ผู้สูงอายุ fah

บทความวิชาการ --> จุฑารตั น แสงทอง สงั คมผสู้ งู อายุ (อย่างสมบูรณ) : ภาวะสงู วัย อยา่ งมีคณุ ภาพ TA(ChgoeinmegpldSleeotrcelyieActgoyenddi)t:ion of good quality บทคัดยอ ส่วนการเตรียมความพร้อมในระดับมหภาค สังคมไทยในปัจจุบันก�าลังเผชิญอยู่ในภาวะ เปน็ รปู แบบทางดา้ นการวจิ ยั ทางสงั คมเกย่ี วกบั ดา้ น ผู้สูงอายุที่มีความหลากหลายและเหมาะสมกับ สังคมผู้สูงอายุที่มีสัดส่วนโครงสร้างประชากรวัย กลุ่มผู้สูงอายุเพื่อการพัฒนาไปสู่นโยบายที่มีความ สงู อายเุ พ่มิ ขึ้นอยา่ งต่อเน่อื ง ราว 10-20 ปี ข้างหนา้ สอดคล้องต่อด�าเนินชีวิตจริงในสังคมของผู้สูงอายุ น้ีสังคมไทยก็จะเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์ เพราะการศกึ ษาทเ่ี ปน็ องคร์ วมจะทา� ใหส้ ามารถมอง ถงึ เวลานน้ั ประชากรวยั สงู อายจุ ะเพมิ่ ขน้ึ หลายเทา่ ตวั แนวโน้มในการจัดสวสั ดกิ ารตา่ งๆ เพอ่ื รองรับสงั คม เมื่อการพัฒนาเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วเช่นนี้ ประชากร ผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์ได้มีประสิทธิภาพและ ทก่ี า� ลงั เขา้ สวู่ ยั สงู อายุ และประชากรทอี่ ยใู่ นวยั ผสู้ งู ตอบสนองตอ่ ประชากรในสังคมไดม้ ากท่สี ุด อายุต้องเร่งตระหนักโดยให้ความส�าคัญกับการ คําสาํ คัญ : สังคมผู้สูงอายุ, ผูส้ ูงอาย,ุ สูงวยั อย่างมี เตรียมความพร้อมและรับมือกับการเปลี่ยนแปลงท่ี คุณภาพ เกิดขึ้นท้ังด้านร่างกายและจิตใจ เม่ือผู้สูงอายุใน สงั คมมคี วามรู้ ความสามารถ และมศี กั ยภาพ ความ พร้อมที่จะช่วยกันขับเคลื่อนเศรษฐกิจและสังคมก็ จะสามารถกระทา� ได้อย่างมปี ระสทิ ธภิ าพมากข้ึน 6 วารสารก่งึ วิชาการ

Abstract บทนาํ Thailand society is currently facing in ชว่ งหลายทศวรรษทผ่ี า่ นมา สงั คมไทยเกดิ การ an ageing society. The proportion of elderly เปลี่ยนแปลงซึ่งก่อให้เกิดการพัฒนาในด้านต่างๆ population continues to increase. About 10-20 อย่างต่อเนื่องท้ังทางด้านเศรษฐกิจสังคม และด้าน years Thailand’s society is goes in to Complete เทคโนโลยที างการแพทยแ์ ละสาธารณสขุ เพอื่ ความ aged society. When development quickly as ก้าวหน้าและความเจริญทัดเทียมกับชาติตะวันตก this that time elderly population will increase ซงึ่ ผลของความเจรญิ กา้ วหนา้ ตา่ งๆเหลา่ น้ีโดยเฉพาะ several fold. Population is aged and aged ทางด้านเทคโนโลยีทางการแพทย์และสาธารณสุข population is aware of urgent that take place ท�าให้เกิดการคิดค้นนวัตกรรมใหม่ๆ ท่ีช่วยรักษา both physically and mentally. When the elderly โรครา้ ยแรง หรอื โรคอนื่ ๆ ทคี่ รา่ ชวี ติ ของประชาชนใน in society a knowledge, ability and potential to สงั คม ตลอดระยะเวลา 100 ปที ผี่ า่ นมานน้ั ประชากร help propel economic and society. It can be ในสงั คมไทยจงึ มอี ายยุ นื ยาวมากขน้ึ เพราะมสี ขุ ภาพ done more efficiently. อนามยั ทด่ี ขี น้ึ เปน็ อยา่ งมาก โดยทป่ี จั จบุ นั อายเุ ฉลย่ี ของประชากร1 ตามรายงานสถิติด้านประชากรของ Prepare macro level in the form of society ประเทศไทย เพศชายเฉลี่ยอยู่ที่ 71.3 ปี ขณะท่ี research on elderly diversity and needs of เพศหญงิ เฉลย่ี อยทู่ ี่ 78.2 ปี เมอื่ ประชากรในสงั คม elderly. The development of policy that are มีอายุยืนยาวขึ้นก็ส่งผลให้สัดส่วนโครงสร้าง consistent with real life aged society. Because ประชากรในกลุ่มผู้สูงอายุมีอัตราการเสียชีวิตที่ education is a holistic approach makes it possible ลดลง ในขณะที่นโยบายในการวางแผนครอบครัว view trends in welfare to accommodate elderly. ก็ไดเ้ กิดข้ึนเชน่ กัน การรณรงคใ์ หป้ ระชากรในสงั คม Efficient and responsive to population in the มีการวางแผนครอบครัวก่อนท่ีจะมีบุตร ส่งผลให้ community as much as possible. ประชากรในสังคมปัจจุบันมีบุตรน้อยลง เฉลี่ยต่อ Key word : Aged Society, aged, elderly condi- ครอบครัวอยูท่ ีป่ ระมาณ 1-2 คน มีอกี จา� นวนหน่ึงท่ี tion of good quality แต่งงานและไม่มีบุตร เน่ืองด้วยหลายเหตุผล เช่น มีบุตรยากหรือมีไม่ได้ การไม่ต้องการมีบุตรเพราะ ไม่อยากมีภาระการเลี้ยงดู เป็นต้น หรืออีกกลุ่มที่ ชอบการครองตัวเป็นโสดได้ใช้ชีวิตอย่างอิสระ ประกอบกับการแข่งขันทางด้านเศรษฐกิจท่ีสูงขึ้น เร่ือยๆ ในสังคม ทุกคนต่างต้องรบี เรง่ ทา� งานเพอื่ หา รายไดใ้ หส้ อดคลอ้ งกบั คา่ ครองชพี ทนี่ บั วนั จะเพมิ่ มาก ขนึ้ จงึ ทา� ใหป้ จั จบุ นั ประชากรใหค้ วามสา� คญั กบั การ ประกอบอาชีพต่างๆ ของตนเองเพ่ือการอยู่รอดใน ปที่ 38 ฉบับท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 7

สังคมก�าหนดและมองวา่ เมอ่ื บุคคลใดกต็ ามทม่ี ีอายุ 60 ปบ ริบรู ณ บคุ คลนัน้ กก็ ลายเป็นผู้สงู อายทุ ่ตี ้องเปล่ยี นสถานะ จากผูข้ ับเคลอ่ื นเศรษฐกิจของสงั คม มาเปน็ กลมุ่ คนทต่ี ้องเข้าสูภ่ าวะพ่ึงพึงจากสังคม โดยทีผ่ สู้ ูงอายุไมส่ ามารถหาขอ้ ใดๆ โต้แย้งได้เลย เพราะสังคมได้กา� หนดอตั ลกั ษณของความสูงอายไุ วแ้ ล้ว สงั คมมากกวา่ ทจี่ ะมเี ปา หมายในการสรา้ งครอบครวั แนวโน้มเพ่ิมขึ้นอย่างต่อเนื่อง ประกอบด้วยผู้ชาย ดว้ ยเหตผุ ลขา้ งตน้ จะเหน็ วา่ ความเจรญิ กา้ วหนา้ ใน 4.6 ลา้ นคน และผู้หญงิ 5.7 ลา้ นคน คิดเป็นสดั ส่วน สังคมไทยก่อให้การพัฒนาที่ส่งผลดีและผลกระทบ เพศของประชากรสงู อายเุ ทา่ กบั ผสู้ งู อายชุ าย 80 คน ต่อสังคม โดยเฉพาะผลกระทบทางด้านโครงสร้าง ตอ่ ผสู้ งู อายหุ ญงิ 100 คน (สถานการณผ์ สู้ งู อายไุ ทย ประชากรที่เปล่ียนแปลงอย่างรวดเร็ว ด้วยสาเหตุ 2558, 2559, น.22) มีการคาดการณ์ว่าสัดส่วน ของการมีอายุที่ยืนยาวขึ้นท�าให้อัตราการเสียชีวิต ประชากรวัยเด็กจะเท่ากับสดั สว่ นของประชากรวยั ของประชากรทตี่ า�่ ลง อตั ราประชากรกลมุ่ วยั สงู อายุ สงู อายุ ดว้ ยการเปลยี่ นแปลงดังกล่าวที่เกิดขึ้นเป็น จึงมีจ�านวนเพ่ิมข้ึน ขณะเดียวกันอัตราการเกิดของ เหตสุ า� คญั ทท่ี า� ใหภ้ าครฐั เลง็ เหน็ ความสา� คญั ของใน ประชากรก็ลดลง ท�าให้ประชากรกลุ่มวัยเด็กที่จะ เร่ืองนี้ จึงได้มีการวางแผน และก�าหนดนโยบาย เป็นก�าลังแรงงานในภายภาคหน้ากลับมีน้อยลง ดา้ นต่างๆ ทงั้ ดา้ นอุตสาหกรรม ดา้ นการลงทุน และ อย่างต่อเน่ืองเช่นกัน ด้วยภาวการณ์เปลี่ยนทาง ด้านสวัสดิการสังคม ที่มีความสอดคล้องกับการ โครงสร้างท่ีสวนทางกัน ส่งผลให้สังคมไทย เปลย่ี นแปลงทางโครงสรา้ งประชากรทเ่ี กดิ ขน้ึ ตลอด ในปัจจุบันกลายเป็น “สังคมผู้สูงอายุ” (Aging จนการรองรับสวัสดิการสังคมด้านผู้สูงอายุ เช่น Society)2 อยา่ งหลักเลี่ยงไม่ได้ แผนผู้สูงอายุแห่งชาติ พระราชบัญญัติผู้สูงอายุ 2546 ยุทธศาสตร์และมาตรการของแผน และ ประเทศไทยเข้าสสู่ งั คมผู้สูงอายุตงั้ แต่ ปี 2548 ปฏิญญาผู้สูงอายุไทย การก�าหนดนโยบายและ แลว้ ดว้ ยเหตผุ ลดงั กล่าวขา้ งต้น สัดส่วนโครงสร้าง แผนเหล่าน้ีเป็นพื้นฐานเบื้องต้นในการก�าหนด ประชากรในปัจจุบันเมื่อจ�าแนกประชากรออกเป็น แนวทางของการด�าเนินงาน ส่งเสริม คุ้มครองด้าน 3 กลุ่มใหญ่ๆ คือ ประชากรวัยเด็ก (อายุน้อยกว่า ผสู้ งู อายุ ใหเ้ กดิ ความเทา่ เทยี มและเปน็ ไปในทศิ ทาง 15 ป)ี วัยแรงงาน (อายุ 15-59 ปี) และวัยสูงอายุ เดยี วกนั ของหลายๆ ประเทศทว่ั โลกทลี่ ว้ นแตป่ ระสบ (อายุ 60 ปขี นึ้ ไป) ชว่ งระหวา่ งปี 2553-2558 สดั สว่ น กับปัญหาการเพ่ิมข้ึนของจ�านวนผู้สูงอายุอย่าง ประชากรในวัยเด็ก และประชากรวัยแรงงาน มี ต่อเน่ืองเช่นเดียวกัน แนวโน้มลดลง ขณะทส่ี ัดส่วนประชากรวัยสงู อายุมี 8 วารสารก่งึ วิชาการ

