Әлпейісов Т. Көкшұбардың тұяғы

Сол жылгы бэйгеге жиырма шакты ат оны атак жазга салым Алматыда ететш ат катысты. Аттар отыз шакырым жерге *i6e- жарысына досуга баптай бастады. Бэйге бо- ршдк Шынымды айтсам, ез басым Карагер- лады дегеннен ем кун бурын 613 «арагер- ге онша кенш аудармаган ед1м, ал, он бес ге жабу жауып, кемлше ум тагып, колхоз- шакырымдык алгашкы айналымда ез кв-дме 03iMсенбед1м: б1здщ K,aparepiMi3 взге аттар- те, астанага жур1п кегпк. Атан ол бэйгеге дан аркан бойы алда келед1 екен. Ал келеЫ 93i бара алмай, машинанын журлзушид екеу- айналымда екшин келген аттын 03i К,ара- м1зге бэйге болатын кунге дешн канша рет гердщ шанына inece алмай калды. Дэл сол жем, канша шеп 6epeTiHiMi3Ai, тшп канша куннен кейж-ак жануардын аты шыга баста- рет суаратынымызга дейш тэгтштеп тусш- ды. Содан «Ахметбектж Kaparepi» атанып flipiri, жолга шыгарып салды. кетть Кейш эр жерлерде бэйге бола калса, журт: «Ахметбектж Kaparepi келе ме Сонымен Алматыга келген сон, атбеп екен?»— депбгздшаттысурастыратынболып кариянын айтуы бойынша, K,aparep;;i баптап жаттык. Бэйгеге елудей сайгулж жиналыпты. ДЖануар жайлауда еткен аудандык жа- Олардын 1Ш1нде бурын атагы шыгып журген рыста озып келл, келес1 жылы да бас бэй- жуйржтер коп екен. Ипподромга келген сон, геш иемдендк Кешн «драгер облыстык бэй­ б|3 бэйге атына мшепв шабандоз балага геге косылды. Онда да 6ipiHiui келд1. Содан акыл-кецес1М13д! айтып, ат устше кондырдык. Сайгулжтер жиырма шакырымга ж1берш-





айналымда-ак Кдрагер эдетжше суырылып бер аттынбасын!»— деп 6i3 де бар даусымыз- бен айкайлап турмыз. Кеп уакыт етпей-ак дыздай акты. Б1здщ акылымызды тыцдап. алдына Tycin кеткен аттардын б1ржен сон бала да аттын басын тежеп ipKin отырды. 6ipiH басып оза бердк оза берд1 жануар. Тек сереге таяп калтанда тана 03i 6ip шакырым- решыердщ колындагы Кызыл жалаушадан дай узенп кагыстырып келген Кызыл аттан ypiiuceH К,арагер баланы айдалага алып каш- сынык суйем алга Tycin улгерд1. Б13д1н куа- ты. БалаонынТ13гЫн тартып, кайтадан айма- нышымызда шек болтан жок. Атты суытып, лымга тус1ремж дегенше болтан жок. он бес каралы сайгулж бiздiк аттын алдына шыкты ертесже ауылга тарттык. да кетть «К,ап! Эттеген-ай! Ана 6ip Topeuii Алматыдан шыгып, кун! бойы Miripci3 жалаушасын негып шошандата калып ед1?! Жануардын обапына калды-ау!»— деп 6i3 са- журт, манаты «Алпысбестеп» бастауга келш нымызды соктык та турдык- 6ip-aK токтадык. Жаз айы емес пе, тент- рек кегорай шалгын. Ауылга жетуге не бары BipaK К,арагеррд1н алдына кара туссе, eai- он бес шакырымдай калган. Yui жуз шакы- лен1п кетет1н1 бар едк Ол сол м1нез1не басты. рым жол журт келгенджтен эбден шарша- Айналмата кайтатускенсон-акорнынан ыты- рыла жуйтк1п, ri irihifli жулкына тартты. «Ж1- ге|йм1зде машинанын ycTianeri ат ез-езжен

Тепнде жылкы малы жернйл келедк ба­ сыз калды. Сонан кейпн-ак ceniH атан байге лам. Кейш ойласам, К,арагер езшщ туып- Кабижан атамныц эцпмесш кызыга тыц- ескен жерш танып, 61зд! езш баска 6ip жак- дадым. BipaK Кдрагердщ мерт болганына ка алып кетед1 деп сезжтенген екен гой... imiM удай ашыды. Жылагым келдь.. Б1з ес жимп улгермедж. Машинаньщ ус- Bi3 уйше келш отырган Туке апамныц тшдеп ат басын энтек жулкып, 6ip-eai рет шын атын бшмеймш. Осы ауылдьщ мен тани- тартынып калды да, шылбырын узген боны тын. улкен-Kiiuici ол KiciHi «Туке» деп атап кеткен. Жанагы эцпмеш естш отырган апам: машина корабынан жолга 6ip-aK сеюрсш. «Из, жануар К,арагер езге малдан белек efli Сол мезет, кайдан келгешн, жогары жактан гой»,— деп 6ip койды. Сосын: «Жанаттьщ папасы да бала кезшен аткумар едь Tin- томен карай куйындай ушып келе жаткам ti жаяу жургеннщ ез!нде eTiriHiH конышын сабалап журетшш кайтерещ...— деп кулдь— 6ip жук машинасы жол устше ceKipin тускен Жанат та папасына тарткан. Бул да экес! атты ондырмай кагып erri де, тежепшш бас- сиякты ек1 конышын сабалап, камшылап жургеш кашан кореец...» ты. Эрине, журпзушще айып жок. бйткеж ол байгус та эдеш icTereH жок кой. 0кпемд1 колыма алып жеткешмде, Карагердш ышкы- нып барып, узынынан сулык тускенж гана KopaiM. 0не бойы кан-жоса болган ат кимыл-

