รายงาน

รายงาน เรอ่ื ง ความฉลาดทางดจิ ทิ ลั (DQ : Digital Intelligence Quotient) รายวิชา นวัตกรรมและเทคโนโลยีสารสนเทศ เพือ่ การสอ่ื สารการศึกษา (PC62506) เสนอ อ. สธุ ิดา ปรีชานนท์ จดั ทำโดย นางสาวรนิ รดา ทินโนรส รหัส 634110021 ค.บ. 2 สังคมศึกษา หมู่ 1 รายงานนเ้ี ปน็ ส่วนหนงึ่ ของรายวิชา นวตั กรรมและเทคโนโลยสี ารสนเทศ เพอ่ื การสอ่ื สารการศกึ ษา (PC62506) คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์

คำนำ รายงานฉบับนีเ้ ป็นส่วนหนึ่งของรายวิชา นวัตกรรมและเทคโนโลยีสารสนเทศเพื่อการสื่อสาร การศึกษา (PC62506) จัดทำขึ้นเพื่อทำการศึกษาค้นคว้า เรื่องความฉลาดทางดิจิทัล ว่ามีความหมายและ ทักษะด้านใดบ้าง ซึ่งในรายงานเล่มนี้จะมีเนื้อหาประกอบด้วยความหมาย และทักษะที่สำคัญดังนี้ ทักษะใน การรกั ษาอัตลกั ษณ์ท่ดี ขี องตนเอง ทกั ษะในการรกั ษาข้อมลู ส่วนตวั ทักษะในการคิดวิเคราะหม์ วี จิ ารณญาณท่ีดี ทักษะในการจัดสรรเวลาหน้าจอ ทักษะในการรับมือกับการคุกคามทางโลกออนไลน์ ทักษะในการบริหาร จัดการข้อมูลที่ผู้ใช้งานทิ้งไว้บนโลกออนไลน์ ทักษะในการรักษาความปลอดภัยของตนเองในโลก ออนไลน์ ทักษะในการใช้เทคโนโลยีอยา่ งมจี ริยธรรม ผู้จัดทำหวังเป็นอย่างย่ิงว่า รายงานฉบับนีจ้ ะเป็นประโยชน์กับผู้อ่านที่กำลังศึกษาหาข้อมูลเรือ่ งความ ฉลาดทางดิจิทัล และเขา้ ใจในทกั ษะตา่ งๆทีส่ ำคัญ หากมขี อ้ ผิดพลาดประการใด ผจู้ ดั ทำขออภยั มา ณ ท่ีนดี้ ้วย ผู้จดั ทำ

สารบญั หนา้ 1 เร่อื ง 2 ความฉลาดทางดิจทิ ัล คืออะไร 3 ทกั ษะในการรกั ษาอัตลักษณ์ท่ีดขี องตนเอง 4 ทักษะในการรักษาข้อมูลสว่ นตัว 5 ทักษะในการคดิ วเิ คราะห์มวี ิจารณญาณทดี่ ี 6 ทกั ษะในการจดั สรรเวลาหน้าจอ 7 ทักษะในการรับมือกับการคุกคามทางโลกออนไลน์ 8 ทักษะในการบรหิ ารจดั การขอ้ มูลทผี่ ู้ใชง้ านท้ิงไวบ้ นโลกออนไลน์ 9 ทักษะในการรักษาความปลอดภัยของตนเองในโลกออนไลน์ 10 ทักษะในการใช้เทคโนโลยีอย่างมจี รยิ ธรรม บรรณานุกรม