นโยบายและแผนทถ่ี กู กา� หนดขนึ้ มาเพอื่ รองรบั สโมสร หรือชมรม โดยอาจจะยึดความพร้อมของ สังคมผู้สูงอายุได้มีการปรับเปล่ียนหรือแก้ไขให้ ผู้สูงอายุเป็นหลัก การมุ่งเน้นส่งเสริมให้เกิดการ สอดคล้องกับสังคมที่เปลี่ยนแปลงไปในปัจจุบัน พัฒนาในศักยภาพและความสามารถของผู้สูงอายุ เพ่ือที่เนื้อหาต่างๆ ท่ีถูกก�าหนดข้ึนมีใจความท่ี น้ันเป็นการเตรียมความพร้อมในการเข้าสู่ “สังคม สอดรับกับความต้องการ ปัญหา การสง่ เสรมิ และ ผสู้ งู อายุอยา่ งสมบูรณ์” ในอีกไมเ่ กนิ 10 ปีข้างหน้า การคุ้มครองสิทธิของผู้สูงอายุให้ได้มากที่สุด เพื่อ น้ี ดว้ ยการมองถงึ ลกั ษณะของสงั คมทพี่ ร้อมไปด้วย ความเทา่ เทยี ม เปน็ ธรรม และสรา้ งคณุ ภาพชวี ติ ทดี่ ี ผสู้ งู อายทุ เ่ี ปน็ กา� ลงั หลกั ในการขบั เคลอ่ื นเศรษฐกจิ ให้แก่ผู้สงอายุในสังคมได้ โดยปัจจุบันใจความ และสังคมได้อย่างสมบูรณ์ ประกอบกับ “อคติ สา� คญั ในการระบสุ ทิ ธขิ องผสู้ งู อายมุ ลี กั ษณะของการ วัยสงู อายุ” ไดห้ ายไปจากสังคมอยา่ งถาวร ใหค้ วามชว่ ยเหลอื สง่ เสรมิ และคมุ้ ครอง การดา� เนนิ ชีวิตประจ�าวันของผู้สูงอายุในสังคม พร้อมทั้งการ “สงั คมผสู้ งู อาย”ุ สงั คมแหง่ การสรา้ งคณุ คา่ ของ สรา้ งเสรมิ คณุ ภาพชวี ติ ทดี่ ขี องผสู้ งู อายทุ งั้ ในปจั จบุ นั วัยสูงอายุด้วยความสามารถ ศักยภาพ และการ และอนาคตซงึ่ สอดคลอ้ งกบั ยทุ ธศาสตรท์ มี่ งุ่ เนน้ ดา้ น พัฒนาของสังคม กล่าวคือ การมองข้ามภาวะทาง การส่งเสริมและพัฒนาผู้สูงอายุ ประกอบดว้ ยการ สรีระร่างกายที่เปล่ียนแปลงไปตามกาลเวลาแล้ว ส่งเสริมสุขภาพปองกันการเจ็บป่วย และการดูแล หนั มามงุ่ เนน้ “คณุ คา่ ” ทค่ี วามสามารถ และศกั ยภาพ ตัวเองเบอ้ื งต้น ส่งเสริมการรวมกลุม่ และการสรา้ ง ของผสู้ งู อายุ ดว้ ยจติ ใจทเี่ คารพและยอมรบั ในคณุ คา่ ความเข้มแข็งให้ผู้สูงอายุ ส่งเสริมด้านการท�างาน ของความเปน็ มนษุ ยอ์ ยา่ งเต็มเปียม และหารายไดข้ องผสู้ งู อายุ และสนบั สนนุ ผสู้ งู อายทุ ่ี มศี กั ยภาพ (action ageing) การสง่ เสรมิ ใหผ้ สู้ งู อายุ บทความนจี้ ะกลา่ วถงึ สงั คมผสู้ งู อายทุ ง้ั ในระดบั ไดน้ า� ศกั ยภาพทมี่ ใี นตวั เองออกมาใชใ้ หเ้ กดิ ประโยชน์ จุลภาคและมหภาค โดยท่ีในระดับจุลภาคเป็น ต่อสังคมนั้นถือว่าเป็นการเพิ่มคุณค่าในตัวเองของ ลักษณะของวัยสูงอายุที่มีคุณค่าภายใต้การ ผสู้ งู อายุ ซง่ึ อาจจะเปน็ ไปในลกั ษณะของการรวมกลมุ่ เปลย่ี นแปลงทเ่ี กดิ ขน้ึ ในสงั คมทกุ ๆ ดา้ น การปรบั ตวั ทา� กจิ กรรมเพอื่ ประโยชนข์ องชุมชน และสงั คม หรือ จากภาวะพงึ่ พงิ สภู่ าวะสงู วยั อยา่ งมคี ณุ คา่ การเพม่ิ อาจจะเรียกอีกอย่างหน่ึงว่า “อาสาสมัคร” หรือ คุณค่าในตนเองผ่านกิจกรรมต่างๆ ในสังคม และ “จิตอาสา” การรวมกลุ่มเหล่าน้ีจะอยู่ในรูปแบบ การเรยี นรตู้ ลอดชวี ติ ของผสู้ งู อายุ สว่ นระดบั มหภาค เป็นลักษณะของการท�างานวิจัยกับผู้สูงอายุเพ่ือ เป็นการพัฒนาสู่นโยบายใหม่ต่อไป ซึ่งประเด็นน้ี ปท่ี 38 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 9