- Сол жолы мен Туке апамдардын колында адамдардын кермеден ете алмай турган ку­ лынды нокталап алуы оп-онай. Сейтш алды- сиырын багатын. Туке апам жаз бойы кы- мызга eai бие байлады-. Алкаш биелер асау, ды. Сосын боз биенщ кула каска культы кулындары тнтп адам баласын манына жо- да осындай тэсшмен жел1ге байланды. Мен латпайтын еда. Ею кулынга жел1 жасалган кулындарды кермеге айдап, кэд1мгщей кв- сон, Алтай, Елтай, Эшж — yiueyi аркан ке- мектескен болдым. Ал барак бие сауымы pin, кулындарды устап жел1ге байлады. кезшде апама каншалыкты колгабыс типзе- й1н деген1ммен, оган шамам жетпед!. Сауын Аркан керш кулын устау деген де кызык биелер асаулау екен. Сондыктан оларды ал- гашында маралап сауды. Маралап сауган- устап, кулынга байкатпай шоптщ арасына да — узын жштщ 6ip ушын биен1н мойнынан тастайды. Сосын yuiinuii 6ipeyi кулынды сол ею адамнын арасынан айдап отель Кулын байлап, екilluii жагымен онын арткы он ая- жакындай бергенде, жерде жаткан аркан­ ный ею ушын дереу тарта кояды. Сол кез- гынан шалып алады. Ж1пт1н сол жак ушын де асау кулын аркаига келш кеудешмен согы- 6ip адам устап турады. Бул — сауыншыны лады. Арканныц ею ушын тартып турган бие саууга келin отырганда Teyin ж1бермеу1 уinin керек екен. Сонан сон 6ipTiiiflen курыкка уйретше бастайды. Алдымен биен1 курыкпен устап ту-

| рады да, кейш 6ipTe-6ipTe биенщ устше ку- татылып, жел1бауга кыска ет1пш байланган. I рыкты бос тастап койсан болтаны. Мойнына I курык тускен бие езш 6ipey тартып тур Мен торыбиенщкулынын агытып, енесше | екендеп ойлайдыда, орнынан козгалмай тура ем1зд1м. Туке апам биеден кезш алмай карал турран. Бие ищ1-ау деген кезде ол маран [ Биелерд1 алгаш Елтай немесе Алтай, не бурылып: «Тарт, балам!»— дед1. Кулыннын I Эпик ушеушщ 6ipeyi сауысатын. Арада он ноктасынан тарттым. ЕнеЫнщ бауырынан | шакты кун отт1. Туке апам мет Ерболмен ажырагысы келмеген торы кулын маран зорра I ойнап журген жер1мнен шакырып алып: дегенде куш берд|. Bip сэт езуше жуккан — Жанатай, биеш сауысып Ж1бернн,— лауды жангырыктыра Kicrnen Ж1берд1. 1I Апам менп «К,оркамын, бие теуш ж1бере- — Ашуланганынын турш кара,— дед1м мен.— Ашуланба, мен саган кант беремш,— I Д. К,улын тгстейдЬ,— деп сылтау айтатын деп калтамнан 6ip туй|р кант алып, кулынра I шыгардеп ойласа керек. Б1ракмен ойтпед1м. корсет1п ед1м, суйк<мд1 жануар жет1п кел1п, I Ойынды коя салып, апама epin, же;пбауга кылшыкты ершмен алаканымды кытыктап, кантты ерн1мен кымкырып алды. Мен кек1- карай жупрд1м. л1нен, жалынан сипаладым. К,улын еркелед1. Биелерд1н вздер1 де жел1баура келш, ку- лындарын жанастыра алмай тур екен. К.У- лындар жанаса алмайды. 0йткен1 олар нокта



— Балам-ay, муны кашан уйретш алган- Папам да кызык. Меш алып кеткел! келш- :ьщ?— дептанданды — Tiirri саган бауырба- Ti. Мамам: «Б1рдемеге урынып калар, ала кел»,— деген кержед1. «Жайлаудан зержкен :ып KeTinri гой?! — Мен каска кулынды да уйретш ал- жоксыц ба?»— дейд1 ол. Осы улкен Kicuiep гамын, апа. Тек аздер урсады екен деп, кызык ездерь Мен неменеге урынушы ед1м? Ербол екеум13 жасырынып келш керетжби. — Алда, айналайын-ай! Тубже осы сен жылкышы болмасан, кайтсж,— дед1апам ри­ BeciHmi класты бтрдом гой. Демек, мен за болып. бала еместн. Оньж устже, жайлаудан адам жалыгушы ма ед1? Сол куннен бастап мен бие сауысатын болдым. Жайлау деген тамаша гой, ийркж! Неге екенж KIM бшсж, мунда ауылдагыдай кеп Арада он бес шакты кун еткеннен кейж, жайлауда мал аралай журген*папам жагда- тшН бес рет тамак iuieMi3. BipaK Kyui бойы йымды бшу ушж маган арнайы келдь

