aคู่มือส่งเสริมสุขภาพด้านโภชนาการ_ในคลินิกสุขภาพเด็กดี

5) เส33น้))3กเ)สเาสนเรสน เกนจการการญิราเจเรเจรตเจริญบิญรโเญิ ตเตบิเอตบิ ยโิบโตูใ่ ตนโอตอภยอยูใายใูนวนูใระนระขะรดาดะบัดดับอนับนาํ้ น้ําหห้ํานหนรกั นักตไกัตดาตาแ้มมากเมกเ่ กนณเกณำ้ ฑณหฑ นฑส สักว สวนนว ้อสนสยงู สงูตกตูงาวตาม่ามาเกมเกณเกณฑณฑ์ ฑหเ ตหรห้ียรือือรสหือสมรสมสอื มสว สวผนนวอนม และเสน้ กาเรบเเบจเนบนรลนญิลงลงเอตงออิบอกโอกตจกจขาจากนกาเาสกเ3นสนเ)กส3น ปเ)นบัปสรเปเนระสสะรกน้นะากทราึบเจร เร จญิ รเิญตเิบตโบิ ตโอตยอูใยนใู รนะรดะบั ดนบั า้ํ นห้ํานหกั นตักาตมาเมกเณกณฑฑสว สนวสนงู สตูงาตมาเมกเณกณฑฑห รหอื รสือมสสมว สนว น เบเนบลนงลองออกอจกาจกาเกสเน สปน รปะระ กกรกรากราฟารฟนฟานฟ้ำน้าํหนาํ้ หนห้ํานกัหนกัตนักตาักตามตามเมากเมกเณกณเกณฑฑณอ์ฑอาฑอ ายอายุ ยาุ ยุ ุ กกรรกาารฟฟาสฟสว่วส นนว สสนงู งูสตตูงาาตมมาเเมกกณเณกฑณฑอฑอ์ าาอยยาุ ุยุ กกรกราราฟาฟนฟน้าํ นํ้าห้ำหํานหนกั นักตักตาตามามเมกเกเณกณณฑฑสฑสว ์สว น่วนสนสงู สูงูง นนํ้าน้าํำหกหาํ้หนรหนกนกัานักรเักฟพกัเาเพนฟเพม่ิ พ่มิา้ํนนม่ิ ิ่มนหอา้ํขนอนยหึน้ อยกัไนไปยตมปกัไาปเ่ตพมาเยี มกงเณพกณฑอ อฑาอยาุ ยุ สสกสว่วรส นกนาวรสฟนสางู สูงสฟเพเูงวพสเมิ่นพว่มิ นส่ิมนนขอ งูนอสึน้ยตอยูงไาตไปยมมปไาเ่ ปเพมกเยีณกงณฑพอฑอาอ ยาุ ยุ นนาํ้กน้าํหรกห้ำาํ นาหรนฟกั านกั เนฟพกัเพาํ้ นเ่ิมพหพิม่ ํ้านิ่มนนห่ิมอนอกัขนยอยตไนึ้กั ไปยาตไปไมมปาเเ่มกพเณกยี งณฑพสฑอว สน วสนูงสงู นมมแํา้ีแนมีแนห้ํานีแวนหนโวกันโวเน้มักโพ นมอเทมิ่พมทยจ่ีนทม่ิจีูใะอนะนจ่ี ยนะอํ้าไน้ำาํยหปห้าํไนปหนักนักนนักอน้อ ยยอกกยววกา า่วเกเา กณเณกฑณฑ ฑ์  สมแมวีแสนมแีนว นแี สวนโนวโงูนสนโวเนม้พูงโม นเมอ่ิมทพมทยน่ีจมิ ทจ่ีูใะอนะจ่ีเยตอภเะไต้ียเปาตี้ยไว(ยี้ปขะ(ขาเ(ตาขดดา้ยีอดอ าาอหหาาหารร)า)ร) นมม้าํแี นแมีหนํา้นแี นวหนวโกั นโวเนนักโพมนมเ้ทม่ิมพมที่จอนทิ่มจี ะยอ ะน่จีผู่ยใผะอ นไอผยมปภมอไป(มาข(วขา(ะาขดดผาอดออาาอหมหาาเหารหร)าม)รต)ืตออตอนงงอ เงดิม ม(เ(เขพขพ(เเแแี ขพ(มเาหา่มิ(เ่มิกขพนาดขพดม่ิแีมนนา้ไวด่มิาออน่มินขดือออโดอนาานวนอปยนยาหออหโยอมาแญัแหเนาายาดแหยทลลหารมรแหลแิมาะี่จร)ะ)าทลาระลแ)ะแรตตะ่จีใ)แะกตน)ตกอหอแะตกแไ้อตอํ้าไงกงนมขอขไกหหงองหขไาํ้ก่ กงไหปนขงาากหขหออหาสกักสรอกนนานสาาอับนนอสักทาเสทเนอเหนาหทเนา่จีปีจ่หทยเตทตเจ่ีอะหะลหกต่ีจทุะุทจี่ขยขต่ียวะตุทขีน่ะากีน่าทุานขทุ่นีาดข้ํดวา้ําเ่ีนาวดน่ีกหาํ้อาหอดํ้าิธหอดเณํ้าานานกหอีกหาหอนหกัฑักณานหาานาักาหรกัหารฑรกั ารารร มแตแตเกตแลอีแหลอ มตแาลแตอะนงะงมลรอแี หะลงอแหแวแือะนงหแะงากโากหแกนวนหกาสแสไไ กาโ้ไขสเขไามกาขนสดขไกาเสกเไทขหปามหิกมขเอาอจ่ีหกเตทัญอตกเนหนะหอตทุีจ่นอทุตทตหเทนตทุ ตะี่สนท้ีส่อุ่ีจ่ีจาุทท่ีสเ้ยวทีว่ีจงะตสใะวส่ีนจ่ีนปหะจ่ีขย้ีวข(นวะสขสขะรานมานสขูง(าูงาดขับดส่ ขเงูาสดเดาอพอเพูงาเดูงอดอปพาเดาิม่เ่มิอพาาหอพหลมิ่อนานหหิม่าาี่ายมิ่นาหออาหารนรหนนอายรรยาอารยอ)วรยรยิธ)ี หกมหกหกอีแาอากหมใตอกหาสนนสนหอีแา้สนออาาทวทสนนมาเสนทเโง่ีจหจ่ีาหทเว่ นาปท่จีหะเะตโตเี่จมหะจ่ีนขหตรขุทุทะตทขะาัมบตุทา่นีขนี่จทุาดขี่ดทุน่ีเาา้ํดาํ้ะาอ่ีนอปี่จนดาห้ํหผดอาา้ํหะอา้ํลนนอาอหหผหนา่ีหยักมากัานาอหนกัหเารนเรกัพมพ(าเกัราขพวเริม่เ่ิมรพา(ิพธ่ิมขนนดิม่ีกิ่มนาออนดนาอยยาออรยหยแาแแยาแหลลกรแลแะาะ)ล้ไะลรแแขตะ)แะกกอแปกแตไไ งกขัขไญกอขไ ไงขหขา ก าเรบเเบจเนบนรลนิญลงลงอเอตงยอยิบายางโ6งตาม)มงสาม ากูงกาชเกอ4สนั4อ4อ)น้) 4อ4) กกเเ)อกส)สเจาสกเจนเานรสสจานกเกกนจกานกเาารสกเการสริญนเาราเสเน รจปจเเรนตปจเรเรจปิบจรริญิญะริญะรรโิญเเติญะตตเอตเิบเิบตยติบโโิบใู่ิบตโตนโตอโอตภตอยยอาอยูใูใวยนยูในะูในูใรรนขนระะาระรดดดะะดับับอดดับนานับับนห้ําํ้านนํ้าาหหํ้าหร้ํานนหหนไักักนดนักตตัก้แักตาาตกตามมา่มาเนเมกมกเ้ำกเณเณกหกณณฑนฑณฑกัฑฑสสนสววสอ้ สวนนยวนวสสนกนสูงูงวสสูงตต่าูงตูงาเาตกตามมาณมาเเมกมกเฑกเณเณกก์ณเณฑฑณตฑ้ียฑฑหหหหรรหหรือืรอรือรือสสือือสมมสผสมสสมอมสววมสสวนนวนวแนนตม่ ีเสน้ เบกเนบกรกลนรากรงาฟลอารฟงนฟายอนฟำ้านยํา้หงนา้ําหมนหงํ้าานมกัหนกักาตนักกตอาักตามอตอามกเมอากเจมกกเณากจณเกกณฑาเฑณกสอ์ฑเอนาฑสอายปนอาย ุรยาปุ ะยุรุะ นตตนเมนแรเตนอํา้อสํ้าีรแำ้นตงนเตอํ้างหงหดรหดนอกาํ้อรงห้าํดรงนงวนหนวรรบีงหีบกดวนวรนกัาโบีกัรกันหนรวหน่านบีกัฟกลีบลหเักานากาัก้ลมพหวอดหนดฟาสลสกอลดิธทานม่ิลสลาา้ําดอนนกีสดล่ีจทสางขหเงเลนทํา้หาลหงเะาี่เ้นึนหงรหเทดี่ตงเมตหดดแหกัตนก็ี่เุีุนตด็กกแีตตแุกั ้ำแุจก็ไ้ลาลุแตจขหและมะะลจะาปลนะนแแเะมนกญัแะักํ้กากแนเ้ําณแกหตไหกไกหํ้าขกไขนาณาฑไหขนอไอมข กั ขอนอฑยกัยเอนอยกากัานาอยอยายงณงนอาายงาุ อยยงฑงยุ ์ กกกรรกราาารฟฟฟาสฟสสว ว่สวนนวนสนสสงู งูสงูตตตูงาาตามมมาเเมกเกกณเณกณฑณฑฑอ ฑอ์อาาอายยยาุ ุ ยุ ุ กกรกกรารารฟาฟานฟฟนํา้ นนาํ้ หำ้หาํ้ นหหนักนนักตกัักตาตตามามาเมมกเกเณเกกณณฑณฑสฑฑส ว ์สสวน่ววนสนนสงู สสงู ูงงู เกรกหวงเกวมราดาวงเาวกเดาะกนณเวสกณกนมฑณอฑกดนฑอ(ีแข(ทนขลา(่เี ทขา้วดดาีเ่อก็ คดอาวก็จอาหรหะาาจทหนาระำรา้ํ)นต)รหํ้าอ่)นหไักปนน กั อนยอ ย แจคจคแกคแจะสวะสวมสปเจคแจแคะสรวกไาดไาดก่วีะสัญวแมาไมาะสมดวมณงงรไมานดมฟนพไาดพวสงหมวสามมพงสมฑวสาบงูสวาบฟูงาพวสพาูงวสบไูง์ไเโวลลาวบูงสมวเไมหาบูงนลแนวพกัไมักัดัดวลลไวมมลัก้สวมัดษมสลษค่มินดกัคดดัากัลษัดดคลงูดทณวณขลษวสละคดษณตคงวดล่ีางจนึ้างูสงณะวะลณวาวาลงมมตะะนมดนาหง่าหมมะางสนะาสหมม้ีีด้ีานมาเสหเ นมูงเี้หูงกีาวีสกแนสกนเี้สูงผาผี้เกนิณาเธพลูง่่ือพวผเกื่อูงกนิดดิกนพีผกอื่้วงบผนณงดิบฑพือ่พือ่จงดิบาจดิเสเงบอจฑชคงารบชาเจูงชจาเากนแกวนเอชาตกชนยารกนนากนกนุาท้ไยี้้ีนมขนำีุ้ ี้ ้ี ตนเนตรเตนอาํ้อก้ํารตนงนเตอํ้างหงหมนแรรดอํ้ากอรงหํ้าดรงานสีแวน้ำงหรีบรงหบีดวนฟรนดหนกับีักรานหนวหนบีักงนกลบีวฟนลหกันากาวักลหโอดํา้หดกัานสลสกน่าอ ลดาหนลสเลาาดา้ํอนม้สดพลวทสนางเงเหลนททหาลิธหงเมิ่าี่เกั หนงเทีกด่ีีจ่ตงเตหขตดหตกัา็กเี่ะแุ ุแตึน้ดาก็ รตุแตมจลลมุแก็ดจุแลาะรี ะะลเจะกี ลมูปะผแกแ ะผ้ไแะอเรกณกขแกผอแก่ามไไปกอณมฑงขกไขัญสไขม(อไอสฑข(ขมอยขหยวาอ(สอยสขาาาดนยวยาว่งดา งาสงนนาดงงูง ส ูง ก วกาวเกา เณกณฑฑ(ข (าขดาอดาอหาาหรา)ร) ตอ่ ไป เอรอางเอารหดเหางหาว ดหามรนรวา)าก)นระอ)กสนอมทนด่ีเทีแดเี่ลก็ ด้วจ็กะคจผวะอรผมทอำม(ตข(่อาขดไาปด อาอหาาหรา)ร) คคูมมูคือือมู แแอืนนแวนวททวาทางงกากางากรรดาดรําาํดเนเํานนิเนิ งนิงาานงนาสสนงงเสสเงสรเรสมิ มิรสสมิุขขุสภภุขาภาพพาดพดาาดนนาโภนโภชโภชนนชานากกาากรราใรนในคในคลลคินินลิกนิกสสิกุขุขสภภุขาภาพพาเดพเด็กเก็ดดก็ี สีดสําี ําสหหํารหรับับรบบั ุคบคุ ลลคุาาลกการรกสสราาสธธาารธรณาณรสณสขุ ขุสขุ หหนหนา นา3า 39939 คู่มคือมูแคนอื มูวแทือนาแวงนกทวาารทงดกาำงาเกนรินาดรงาํ าดเนนําสเินนง่ งเนิสางนราิมสนสง สุขเสภง รเาสมิพรสดมิ า้ขุ สนภโุขภาภพชานดพาา กดนาา โรนภโชภนชานกาากราใรนใคนลคินลกิ ินสกิ ุขสภขุ าภพาเพด็กเดดก็ ี ดสาํี สหาํ รหับรบับุคบลุคาลการกสราสธาาธราณรสณขุ สุขหนหา น3า939 41 ในคลนิ กิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรับบคุ ลากรสาธารณสขุ