1 ความฉลาดทางดิจิทัล (Digital Intelligence Quotient : DQ) คือ กลมุ่ ของความสามารถทางสังคม อารมณ์ และการรบั รู้ ท่จี ะทำใหค้ นคนหน่ึงสามารถเผชิญกับ ความท้าทายบนเส้นทางของชีวิตในยุคดิจิทัล และสามารถปรับตัวให้เข้ากับชีวิตดิจิทัลได้ ความ ฉลาดทางดิจิทัลครอบคลุมทั้งความรู้ ทักษะ ทัศนคติและค่านิยมที่จำเป็นต่อการใช้ชีวิตในฐานะ สมาชิกของโลกออนไลน์ กล่าวอีกนัยหน่ึงคือ ทกั ษะการใช้สอื่ และการเขา้ สังคมในโลกออนไลน์ ดังนั้น พลเมืองดิจิทัล จึงหมายถึง สมาชิกบนโลกออนไลน์ ที่ใช้เครือข่ายอินเทอร์เน็ต ซึ่งมีความ หลากหลายทางเชื้อชาติ อายุ ภาษา และวัฒนธรรม ดังนั้น พลเมืองดิจิทัลทุกคนจึงต้องมี ‘ความเป็นพลเมือง ดิจิทัล’ ที่มีความฉลาดทางดิจิทัลบนพื้นฐานของความรับผิดชอบ การมีจริยธรรม การมีส่วนรว่ ม ความเห็นอก เห็นใจและเคารพผู้อื่น โดยมุ่งเน้นความเป็นธรรมในสังคม ปฏิบัติและรักษาไว้ซึ่งกฎเกณฑ์ เพื่อสร้างความ สมดุลของการอยูร่ ่วมกนั อย่างมคี วามสขุ การเป็นพลเมืองดิจิทัลนั้น มีทักษะสำคัญ 8 ประการ ที่ควรบ่มเพาะให้เกิดขึ้นกับพลเมืองดิจิทัลทุกคนใน ศตวรรษท่ี 21 ดงั นี้

2 1.ทกั ษะในการรักษาอัตลกั ษณ์ท่ีดีของตนเอง (Digital Citizen Identity) ต้องมีความสามารถในการสร้างสมดุล บริหารจัดการ รักษาอัตลักษณ์ที่ดีของตนเองไว้ให้ ได้ ทั้งในส่วนของโลกออนไลน์และโลกความจริง โดยตอนนี้ประเด็นเรื่องการสร้างอัตลักษณ์ ออนไลน์ถือเป็นปรากฏการณ์ใหม่ ที่ทำให้บุคคลสามารถแสดงออกถึงความเป็นตัวตนต่อสังคม ภายนอก โดยอาศัยช่องทางการสื่อสารผ่านเว็บไซต์เครือข่ายสังคมในการอธิบายรูปแบบใหม่ของ การสื่อสารแบบมีปฏิสัมพันธ์ทางอินเทอร์เน็ต ซึ่งเป็นการแสดงออกเกี่ยวกับตัวตนผ่านเว็บไซต์ เครอื ข่ายสงั คมต่างๆ อัตลักษณ์พลเมืองดิจิทัล เป็นความสามารถสร้างและบริหารจัดการอัตลักษณ์ที่ดีของ ตนเองไว้ได้อย่างดีทั้งในโลกออนไลน์และโลกความจริงอัตลักษณ์ที่ดีคือ การที่ผู้ใช้สื่อดิจิทัลสร้าง ภาพลักษณ์ในโลกออนไลน์ของตนเองในแง่บวก ทั้งความคิดความรู้สึก และการกระทำ โดยมี วจิ ารณญาณในการรับส่งข่าวสารและแสดงความคดิ เห็น มคี วามเห็นอกเหน็ ใจผูร้ ่วมใชง้ านในสังคม ออนไลน์ และรู้จักรับผิดชอบต่อการกระทำ ไม่กระทำการที่ผิดกฎหมายและจริยธรรมในโลก ออนไลน์ เชน่ การละเมิดลขิ สิทธ์ิ การกล่นั แกล้งหรอื การใช้วาจาที่สร้างความเกลียดชังผู้อื่นทางส่ือ ออนไลน์