6ip тоймайсын. Кушпз шелдейтш болсак, e3i квп нэрсеге жарайды екен. Апам курт жаятын ерешесш шиден токиды. Кжз уйдЫ ше. Ауылдагы уйыткан айраннын ащы дэм1 шыгып турушы efli, мундагы айран — б1здщ керегесшщ сыртынан да ши тутып кояды Басшидщ кшегеш сиякты, дэмди Ал кше- Жазда уйдщ ipreciHfleri кшзд1 Typin койса revii — орталыктагы дукенде сататын сэры майга уксайды. Сары майы — езгеше. Нанга коныр салкын жел ecin, сергек отырасын..! жагып, 6ip-eKi per жесен болды. тойып Шынында. мен жайлауды кимадым. Па­ пам машинасын осы арадан уш шакырымдай жердеп Карасайдын аузына калдырып кепп- Ti. Одан6epi карай машина журе алмайды. Ол бага куйып сузш, катык жасайды. К,атыкка бул жолы журпзушкл Рибадат агайдызавод- туз коеып, курт жасайды да, оны ерешеге тьщ жук машинасына отыргызып, 6i3re тагы жайып кояды. Апам кепт>рген куртын кыска сактайды. Кыста жейтш майын да белек 6ip ки13 уй, арык-турак малга деп уш-терт кап жем ала келген екен, 6api сол арада Мен бурын ауылда есетш шид1 еш кэдеге жарамайтын шыгар деп журупп ед|м. Шидщ калыпты. Жайлауда журт жупн айдалада калды­ рып журе бередь Б1реудщ затын 6ipeyfliH жымкырып, урлап кету| эдетке айналмаган.







1

TinTi 6i3fli 6ip тебенщ астында отырган мал- сиякты кержш кетедк Басы да, кулагы да, шылардьщ 6ipi конакка шакыратын болса да TinTi шолтандаган куйрыгы да соган уксап уйд! к1лттемейм1з. Тек мал Kipin кетпеу ушш тур. BipaK динозаврлардын куйрыгы кеарт- eciKTi жауып журе берем13. кенщ куйрыгындай шубатылып журген гой. TyfieiUKi ондай емес, шолак. Алтай агам eai ат ерттедк Жугж кал- дырган жерге дешн осы аттармен барамыз Карасайдын аузында жацагы жуктердщ да, кайтар жолда жацагы экелген нэрселер- жанына жеткесж, 6i3 папамдармен коштас- Д1 артып келу1м1з керек. Ол тау боктер1нде- тык. Олар журш кеткеныен сон, Алтай агам ri калакайдын басын шалып журген Tyiieni туйеш uierepfli де, буплгек 6ip Ti3eciH жуан айдап келдг Сосын уйдеп узын арканды жшпен байлап тастады. Онысы — турып кет- алып, мен, папам, Тибадат, Алтай ага — тор- neciH дегеш екен. Туйе шекпес бурын жынын теум1з eai атка мжгесш, журш кеттж. Ал шеккен сон, жук артып болганша анда- Тумсыгын Tecin, бунда таккан туйе Санда 6ip бакырып койып, жата бердь жакында бас уйретшен болатын. Сондык- Мен соншама жук жалгыз туйенщ ycTiHe взж щ Typi де коркынышты. сыймайтын шыгар деп ойлагам. BipaK Алтай Мешн газет-журналдырдан динозаврлар ага пысык екен. Алдымен уыкты, сосын кере- гелерш, туырлыктарды eKi жагына тендеп ал- туралы окыганым бар. K,a3ip ойлап карасам, ды да, арканмен мыктап байлап койды. Сосын мына туйе сол динозаврлардын тукымы



онын устше уйдщ усак-туйек заттарын, терт кап жемдк eciKTi, 6i3re ауылдан ала келген помидор, пияз, кияр салган жэшжтерд1 артты да, ен устше шаныракты TOHKepin койды. «Ещп туйе кетере алмас» деп ойладым ! мен. Шынында, элпнде тана динозавр секш- Д1 Kopinreii алып туйе устше уйитген жуктш астында кш-к1шкентай тана болып калды. Алтай ага туйешц т1зесж байлатан жйгп ( ujeuiin efli, жануар бакырып-шакырып алып, 1 орнынан турып-ак кеткеш. Менщ астымдагы атым кула болатын. Ж уркке жаксы, уржпейдк opi басы жумсак. | Сондыктан Алтай агам маган соны мшп- 3in коятын. Кунд1з мал кайырганда да сол куламен кайырамын. Бул атты бтетшдер дон тукымынан шыккан десш жур. Б1здщ завод- та мундай жылкылар коп. Сонын 6opi дон тукымы мен жерплжт! жылкылардын буда-