เเจจรริญิญเเตต กบิิบบั โเโสตต้นขขทนนึบาา น น77กก7))ับบั) เเ เเสสสสเนนสนน้ทนทกกกึบึบาาารรรเเเจจจรริญริญิญเตเิเบตตโิตบิบอโโยตตู่ในออภยยาูใูใวนนะอภภ้วาานววะะไดออ้แววกนน่ อ้วไไนดดหแแรกกือเรออ่ิมววอนน้วนหหรรแือืตอ่มเเรีเรส่ิมิ่ม้นออกวาวรนนเจรแแิญตตเมตมิบีีเเสโสตนนขกนกาาานรร นแแนนน้าํา้ํ หวหว โโนนนแนกัักนำ้มมเหวเยยพพโนงันงั ิ่มม่ิกัออม้ เใใยยยพนนงัใูใู่ิมออนอนใยัตภตันภใู่ รอนราาาัตวาภวเระเาะททาวออเะาาทววอเเน่านดด้วเเนเิมดมิหหเิมหมมม ืออื ือนนนเเเดดดกกมิิมมิ รรกตาตาตรอ้ ฟฟอาองฟงปนงนปนปรํ้าํา้ บั้ำรรหหหปบับั นนนรปปุงักักักรวรตตติธุงุงาีกาวาวมามธิมิธเรกีกเกีเแกกณาากณณรรไ้ฑขแแฑส์ฑใกกหว่ สสไไมนขขวว่ สใในนูงหห สสมมงููง เเจจรริญิญเเตตเ ขบิิบ้าโโหตตาเเเบสบ้นนนทลลบึ ง8ง8 8เเ))ขข) เาเา สสหหเนสนาา้นเเกกสสกาานนารรรททเเเจึบจึบจรรริญิญิญเตเเิบตตโิตบิบอโโยตตู่ในออภยยาูใูใวนนะอภภ้วาานววะไะดออ้แววกน่นอ้วไไนดดแแหกกรือ ออเรววิ่มนนอ้วหหนรรแือือต่มเเีเรรสิ่ม่ิม้นอกอาววรนนเจรแแิญตตเตมมิบีเีเโสสตนเนบกกนาลางรร กกรรกาารฟฟาฟนนน้ํา้าํ ้ำหหหนนนกักักั ตตตาาามมมเกเเกกณณณฑฑ์สฑว่ สส นววสนนูง สสงูงู มนสหสมนหวีแร้ําวีแรา้ํ นอืหนอืนหนสนสวนวูงมสน ห“ูโง“กัโกั ตน่วแีตนร้ำสสเเนือหนาพมาพูงมงู สมวนกมก“ท่ิมท่มิงูโักเวสเวนต่ีนจก่ีนจกเาูงา้มาพะณอกะณอเมเทกิม่กมวยมยเฑี่จฑา่กนณณีรีระเณออ้อกูปูปมฑฑยณาฑาีรรร””ยปูยอ์ฑ าาุคราุคง”์แงแยา่ วสวสลงลคุแบบสมมะวละมคบสคมะสมสมูไคูวไแีวแี่วปปแี่ไูนนนนนปนดดวดววแวแวแโว้โโสยนสยนนยสดม้มดมดงเเเกพพวกงพกงาา่วือ่วา่ือาื่อรใารวารเใใหจธิเหเหจส้วรจกีวสญิส่วิรธาิรธนรวญิวีกเิญีกตแสนนาาเบิกเงู ตสตรสรอไ้โขบิตแูงบิแูยงปอดอู่ใกโกโนญัี ตยตยไไรดขหูใดขูใะนนาีปีปดเรรับหญญะะม“หดหดาสัะบาับาว่สเเนหมห““สดมสมสงู ีแตาวาวลาะนะน้วมสสสสเคกมูมงูงวณตดตรดทาฑีาแีแมำม”์ลลตเเววกหอ่กไรณณคปคือวฑวฑแ“รรต””คทท่คอ่ หํหวาํานรตรตรขดืออือ้าอ ู งไไส““ปปูงคค”ออนนแแขขตตาาคคงงวสวสรูรงูงด”ด”ูู 42 คมู่ อื แนวทางการดำเนินงานส่งเสริมสุขภาพดา้ นโภชนาการ ในคลินิกสขุ ภาพเด็กดี สำหรับบุคลากรสาธารณสขุ

2. การแจ้งและอธิบายผลการประเมินพฤติกรรมการบรโิ ภคอาหาร ให้แจ้งทั้งพฤติกรรมการบริโภคอาหารท่ีดีอยู่แล้ว และที่ต้องปรับปรุงแก้ไข พร้อมทั้งอธิบายผล ดงั ตอ่ ไปน ้ี ตารางที่ 10 การอธบิ ายผลการประเมินพฤตกิ รรมการบริโภคอาหาร พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร อธบิ ายผลการประเมนิ 1. กินอาหารเช้าท่ีมีกลุ่มอาหาร อาหารเช้า เป็นมื้อท่ีสำคัญที่สุด เพราะร่างกายไม่ได้รับพลังงานและ อยา่ งน้อย 2 กล่มุ คือ กลุ่มข้าว- สารอาหารเป็นเวลานานหลายชั่วโมง หากอดอาหารเช้าจะทำให้สมอง แป้งและเนื้อสัตว์ หรือกลุ่มข้าว- และกล้ามเนื้อทำงานไม่ดี เป็นผลให้การเรียนรู้ช้า ขาดสมาธิ เฉ่ือยชา แป้งและนม ทุกวนั หงุดหงิดง่าย และมีความเสี่ยงต่อการเกิดโรคสมองเสื่อมในอนาคต จึงจำเป็นต้องกินอาหารเช้าท่ีมีพลังงานและสารอาหารครบถ้วน เพื่อบำรุงสมองให้ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพ รวมทั้งการทำงานของ ก ล้ามเน้ือ เปน็ ผลให้ระบบความจำ การเรยี นรู้ และอารมณ์ดขี นึ้ 2. กินอาหารหลัก วันละ 3 มื้อ การรับประทานอาหาร 3 ม้ือ จะทำให้เด็กได้รับพลังงานและสารอาหาร (เชา้ กลางวัน เยน็ ) ทุกวนั เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของเด็ก หากกินอาหารน้อยกว่า 3 มื้อ จะทำให้ได้รับพลังงานและสารอาหารไม่เพียงพอ ถ้าขาดอาหารระยะส้ัน จะทำให้เด็กผอม แต่ถ้าขาดอาหารเป็นเวลานาน(เป็นเดือน เป็นปี) จะทำให้เตย้ี นอกจากนั้น การกนิ อาหารม้อื หลักไม่ครบ 3 มื้อ จะทำให้ กินอาหารมากในม้ือท่ีกิน เกิดการสะสมไขมันและอ้วนได้ แต่ถ้ากิน อาหารม้ือหลกั มากกวา่ 3 มื้อ จะทำให้ได้รบั พลงั งานมากเกินไป เกิดการ สะสมไขมันและอ้วนได ้ 3. กนิ อาหารวา่ ง วันละ 2 ครัง้ เด็กท่ีกินอาหารม้ือหลักอย่างเดียว อาจได้รับพลังงานและสารอาหารไม่ (ชว่ งสายและช่วงบา่ ย) ทกุ วนั ครบถ้วน เนอ่ื งจากกระเพาะอาหารของเดก็ มขี นาดเล็ก จึงจำเปน็ ต้องกนิ อาหารว่างเพื่อช่วยให้เด็กได้รับพลังงานและสารอาหารเพียงพอต่อการ เจรญิ เตบิ โตของเด็ก 4 . ปรมิ าณอาหารท่บี ริโภคในแต่ละกลมุ่ 4.1 กินอาหารกล่มุ ข้าว-แป้ง ทำให้ได้รับพลังงานที่เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของเด็ก ช่วยให้มีแรง วนั ละ 3,5 ทัพพี ทกุ วัน ว่ิงเล่นและทำกจิ กรรมต่างๆ หากกนิ ข้าว-แปง้ น้อยไป เดก็ จะน้ำหนักนอ้ ย ผอม เต้ีย เฉอ่ื ยชา กนิ มากไป เดก็ จะอ้วน 4.2 กินอาหารกล่มุ ผักวนั ละ ทำให้ได้รับวิตามิน แร่ธาตุ เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของเด็ก และใย 2,3 ทัพพี ทุกวนั อาหารช่วยลดการสร้างและดูดซึมคอเลสเตอรอลรวมทั้งไขมันและน้ำตาล ทำให้ปริมาณคอเลสเตอรอล ไขมัน และน้ำตาลในเลือดเหมาะสม ช่วย การขบั ถา่ ย และลดการเกิดมะเร็งลำไสใ้ นอนาคต คูม่ ือแนวทางการดำเนนิ งานส่งเสรมิ สุขภาพดา้ นโภชนาการ 43 ในคลินิกสุขภาพเดก็ ดี สำหรับบุคลากรสาธารณสุข