3 2.ทักษะในการรักษาข้อมลู ส่วนตวั (Privacy Management) ดุลพินิจในการบริหารจัดการข้อมูลส่วนตัว โดยเฉพาะการแชร์ข้อมูลออนไลน์เพื่อป้องกัน ความเป็นส่วนตัวทั้งของตนเองและผู้อื่นเป็นสิ่งสำคัญที่ต้องประกอบอยู่ในพลเมืองดิจิทัลทุกคน และพวกเขาจะต้องมีความตระหนักในความเท่าเทียมกันทางดิจิทัล เคารพในสิทธิของคนทุกคน รวมถึงต้องมวี ิจารณญาณในการรักษาความปลอดภัยของข้อมลู ตนเองในสังคมดจิ ิทัล รู้ว่าข้อมูลใด ควรเผยแพร่ ข้อมูลใดไม่ควรเผยแพร่ และต้องจัดการความเสี่ยงของข้อมูลของตนในสื่อสังคม ดิจทิ ลั ได้ด้วย การจัดการความเป็นส่วนตัว เป็นความสามารถในการจัดการกับความเป็นส่วนตัวของ ตนเองและของผู้อื่น การใช้ข้อมูลออนไลน์ร่วมกัน การแบ่งปันผ่านสื่อดิจิทัล ซึ่งรวมถึงการบริหาร จัดการ รู้จักป้องกันข้อมูลส่วนบุคคลของตนเอง เช่น การแชร์ข้อมูลต่าง ๆ ด้วยเครื่องมือดิจิทัล การขโมยขอ้ มูลอัตลกั ษณ์ เป็นต้น โดยตอ้ งมีความสามารถในการฝึกฝนใช้เครือ่ งมือ หรือวิธีการใน การป้องกนั ข้อมูลตนเองได้เปน็ อยา่ งดี รวมไปถงึ ปกปดิ การสบื ค้นขอ้ มูลตา่ งๆ ในเว็บไซต์ เพ่ือรกั ษา ความเป็นส่วนตัวความเป็นส่วนตัวในโลกออนไลน์ คือสิทธิการปกป้องข้อมูลความส่วนตัวในโลก ออนไลน์ของผู้ใช้งานที่บุคคลหรือการบริหารจัดการข้อมูลส่วนตัว รวมถึงการใช้ดุลยพินิจปกป้อง ข้อมูลสว่ นบุคคลและขอ้ มลู ท่ีเปน็ ความลบั ของผอู้ ืน่

4 3.ทักษะในการคดิ วิเคราะห์มวี จิ ารณญาณทด่ี ี (Critical Thinking) การคิดอย่างมีวิจารณญาณ หมายถึง ความสามารถในการตัดสินของบุคคลว่าควรเชื่อ ไม่ ควรเชื่อ ควรทำ หรือไม่ควรทำบนความคิดเชิงเหตุและผล มีความสามารถในการวิเคราะห์ แยกแยะระหวา่ งขอ้ มูลทถ่ี กู ตอ้ งและข้อมูลทีผ่ ดิ ข้อมูลที่มเี นอื้ หาเป็นประโยชนแ์ ละข้อมูลท่ีเข้าข่าย อนั ตราย ขอ้ มูลติดต่อทางออนไลนท์ นี่ ่าตง้ั ขอ้ สงสยั และนา่ เช่อื ถอื ได้ ความสามารถในการวิเคราะห์แยกแยะระหว่างข้อมูลที่ถูกต้องและข้อมูลที่ผิด ข้อมูลที่มี เนื้อหาดีและขอ้ มลู ที่เข้าข่ายอันตราย รู้ว่าขอ้ มลู ลักษณะใดที่ถูกส่งผ่านมาทางออนไลน์แลว้ ควรตั้ง ข้อสงสัย หาคำตอบให้ชัดเจนก่อนเชื่อและนำไปแชร์ ด้วยเหตุนี้ พลเมืองดิจิทัล จึงต้องมีความรู้ ความสามารถในการเข้าถึง ใช้ สร้างสรรค์ ประเมิน สังเคราะห์ และสื่อสารข้อมูลข่าวสารผ่าน เครื่องมือดิจิทัล ซึ่งจำเป็นต้องมีความรู้ด้านเทคนิคเพื่อใช้เครื่องมือดิจิทัล เช่น คอมพิวเตอร์ สมาร์ตโฟน แทบ็ เล็ต ได้อย่างเชยี่ วชาญ รวมถึงมที กั ษะในการรคู้ ิดขั้นสงู เชน่ ทักษะการคิดอย่างมี วิจารณญาณ ที่จำเป็นต่อการเลือก จัดประเภท วิเคราะห์ ตีความ และเข้าใจข้อมูลข่าวสาร มี ความรู้และทักษะในสภาพแวดล้อมดิจิทลั การรู้ดิจิทัลโดยมุ่งให้เป็นผู้ใช้ท่ีดี เป็นผู้เข้าใจบริบทที่ดี และเป็นผู้สร้างเน้ือหาทางดิจิทลั ที่ดี ในสภาพแวดล้อมสงั คมดจิ ิทลั