деп айтады. Расында, солай болуы керек. кысын шыгарыпты. Бул жылкы тукымдары Асыл тукымдыларга Караганда бул жылкы- тулгасы эдем!, бойы биж эрi жуйрж болады лар узак шабыс пен журкке мойымайды. екен. Онын устше, асыл тукымдыларга Ка­ раганда ыстыкка да, суыкка да тез1мдк таулы Bipfle б|здщ уйге Алматыдан 6ip галым жерлерге де бежм. агай келдк Сол Kici жылкы жайлы коп эн- Дегенмен, б1здщ жабылар да керемет те- riMe айткан болатын. Мен еЫмде калгандарын айтып берейш. Онын айтуы бойынша, теп з1мдк O'iflepi ете ipi емес. Сейте тура мшк- жагынан жакын кыргыз бен казак жылкысы- ке тез1мд1 api жуйрж. Бул мандаты жыл- нын бурыннан келе жаткан б1рнеше тукымы бар. Ал сонгы кездер1 кыргыздар жылкы- кыларды Шаймерден атам «Кекшубардын ларын таза канды, асыл тукымды малдармен тукымы» деп айтады. Эрине, бэрш емес. 1ш1ндеп жуйрж, ешк1 бастау келген сидам- шагылыстырып, жаца кыргыз жылкысынын тукымын алган. Ал казактар жерплжп жабы дарын: «Жануардын бойында 6ip тамшы бол­ жылкыларын дон, таза канды Орлов тукым- ея да Кекшубардын Каны бар-ау деймш»,— дарымен шагылыстырып, одан костанай жыл- деп отырады.

...YuiiHiui класты б трген жылы мен Ул- ды конакка шакыруга уйгарып, алдымен кы- кентауды жайлайтын жылкышы Шаймерден мыз жинатты. Сауылган саумалды жинап, са- атамнын колына бардмм. Бул жайлауда мал- баларга куйып, тунде жатарга дейш уйдеп шылар ауылы аралас, койы коралас отыр- улкендер мен балалар алма-кезек niceai. гандыктан, 6ipiHiH уйже 6ipi жш катынайды. Онын сыртында,' кымызды ауылга сусын iшу­ — Ал, Жанат,— дейд1 Шаймерден атам- ге келетшдер1 каншама. Ал жайлау Keminin м1н. Сосын Жомарт сенен улкендеу гой, . Тунп н беле Жайлауга менен repi с Б13 келкемг). Сабапардан сон бес-алты шелек су ем1н-ерк!н сыятыидай агаш кубще- барша шаруасына араласты да к ri кымызды nice бастаймыз. Купле сол. К,о- нактарга арналган кымыз бен курт-май, ipiM- уйге жиналып, тамактанып болга inik, кшегей, каймак эбден мол жиналганнан гаш Кек- кей1н Шаймерден атам керинлерш шакырды. ecTifliM. Туе кайта уйд1н жанындагы кек буйра тебеге текемет жайылып, керпе тесел-

сонау алыстагы Сарыезек коймаган Шаймердеи атам эцпменщ майын Шаган тауын, шыгыстан мунартып тамызады. Ол сураушыларын кеп киылтпай, атакты Кызылкия жайлауын еркш багдарлауга болады. К,огалынын желке ту- Кекшубар жайындагы хикаяны бастап кет- сындагы тау жайлаган журт Шаган мен Ул- кентаудын аралыгындагы кед ангарга кашан- — Бул окиганьщ болганына т!пт! кеп да кумарта карайтын. Багзы замандарда ете- уакыт eTinTi. Вкем|йн айтуына Караганда, TiH кекпар мен бэйге осы кен ангарда бола- тштен ертеректе, будан жуздеген жылдар бу­ рый болган KepiHeai. Сол кезде осы Сар- Бурыи-сонды еткен бэйге атгары туралы булак тусында жылкы лесе 1шкен асын жерге эцпмелеп отырган улкендер 6ip кезде Шай- коятын Оспанкожа дейтш 6ip Kici eTinTi. мердеи атама колка салды. Ат жалын тартып мжгеннен бастап, жаксы жылкы устаумен эуестенген екен. 03i жылкы — Шэке, осы ci3 Оспанкожаньщ Кек- баласын 6ip караганнан-ак жазбай танитын шубары жайлы кеп бьтед1 дейд1 гой?— деп сыншы api аскан бапкер болса керек. Bip- эцпмеш Кдрнакбай атай бастады. ак канша тырысканымен узак жылдар бойы колына 03inin дацкын шыгарардай 6ip ат Сол-ак екен: туспей, эбден ыгыр болады. — Е, бшетшдерщ болса, айтындар,— деп езгелер1 де онын созш inin экетт!. Жаугерш1л1к заман ет!п, казак-кыргыз Жасы жетшстен асса да, кайраты кайга жер!ндеп жалпак ел ecin жиып дегендей.