ตารางท่ี 10 การอธบิ ายผลการประเมินพฤตกิ รรมการบริโภคอาหาร (ต่อ) พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร อธิบายผลการประเมิน 4.3 กินอาหารกลุ่มผลไม ้ ทำให้ได้รับวิตามิน แร่ธาตุ เพียงพอต่อการเจริญเติบโตของเด็ก และ วันละ 3 ส่วน ทกุ วัน ใยอาหารช่วยลดการสร้างและดูดซึมคอเลสเตอรอลรวมทั้งไขมันและ น้ำตาล ทำให้ปริมาณคอเลสเตอรอล ไขมนั และนำ้ ตาลในเลือดเหมาะสม ช ่วยการขับถ่าย และลดการเกดิ มะเร็งลำไส้ในอนาคต 4.4 กนิ อาหารกลุ่มเน้อื สัตว ์ ทำให้ได้รับโปรตีน วิตามินเอ ธาตุเหล็ก แคลเซียม ช่วยในการ วันละ 3 ช้อนกนิ ข้าว เจริญเติบโตและซ่อมแซมส่วนท่ีสึกหรอ หากได้รับไม่เพียงพอเป็น ทกุ วนั เวลานาน เดก็ จะเตีย้ แต่หากไดร้ บั มากเกินไป ทำใหม้ ีการสลายแคลเซียม ออกจากกระดูกมากข้ึน เส่ียงต่อการเกิดโรคกระดูกพรุนในอนาคต นอกจากนั้น ไตทำงานหนัก และสูญเสียเงินโดยเปล่าประโยชน์ เพ ราะร่างกายไมส่ ะสมโปรตนี 4.5 ด่ืมนม ทำให้ได้รับแคลเซียมเพียงพอ ช่วยการเจริญเติบโตของเด็ก การสร้าง - นมรสจดื วันละ 2-3 แก้ว กระดูกและฟันให้แข็งแรง หากได้รับไม่เพียงพอ เด็กจะเตี้ย แต่หากกิน หรือกล่อง ทกุ วัน สำหรบั มากเกินไป จะทำให้ได้รับไขมันอิ่มตัวมาก เกิดการสะสมในเนื้อเยื่อและ เด็กไมอ่ ้วน หลอดเลือด เป็นผลให้อ้วนหรือหลอดเลือดตีบในอนาคตได้ ส่วนเด็กอ้วน - นมพร่องมันเนย/นมขาด ต้องด่มื นมพรอ่ งมันเนย/ขาดมันเนย เพราะมไี ขมนั ตำ่ มันเนย วนั ละ 2-3 แกว้ หรอื กลอ่ ง ทกุ วนั สำหรบั เด็กอ้วน 5. กินปลาสปั ดาห์ละอย่างน้อย ปลา เป็นอาหารที่ให้โปรตีนคุณภาพ ย่อยง่าย ไขมันต่ำ และเป็นไขมัน 3 วัน จำเป็น มี DHA สงู ซ่ึงมีความสำคัญต่อการพฒั นาสายตา สมอง ความจำ และการเรียนรู้ของเดก็ 6. กนิ ไข่ สปั ดาห์ละ 3-7 วัน ๆ ละ ไข่ เป็นอาหารท่ีให้โปรตีนคุณภาพ และยังให้วิตามินและแร่ธาตุท่ีสำคัญ 1 ฟอง หลายชนิด เช่น วิตามินเอ วิตามินบี และเลซิติน (ช่วยสร้างสารส่ือ ประสาท ช่วยการทำงานของระบบประสาท ทำให้มีความจำและ ความสามารถในการเรียนรดู้ ขี ้ึน) เปน็ ตน้ 7. กินอาหารท่ีเป็นแหล่งธาตุเหล็ก ทำให้ได้รับธาตุเหล็กเพียงพอต่อการสร้างเม็ดเลือดแดง การเรียนรู้ เช่น ตบั เลอื ด สัปดาห์ละ ภูมิต้านทานโรค สมรรถภาพในการทำกิจกรรมต่างๆ หากขาดธาตุเหล็ก 1-2 วนั จะทำให้มภี าวะโลหิตจาง สติปญั ญาต่ำ การเรียนรูไ้ มด่ ี เจ็บปว่ ยบ่อย 44 คมู่ ือแนวทางการดำเนนิ งานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเด็กดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

ตารางท่ี 10 การอธิบายผลการประเมนิ พฤตกิ รรมการบริโภคอาหาร (ต่อ) พฤติกรรมการบรโิ ภคอาหาร อธบิ ายผลการประเมนิ 8. กนิ ยาน้ำเสริมธาตุเหลก็ ธาตุเหล็กท่ีได้จากอาหารอาจไม่เพียงพอ จึงต้องให้ธาตุเหล็กเสริม (เลือกให้ตรงตามภาวะ ในรูปของวิตามิน ทำให้ได้รับธาตุเหล็กเพียงพอต่อการสร้างเม็ดเลือดแดง การเจริญเติบโตของเดก็ ) การเรยี นรู้ ภูมิตา้ นทานโรค สมรรถภาพในการทำกจิ กรรมต่างๆ หากขาด - สปั ดาหล์ ะ 1 ครัง้ ๆ ละ ธาตุเหล็ก จะทำให้มีภาวะโลหิตจาง สติปัญญาต่ำ การเรียนรู้ไม่ด ี 1 ช้อนชา สำหรับเด็ก เจ็บป่วยบ่อย ท่ีมีการเจริญเติบโตด ี - ทกุ วัน ๆ ละ 1 ช้อนชา สำหรับเดก็ ท่ขี าดอาหารและ กลุ่มเสย่ี ง เป็นเวลา 1 เดอื น 9. กนิ อาหารประเภทผดั ทอด และ น้ำมันและกะทิ ให้พลังงานสูง จึงต้องกินอาหารท่ีใช้น้ำมันและกะทิซ่ึง กะทิ (เลือกให้ตรงตามภาวะ เปน็ อาหารประเภทผัด ทอด แกงกะทหิ รอื ขนมหวาน อย่างเหมาะสม จะ การเจริญเติบโตของเด็ก) ทำให้ไดร้ บั พลงั งานทเี่ พยี งพอต่อการเจริญเตบิ โต มแี รงในการทำกจิ กรรม - ไมม่ ากกว่า 4 อย่างตอ่ วัน หรือการเล่น หากได้รับมากเกินไป จะมีผลทำให้มีภาวะอ้วน แต่ถ้าได้รับ สำหรบั เด็กทมี่ ีการ นอ้ ยเกนิ ไป จะมีผลทำใหน้ ้ำหนักนอ้ ย ผอม เตย้ี เจริญเตบิ โตด ี - ไม่มากกวา่ 2,3 อย่างต่อวัน สำหรับเดก็ อ้วนและกลุ่มเสย่ี ง - มากกวา่ 4 อยา่ งตอ่ วนั สำหรับเด็กขาดอาหารและ กลมุ่ เสี่ยง 10. ไม่กินเนอ้ื สตั ว์ตดิ มนั เชน่ เน้ือสัตว์ติดมันมีพลังงานสูงและเป็นไขมันอิ่มตัว ทำให้สะสมไขมันใน หมูสามชน้ั ขาหม ู คอหม ู ร่างกายและหลอดเลือด เป็นผลให้มีภาวะอ้วนและ/หรือไขมันไปเกาะใน หนงั ไก่ หนงั เปด็ เปน็ ตน้ ผนังหลอดเลอื ด ทำใหห้ ลอดเลอื ดตบี ได้ในอนาคต จึงต้องฝกึ นสิ ัยการกนิ ไม่กนิ เนือ้ สตั ว์ตดิ มัน 11. ไม่กนิ ขนมทมี่ รี สหวาน เชน่ ขนม-เคร่ืองด่ืมที่มีแป้ง ไขมัน น้ำตาล และ/หรือเกลือสูง ไม่มีคุณค่าทาง ไอติมหวานเย็น ช็อคโกแล็ต โภชนาการ มีแต่พลังงานสูง และโซเดียมสูง เป็นผล ให้เด็กเต้ีย ผอม หมากฝร่งั ลกู อม เยลล ่ี นำ้ หนักนอ้ ยกวา่ เกณฑ ์ อว้ น ฟนั ผุ เป็นต้น คมู่ อื แนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ 45 ในคลนิ กิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรับบุคลากรสาธารณสขุ

ตารางที่ 10 การอธิบายผลการประเมนิ พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร (ตอ่ ) พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร อธบิ ายผลการประเมิน 12. ไม่ดื่มเคร่ืองด่ืมท่ีมีรสหวาน เช่น น้ำอัดลม นำ้ หวาน โกโกเ้ ยน็ ชาเย็น น้ำป่ัน น้ำผลไม้ นมเปร้ยี ว เปน็ ต้น 13. ไมก่ นิ ขนมเบเกอร่ี เชน่ เค้ก พาย โดนัท เปน็ ต้น 14. ไมก่ ินขนมขบเคยี้ ว เชน่ ปลาเสน้ ปรงุ รส มนั ฝร่ังทอด ขนมปังเวเฟอร์ ขนมปังแทง่ เป็นตน้ 15. ไม่เตมิ เครือ่ งปรุงรสเคม็ ลดความเสี่ยงต่อการเกิดโรคไต โรคความดันโลหิตสูง จึงต้องฝึกนิสัย เชน่ น้ำปลา ซ้ีอวิ๊ แมก็ ก้ี การกนิ ไม่เตมิ เครอ่ื งปรงุ รสเคม็ ในอาหารที่ปรงุ สกุ แลว้ ในอาหารทปี่ รงุ สกุ แล้ว ทกุ ครัง้ 16. ไมเ่ ติมนำ้ ตาลในอาหาร พลังงานที่ได้จากน้ำตาล ถือเป็นพลังงานสูญเปล่า ไม่มีคุณค่าทาง ท่ีปรุงสกุ แลว้ โภชนาการ ทำให้ขาดอาหารและอ้วน จึงต้องฝึกนิสัยการกินไม่เติม น้ำตาลในอาหารท่ปี รุงสกุ แล้ว 46 คูม่ ือแนวทางการดำเนนิ งานส่งเสริมสขุ ภาพดา้ นโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