5 4.ทกั ษะในการจดั สรรเวลาหน้าจอ (Screen Time Management) ทักษะในการบรหิ ารเวลากบั การใชอ้ ุปกรณ์ยคุ ดจิ ทิ ลั รวมไปถึงการควบคุมเพื่อให้เกดิ สมดุล ระหว่างโลกออนไลน์และโลกภายนอก นับเป็นอีกหนึ่งความสามารถที่บ่งบอกถึง ความเป็น พลเมืองดิจิทัล ได้เป็นอย่างดี เพราะเป็นที่รู้กันอยู่แล้วว่าการใช้เทคโนโลยีสารสนเทศที่ขาดความ เหมาะสมย่อมส่งผลเสียต่อสุขภาพโดยรวม ทั้งความเครียดตอ่ สุขภาพจิตและเป็นสาเหตุกอ่ ใหเ้ กิด ความเจ็บป่วยทางกาย ซึ่งนำไปสู่การสูญเสียทรัพย์สินเพื่อใช้รักษา และเสียสุขภาพในระยะยาว โดยรู้เทา่ ไม่ถึงการณ์ การบริหารจัดการเวลาบนโลกดิจิทัล เป็นความสามารถควบคุมตนเอง ความสามารถใน การจดั สรรเวลาในการ ใช้งานอุปกรณด์ ิจทิ ัลและอุปกรณ์เทคโนโลยไี ด้อยา่ งมีประสทิ ธิภาพ รวมถึง การใช้งานสื่อสังคม (Social Media) และเกม ออนไลน์ (Online Games) ด้วยความรับผิดชอบ ต่อตนเอง สามารถบริหารเวลาที่ใช้อุปกรณ์ยุคดิจิทัล รวมไปถึงการควบคุมเพื่อให้เกิดสมดุล ระหว่างโลกออนไลน์ และโลกความเป็นจริง อีกทั้งตระหนักถึงอันตราย และสุขภาพจากการใช้ เวลาหนา้ จอนานเกนิ ไป และผลเสยี ของการเสพติดสอ่ื ดิจิทัล

6 5.ทกั ษะในการรับมือกบั การคุกคามทางโลกออนไลน์ (Cyberbullying Management) การจัดการการกลั่นแกล้งบนไซเบอร์ เป็นความสามารถในการป้องกันตนเอง การมี ภมู คิ มุ้ กนั ในการรับมอื และจัดการกับ สถานการณ์การกลน่ั แกล้งบนอินเทอร์เนต็ ได้อย่างชาญฉลาด การใช้อินเทอร์เน็ตเป็นเครื่องมือหรือช่องทางเพื่อก่อให้เกิดการคุกคามล่อลวงและการกลั่นแกล้ง บนโลกอินเทอร์เน็ตและสื่อสังคมออนไลน์ โดยกลุ่มเป้าหมายมักจะเป็นกลุ่มเด็กจนถึง เด็กวัยรุ่น การกลั่นแกล้งบนโลกไซเบอร์คล้ายกันกับการกลั่นแกล้งในรูปแบบอื่น หากแต่การกลั่นแกล้ง ประเภทนี้จะกระทำผ่านสื่อออนไลน์หรือสื่อดิจิทัล เช่น การส่งข้อความทางโทรศัพท์ ผู้กลั่นแกล้ง อาจจะเป็นเพื่อนร่วมชั้น คนรู้จักในสื่อสังคมออนไลน์ หรืออาจจะเป็นคนแปลกหน้าก็ได้ แต่ส่วน ใหญ่ผู้ที่กระทำจะรู้จกั ผู้ท่ีถูกกลั่นแกล้งรูปแบบของการกล่ันแกล้งมักจะเป็นการว่าร้าย ใส่ความ ขู่ ทำร้าย หรือใช้ถ้อยคำหยาบคาย การคุกคามทางเพศผ่านสื่อออนไลน์ การแอบอ้างตวั ตนของผู้อื่น การแบลก็ เมล์ การหลอกลวง การสรา้ งกล่มุ ในโซเชียลเพอ่ื โจมตีโดยเฉพาะ จากข้อมูลทางสถิตลิ ่าสุด สถานการณ์ในเรื่อง Cyber bullying ในไทย มีค่าเฉลี่ยการกล่ัน แกล้งบนโลกออนไลน์ในรูปแบบต่างๆ ที่สูงกว่าค่าเฉลี่ยโลกอยู่ที่ 47% และเกิดในรูปแบบที่ หลากหลาย อาทิ การด่าทอกันด้วยข้อความหยาบคาย การตัดต่อภาพ สร้างข้อมูลเท็จ รวมไปถึง การตั้งกลุ่มออนไลน์กีดกันเพื่อนออกจากกลุ่ม ฯลฯ ดังนั้น ว่าที่พลเมืองดิจิทัลทุกคน จึงควรมี ความสามารถในการรับรแู้ ละรับมอื การคกุ คามข่มขู่บนโลกออนไลน์ไดอ้ ยา่ งชาญฉลาด เพอ่ื ป้องกัน ตนเองและคนรอบขา้ งจากการคกุ คามทางโลกออนไลน์ใหไ้ ด้