кой устше бозторгай жумырткалаган сол ке- байлатып, басын 6ip Жнзтке устатып койып, зевде малый аралап кайтуга шыккан Оспан- кездшн eTiriHiH конышына жанып-жанып кожа уййршен белшш кетш, бута тубшде алып, жануардыц карнын жарып салады. тыпырлаи, туа алмай жаткан боз биеге кез- Сол-ак екен, биенщ карнынан Tipi кулын деседь Боз биеш бурын да 6ip керш: «Осы тыпыршып жерге туседь 03i е лт бара жатса малдан нагыз аргымак туады»,— деп жылкы- да кулынын 6ip Kepin калуга умтылган боз шыларына тапсырган екен. Б1рак жаны ки- бие басын т1зеамен ныгарлап басып отырган налганда калын жыныска Kipin кеткен бие- *iriTTi сондай жерге атып ж1берш, 6ip Kici- ден жылкышылар коз жазып калтанга ук- неп, ышкынып барып, жан-тэсшм 6epinTi — Осеке, не гстейм13? Мына бейшара эб- Мал Heci некерлерше жер каздырып, боз ден киналган кертед|,— дейд| касындагы се- биенщ етш карга-кузтынга шокытпай, сол жерге кемд1редь Ойтетш де жеш бар бола­ Кезшен сорасы атып, ауыр тыныстап жат­ тын. вйткеш аттыц сынын 6ip караганнан кан боз биенщ хал! тым мушки! болатын. бшетш зердел1 коз тенбьп-тенбш шубар кек- Бул куйшде жата берсе, 03i де еледк iiuiH- шш жущп кулынньщ бойынан 03i ani туып Двп культы да аман калмайды. Соны сезген кврмеген ерекшелжтерд1 байкап улгерген Оспанкожа cepiKTepine биенщ торт аягын екен. Кулынньщ ycTi-басы кепкен сон. Ос-



атка сонадайдан 6ip карап-ак бага беретш деш алган. Бестз кезшде шубар атты сонау атбеплер мен сыншылар кеп болтан гой ол алыстан (здеп, сатып алгысы келгендер Ос- панкожаны кенд1ре алмай, ауыл манын ай- Енд1 Кекшубарга кызыгушылар кебейедк налсоктап кайтады екен. Вере коймаган сон, Онын болашагын байкагандар акшалы дорба- урлап кетпек болтан урылармен талай-талай лары мен коралы койларын, тшт! ynip/ii жыл- кактыгыс болапты деседк кыларын Оспанкожанын алдына салмак бо- лады. BipaK, кунанынын ерекше касиеттерш Сейтш Шубар жетщен сепзге шыгарда олардан кем болжап айырмаган ол, малый оган жетер жуйрж болмапты. Bipeynep «Ос­ саудага салмайды. Кекшубар бэйгеге шаппай панкожанын шубары» десе, enfli 6ipeyaep турганда-ак уры-карылар мен барымташылар «Оспанкожанын Кекшубары» деп, Кекшубар ауылды торып, элекке тусштн шабар бэйгеден алдын ала кудер узе беред! Кунанында туцгыш рет Капал onipine Bip;ie Алатаудын кунгей бектерш жайлай- барып бэйгеге тускен Кекшубар езге аттар- тын 6ip кыргыз манабынын улкен тойы бола- дан кош Lnrepi келттК Аттыц багы сол кезден ды. Ерте кектемнен жер-жерге хабар берилл, бастап-ак ашылган деп отыратын менщ экем. энпп-куй[[плер;и ээ1рлеп, батыр-палуандарды баптап, бэйге аттарын жарата бастайды Сонымен, койшы, Кекшубар дененшде журт. уш бэйгеге катынасып, ушеушде де бас жул-

Бул e3i сол кездер1 адам ест1меген улкен шетшен аргымак. Онымен коса, ыстык-суык- той болса керек. Оран кыргызбсн арайындас ка б1рдей тоз1мд1 араб жылкысымен будан- казакты былай койганда, Ташкент, Бухара, дастырылган езбектердщ сайгулжтер1 де кун- Самаркандтын аткумар, атаккумар адамда- шшк жерд1 ет nicipiM уакытта алып уйрен- ры, ахал'теке тукымды Аылкыларымем атагы ген желден жуйрж жануарлар. шыккан TypixneH jKirirrepi де шакырылады. Мундай кездер1 эр журт ез атынын багын Сейтш эр елдщ онерпаздары Алатаудын бок- гама сынамай, оукi,_i ел намысын бэйгеге терш энге болел, палуандары белдесш, сай- T]re;ii гой. Сондыктан кейб1реулер ара-тура гулштер сынта тусетж улкен' той болралы кулык та 1степ багады. «Ендеше барже ojip турранын сезген Оспанкожа Кокшубарды болтам жен»,—деп Оспанкожа мыкты 6ip баптауды оз колына алады. ж1гтн куш бурым кыртыз арасьжа спорт ж1берген екен. Ондары максаты — той иеле- «Бэйге елу шакырымнан кем болмаса ке­ pipiiit арасында болып жаткан барлык жатда- ятты оз кормен коргеидей, оз кулагымен рек. Ендеше оран ыктиятты дайындалтан естнендей болып журу едь Оспамкожамын жон. Онын устше, кыррыздардын, казактар- дын карабайыр жылкысына уксаган к!лен 6ip ойлагамындай-ак, элп ж1г1т кеп отпей калын сэры бауыр, K0H6ic Kepi аттары оцайдан емес. кыррыздын арасыма судай ciHin, TinTi той neciniii кызметпллершЫ 6ipi болып алады. Ал туршпеншн ахалтекесч жиырма-отыз ша- кырымга лсГнм алкынбай шабады. Ойнакшып, Сейтт Алатаудын кунгей боктер1нлег1 ортекедей оргып туратын суду ахалтекелер