การให้ความรู้ดา้ นโภชนาการเป็นกลุ่ม การให้ความรู้ด้านโภชนาการแก่พ่อแม่หรือผู้ดูแลเด็ก เป็นรายกลุ่มจะให้เมื่อมาคลินิกสุขภาพเด็กดี ในคร้ังที่ 1 ผนวกเนื้อหาเข้ากับโรงเรียนพ่อแม่ในเรื่องอาหารทารกและอาหารเด็กอายุ 1-5 ปี และควรมีหุ่นจำลอง อาหาร (Food Model) หรืออาหารจริง ประกอบการให้ความรู้ พร้อมท้ังมีการฝึกปฏิบัติโดยการตักอาหาร ใหด้ ูปรมิ าณที่เด็กต้องไดร้ บั ในแต่ละกลุ่มอาหาร ตามอายุเดก็ เพือ่ ให้เกิดความรู้ ความเข้าใจ มที กั ษะในการเลอื กซอ้ื และจัดอาหารทถี่ ูกตอ้ งเหมาะสม ก ารใหค้ ำแนะนำ/ปรึกษาทางโภชนาการเป็นรายคน บคุ ลากรสาธารณสขุ ต้องให้คำแนะนำปรกึ ษาทางโภชนาการ ตามผลการประเมนิ ภาวะการเจริญเตบิ โต แนวโนม้ การเจริญเตบิ โต และพฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหาร เพื่อใหพ้ ่อแม่/ผู้ปกครองมคี วามรู้ ความเข้าใจ และทักษะ ในการจัดหาอาหารให้เด็ก นำไปสู่การปรับเปล่ียนพฤติกรรมการบริโภคอาหารของเด็ก ท่ีมีความสอดคล้องกับภาวะ การเจริญเติบโตและแน้วโน้มการเจริญเติบโต ช่วยให้เด็กมีส่วนสูงระดับดีและรูปร่างสมส่วน และสุขภาพท่ีดีขึ้น สง่ ผลให้เด็กมีสติปัญญาดี ลดความเสยี่ งต่อโรคติดต่อและไมต่ ิดตอ่ เรื้อรัง ก ารจา่ ยยาเมด็ เสริมไอโอดนี ธาตุเหล็ก และกรดโฟลิกสำหรบั หญิงให้นมบุตร หญิงหลังคลอดที่ให้นมบุตรในช่วง 6 เดือน ต้องจ่ายยาเม็ดเสริมไอโอดีน (ปริมาณไอโอดีน 150-200 ไมโครกรัม) ยาเม็ดธาตุเหล็ก (มีปริมาณธาตุเหล็ก 60 มิลลิกรัม) และยาเม็ดโฟเลท (มีปริมาณโฟเลท 400 ไมโครกรัม) อาจจะเป็นยาเม็ดรวม หรือเป็นยาเม็ดเด่ียวแยกแต่ละชนิด ให้กินทุกวันๆละ 1 เม็ด พร้อมแนะนำให ้ รบั ประทานยาหลังรับประทานอาหาร นอกจากนน้ั ควรมีการประชาสมั พนั ธ์ถงึ ความสำคญั ของการรับประทานยาเมด็ เสริมไอโอดีน ธาตเุ หล็ก กรดโฟลกิ เพ่ือสง่ เสรมิ ให้หญงิ ให้นมบตุ รหลังคลอด 6 เดอื น รับประทานยาตามท่ีแนะนำ ก ารจ่ายยานำ้ เสริมธาตุเหลก็ สำหรับเด็กตั้งแต่ 6 เดอื น – 5 ปี เด็กอายุ 6 เดือน –5 ปี ทุกคนทมี่ ารับบรกิ ารที่คลินิกสุขภาพเดก็ ดี ในสถานบรกิ ารสาธารณสุขทกุ แหง่ จะได้รับยาน้ำเสริมธาตุเหล็ก ตามที่กำหนดไว้ในชุดสิทธิประโยชน์ด้านการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคในระบบ หลกั ประกนั สุขภาพแหง่ ชาติ เพ่อื ป้องกันภาวะโลหติ จางจากการขาดธาตุเหลก็ โดยมคี ำแนะนำการให้ยาดงั น้ี - เด็กอายุ 6 เดือน –2 ปี ได้รับยาน้ำเสริมธาตุเหล็กที่มีปริมาณธาตุเหล็ก 12.5 มิลลิกรัม สปั ดาหล์ ะ 1 ครั้ง - เดก็ อายุ 2-5 ปไี ด้รับยาน้ำเสรมิ ธาตุเหล็ก ทีม่ ปี รมิ าณธาตเุ หล็ก 25 มลิ ลกิ รัม สัปดาหล์ ะ 1 ครัง้ ทั้งน้ีสำหรับเด็กที่เป็นโรคธาลัสซีเมีย ชนิดต่างๆไม่ได้มีความเส่ียงท่ีจะเกิดภาวะธาตุเหล็กเกินเสีย ทุกราย เด็กที่เป็นธาลัสซีเมียแฝง หรือพาหะธาลัสซีเมียมีความเสี่ยงต่อการขาดธาตุเหล็กไม่ต่างจากเด็กท่ัวไป จงึ ควรไดร้ ับการเสรมิ ธาตเุ หลก็ โดยมแี นวทางดังตารางท่ี 11 คมู่ อื แนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ 47 ในคลินกิ สุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

ตารางที่ 11 แนวทางการเสรมิ ธาตุเหลก็ ในเดก็ ทเ่ี ป็นธาลสั ซเี มีย ชนดิ ของธาลสั ซเี มีย ความเส่ียง ความเส่ียง คำแนะนำในการเสริมธาตุเหล็ก ท่ีจะขาดธาตเุ หลก็ ธาตุเหลก็ เกนิ อธบิ ายผลการประเมิน ธาลัสซีเมียแฝงชนิดแอลฟา เสี่ยงขาดธาตุเหล็ก ไม่เสย่ี งต่อภาวะธาต ุ ควรเสริมยาน้ำธาตุเหล็ก α -thalassemia trait เช่นเดยี วกับเดก็ ทั่วไป เ หลก็ เกิน ต ามทีแ่ นะนำ ธาลัสซเี มยี แฝงชนดิ เบตา้ เสย่ี งขาดธาตุเหล็ก ไมเ่ สี่ยงต่อภาวะธาตุ ควรเสริมยาน้ำธาตุเหล็ก ß-thalassemia trait เช่นเดยี วกบั เดก็ ทว่ั ไป เหลก็ เกนิ ตามท่ีแนะนำ ธาลัสซเี มียแฝงชนิดอี เส่ียงขาดธาตุเหล็ก ไมเ่ สี่ยงตอ่ ภาวะธาต ุ ควรเสริมยาน้ำธาตเุ หลก็ HbE trait เ ช่นเดยี วกบั เด็กทว่ั ไป เ หล็กเกิน ต ามที่แนะนำ ธาลัสซเี มียชนิดฮอโมไซกัสอี เสี่ยงขาดธาตเุ หลก็ ไมเ่ ส่ยี งตอ่ ภาวะธาต ุ ควรเสริมยาน้ำธาตุเหลก็ Homozygous น ้อยกวา่ เดก็ ทั่วไป เ หล็กเกิน ต ามท่ีแนะนำ H bE (HbEE) เสี่ยงตอ่ ภาวะธาตุ งดเสรมิ ธาตเุ หล็ก โรคเลือดจางธาลัสซีเมยี มีรายงานการขาด เหลก็ เกินในวยั กลางคน ชนดิ เอ็ช HbH disease, ธาตุเหลก็ เรอื้ รงั H bH-CS disease ห ากเลือดออกเรอ้ื รัง เสยี่ งต่อภาวะธาต ุ งดเสริมธาตุเหล็ก โรคเลือดจางธาลัสซเี มยี ไมเ่ สีย่ งขาดธาตเุ หล็ก เหลก็ เกนิ ต้งั แต่วัยรนุ่ พงึ เฝ้าระวังธาตุเหลก็ เกิน ชนิดเบต้า-อี ß-thal/HbE disease เส่ียงต่อภาวะธาต ุ งดเสรมิ ธาตุเหล็ก โรคเลอื ดจางธาลัสซีเมยี ไมเ่ สี่ยงขาดธาตุเหล็ก เหล็กเกินต้ังแต่วยั รนุ่ พึงเฝา้ ระวังธาตเุ หลก็ เกิน ชนดิ เบต้า Homozygous ß-thalassemia ก ารป ระเมินภาวะโลหติ จาง การประเมินภาวะโลหิตจาง โดยเจาะเลือดท่ีปลายนิ้วของเด็กช่วงอายุ 6 - 12 เดือน และนำไป วเิ คราะหห์ าคา่ ความเขม้ ข้นฮีโมโกลบิน หรอื คา่ ฮมี าโตคริต - การวดั คา่ ฮโี มโกลบนิ เปน็ การตรวจนบั เม็ดเลอื ดอัตโนมัติ (automated CBC) เป็นวธิ กี ารประเมิน ภาวะโลหิตจางท่ีน่าเชื่อถือในระดับสากล ค่าฮีโมโกลบินปกติสำหรับเด็กอายุ 6 เดือน –5 ปี ต้องไม่น้อยกว่า 11 กรัม/เดซิลิตร - การวัดค่าฮีมาโตคริต เป็นค่าที่ใช้บ่อยในสถานบริการ เน่ืองจากเป็นวิธีที่ง่าย ลงทุนน้อย แต่ม ี ความเท่ยี งตรงต่ำ ค่าฮีมาโตคริตปกติสำหรบั เด็กอายุ 6 เดือน –5 ปี ต้องไมน่ ้อยกวา่ 33 % หากเดก็ มภี าวะโลหิตจาง สำหรับเดก็ เล็กใชย้ าน้ำเสริมธาตุเหลก็ ขนาดที่ใหค้ ือ 4 - 6 มลิ ลกิ รัม/ กิโลกรมั /วัน โดยแบ่งให้ 2-3 ครั้งต่อวนั รับประทานทกุ วนั เป็นเวลา 30 วัน 48 คมู่ ือแนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสริมสขุ ภาพด้านโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเด็กดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

ตรวจเลอื ดเพ่อื หาค่าฮโี มโกลบนิ หรอื CBC หลังการรกั ษา 4 สัปดาห์ ท่ีสถานบริการสาธารณสุข หรือ โรงพยาบาลใกล้เคียง หากการรักษาไดผ้ ล คือระดบั ฮโี มโกลบนิ สงู เกิน 1 กรมั ต่อเดซิลิตร แสดงวา่ ร่างกายตอบสนอง ต อ่ การรักษาภาวะโลหติ จางจากการขาดธาตุเหล็ก หากรักษาแล้วไม่ได้ผล คือค่าฮีโมโกลบินไม่สูงขึ้นท้ังท่ีกินยาตามกำหนด แสดงว่าเด็กอาจจะเป็น โรคโลหิตจางธาลัสซีเมีย หรือโลหิตจางจางสาเหตุอื่นๆ ให้งดการเสริมธาตุเหล็ก และตรวจหาสาเหตุของ ภาวะโลหิตจาง เพ่อื เขา้ ระบบการดแู ลตอ่ เนอ่ื งในสถานพยาบาลตอ่ ไป ก ารตรวจพยาธิ เด็กท่ีน้ำหนักตัวน้อย ผอม เต้ีย และกลุ่มเสี่ยง หรือมีภาวะโลหิตจาง ควรมีการตรวจหาพยาธ ิ หากพบพยาธิ ให้ทำการรักษาต่อไป โดยให้อยู่ในความดูแลของแพทย์ และสิ่งสำคัญคือการให้ความรู้ในการดูแล ดา้ นอนามยั สง่ิ แวดลอ้ ม และสขุ อนามยั สว่ นบคุ คล การนัดหมายการบรกิ ารคลินกิ สขุ ภาพเด็กด ี นัดหมายการบริการคลินิกสุขภาพเด็กดีตามปกติ ยกเว้นเด็กที่น้ำหนักน้อย เตี้ย ผอม เด็กอ้วน และ กลุ่มเสี่ยง รวมทั้งเด็กท่ีมีแนวโน้มการเจริญเติบโตไม่ดี ควรนัดเดือนละครั้ง โดยนัดให้พ่อแม่หรือผู้ปกครองพาเด็ก มารับบริการที่คลินิกสุขภาพเด็กดี เพ่ือติดตามแนวโน้มการเจริญเติบโต ท้ังส่วนสูงและน้ำหนักของเด็ก เพื่อให้เกิด ความเท่ียงตรงควรช่ังน้ำหนักและวัดส่วนสูงโดยใช้เครื่องมือเดียวกันทุกคร้ัง จึงจำเป็นต้องมีการนัดหมายให้มา รบั บริการที่คลนิ ิกสุขภาพเด็กดี ก ารจัดอาหารท่มี พี ลงั งานและโปรตีนสงู สนับสนุนให้มีการจัดหาอาหารเสริมที่มีพลังงานและโปรตีนสูง เช่น นม ไข่ เป็นต้น ให้กับเด็กท่ีม ี น้ำหนกั นอ้ ย เตยี้ ผอม และกลุ่มเส่ียงกนิ ทกุ วนั จนกวา่ จะกลบั เข้าสู่ภาวะการเจริญเติบโตท่ดี ี โดยอาจจะขอสนบั สนนุ งบประมาณจากองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น กองทุนสุขภาพตำบล หรือจากหน่วยงานอ่ืนๆ ในการแก้ปัญหา โภชนาการของเด็ก การต ดิ ตามเด็กทม่ี ีปญั หาดา้ นโภชนาการ เดก็ ท่มี นี ้ำหนกั น้อย เดก็ อว้ น เด็กเตย้ี ผอม และกลมุ่ เส่ียง รวมท้งั เด็กทม่ี แี นวโนม้ การเจรญิ เติบโตไมด่ ี ควรได้รับการติดตาม โดยกลุ่มงานเวชปฏิบัติครอบครัวและชุมชน หรือโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ในพ้นื ที่ดำเนนิ การเยยี่ มบ้านเพอื่ ติดตามพฤติกรรมการบริโภคอาหารทกุ 2 สปั ดาห ์ ค่มู ือแนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ 49 ในคลนิ กิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสขุ

แนวทางการให้คำแนะนำทางโภชนาการในคลนิ ิกสขุ ภาพเด็กดี การให้คำแนะนำทางโภชนาการในคลินิกเด็กดี สำหรับเด็กปฐมวัยที่มารับบริการที่สถานบริการ เป็นกิจกรรมที่สำคัญอย่างยิ่ง เพ่ือปรับปรุงพฤติกรรมการบริโภคอาหารของเด็ก บุคลากรสาธารณสุขต้องให ้ คำแนะนำตามผลการประเมินการเจริญเติบโตและพฤติกรรมการบริโภคอาหาร เพื่อให้พ่อแม่/ผู้ปกครอง มีความรู้ ความเข้าใจ และทักษะในการจัดอาหารให้เด็กท่ีสอดคล้องกับภาวะการเจริญเติบโตและแนวโน้มการเจริญเติบโต จงึ แบง่ แนวทางการใหค้ ำแนะนำไว้ 3 แนวทางดังตอ่ ไปน้ ี แนวทางการให้คำแนะนำ/ปรกึ ษาการบรโิ ภคอาหารทวั่ ไปเพ่อื สง่ เสรมิ การเจรญิ เติบโตของเด็ก 1. กินอาหารให้ครบ 5 กลุ่มอาหาร ได้แก่ กลุ่มข้าว-แป้ง กลุ่มผัก กลุ่มผลไม้ กลุ่มเนื้อสัตว์ และ กลุ่มนม ในปริมาณท่ีเหมาะสมตามวัยและควรกินให้หลากหลาย โดยดูปริมาณอาหารท่ีแนะนำใน 1 วัน เพ่ือให้ได้ พลังงานและสารอาหารทส่ี ำคัญเพยี งพอตามทร่ี า่ งกายต้องการอยา่ งสมดุล ได้แก่ โปรตนี ไอโอดีน เหลก็ แคลเซียม สังกะสี วิตามินเอ วิตามินบี 1 วิตามินบี 2 และวิตามินซี เป็นผลให้เด็กมีการเจริญเติบโตดี รายละเอียดชนิดและ ปริมาณอาหารทีค่ วรได้ใน 1 วัน สำหรับทารกแรกเกดิ – 12 เดอื น แสดงในตารางที่ 3 และสำหรบั เด็กอายุ 1-5 ปี แสดงในตารางท่ี 4 2. กนิ อาหารหลัก 3 มอ้ื ไดแ้ ก่ มื้อเช้า กลางวัน และเย็น จะทำให้เด็กได้รบั พลังงาน โปรตนี วติ ามนิ และแร่ธาตเุ พียงพอตอ่ การเจรญิ เติบโตของเด็ก หากกินอาหารน้อยกวา่ 3 มือ้ จะทำใหไ้ ดร้ บั พลงั งานและสารอาหาร ไมเ่ พียงพอ ถ้าขาดอาหารระยะส้นั จะทำให้เดก็ ผอม แต่ถา้ ขาดอาหารเป็นเวลานาน (เป็นเดือน เป็นป)ี จะทำใหเ้ ต้ยี แต่ถ้ากนิ อาหารม้ือหลักมากกวา่ 3 ม้อื จะทำใหไ้ ดร้ บั พลงั งานมากเกินไป เกดิ การสะสมไขมนั และอว้ นได้ 3. กินอาหารระหว่างม้ือ ได้แก่ อาหารว่างเช้าและบ่าย เน่ืองจากกระเพาะของเด็กมีขนาดเล็ก ไม่สามารถบริโภคอาหารมื้อหลัก 3 ม้ือได้เพียงพอกับความต้องการของร่างกาย จึงต้องมีอาหารว่างวันละ 2 มื้อ โดยเลือกอาหารวา่ งท่มี คี ุณค่าทางโภชนาการดังน ี้ - นม ควรเป็นนมสดรสจดื แตเ่ ด็กเริ่มอ้วน หรอื อ้วนอายุ 3 ปขี ึ้นไป ให้ด่ืมนมพรอ่ งมนั เนยหรอื นมขาดมนั เนยแทน - ผลไมส้ ด หากเป็นผลไมต้ ากแหง้ ตอ้ งไมเ่ ตมิ น้ำตาล เช่น กลว้ ยตากไมช่ ุบนำ้ ผ้ึง - พชื หวั และถว่ั เมล็ดแหง้ เช่น ขา้ วโพดเหลอื งต้ม มนั เทศต้ม เผอื กตม้ ถ่วั ต้ม เป็นตน้ - ขนมไทยรสไม่หวานจัด โดยมีอาหารกลุ่มข้าว-แป้ง(พืชหัว) กลุ่มผัก ผลไม้ กลุ่มเนื้อสัตว์ (ถั่วเมล็ดแห้ง) หรือกลุ่มนม เป็นส่วนประกอบ เช่น ฟักทองแกงบวด กล้วยบวดชี เต้าส่วน ข้าวต้มมัด ถ่ัวเขียวต้ม น้ำตาล เปน็ ตน้ - อาหารว่างอื่นๆ โดยมีกลุ่มผัก กลุ่มผลไม้ กลุ่มเน้ือสัตว์(ถ่ัวเหลือง) หรือกลุ่มนม เป็นสว่ นประกอบ เชน่ ซาลาเปาไส้หมแู ดง ขนมจีบ แซนวชิ ไส้ทูนา่ ขนมปังไสห้ มหู ยอง เป็นต้น นอกจากนี้ อาหารวา่ งจะต้องไม่หวานจัด ไมเ่ คม็ จดั ไม่มีไขมันสงู และควรให้อาหารว่างกอ่ นเวลา อาหารประมาณ 1 ½-2 ช่ัวโมง 50 คู่มอื แนวทางการดำเนนิ งานส่งเสริมสขุ ภาพด้านโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเด็กดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสขุ

4. กินอาหารกลุ่มเนื้อสัตว์ให้หลากหลาย รวมทั้งไข่ ถั่วเมล็ดแห้ง และผลิตภัณฑ์ เช่นเต้าหู้ เป็นต้น เพ่ือให้ได้โปรตีน กรดไขมันจำเป็น แร่ธาตุ และวิตามิน ซึ่งจำเป็นต่อการสร้างเนื้อเย่ือต่างๆ รวมท้ังการเจริญเติบโต ของเซลลส์ มองเดก็ - กินปลา อย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 วัน จะช่วยให้ได้รับ DHA (Docosahexaenoic acid) ซึ่ง เป็นกรดไขมันจำเป็นในกลุ่มโอเมก้า 3 มีบทบาทสำคัญต่อโครงสร้างและการทำงานของสมอง และระบบประสาท เกย่ี วกบั การพัฒนาเรยี นรแู้ ละจอประสาทตาซ่ึงเกี่ยวกบั การมองเหน็ - กินอาหารที่เปน็ แหลง่ แร่ธาตุเหล็กสัปดาห์ละ 1-2 วัน เช่น ตบั เลอื ด เป็นต้น เพอื่ ป้องกันการ ขาดธาตเุ หลก็ หากเด็กขาดธาตุเหล็กจะสง่ ผลตอ่ การพฒั นาการเรียนรู้โดยเฉพาะในเดก็ อายุ 2 ปแี รกจะบกพร่องการ เรียนรูอ้ ย่างถาวร และควรกนิ อาหารท่ีมวี ติ ามนิ ซสี ูงรว่ มดว้ ย เชน่ ฝร่งั มะขามป้อม มะปรางสกุ มะละกอ ส้ม เป็นต้น เพอื่ ชว่ ยในการดดู ซมึ ธาตุเหล็ก - กินไข่ อย่างน้อยสัปดาห์ละ 3 วันๆละ 1 ฟอง เพื่อให้ได้โปรตีนคุณภาพดี และยังให้วิตามิน และแร่ธาตทุ ี่สำคัญหลายชนดิ เชน่ วติ ามินเอ วิตามินบี และเลซติ ิน เปน็ ต้น อย่างไรกต็ าม ไข่แดงมคี อเลสเตอรอลสงู (1 ฟอง มีคอเลสเตอรอล 200 มิลลิกรัม) ปรมิ าณคอเลสเตอรอลทีแ่ นะนำไม่เกินวันละ 300 มิลลกิ รัม ดังนน้ั จึงควร บริโภคไขไ่ ม่เกินวนั ละ 1 ฟอง 5. กินอาหารกลุ่มผักและผลไม้เป็นประจำทุกวัน และกินให้หลากสี เช่น สีเหลือง-ส้ม สีแดง สเี ขียวเขม้ สมี ว่ ง สขี าว เปน็ ต้น เพอื่ ใหไ้ ด้วติ ามนิ และแรธ่ าตุครบถ้วนเพยี งพอ 6. กินอาหารที่เป็นแหล่งแคลเซียมทุกวัน โดยเฉพาะนม ซึ่งเป็นแหล่งแคลเซียมท่ีดีท่ีสุด เน่ืองจาก มีปริมาณแคลเซียมสูงและดูดซึมได้ดี และควรให้เป็นนมสดรสจืด ส่วนแหล่งแคลเซียมจากอาหารอ่ืน เช่น โยเกิร์ต เนยแขง็ กะปิ เตา้ หู้แข็ง-อ่อน เปน็ ต้น 7. ใช้เกลือหรือเครอื่ งปรงุ รสเค็มเสรมิ ไอโอดีนในการปรงุ อาหารทกุ ครง้ั (ยกเว้นอาหารทารก) โดยปรุง ด้วยเกลอื ไมเ่ กนิ วันละ ½ ชอ้ นชา หรือน้ำปลาไม่เกนิ วนั ละ 2 ชอ้ นชา เพือ่ ป้องกันโรคขาดสารไอโอดีนและปริมาณ โซเดียมไมเ่ กินปรมิ าณท่ีกำหนด 8. ใหเ้ ด็กนอนหลบั พักผอ่ นเพียงพอ อยา่ งน้อยวนั ละ 10 ชัว่ โมง 9. สง่ เสรมิ ให้มกี ารเคลอ่ื นไหวรา่ งกาย ลดกจิ กรรมน่ังๆ นอนๆ เช่นดูทีวี เล่นเกม เปน็ ต้น 10. ส่งเสรมิ ใหเ้ ดก็ ออกกำลงั กายเป็นประจำ เชน่ ว่งิ เล่น กระโดดเชือก วา่ ยน้ำ เล่นกีฬา กจิ กรรมเขา้ จังหวะ เป็นต้น ค่มู ือแนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสรมิ สขุ ภาพดา้ นโภชนาการ 51 ในคลนิ กิ สุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