7 6.ทักษะในการบรหิ ารจดั การขอ้ มลู ที่ผใู้ ช้งานทิ้งไว้บนโลกออนไลน์ (Digital Footprints) ร่องรอยทางดิจิทัล เปน็ ความสามารถในการเข้าใจธรรมชาติของการใช้ชวี ติ ในโลกดิจิทัลว่า จะหลงเหลือร่องรอยข้อมูลทิ้งไว้เสมอ ร่องรอยทางดิจิทัล อาจจะส่งผลกระทบในชีวิตจริง ที่เกิด จากร่องรอยทางดิจิทัลเข้าใจผลลัพธ์ทีอ่ าจเกิดข้ึน เพื่อนำมาใช้ในการจัดการกับชวี ิตบทโลกดิจทิ ัล ด้วยความรับผิดชอบ ข้อมูลร่องรอยทางดิจิทัล เช่น การลงทะเบียน อีเมล การโพสต์ข้อความหรือ รูปภาพ ไฟล์งานต่าง ๆ เมือ่ ถูกส่งเขา้ โลกอินเทอร์เนต็ แล้ว จะท้ิงร่องรอยข้อมลู สว่ นตัวของผู้ใช้งาน ไว้ ใหผ้ ูอ้ ่ืนสามารถตดิ ตามได้ และจะเป็นข้อมูลท่รี ะบุตัวบุคคลได้อย่างง่ายดาย มีรายงานการศึกษาวิจัยยืนยันว่า คนรุ่น Baby Boomer คือ กลุ่ม Aging ที่เกิดตั้งแต่ปี พ.ศ. 2487 – 2505 มักจะใช้งานอุปกรณ์คอมพิวเตอร์หรือโทรศัพท์เคลื่อนที่ของผู้อื่น และเปิดใช้ งาน WiFi สาธารณะ เสร็จแลว้ มกั จะละเลย ไมล่ บรหสั ผ่านหรือประวัติการใช้งานถงึ 47% ซง่ึ เสี่ยง มากท่ีจะถกู ผ้อู ืน่ สวมสทิ ธิ ขโมยตวั ตนบนโลกออนไลน์ และเข้าถึงข้อมลู สว่ นบคุ คลได้อย่างง่ายดาย ดงั นน้ั ความเปน็ พลเมืองดิจิทลั จึงตอ้ งมที กั ษะความสามารถท่ีจะเข้าใจธรรมชาตขิ องการใช้ชีวิตใน โลกดิจิทัล ว่าจะหลงเหลือร่องรอยข้อมูลทิ้งไว้เสมอ รวมไปถึงต้องเข้าใจผลลัพธ์ที่อาจเกิดขึ้น เพื่อ การดูแลสง่ิ เหลา่ นอี้ ย่างมคี วามรบั ผดิ ชอบ