на кайта келгенде, алдынан шыккан кутуцп- Оспанкожа байге отк1зуге таддалган жерге лер1 кыргыз сыншыларынын оздершщ байге аттарын Kepin кеткешн айтады. Каншама ат шапса да шан шыкпастай ми- дай жазык. Бэйгеге шабар жердщ он бес — Олар не дед1?— дейд1 Оспанкожа. шакырымдайын жур1п еткен сон, балага он — Лам демедё — Е, ендеше мен бёлетш кыргыз болса, — Осы туска жеткенше атыннын басын бэйгеш кейшге созатын шыгар. Булардьщ тарта уста. Еркше Ж1берме,— дейд1. ai6ermepi малдын жарауын жазбай таниды. Кузелз кушейт1ндер,— дел Кекшубар тур- Тагы он шакырымдай журген сон барып, ган уйге Kipin. атына уздк карайды. Оныц алыста ocin турган жалгыз агашты керсетт: болаттай туягына унёле карал, eai кой союга буйрык бере/ii. — Осы жерден бастап, аттын басын сэл Кой .сойылган сод эр койдын карнын ж1бер де, xiarinyii ■ipne уста,— дейдк— Ен- екпе болт, iuiiimeri жынымен коса Кекшу- кейнп, аттын колтыгын сипап кер. Катты бардын торт туягын булаулатып тастайды. терлесе, орамалмен кезш суртерс1н. Сонан кейш ертен байге болады деген жерд| Жэне 6ip он шакырымдай журген сон, Кекшубарга мшет1н баланы да касына сол капталдагы кабапяна калын карагай жал- дана оскен кызыл жарды корсетед1 де: — Ендё дэл осы тустан бастап атты epai-

не коя бер. BipaK тебшбе, камшылаушы да жеткен ею аттылыга жакыидама. Байкаусыз- болма,— деде— Тек анда-санда кезш суртш да 6ipeyiHiH камшысы атына THin кетш жу- отыр. взбектщ Кызыл атын осы жерде куып рер. Дегенмен б1рден суырылып алга шыгып жетш, озуьщ керек. Алдында тагы ем жуй- кете алмайсындар. BipiuaMara дешн узенп piK калады. Bipeyi — Аркадан келген сумб1л кагыстырып, ipKec-TipKec барасындар да, 6ip- кара, екшшнп — кыргыздьщ Kep6ecTici. Кер- те-б1рте Кекшубар оза бередь MiHe, сол кезде 6ecTi алда журеди ал арканьщ аргымагы оган аттын кезш 6ip cypTin ал да, бар дауыспен куйыскан TicTecin, inecin келу| лэзш. BipaK кикулай баста. Бар даусынмен айкайласан | кызбалыкка салынып тебшш не камшылап болды, аттын делебеа коза туседь BipaK тары I журсен, MeHi емес, бушл елд1 такырга отыр- да ескертер1м, атынды камшылаушы болма! гызганын, балам. Кекшубар езш б1реуд1н Оза бере 6ip-eKi тебшш *i6epyiue болады,— билегешн каламайтын мал. Десш кайтара- ...Ертен байте болады деген куш тустен Тагы б1ршама журген сон Оспанкожа кейш бес жузге тарта байге аты каз-катар аялдап, некерлер1 мен атшабар балага буры- кермеге байланды. Онын шшде Кекшубар да бар. Эр елдш атбеп сыншылары топ-топ — Амандык болса, жануар, Кекшубар болып, бушл сайгу;пкгер;н Kopin шыкты. Bin- осы туска келгенде барлык атты басып оза- rip flerewiepi гана жылан бас, камыс кулак, тын болады. BipaK сен, балам, ана куып бекен санды, ешк1 сагак, кылшыгы кун ке-