แนวทางการให้คำแนะนำ/ปรกึ ษาการบรโิ ภคอาหารสำหรับเดก็ ขาดอาหารและ ก ลุ่มเส่ยี ง เด็กขาดอาหาร คอื เดก็ ทม่ี กี ารเจรญิ เตบิ โตอยู่ในภาวะเต้ยี ผอม นำ้ หนักน้อยกวา่ เกณฑ์ และกลุ่มเส่ยี ง คือเด็กที่มีการเจริญเติบโตอยู่ในภาวะค่อนข้างเตี้ย ค่อนข้างผอม และน้ำหนักค่อนข้างน้อย ต้องให้คำแนะนำ การบริโภคอาหารแก่พ่อแม่/ผู้ปกครองตามแนวทางการให้คำแนะนำ/ปรึกษาการบริโภคอาหารเพื่อส่งเสริม การเจรญิ เติบโตของเด็กในหน้า 35-36 และคำแนะนำเพ่ิมเติม ดังน้ี 1. เพม่ิ ปริมาณอาหาร หากบรโิ ภคน้อยกวา่ ที่แนะนำ 1.1 เพิม่ อาหารประเภททีใ่ หพ้ ลังงาน เพอ่ื ให้เดก็ มีน้ำหนกั และสว่ นสงู เพม่ิ ขน้ึ ไดแ้ ก่ - อาหารประเภทข้าว-แปง้ เช่น ขา้ วเจา้ ขา้ วเหนียว กว๋ ยเตยี๋ ว ขนมจนี ขนมปัง เผอื ก มัน เปน็ ตน้ - อาหารไขมนั เชน่ น้ำมนั เนย โดยการปรุงอาหารดว้ ยวิธที อดหรือผัด และกะทิ อาจทำ เปน็ กบั ขา้ ว หรอื ขนมหวานแบบไทยๆ เช่น กล้วยบวดชี เปน็ ตน้ 1.2 ในเดก็ เต้ีย เพิ่มอาหารพวกเนอ้ื สตั ว์ เชน่ ไข่ ปลา หมู ไก่ เพื่อเพ่ิมโปรตีน และเพ่ิมอาหารที่ ใหแ้ คลเซยี ม ไดแ้ ก่ นมสดรสจืด โยเกริ ์ต เตา้ หู้ (ยกเว้นเต้าหหู้ ลอดไขแ่ ละนำ้ เตา้ หเู้ พราะใหแ้ คลเซียมเพียงเลก็ นอ้ ย) โดยเฉพาะนมสดรสจดื เด็กควรดื่มทกุ วันๆละ 2-3 กลอ่ ง 1.3 กินผกั ผลไมเ้ พิม่ ข้ึน 2. ลดปรมิ าณอาหาร หากบริโภคมากกว่าที่แนะนำ เช่น นม หากดม่ื นมมากกว่าวนั ละ 3 แกว้ /กลอ่ ง (200 ซซี ี) ตอ้ งลดปริมาณนม ไม่เกนิ วนั ละ 3 แกว้ /กล่อง 3. เพิ่มปริมาณและจำนวนครั้งของอาหารระหว่างม้ือ ได้แก่ อาหารว่างเช้า บ่าย และค่ำ เพ่ือเพ่ิม พลงั งานและสารอาหาร 4. การเพมิ่ หรือลดปรมิ าณอาหารต้องคอ่ ยๆ เพม่ิ /ลด ทีละน้อย จนได้ตามปริมาณทแี่ นะนำ 5. งดกินจุบกินจิบ และอาหาร-ขนม-เคร่ืองดื่ม ที่มีคุณค่าทางโภชนาการต่ำ เช่น ขนมขบเคี้ยว อาหาร-ขนม-เคร่ืองดืม่ ทม่ี รี สหวาน เปน็ ต้น 6. ลดกิจกรรมนัง้ ๆ นอนๆ เชน่ ดูทวี ี เลน่ เกม เป็นตน้ 7. ควรให้เด็กวิ่งเล่น หรือเล่นกีฬา หรือออกกำลังกายเพิ่มข้ึน เช่น ว่ิงเล่น กิจกรรมเข้าจังหวะ ว่ายนำ้ กระโดดเชอื ก บาสเกตบอล เพอื่ กระตุ้นการสร้างกระดูกและกระตนุ้ ความอยากอาหาร 8. ให้เด็กนอนหลบั อยา่ งเพยี งพออยา่ งน้อยวันละ 11 ชั่วโมง 52 คู่มอื แนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บคุ ลากรสาธารณสขุ

แนวทางการใหค้ ำแนะนำ/ปรกึ ษาการบริโภคอาหารสำหรบั เด็กอ้วนและกลุม่ เสยี่ ง เด็กอว้ น คือเดก็ ทีม่ กี ารเจรญิ เติบโตอย่ใู นภาวะอ้วน/เรมิ่ อ้วน และกลุม่ เสย่ี ง คือเดก็ ท่มี กี ารเจริญเติบโต อยู่ในภาวะท้วม ต้องให้คำแนะนำการบริโภคอาหารแก่พ่อแม่/ผู้ปกครองตามแนวทางการให้คำแนะนำปรึกษาการ บรโิ ภคอาหารเพือ่ สง่ เสรมิ การเจรญิ เตบิ โตของเด็กในหนา้ 35-36และคำแนะนำเพ่ิมเติมดังนี้ 1. อย่าให้เด็กอดอาหารมื้อหลัก หรือลดปริมาณอาหารมากเกินไป เน่ืองจากเด็กกำลังเจริญเติบโต การลดอาหารมากเกินไปจะทำใหเ้ ด็กเจรญิ เตบิ โตช้าลง 2. ลดปริมาณอาหารท่ใี ห้พลังงานหากบรโิ ภคมากกว่าทแ่ี นะนำ ได้แก ่ - กลมุ่ ขา้ ว-แป้ง เชน่ ข้าว ก๋วยเตยี๋ ว ขนมจนี ขนมปงั เผือก มนั เปน็ ต้น - กลมุ่ ไขมัน เชน่ น้ำมัน เนย กะทิ ควรหลีกเลี่ยงการปรงุ อาหารด้วยวิธที อด ผัด แกงกะทหิ รือ ขนมที่ใสก่ ะทิ ใหเ้ ปลย่ี นวธิ ปี รงุ อาหารโดยการต้ม ตนุ๋ น่งึ อบ ยำ แทน - หลกี เลยี่ งเน้อื สตั ว์ตดิ มัน เช่น หมูสามชนั้ หมตู ดิ มัน หนังไก่ ไสก้ รอก เปน็ ตน้ 3. กินผัก ผลไม้รสไม่หวานจัดเพม่ิ ขึน้ และหลากหลาย เพอ่ื ใหไ้ ดใ้ ยอาหารในการลดการดดู ซึมน้ำตาล ไขมัน และคอเลสเตอรอลในร่างกาย 4. เด็กอ้วนอายุ 3 ปีขึ้นไป เปล่ียนชนิดนม จากนมสดรสจืดเป็นนมพร่องมันเนย หรือ นมขาดมันเนย(รสจืด)เพื่อลดพลังงานท่ีได้รับ ส่วนเด็กอายุ 1-2 ปี ยังคงให้นมสดรสจืดได้เนื่องจากมีความต้องการ พลังงานสูงเพอื่ การเจริญเตบิ โต 5. งดกินขนม-เคร่ืองด่ืมท่ีมีรสหวาน เช่น ลูกอม ช็อคโกแล็ต เยลลี่ น้ำหวาน น้ำอัดลม เป็นต้น เพราะมแี ตน่ ้ำตาล จึงมีคณุ ค่าทางโภชนาการตำ่ 6. งดกินจุบจบิ เช่น ขนมกรุบกรอบ เปน็ ตน้ เพราะมแี ปง้ น้ำตาล ไขมนั และโซเดียมสงู จึงมีคุณคา่ ทางโภชนาการต่ำ 7. งดขนมเบเกอร่ี เช่น เค้ก พาย โดนทั เป็นต้น เพราะใหพ้ ลังงานสูง 8. ไม่ควรมีอาหาร/ขนม/เคร่ืองดื่มท่ีให้พลังงานสูงไว้ในบ้าน เพราะเด็กจะหยิบกินได้ง่ายและ กนิ มากเกินไป 9. ลดกจิ กรรมนัง่ ๆ นอนๆ เชน่ ดูทวี ี เลน่ เกม เปน็ ตน้ 10. ออกกำลงั กายและเคลอ่ื นไหวรา่ งกายเพิ่มขน้ึ เช่น วง่ิ เล่น กิจกรรมเขา้ จังหวะ ว่ายนำ้ เป็นตน้ คูม่ ือแนวทางการดำเนนิ งานส่งเสริมสุขภาพด้านโภชนาการ 53 ในคลนิ ิกสขุ ภาพเด็กดี สำหรบั บคุ ลากรสาธารณสุข

บรรณานกุ รม กลุ่มอนามัยแม่และเด็ก สำนักส่งเสริมสุขภาพ กรมอนามัย. สมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก. องค์การสงเคราะห์ ทหารผา่ นศกึ . 2556. คณะกรรมการควบคุมและป้องกันโลหิตจางจากการขาดธาตุเหล็ก สำนักโภชนาการ กรมอนามัย กระทรวง สาธารณสุข. คู่มอื แนวทางการควบคมุ และปอ้ งกันโลหติ จางจาการขาดธาตุเหล็ก, 2557 คณะกรรมการจัดทำข้อกำหนดสารอาหารที่ควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย กองโภชนาการ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. ปริมาณสารอาหารอ้างอิงท่ีควรได้รับประจำวันสำหรับคนไทย พ.ศ 2546. องคก์ ารรับส่งสนิ คา้ และพัสดุภัณฑ์ (รสพ). ฉบับปรับปรงุ คร้ังที่ 3, 2546. ตารางแสดงคุณค่าทางโภชนาการของอาหารไทย. กลุ่มงานวิเคราะห์อาหารและโภชนาการ กองโภชนาการ กรมอนามัย กระทรวงสาธารณสุข. โรงพิมพ์องคก์ ารทหารผา่ นศกึ . พิมพ์ครงั้ ที่ 1, 2544. ณัฐวรรณ เชาวนล์ ลิ ติ กลุ . แนวทางการดำเนินงานเฝา้ ระวงั ภาวะโภชนาการหญงิ ตง้ั ครรภ์และการเจรญิ เติบโตของเดก็ แรกเกิด – 5 ปี. องค์การรบั ส่งสินค้าและพสั ดุภณั ฑ์ (รสพ). พิมพ์ครง้ั ท่ี 2, 2557. ณัฐวรรณ เชาวน์ลิลิตกุล. คู่มือการพัฒนาสู่...องค์กรส่งเสริมเด็กไทยเติบโตเต็มศักยภาพ. สามเจริญพาณิชย์ (กรุงเทพ). พิมพค์ รงั้ ท่ี 1, 2556. เรืองวทิ ย์ ตันตแิ พทยางกูร, นฤมล เดน่ ทรัพยส์ ุนทร, ศริ นิ ชุ ชมโท. โภชนาการเดก็ น่ารู้ 2014 . ชมรมโภชนาการเดก็ แห่งประเทศไทย. บียอนด์ เอ็นเทอรไ์ พรซ์. กรงุ เทพมหานคร. พิมพ์ครงั้ ที่ 1, 2557 ลัดดา เหมาะสุวรรณ. พัฒนาการด้านกายของเด็กไทย : การเจรญิ เตบิ โต ภาวะโภชนาการ และสมรรถภาพทางกาย. ในโครงการวิจยั พัฒนาแบบองคร์ วมของเดก็ ไทย. หาดใหญ่ : เอกสารหาดใหญ.่ 2547 วิชัย เอกพลากร บรรณาธิการ. สำนักงานสำนักงานสำรวจสุขภาพประชาชนไทย สถาบันวิจัยระบบสาธารณสุข. รายงานการสำรวจการบริโภคอาหารของประชาชนไทยโดยการตรวจร่างกาย ครั้งท่ี 4 พ.ศ. 2551– 2552 สุขภาพเด็ก. เดอะ กราฟิโก ซิสเตม็ ส์ จำกัด. กรงุ เทพมหานคร. พิมพ์ครัง้ ท่ี 1, 2554. วีนัส สีฬกุล, สุภาณี พุทธเดชาคุ้ม, ถนอมขวัญ ทวีบูรณ์. โภชนศาสตร์ทางการพยาบาล. บุญศิริการพิมพ์. กรุงเทพมหานคร. พิมพ์ครงั้ ท่ี 2, 2545 อมุ าพร สุทัศนว์ รวฒุ ,ิ สภุ าพรรณ ตนั ตราชวี ธร, สมโชค คุณสนอง บรรณาธิการ. คมู่ ืออาหารตามวัย สำหรบั ทารก และเด็กเล็ก. โครงการ “จดั ทำข้อปฏบิ ตั กิ ารใหอ้ าหารเพ่อื สขุ ภาพท่ดี ขี องทารกและเด็กวัยกอ่ นเรยี น”. บยี อนด์ เอน็ เทอร์ไพรซ.์ กรุงเทพมหานคร. พิมพ์คร้ังที่ 1, 2552 Victoria CG, Adair L, Fall C, et al. Maternal and Child Undernutrition Study Group. Maternal and child undernutrition: consequences for adult health and human capital. Lancet, 2008 54 คมู่ อื แนวทางการดำเนินงานส่งเสริมสุขภาพด้านโภชนาการ ในคลนิ ิกสขุ ภาพเด็กดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสุข

ภาคผนวก คูม่ ือแนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สขุ ภาพดา้ นโภชนาการ 55 ในคลินกิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรับบุคลากรสาธารณสขุ

56 คมู่ อื แนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสริมสขุ ภาพดา้ นโภชนาการ ในคลนิ กิ สขุ ภาพเดก็ ดี สำหรับบคุ ลากรสาธารณสขุ

กรากฟรอาฟ้างออา ิงงอกิงากราเรจเรจิญริญเตเติบิบโโตตสสําำหหรรบั บั เดเด็กก็แรแกรเกกิดเก–ิด5-ป5 ปี คมู ือแนวทางการดาํ เนนิ งานสงเสรมิ สขุ ภาพดา นโภชนาการ ในคลินกิ สขุ ภาพเด็กดี สําหรบั บุคลากรสาธารณสุข หนา 54 57 คมู่ อื แนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สขุ ภาพด้านโภชนาการ ในคลินกิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรับบุคลากรสาธารณสุข

58 คูมือแนวทางการดําเนนิ งานสง เสครมู่ มิ อื สแุขนภวทาาพงดกาานรดโภำเชนินนงาากนาสรง่ เใสนรคมิ ลสินขุ ภกิ าสพุขดภา้ านพโภเชดน็กาดกีาสราํ หรบั บคุ ลากรสาธารณสุข หนา 55 ในคลินกิ สุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บคุ ลากรสาธารณสขุ

คมู่ อื แคนมู วทือาแงนกวาทรดาำงเกนาินรงดานาํ สเนง่ เินสงรามิ นสสขุ ภง เาสพรดมิ า้ สนขุโภภชานพากดาารนโภชนาการ ในคลนิ ิกสขุ ภาพเด็กดี สําหรับบคุ ลากรสาธารณสขุ หนา 56 59 ในคลินิกสขุ ภาพเด็กดี สำหรับบุคลากรสาธารณสขุ

แบบประเมินพฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหารของทารก ช่ือ-สกุล................................................................................อาย.ุ ..............................เดอื น ครงั้ ท.ี่ .....................วันท.่ี ............................................... ทารกแรกเกดิ - 6 เดอื น - ใหอ้ าหารอะไรบา้ ง(ตอบได้มากกว่า 1 ข้อ) นมแม ่ นมขวด นำ้ อาหารอื่น ๆ ระบุ..................................................................................................... ทารกอายุ 6 – 12 เดือน - ให้อาหารอะไรบา้ ง(ตอบได้มากกวา่ 1 ข้อ) นมแม่ นมขวด น้ำ อาหารอื่นทีใ่ หต้ อ่ วนั ระบ ุ ➢ กลมุ่ ขา้ วแปง้ .............................................................ชอ้ นกนิ ขา้ ว ➢ กลมุ่ ผัก.....................................................................ช้อนกินข้าว ➢ กลุ่มเน้ือสัตว์.............................................................ช้อนกินข้าว ➢ กลุม่ ผลไม้………………………………………………ชิ้นพอคำ - ปรงุ รสอาหารหรอื ไม ่ ไมป่ รงุ ปรุง ระบชุ ่อื เครอื่ งปรุงรส....................................................... - ใหอ้ าหารเสรมิ ทารกชนิดสำเรจ็ รปู หรือกึง่ สำเรจ็ รูปหรือไม่ ไมใ่ ห ้ ให้ ระบชุ ื่ออาหารเสรมิ ............................................................................................. - ใหว้ ิตามินน้ำเสริมธาตุเหลก็ สัปดาหล์ ะ................ครง้ั ๆ ละ..............ช้อนชา - ลูกกินขนมกรุบกรอบ กิน ไม่กิน - ลูกดมื่ น้ำอดั ลมหรือนำ้ ทมี่ ีรสหวาน ดม่ื ไม่ด่มื 60 คู่มอื แนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสรมิ สุขภาพดา้ นโภชนาการ ในคลินิกสุขภาพเดก็ ดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสขุ

แบบประเมินพฤตกิ รรมการบริโภคอาหารของเด็กอายุ 1-3 ปี ช่อื -สกุล................................................................................ครงั้ ท.่ี ............วันท.่ี ....................................... ความหมาย พฤติกรรมการบริโภคอาหารแต่ละข้อน้ัน หมายถึง พฤติกรรมที่เหมาะสม หากพฤตกิ รรมในข้อใดไม่ปฏิบัติ แสดงว่า ต้องปรับปรุงพฤตกิ รรมในเรอื่ งน้ัน วิธีประเมนิ 1. ประเมินพฤตกิ รรมการบริโภคอาหารในชว่ ง 1 สปั ดาห์ ทผี่ ่านมา 2. ให้ทำเครื่องหมาย ลงในช่องปฏิบัติหรือไม่ปฏิบัติในพฤติกรรมแต่ละข้อ ถ้าไม่ปฏบิ ตั ิ ใหด้ ูวา่ ส่ิงทที่ ำนั้นนอ้ ยกว่าหรือมากกว่าจากทีแ่ นะนำ พฤติกรรมการบรโิ ภคอาหารท่เี หมาะสม ปฏบิ ตั ิ ไมป่ ฏบิ ตั ิ น้อยกวา่ มากกวา่ 1. กนิ อาหารเช้าท่ีมกี ล่มุ อาหารอยา่ งน้อย 2 กล่มุ คอื กลุ่มข้าว - แป้งและเน้ือสัตว ์ หรือกลุ่มข้าว - แป้งและนม ทุกวนั 2. กินอาหารหลัก วนั ละ 3 มอ้ื (เชา้ กลางวนั เย็น) ทกุ วนั 3. กนิ อาหารว่าง วนั ละ 2 ครัง้ (ชว่ งสายและช่วงบ่าย) ทกุ วนั 4. ปริมาณอาหารทบี่ รโิ ภคในแต่ละกลมุ่ 4.1 กินอาหารกลมุ่ ขา้ ว - แป้ง วันละ ทพั พี ทกุ วัน 4.2 กนิ อาหารกลุม่ ผัก วนั ละ ทัพพี ทกุ วัน 4.3 กนิ อาหารกลมุ่ ผลไม้ วันละ 3 สว่ นทุกวนั 4.4 กินอาหารกลุม่ เนอื้ สัตว์ วนั ละ 3 ชอ้ นกนิ ขา้ วทกุ วัน 4.5 ด่ืมนม (เลือกใหต้ รงตามภาวะการเจรญิ เติบโตของเด็ก) • นมสดรสจืด วนั ละ 2-3 แก้วหรอื กลอ่ ง ทกุ วนั สำหรับเดก็ ไม่อว้ น • นมพรอ่ งมันเนย/นมขาดมนั เนย วนั ละ 2-3 แกว้ หรือกลอ่ ง ทุกวัน สำหรบั เด็กอ้วน 5. กินปลา อย่างนอ้ ย 3 วัน 6. กินไข่ สปั ดาห์ละ 3 วัน ๆ ละ 1 ฟอง 7. กนิ อาหารที่เป็นแหล่งธาตุเหลก็ เชน่ ตบั เลือด เปน็ ตน้ สปั ดาหล์ ะ 1-2 วัน 8. กนิ ยาเมด็ เสรมิ ธาตุเหล็ก (เลอื กใหต้ รงตามภาวะการเจริญเติบโตของนักเรียน) • สัปดาห์ละ 1 คร้งั ๆ ละ 1 เม็ด สำหรับเดก็ ทม่ี กี ารเจรญิ เตบิ โตดี • ทกุ วนั ๆ ละ 1 เมด็ สำหรบั เดก็ ทีข่ าดอาหารและกลุ่มเสยี่ ง เป็นเวลา 1 เดือน 9. กินอาหารประเภทผัด ทอด และกะทิ (เลอื กให้ตรงตามภาวะการเจรญิ เตบิ โตของเด็ก) • 1-4 อย่างต่อวัน สำหรับเดก็ ทม่ี กี ารเจริญเตบิ โตดี • 1-3 อยา่ งตอ่ วัน สำหรบั เด็กอว้ นและกลุ่มเส่ียง • มากกวา่ 4 อย่างต่อวนั สำหรับเด็กขาดอาหารและกลมุ่ เสีย่ ง 10. ไมก่ นิ เนอื้ สัตว์ตดิ มนั เชน่ หมูสามชนั้ ขาหมู คอหมู หนังไก่ หนังเป็ด ไส้กรอก เปน็ ต้น 11. ไมก่ นิ ขนมและเครื่องดื่มทม่ี ีรสหวาน เชน่ ไอติมหวานเย็น ชอ็ คโกแลต็ หมากฝร่ัง ลูกอม เยลล่ี เปน็ ต้น 12. ไมด่ ื่มเคร่อื งด่ืมท่ีมีรสหวาน เชน่ นำ้ อัดลม น้ำหวาน โกโก้เย็น ชาเย็น นำ้ ป่ัน นำ้ ผลไม้ นมเปรย้ี ว เป็นต้น 13. ไม่กนิ ขนมเบเกอรี่ เชน่ เค้ก พาย โดนัท เป็นต้น 14. ไม่กนิ ขนมขบเคย้ี ว เช่น ปลาเส้นปรุงรส มนั ฝรง่ั ทอด ขนมปงั เวเฟอร์ ขนมปงั แทง่ เป็นต้น 15. ไมเ่ ตมิ เครื่องปรงุ รสเค็ม เชน่ นำ้ ปลา ซอี ว๊ิ แมก็ ก้ี ในอาหารท่ีปรงุ สกุ แลว้ ทกุ ครงั้ 16. ไม่เตมิ น้ำตาลในอาหารท่ปี รงุ สุกแลว้ คมู่ อื แนวทางการดำเนนิ งานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ 61 ในคลินิกสุขภาพเด็กดี สำหรับบคุ ลากรสาธารณสขุ

