชรบุรี. ศูนย์วิทยาศาสตร์ การแพทยท์ ี่ 5 สมทุ รสาคร. พมิ พเ์ พญ็ พรเฉลมิ พงศ์และนธิ ยิ ารตั นาปนนท.์ ม.ป.ป.เกลอื .สบื คน้ 23พฤษภาคม2564. จาก http://www.foodnetworksolution.com. มนัญญา ปริยวิชญภักดี. ม.ป.ป. วิถีชีวิตทำ�กิน...ถ่ินเพชรบุรีภูมิปัญญาเร่ือง ข้าว นํ้าตาล เกลือ. คณะเทคโนโลยกี ารเกษตร มหาวิทยาลัยราชภัฏเพชรบุร.ี มาร์ก เคอร์ลนั สกี และเรอื งชัย รกั ศรีอกั ษร. 2556. ประวัตศิ าสตร์โลกผ่าน “เกลือ” Salt : A World History. สำ�นกั พมิ พม์ ตชิ น. ศูนยป์ ระสานงานโครงการอันเน่ืองมาจากพระราชดำ�ริ. ม.ป.ป. ปยุ๋ ชวี ภาพจากข้ีแดด นาเกลอื . สบื ค้น 20 พฤษภาคม 2564. จาก http://www3.oae.go.th. สถาบันวิจัยทรัพยากรทางนํ้า จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. 2564. “การทำ�นาเกลือ”. สืบค้น 23 พฤษภาคม 2564. จาก http://www.mkh.in.th/. สุภาพรรณ ม่วงพรหม. ม.ป.ป. กล่องความรู้กินได้ : เกลือสมุทร...ที่สมุทรสาคร. อทุ ยานการเรยี นรูส้ มทุ รสาคร. สงั กดั องคก์ ารบริหารส่วนจังหวดั สมทุ รสาคร. อธิปัตย์ สายสูง. 2557. ต้นทุนและผลตอบแทนการผลิตเกลือสินเธาว์ภูเขา ในอำ�เภอบอ่ เกลอื จังหวัดน่าน. มหาวทิ ยาลัยเชียงใหม.่ ภมู ิปญั ญาทก้องาถรน่ิ ดผา้ ลนกิตาเรกเกลษตอื ร 31

คณะผู้จัดทำ� ทป่ี รกึ ษา นางปาลลนิ พวงม ี ผู้อำ�นวยการกองวิจยั และพฒั นางานสง่ เสรมิ การเกษตร จัดท�ำ โดย 1. นางสาวสรุ างคศ์ รี วาเพชร ผอู้ ำ�นวยการกลมุ่ ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถนิ่ และนวตั กรรมดา้ นการเกษตร 2. นายสญั ญา เธียรสนุ ทร นักวชิ าการสง่ เสริมการเกษตรชำ�นาญการพเิ ศษ 3. นายจิรวิทย์ เฮงหิรญั ญวงษ์ นักวิชาการส่งเสรมิ การเกษตรชำ�นาญการพิเศษ 4. นางสาววิลาสนิ ี ลีทวที รพั ย ์ นักวิชาการสง่ เสริมการเกษตรชำ�นาญการ 5. นางสาวจฑุ ามาศ กรีพานชิ นกั วชิ าการส่งเสรมิ การเกษตรปฏิบัตกิ าร 6. นางสาวอารยา สุขเกษม นักวชิ าการส่งเสริมการเกษตรปฏบิ ัตกิ าร 7. นางสาวนศิ ารัตน์ สวุ รรณสวสั ด์ิ นักวิชาการส่งเสรมิ การเกษตรปฏิบตั กิ าร 8. นางสาวเจนจริ า ยองรัมย ์ นักวชิ าการส่งเสริมการเกษตร 9. นางสาวธนพร ไชยสงคราม เจา้ หนา้ ทีบ่ ันทึกขอ้ มูล จดั ทำ�ตน้ ฉบบั เรยี บเรยี ง และออกแบบ 1. นางสาววิลาสนิ ี ลีทวีทรัพย์ นักวชิ าการส่งเสรมิ การเกษตรชำ�นาญการ 2. นางสาวจฑุ ามาศ กรีพานิช นกั วชิ าการส่งเสริมการเกษตรปฏิบัติการ 3. นางสาวอารยา สุขเกษม นักวชิ าการสง่ เสริมการเกษตรปฏบิ ัตกิ าร 4. นางสาวเจนจิรา ยองรมั ย์ นกั วิชาการสง่ เสรมิ การเกษตร 5. นางสาวธนพร ไชยสงคราม เจา้ หน้าท่ีบนั ทกึ ขอ้ มูล กลุ่มภมู ิปัญญาทอ้ งถ่ินและนวัตกรรมดา้ นการเกษตร กองวจิ ัยและพัฒนางานส่งเสรมิ การเกษตร กรมสง่ เสรมิ การเกษตร โทร : 0 2940 6038 ภายใน 337 Website : www.research.doae.go.th E–mail : [email protected] 32 ภกมู าปิ รัญผญลาทติ ้อเงกถ่ินลดอื ้านการเกษตร

ภาพ : สำ� นักงานเกษตรจงั หวดั สมทุ รสาคร จดั ทำ� โดย กล่มุ ภูมปิ ญั ญาทอ้ งถน่ิ และนวัตกรรมดา้ นการเกษตร กองวิจัยและพฒั นางานสง่ เสริมการเกษตร กรมส่งเสริมการเกษตร โทร : 0 2940 6038 ภายใน 337 Website : www.research.doae.go.th E–mail : [email protected]