— Бауырлар, бэйге ендЁ уш куннен сон ететЁн болды. Бёздён алдияр манаптын кун KipniKTi сулу кызы аяк асты ауырып калып, баксы-балгерлер соны емдеп жатыр. К,азЁр той иесЁнЁнконёлё пэс. Ертен журт кокпарды, бурсЁгунЁ сайысты тамашалайды. Жазыкты бЁз емес, кыздын бул ауруына тоскауыл бола алмадык.— деп кЁбЁртЁктей бердЁ. — Ау, дерт шалган сулудын уш куннен сон жазылатынын кайдан бЁле койдындар? Сендер кулыкка салып отырмасандар кайттЁ? Эйтпесе кектегЁ тэнЁр жерге тусЁп: «К,ызда- рынды уш куннен сон жазып беремш» деме- ген шыгар,— деп шуласты журт. БЁрак Ос- панкожа бул хабарта бола еш мшез таныт- Тун ортасында кыргыз елшщ арасына ал- дын ала сщш кеткен жёгёт келЁп, олардын сыншыларынын арасында болтан энгЁменЁ жеткЁзедЁ. Свйтсе былай болтан екен. К.ыртыз сыншылары бес жуз каралы ат- тын ЁшЁненон бес жуйрЁктЁбвлЁптЁ. Солардын арасындакаргыздан уш, взбектен терт, турЁк- пеннен алты, казактан екЁат ерекше аталып- ты. ЭсЁресе кудЁктенгенЁ турЁкпеннЁн ахалте- келерЁ мен взбектЁн 6ip Кызыл аты болтан екен. Тек журттын сонында сезге араласкан — Сендербоска шуламандар!— депбэрЁн тыйып тастапты.— КвздерЁндЁ шел каптап кеткен бе?! Анау Оспанкожа деген казактын шубар аты бэрЁне шан каптырып туртан жок па?! Туягына неге карамайсындар? Алакан-



Оспанкожа: «Кекшубар, Кекшубар!»— Жомарт екеукнз Шаймерден атамнын деп бар даусымен айкай салады. Алда келе эцпмесж уйып тындап отырганбыз. Эцпме жаткан атын б!рден таныган ол куаныштан аяктала бере отырган журт 6ip желпшш кезше жас алса керек. калды: Bip кезде ушiншi келе жаткан Кекшу­ — Пах, илркш! бар алга суырыла берген, «Кекшубар! Кек­ — Жануар-ай! шубар!»— дейдо Оспанкожа. Кекшубар neci- — Ата, одан epi не болган?— дедж Жо- HiH даусын естш таныгандай-ак, алдынгы март екеум13 косарлана. — Е, сендер де отыр ма едпщер?— деп коймай, ipKLDMecTeH тэты да ершелене шап- кулд1 Шаймерден агам.— Басканы кайдам, кан. Сайгулжтер сереге жакындатанда, Ос­ осы exeyi тубжде жылкышы болады,— деп панкожа енесшщ курсагынан жерге туармей ол шын кецшмен риза болды. кагып алган езшщ Кекшубарын танып, ер — Болсын, болсын... Бул кунде мына Рыскелд! мен Телеген сиякты жастар 6i3- Кекшубар каракшыта бурын жетедн Онан дщ ата KOci6iMi3fli жалтастырып жатыр. кейшп кыргыз манабынык аты мен Арка- Олардын екшесж Жанат пен Жомарт бас- нын Сумбшкарасы келгенше, арада 6ip кесе пай Kim басады?— деп костады жылкышы шай |шетп|дей уакыт отит дейтш улкен- — Иэ,— дед1 де Шанмерде





4

;ургендер — Рыскелд1 мен Телегендер едк ыскелд1 ага m киядан темен карай кулди- ай шапканда, карап турган адамнын жаны турш1гед1. _ Кеп уакыт етпеи Когалынын Ж1пттер| кобешп KeTin, Доланалынын жазыктыгына деГпн апарган сон, сол жерде узак тартыс- ты. Bi3 Жомарт екеум1з, тагы да 6ip топ бала кекпаршылардын шет жагында журдж. Бэр1м1здн( мжгешм13 6ip-6ip жуас ат. Кек­ парды такымына мыктап баскан Когалынын сагаттай ауре болды. Ол жтттерден сытылып кете алмады. Осмны керген Кабижан атам: — вй, ецшецэлжуаздар!— дед1де шуба- I рын тебшш калып, топка Kipin кета. Мун- дайга аты да эбден уйренген екен, кеудес!- euikiMre ал бермей журген жцттан атымен 89 узецп Tipece KeTTi. — Эй, анау кекпарды узецпнщ таралгы- сынан еткгзт алыпты. Кабижан картайып калмаса калайда жулкып шыгарар. Эйтпесе ана ж и г а н кекпарды ешшмге беретш Typi жок,— дед1 шеттеу турган улкен кюлер. Мен ез-ез1мнен кобалжи бастадым. «Ат- тан жыгылып, 6ip жерш MepTiKTipin алмаса Hri efli» деп коркып турмын. Сейткенше болган жок, Кабижан атам жанагы жптгпен такымдаса келш, шубарды тебшш-тебшш Ж1бердк Кекпаршылардын узенп бауы ма, тартпасы ма бытырлап узгае бастаган сиякты. Кезд1 ашып-жумганша атамнын Кекшубары топтан суырылып шыга 6epfli де, кекпарды ешммге бермей журген TycTi. ^ ** Кекпарды кызыктауга жиналгандар кул- К'Ден езу жияр емес. Сейтсе, жанагы жшт- т,н узенп бауы мен тартпасы узипп кетш- на алгаш рет сонда тандандым. Кекпарды