แบบประเมนิ พฤติกรรมการบริโภคอาหารของเด็กอายุ 4-5 ปี ชอ่ื -สกุล................................................................................ครง้ั ท่.ี ............วนั ที่........................................ ความหมาย พฤติกรรมการบริโภคอาหารแต่ละข้อน้ัน หมายถึง พฤติกรรมที่เหมาะสม หากพฤตกิ รรมในข้อใดไม่ปฏิบตั ิ แสดงว่า ตอ้ งปรบั ปรุงพฤติกรรมในเรื่องนั้น วิธปี ระเมิน 1. ประเมนิ พฤตกิ รรมการบรโิ ภคอาหารในชว่ ง 1 สปั ดาห์ ทีผ่ ่านมา 2. ให้ทำเครื่องหมาย ลงในช่องปฏิบัติหรือไม่ปฏิบัติในพฤติกรรมแต่ละข้อ ถา้ ไม่ปฏบิ ตั ิ ใหด้ วู า่ สง่ิ ทท่ี ำนัน้ น้อยกวา่ หรอื มากกวา่ จากท่ีแนะนำ พฤตกิ รรมการบริโภคอาหารทเ่ี หมาะสม ปฏิบัต ิ ไม่ปฏิบตั ิ นอ้ ยกวา่ มากกวา่ 1. กินอาหารเช้าที่มกี ลมุ่ อาหารอยา่ งนอ้ ย 2 กล่มุ คอื กลุ่มข้าว - แปง้ และเนือ้ สัตว ์ หรอื กลุ่มข้าว - แปง้ และนม ทุกวนั 2. กนิ อาหารหลัก วันละ 3 ม้ือ (เชา้ กลางวนั เยน็ ) ทุกวัน 3. กินอาหารวา่ ง วนั ละ 2 ครงั้ (ช่วงสายและช่วงบา่ ย) ทุกวัน 4. ปริมาณอาหารทบ่ี รโิ ภคในแตล่ ะกลมุ่ 4.1 กินอาหารกลุ่มขา้ ว - แปง้ วนั ละ 5 ทพั พี ทกุ วนั 4.2 กนิ อาหารกลมุ่ ผกั วนั ละ 3 ทัพพี ทกุ วนั 4.3 กินอาหารกลุ่มผลไม้ วนั ละ 3 สว่ นทกุ วัน 4.4 กินอาหารกลมุ่ เนอ้ื สัตว์ วนั ละ 3 ช้อนกนิ ขา้ วทกุ วัน 4.5 ด่มื นม (เลือกใหต้ รงตามภาวะการเจรญิ เติบโตของเด็ก) • นมสดรสจืด วันละ 2-3 แกว้ หรือกลอ่ ง ทุกวัน สำหรับเดก็ ไมอ่ ้วน • นมพร่องมันเนย/นมขาดมันเนย วนั ละ 2-3 แกว้ หรอื กลอ่ ง ทุกวนั สำหรับเดก็ อว้ น 5. กินปลา อยา่ งนอ้ ย 3 วนั 6. กินไข่ สัปดาห์ละ 3 วนั ๆ ละ 1 ฟอง 7. กินอาหารที่เปน็ แหล่งธาตเุ หลก็ เช่น ตบั เลือด เปน็ ตน้ สปั ดาห์ละ 1-2 วนั 8. กนิ ยาเมด็ เสริมธาตุเหล็ก (เลือกให้ตรงตามภาวะการเจริญเติบโตของนักเรียน) • สัปดาหล์ ะ 1 ครงั้ ๆ ละ 1 เมด็ สำหรบั เดก็ ท่ีมีการเจรญิ เตบิ โตดี • ทุกวันๆ ละ 1 เม็ด สำหรับเดก็ ท่ขี าดอาหารและกลุ่มเสีย่ ง เปน็ เวลา 1 เดอื น 9. กนิ อาหารประเภทผดั ทอด และกะทิ (เลือกใหต้ รงตามภาวะการเจริญเตบิ โตของเดก็ ) • 1-4 อย่างต่อวนั สำหรบั เดก็ ท่ีมกี ารเจริญเติบโตด ี • 1-2 อย่างตอ่ วนั สำหรับเดก็ อ้วนและกลุ่มเสย่ี ง • มากกว่า 4 อย่างต่อวนั สำหรับเดก็ ขาดอาหารและกลมุ่ เส่ยี ง 10. ไม่กินเนื้อสตั วต์ ิดมัน เชน่ หมูสามชน้ั ขาหมู คอหมู หนงั ไก่ หนงั เป็ด ไส้กรอก เป็นต้น 11. ไม่กนิ ขนมและเครอ่ื งด่มื ท่มี ีรสหวาน เช่น ไอติมหวานเยน็ ชอ็ คโกแลต็ หมากฝร่ัง ลกู อม เยลลี่ เปน็ ตน้ 12. ไม่ดืม่ เครือ่ งดืม่ ท่มี ีรสหวาน เช่น นำ้ อดั ลม น้ำหวาน โกโกเ้ ยน็ ชาเยน็ นำ้ ปน่ั น้ำผลไม้ นมเปร้ียว เปน็ ต้น 13. ไมก่ ินขนมเบเกอร่ี เช่น เค้ก พาย โดนัท เป็นต้น 14. ไม่กนิ ขนมขบเค้ยี ว เช่น ปลาเส้นปรงุ รส มันฝร่ังทอด ขนมปงั เวเฟอร์ ขนมปังแท่ง เปน็ ตน้ 15. ไม่เตมิ เครอ่ื งปรุงรสเค็ม เชน่ นำ้ ปลา ซอี ิ๊ว แม็กกี้ ในอาหารทปี่ รงุ สกุ แลว้ ทุกคร้ัง 16. ไม่เตมิ นำ้ ตาลในอาหารทป่ี รุงสุกแลว้ 62 คู่มือแนวทางการดำเนินงานสง่ เสริมสุขภาพด้านโภชนาการ ในคลนิ กิ สขุ ภาพเด็กดี สำหรับบคุ ลากรสาธารณสุข

อาหารเพ่มิ นำ้ นมสำหรับหญิงให้นมบุตร หวั ปล ี คณุ คา่ : อุดมไปด้วยแคลเซียม (มากกว่ากล้วยสุกถึง 4 เท่า) โปรตีน ธาตุเหล็ก ฟอสฟอรัส วิตามินซี เบต้าแคโรทนี อาหารแนะนำ :  แกงเลียงหัวปลี ยำหัวปลี ลวกจ้ิมน้ำพริก (เวลาลวกให้ใส่เกลือและน้ำตาลลงในน้ำที่ตุ้มด้วย จะไดล้ ดความฝาด) ทอดมันหวั ปลี หวั ปลชี บุ แปง้ ทอด ใบกระเพรา คุณค่า : มีธาตเุ หล็ก แคลเซยี ม ฟอสฟอรัส เส้นใย อาหารสงู อาหารแนะนำ :  ใส่แกงเลียง ผัดกระเพรา แกงป่าหรือผัดเผ็ดต่างๆ เพราะในใบกระเพรามีกลิ่นหอมช่วย ดับกลนิ่ และรสคาวของเน้อื สัตว์ได้ดี กยุ ช่าย คุณค่า :  แคลเซยี ม ฟอสฟอรัส เหล็ก คาร์โบไฮเดรต เบตา้ แคโรทีน วิตามินซี อาหารแนะนำ :  นำส่วนดอกมาผดั กับเนือ้ สตั ว์ หรอื นำใบมากนิ สดแกล้มกับอาหารอื่นๆเช่นผดั ไทย มะละกอ คุณค่า :  มีธาตเุ หลก็ และแคลเซยี มสงู ฟอสฟอรัส วติ ามินเอ บี ซี และมีเอนไซม์ ที่ช่วยสร้างภูมิต้านทาน ให้แก่ รา่ งกาย รวมถึงมีเสน้ ใยอาหารมาก อาหารแนะนำ :  รบั ประทานผลไมส้ กุ เปน็ ผลไม้ หรือรบั ประทานแบบดิบ เชน่ แกงส้ม ส้มตำ ฟกั ทอง คุณค่า :  ฟกั ทองมสี ารอาหารสำคญั เพื่อบำรุงรา่ งกาย ทง้ั วิตามนิ เอ บี ซี ฟอสฟอรัส เบตา้ แคโรทีน อาหารแนะนำ :  ฟกั ทองผดั ไข่ แกงเลียง ฟักทองน่งึ แกงบวดฟักทอง ไขเ่ จยี วฟักทอง ขิง คุณค่า :  มีโปรตีน ไขมนั แคลเซยี ม วิตามนิ เอ บี 1 บี 2 คาร์โบไฮเดรต อาหารแนะนำ :  ยำขิง ยำปลาทใู สข่ งิ ไกผ่ ัดขงิ มนั หรอื ถัว่ เขยี วต้มน้ำขิง ไข่หวานนำ้ ขงิ ตม้ อุ่นๆ โจ๊กใส่ขงิ ใบแมงลัก คุณค่า :  มธี าตเุ หล็ก แคลเซียม วติ ามินบี และวติ ามินซีสงู อาหารแนะนำ :  ใสแ่ กงเลียง กนิ สดแกลม้ กับขนมจีน หรือใส่แกงป่าตา่ งๆ คู่มือแนวทางการดำเนินงานส่งเสรมิ สุขภาพด้านโภชนาการ 63 ในคลินิกสขุ ภาพเดก็ ดี สำหรบั บุคลากรสาธารณสขุ

คูม่ ือแนวทางการดำเนินงานสง่ เสรมิ สขุ ภาพด้านโภชนาการ ในคลนิ ิกสขุ ภาพเดก็ ดี สำหรับบคุ ลากรสาธารณสุข สำนกั โภชนาการ กรมอนามยั กระทรวงสาธารณสุข ถนนตวิ านนท์ อำเภอเมือง จังหวดั นนทบุรี 11000 โทร. 0-259-04327 โทรสาร 0-259-04339 ทีป่ รึกษา นายแพทยณ์ รงค ์ สายวงศ ์ รองอธิบดกี รมอนามยั แพทยห์ ญงิ นภาพรรณ วิรยิ ะอุตสาหกลุ ผู้อำนวยการสำนักโภชนาการ กรมอนามยั ผู้จัดทำ นางณฐั วรรณ เชาวน์ลลิ ิตกุล นกั โภชนาการชำนาญการพเิ ศษ สำนกั โภชนาการ นายสพุ จน์ รนื่ เรงิ กลน่ิ นกั วชิ าการสาธารณสขุ ชำนาญการ สำนักโภชนาการ นางสาวนนั ทจติ บญุ มงคล นกั โภชนาการชำนาญการ สำนักโภชนาการ นายปิยะ ปรุ โิ ส นกั โภชนาการปฏบิ ตั ิการ สำนกั โภชนาการ นางสาวนาตยา องั คนาวิน นกั โภชนาการ สำนกั โภชนาการ บรรณาธิการ นางณฐั วรรณ เชาวนล์ ลิ ติ กุล นักโภชนาการชำนาญการพิเศษ สำนักโภชนาการ นายสพุ จน์ รื่นเริงกลิน่ นกั วิชาการสาธารณสุขชำนาญการ สำนักโภชนาการ 64 คมู่ ือแนวทางการดำเนนิ งานสง่ เสรมิ สขุ ภาพด้านโภชนาการ ในคลินิกสขุ ภาพเดก็ ดี สำหรับบุคลากรสาธารณสขุ