8 7.ทักษะในการรักษาความปลอดภัยของตนเองในโลกออนไลน์ ( Cybersecurity Management) ความสามารถในการป้องกันข้อมูลด้วยการสร้างระบบความปลอดภัยทเี่ ขม้ แข็งและป้องกัน การโจรกรรมข้อมูลไม่ให้เกิดขึ้นได้ ถ้าต้องทำธุรกรรมกับธนาคารหรือซื้อสินค้าออนไลน์ เช่น ซ้ือ เสื้อผ้า ชุดเดรส เป็นต้น ควรเปลี่ยนรหัสบ่อยๆ และควรหลีกเลี่ยงการใช้คอมพิวเตอร์สาธารณะ และหากสงสัยว่าข้อมูลถูกนำไปใช้หรือสูญหาย ควรรีบแจ้งความและแจ้งหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ทนั ที การจัดการความปลอดภัยบนระบบเครือข่าย เป็นความสามารถในการสำรวจ ตรวจสอบ การป้องกัน และ การรักษาความปลอดภยั ของขอ้ มูลในระบบเครือขา่ ย ปอ้ งกันขอ้ มูลดว้ ยการสรา้ ง ระบบความปลอดภัยที่เข้มแข็ง และป้องกันการโจรกรรมข้อมูลหรือการถูกโจมตีออนไลน์ได้ มี ทักษะในการรักษาความปลอดภัยของตนเองในโลกออนไลนก์ ารรกั ษาความปลอดภัยของตนเองใน โลกไซเบอร์ คือการปกป้องอุปกรณ์ดิจิทัลข้อมูลที่จัดเก็บและข้อมูลส่วนตัวไม่ให้เสียหาย สูญหาย หรอื ถูกโจรกรรมจากผไู้ ม่หวงั ดใี นโลกไซเบอร์

9 8.ทักษะในการใชเ้ ทคโนโลยีอย่างมีจริยธรรม (Digital Empathy) ความสามารถในการเห็นอกเห็นใจและสร้างความสัมพันธ์ที่ดีกับผู้อื่นบนโลกออนไลน์ พลเมืองดจิ ิทลั ทด่ี จี ะต้องร้ถู ึงคณุ คา่ และจริยธรรมจากการใช้เทคโนโลยี ต้องตระหนกั ถึงผลพวงทาง สงั คม การเมอื ง เศรษฐกจิ และวัฒนธรรม ท่ีเกิดจากการใชอ้ ินเทอรเ์ น็ต การกดไลก์ กดแชร์ ขอ้ มูล ข่าวสาร ออนไลน์ รวมถึงรู้จักสิทธิและความรับผิดชอบออนไลน์ อาทิ เสรีภาพในการพูด การ เคารพทรพั ยส์ ินทางปญั ญาของผู้อ่ืน และการปกปอ้ งตนเองและชมุ ชนจากความเส่ียงออนไลน์ เช่น การกล่ันแกล้งออนไลน์ ภาพลามกอนาจารเด็ก สแปม เปน็ ตน้ ความเห็นอกเห็นใจและสร้างสมั พันธภาพที่ดีกับผู้อื่นทางดิจทิ ลั เป็นความสามารถในการ เข้าใจผู้อื่น การตอบสนองความต้องการของผู้อื่น การแสดง ความเห็นใจและการแสดงน้ำใจต่อ ผู้อื่นบนโลกดิจิทัลได้อย่างเหมาะสม มีปฏิสัมพันธ์อันดีต่อคนรอบข้าง ไม่ว่าพ่อแม่ ครู เพื่อนทั้งใน โลกออนไลน์และในชีวิตจริง ไม่ด่วนตัดสินผู้อื่นจากข้อมลู ออนไลน์แตเ่ พียงอย่างเดยี ว และจะเป็น กระบอกเสียงให้ผูท้ ีต่ ้องการความช่วยเหลือในโลกออนไลน์

10 บรรณานกุ รม สำนักงานปลดั กระทรวงการอุดมศึกษา วทิ ยาศาสตร์ วจิ ยั และนวตั กรรม. ทักษะดิจิทลั กา้ วสู่ พลเมอื งในศตวรรษที่ 21. สบื ค้น 20 สงิ หาคม 2564, จาก https://www.ops.go.th/main/index.php/knowledge-base/article-pr/1355-goto- citizens21st ฉตั รพงศ์ ชูแสงนิล. ความฉลาดทางดิจิทลั (Digital intelligence) .สืบคน้ 20 สิงหาคม 2564, จาก https://www.scimath.org/article-technology/item/10611-digital-intelligence