одан ешмм ала алмай койды. Сосын арага — Когалынын ж1ппер1 басым. Олардын Шаймердеи, Карнакбай сиякты кар-пар ту- тын устаган апары да бар. — Кабижан, сенщ кекпаршы екешщи бо- — Эй, Кабижан! Бул кекпарды оларга piMi3 6LneMi3. Енд1 балалардын еркше коя «жюттердщ кушш 6ip сынап керсйш, 613 бер, ойнасым,— дедь сиякты карпарда не каукар калды екен?» деп берш ед1м, шынымен-ак айрылып кал- Сосын 6i3 кекпарлы алыстан бакыладык. ганыц ба?— деп кулд1 Карнакбай. Когалынын «irinepi кунгп екен. Bip-re-6ipTe Шаган тауына карай жылжи бердь TinTi — Эзщ-ак бшмейсщ бе? Ендк лоне, Бас­ 6ip кезде дурб1мен коретшдей алыска узап шидщ намысын колдан 6epin отырмыз! KyHi Keni. Басшидщ кекпарга косылган 6ip-eKi ертен-ак Когалы мен Сарыезектщ ел1 «Ка- Ж1г т кайта оралды. бижан картайган екен, такымындагы кокпар- дан айрылып калыпты» дейтш болды-ау! — Ау, не болды сендерге?— дест| улкен- — Шынын ба, Карнакбай?! — Атымыз болдырып, жарамай каллы. — Енд1 ойнап тур деймшщ? — Енд| ымдер бар? — Ендеше мен! осы арада кутщдер. Ка- — Толеген, Рыскелдр Кали бар. Эй, олар- дыц да аиары болдыра бастаган шыгар... шубарын Te6inin калып, коз ушында керш- — Куш кай жагыида? ген топка карай шаба женелдк Олар 6ipa3-



дан сон Шагам тауынын койнауына cinin, Карнакбай атам шалдарды бугш кешкЫк козлен гайып болды. Кун батута да таяп ушне тага да конак болута эзер кеширдк Соны пайдаланган Жомарт екеум1з: — Кабижан-ау, койсацшы,- Карнакбай эзшдейдк Енд| оган барып келгешнше тан — Ата, 6yriH тунце жылкыны 6i3 кузе- атар,—деп Шаймерден атам басу айтпак болып еда, ол тындамай, шаба женелдк вйткен ce6e6iMi3 — Телеген ага кекпарга кеткеннен eai оралмаган. Келгеннщ ез1нде Карнакбай атам «Желб1р жекешн» 61р де эбден калжырай шаршып келеда. Сон- лыктан б1здщ айтканымызга кенбеске шара- — Эйда, аксакалдар, журмщер бгздщ уй- сы жок еда. Bipan ол жалтактап, Шаймерден ге. Кабижаннын каукарым керешк,— деп атама карай бердк кенбесже поймай, шалдарды ушне ертш — Барсын,— деш Шаймерден атам.— Bi3 кайта айналып уйге келгенше кар- Балалардын уйренгешжаксы. Bipan карында- нымыз катты ашып калыпты. Онын устше, ры ашып калмасын. Жылы Kninin алсын. Карнакбай атамнын уйшдеп Жамал апам асты дэмд1 эз1рлептк Алдымызга койтан та- — Ендеше сендер сай-сайды куалап кет- макты жапыра жедж. Сосын кымыз iiuin кен жылкыларды анау турган суат басына uieniMi3fli басып, 6apiMi3 далата шыктык. жиыстырындар. Сосын туiii бойы осы езек- Б1зд1н куанганымыз сонша, ракмет айтуга



да улгермей, екеуми ерттеул! турран атымыз- лын аршанын арасына Kipm, алансыз уйктай- ра Mine сала тауды ерлей жайылып бара тын Kopinefli. жаткан жылкыга карай шаба женелдш. Аршанын ку бутагын жонып, тазартып, Жылкыны суат басына кайырып келген- улкен Kiciaep Tic шукыгыш жасайды. Оны нен кейга yftipi белек eKi айгыр кан-жоса «мэсуек» деп атайды. Аршамен тазаланган болып шайнаса бастады. Жалпы, айгырлар ткке курт туспейд1, Ty6i бекид1 десед1. Ар- ете кеп таласады. Таласканда 6ipiH-6ipi ая- шанын жас бутагын тутатып алып, апамдар майды. Шайнап тастайды. Мына екеу! жай- анда-санда уйд1 аластап турады. Солай етсе, дан-жай журш кыркыса берген сон, eKeyiii уйге курт-кумырска, бурге-кене жолмайды зорга ажыратып, куып ж|бердк. деп жатады. Жылкыларды теменге айдап салганнан сан, эдем! хош Hid ацкып турады. Б1здерге кейш. Жомарт екеум1з 6ip тебенш басын аршанын тек курап калган бутагын гана тандап алдык та, эр жерде шогырлана ес- жинауга руксат бершедк Кектеп турган ар- кен аршанын арасынан кураган бутактарын шаны жулсан, улкен шсшердщ урысатыны жинай бастадык. Б1з кураган аршадан кеп erin отын жинап алдык та, ымырт yfiipiae уйге келin, тамак дер. Шынында, солай болуы керек. вйткеш арша ескен жерге жилам жоламайды. Содан шыгар, таутеке мен аркарлар кунд1з тек ка-