เป็นการสร้างองค์ความรู้ใหม่ผ่านกระบวนการวิจัย “สงู วยั ” อยา งมคี ุณภาพไดอ ยางไร? เชิงสรา้ งสรรค์และการวิจัยท่ีหลากหลายเพอ่ื รองรับ ทผ่ี า่ นมาเมอื่ จะกลา่ วถงึ “คนแก”่ กไ็ มเ่ ปน็ เรอ่ื ง สังคมผู้สูงอายุ โดยการวิจัยกับผู้สูงอายุจะได้อะไร มากกวา่ ทคี่ ดิ ทงั้ นบี้ ทความยงั สามารถสรา้ งมมุ มอง ที่น่าตกใจหรือสร้างความรู้สึกไม่ชอบใจมากนัก ใหม่ๆ ให้แก่ประชากรในกลุ่มวัยอื่นและสังคมให้มี เพราะวา่ คา� นี้ ในสมยั กอ่ นนนั้ เปน็ มมุ มองเชงิ บวกที่ ความรู้ความเข้าใจในกลุ่มวัยสูงอายุ เพื่อลดอคติ มองว่าคนแก่หมายถึงความ แก่กล้า และแก่วิชา ตอ่ ผสู้ งู อายจุ ากวยั ทเี่ ปน็ ภาวะพงึ่ พงิ มาสวู่ ยั แหง่ การ ซ่ึงน่าเคารพยกย่อง น่าภาคภูมิใจ และน่าเป็น เรียนรู้ พฒั นาตนเองและสงั คม แบบอยา่ งทด่ี ใี หแ้ กล่ กู หลาน แตม่ าในชว่ งยคุ หลงั ได้ มีการส่ือความหมาย “คนแก่” ว่า เหี่ยวย่น และ อย่างไรก็ตาม ผู้เขยี นไดน้ �าความรู้ความเขา้ ใจ ต่อมาในช่วงปี 2506 ได้เกิดการนิยามความหมาย จากเนื้อหาและประสบการณ์ทางการศึกษาและ ใหม่เป็น ค�าวา่ “ผสู้ ูงอาย”ุ โดยหลวงประสิทธิ์ สิทธิ การวิจัยท่ีผ่านมาในระดับปริญญาโท สาขาสังคม สนุ ทร เพราะมองวา่ คา� วา่ “คนแก”่ ทแี่ ปลความหมาย สงเคราะห์ศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์ หมวด วา่ เหย่ี วยน่ น้ีฟังแลว้ เกดิ ความร้สู กึ หอ่ เหย่ี วจติ ใจ จงึ วจิ ยั ทางสงั คมสงเคราะห์ กลมุ่ ชา� นาญการสวสั ดกิ าร ได้เปล่ียนใหม่เป็น ค�าว่า “ผู้สูงอายุ” นับแต่น้ันมา ผสู้ งู อายุ ทผี่ เู้ ขยี นมคี วามสนใจเปน็ พเิ ศษมารอ้ ยเรยี ง ท้ังน้ีในช่วงเวลาเดียวกันมีการก่อตั้งชมรมผู้สูงอายุ เปน็ เนอื้ หาทสี่ อดรบั กบั สถานการณป์ จั จบุ นั ผา่ นการ แห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์ โดย วเิ คราะห์ สงั เคราะหเ์ ก่ียวกับประเดน็ ผู้สูงอายุ และ ศาสตราจารย์นายแพทย์ประสพ รตั นากร ด้านการวิจัยในผู้สูงอายุท่ีมีความซับซ้อนมากข้ึน ประกอบกับปัจจุบันกลุ่มผู้สูงอายุในสังคมก็เป็น การนยิ ามความหมายผสู้ งู อายถุ อื เปน็ การสรา้ ง ประเด็นข้อท้าทายให้กับบุคคลท่ีมีโอกาสท�างาน “อตั ลกั ษณท์ างสงั คม”(Social Identity) ทกี่ า� หนดให้ ดา้ นน้ี เนอ่ื งจากสงิ่ ทไ่ี ดร้ บั จากกลมุ่ วยั สงู อายนุ นั้ มใิ ช่ ลักษณะทางกายภาพที่แสดงถึงความสูงอายุ แต่ เพียงปัจจุบันแต่กลับมีคุณค่าของอดีตที่ควรค่า ความจริงอัตลักษณ์ทางสังคมท่ีถูกก�าหนดข้ึนอาจ แก่การจดจ�าต่อไป ดังน้ัน กลุ่มผู้สูงอายุจึงเป็น จะไม่มีความสอดคล้องกับ “อัตลักษณ์ผู้สูงอายุ” ปูชนียบุคคลที่ส�าคัญย่ิงไม่น้อยกว่ากลุ่มวัยอ่ืนๆ ก็ได้ กลา่ วคือ สงั คมกา� หนดและมองวา่ เมอ่ื บคุ คลใด ในสังคมเลย กต็ ามทมี่ อี ายุ 60 ปบี ริบูรณ์ บุคคลนั้นก็กลายเป็น 10 วารสารก่งึ วิชาการ ผู้สูงอายุท่ีต้องเปล่ียนสถานะจากผู้ขับเคล่ือน เศรษฐกิจของสังคมมาเป็นกลุ่มคนท่ีต้องเข้าสู่ ภาวะพ่ึงพึงจากสังคมโดยที่ผู้สูงอายุไม่สามารถหา ข้อใดๆ โต้แย้งได้เลย เพราะสังคมได้ก�าหนด อัตลักษณ์ของความสูงอายุไว้แล้ว แต่ในความเป็น จรงิ น้ัน ผสู้ ูงอายุวยั ตน้ (อายุ 60-69 ปี) และผูอ้ ายุ วัยกลาง (70-79 ป)ี ยังคงเปน็ กลุ่มทมี่ ศี กั ยภาพและ มคี วามสามารถในการชว่ ยเหลอื ตนเองและชว่ ยเหลอื ผอู้ นื่ ไดอ้ ยา่ งสมบรู ณ์ เนอื่ งจากผสู้ งู อายทุ ง้ั 2 กลมุ่ น้ี ยังสามารถที่จะใช้พลัง พร้อมท้ังน�าความรู้และ

ประสบการณท์ ่ตี นเองท�างานมาน้ันสร้างประโยชน์ ดแู ลตนเอง (Self-Care) พงึ่ ตนเองได้ (Self-Reliance) ใหก้ บั ตนเองและสงั คมได้ ถงึ แมว้ า่ ลกั ษณะงานทไี่ ด้ และสามารถนา� ศกั ยภาพทมี่ อี ยใู่ นตวั ผสู้ งู อายนุ า� มา กระท�านั้นจะได้ค่าตอบแทนเป็นเงินทองหรือไม่ ใชใ้ หเ้ กดิ ประโยชนต์ อ่ ผอู้ นื่ และสงั คม ซง่ึ กส็ อดคลอ้ ง กต็ าม แตถ่ า้ สง่ิ ทท่ี า� นน้ั สง่ ผลตอ่ ความภาคภมู ใิ จให้ กบั กรอบแนวคดิ ของคณุ ภาพชวี ติ ในวยั สงู อายทุ จ่ี ะ กบั ตนเองกย็ อ่ มทจี่ ะสง่ ผลดตี อ่ สขุ ภาพของผสู้ งู อายุ ต้องพบเจอกับส่ิงแวดล้อมที่รายรอบอยู่ทุกด้าน เองดว้ ย กว่าที่ผู้สูงอายุคนหนึ่งสามารถท่ีจะมีคุณภาพใน ชีวิตที่ดีได้นั้นต้องอาศัยทั้งกาย จิต ปัญญา และ การน�าศักยภาพและความสามารถในตัวตน สังคม เขา้ มาเปน็ องคป์ ระกอบหลกั ของชีวติ พร้อม ออกมาใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อสังคมเป็นภาวะของ ท้ังการเรียนรู้เรียนราวท่ีเกิดการเปล่ียนแปลงใน ผู้สูงอายุท่ียังคงมีความคล่องแคล่ว กระตือรือร้น สังคมตลอดเวลา ซึ่งผู้สูงอายุเองนั้นก็ต้องมีการ เคล่ือนไหวทคี่ ล่องตวั และมปี ระสทิ ธิภาพ ประกอบ เตรยี มความพรอ้ มเพอ่ื รองรบั กบั การใชช้ วี ติ ใหไ้ ดใ้ น กับกระบวนการคิดและการเรียนรู้ยังคงมีความ ทกุ ๆ ดา้ น ทง้ั ด้านรา่ งกาย จติ ใจ และสงั คม เพ่ือให้ สมบรู ณถ์ งึ แมบ้ างครงั้ อาจจะเกดิ ความลา่ ชา้ ในการ เกดิ ความพรอ้ มการกา้ วยา่ งสวู่ ยั สงู อายอุ ยา่ งสงา่ งาม ประมวลข้อมูลต่างๆ แต่โดยภาพรวมแล้วยังคง นี้เป็นฐานหลักของการเพ่ิมคุณค่าให้กับตนเอง เป็นกลุ่มผู้สูงอายุท่ีสามารถเป็นก�าลังในการช่วย รู้คุณค่าผ่านความสามารถและทักษะต่างๆ ท่ีได้ ขบั เคลอ่ื นเศรษฐกจิ ของสงั คมไดด้ ี แนวคดิ ผสู้ งู อายุ แสดงออกมาด้วยความจริงใจ ซ่ึงการเป็นบุคคล ทย่ี งั คณุ ประโยชน์ (Productive Aging) มองวา่ การ “สูงวัย”อย่างมีคุณภาพน้ันมีความจ�าเป็นและ เปน็ ผสู้ งู อายทุ มี่ ศี กั ยภาพ มคี วามสามารถ มคี วามรู้ ส�าคัญอย่างยิ่งที่จะต้องเริ่มเตรียมความพร้อมหรือ ทกั ษะ และประสบการณใ์ นชวี ติ ของตนเองมาใชใ้ ห้ ปรบั เปลี่ยนจาก“ตัวตน” ของผสู้ งู อายุเป็นหลัก ทง้ั เกดิ ประโยชนต์ อ่ ตนเอง ผอู้ น่ื และสงั คม โดยผลจาก มุมมอง ทัศนคติ หรือกระทั่งการตีตราตัวเองตาม การได้ปฏิบัติเหล่าน้ีอาจจะได้รับท้ังค่าตอบแทน การก�าหนดความหมายทางสังคมเหมือนที่ผ่านมา และไม่ได้รับค่าตอบแทน แต่ส่ิงที่ผู้สูงอายุได้ ทั้งนี้การเป็นสูงวัยที่มีคุณภาพประกอบด้วย 4 ดี คือ ความสขุ ทางกาย จิต สังคม และจติ วิญญาณ ดงั น้ี ผสู้ งู อายทุ มี่ พี ลงั (Power) สามารถชว่ ยเหลอื ตนเอง 1. “คิดดี” การก�าหนดนิยามความหมายว่า ผสู้ งู อายเุ ปน็ กลมุ่ คนทต่ี อ้ งอยใู่ นภาวะพง่ึ พงิ มากกวา่ ท่ีจะอยู่ในสถานะของผู้ผลิตสร้างทางสังคม การ ถูกมองเช่นน้ีจากสังคมเหมือนเป็นการตีตราใน ความเช่ือเดิมท่ีว่าเม่ือเข้าสูงวัยสูงอายุเม่ือไหร่ บุคคลนั้นก็จะคลายเป็นบุคคลซ่ึงไร้ความสามารถ และศักยภาพในทันที พร้อมทั้งยังต้องเป็นกลุ่มท่ี รอคอยแต่ความช่วยเหลือจากบุคคลอ่ืนและสังคม เสมอไป ความเช่ือเดิมๆ ที่ฝังรากลึกในจิตใจของ คนไทยมาช้านานก็ยากที่จะเกิดการเปลี่ยนแปลง ปที่ 38 ฉบับท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 11

แม้กระท่ังตัวผู้สูงอายุเองก็มองตนเองเป็นดังเช่นท่ี การเรยี นรทู้ ี่ไม่หยุดนิ่ง ถูกสังคมตีตราหรือกล่าวหาไว้อย่างที่ยากท่ีเปล่ียน ของผู้สงู อายุ เชน่ กนั แตส่ งั คมปจั จบุ นั กบั หลายทศวรรษทผี่ า่ นมา น้ันได้เปล่ียนแปลงไปมาก ความเชื่อและมุมมองท่ี จะเป็นเสน้ ทางในการเปดโอกาส ถูกตีตราไว้น้ันเร่ิมเลือนหายไปจากสังคมทีละน้อย สูค่ วามรู้ใหมๆ่ ถึงแม้ว่าปัจจุบนั มุมมองเหล่านีย้ งั คงเหลอื อยู่ แตก่ ็ ไมย่ ากเกนิ ไปทจี่ ะปฏวิ ตั คิ วามคดิ และมมุ มองเกย่ี วกบั เพ่อื ใหเ้ ป็นส่วนหนง่ึ ในการ ผสู้ งู อายเุ สยี ใหมใ่ หก้ บั ประชาชนในสงั คม เพราะวา่ พฒั นาตนเองให้เกดิ ความกา้ วหนา้ สังคมปัจจุบันเป็นสังคมผู้สูงอายุ ทว่าจุดเริ่มต้น ของการเปลยี่ นแปลงทางความคดิ ในเรอื่ งนหี้ ากจะ และไมล่ า้ หลงั ดังค�ากล่าวทว่ี ่า ต้องเร่ิมที่ใครคนใดคนหน่ึงก่อน ควรจะเป็น “ผู้สูง “ไมม่ ีใครแกเ่ กนิ เรียน” นนั่ เอง อายุ” นั่นเอง ผู้สูงอายุเองควรเป็นกลุ่มแรกที่ลบ เลือนความเช่ือเหล่าน้ีออกไปจากความคิด แล้ว แบบใหม่ ดงั นน้ั จะเปน็ ไดว้ า่ ผสู้ งู อายจุ ะตอ้ งพบเจอ เปล่ียนทัศนคติการมอง “ตนเอง” ใหม่ หันมอง กับการเปล่ียนแปลงและการเรียนรู้เรื่องราวใหม่ๆ คณุ คา่ พลงั ศกั ยภาพ ความรแู้ ละความสามารถของ อยู่ตลอดเวลานับกว่าคร่ึงชีวิต ซ่ึงส่ิงเหล่านี้ก็เป็น ตนเองมากกว่าสรีระร่างกายท่ีแสดงออกจาก เร่ืองปกติธรรมดาท่ีเมื่อความก้าวหน้าเกิดขึ้นใน ภายนอก การท�าให้ตนเองเช่ือในตนเองเป็นสิ่งท่ี สงั คม ประชากรทอี่ าศยั อยใู่ นสงั คมกต็ อ้ งปรบั เปลยี่ น ส�าคัญอย่างยิ่ง เพราะว่าเมื่อตนเองมีความศรัทธา และเรยี นรวู้ ฒั นธรรม คา่ นยิ มใหมเ่ หลา่ นนั้ เพอ่ื การ และเชื่อม่ันในตนเองแล้วก็ไม่ใช่เรื่องยากเลยที่จะ ใชช้ วี ติ ตอ่ ไปในสงั คมอยา่ งมคี วามสขุ ทงั้ นผี้ สู้ งู อายุ ท�าให้คนในสังคมเช่ือเหมือนท่ีตัวเราเช่ือในตัวเอง ก็เช่นเดียวกันต้องเป็นกลุ่มคนที่มีโลกทัศน์ท่ี ดังนั้น ก่อนที่จะมีการปฏิวัติความคิดของคนใน เปดิ กวา้ งไมม่ มี มุ มองทแี่ คบ เรยี นรแู้ ละจดจา� เฉพาะ สังคมนนั้ ผู้สูงอายจุ ะต้องปฏิวัตคิ วามคดิ ความเช่อื เร่ืองราวของช่วงอายุที่ตนเองเกิดและคุ้นชินเพียง ทัศนคติ และมมุ มองท่มี ีตอ่ ตนเองเสียก่อน เท่านั้น แต่จะต้องขยันเรียนรู้เพิ่มเติมในนวัตกรรม ที่เกิดขึ้นมาในสังคมอย่างต่อเนื่อง เพื่อการรู้ 2. “ปัญญาดี” วัยสูงอายุเป็นวัยแห่งการ เทา่ ทนั โลกและเทคโนโลยใี นปจั จบุ นั เชน่ การตดิ ตอ่ ผ่านร้อนผ่านหนาวหรือผ่านประสบการณ์มา สอื่ สารทใ่ี ชโ้ ทรศพั ท์ การใชอ้ นิ เตอรเ์ นต็ และการฟงั ตลอดเกินครึ่งชีวิตจากยุคหนึ่งมาสู่อีกยุคหน่ึง เพลงออนไลน์ เปน็ ตน้ เทคโนโลยเี หลา่ นล้ี ว้ นแตเ่ ปน็ ซึ่งผู้สูงอายุต้องผ่านกับปัญหาอุปสรรคพร้อมทั้ง นวตั กรรมทเ่ี กดิ ขน้ึ ในสงั คมไทยยุคปัจจบุ นั ซ่ึงอาจ การกา้ วผา่ นของเรอ่ื งราวรา้ ยๆหรอื เรอื่ งราวดๆี มาแลว้ จะไมม่ อี ยใู่ นชว่ งอายเุ กดิ ของผสู้ งู อายแุ ตอ่ ยใู่ นชว่ ง ประสบการณท์ ่ีหลากหลายมักจะสอนเรื่องราวดีๆ บน้ั ปลายชวี ติ ของผสู้ งู อายอุ ยา่ งหลกี เลย่ี งไมไ่ ด้ เมอ่ื ใหแ้ กบ่ คุ คลเหลา่ นนั้ เสมอ การกา้ วผา่ นมาแตล่ ะยคุ เป็นเช่นน้ีผู้สูงอายุต้องกล้าท่ีจะเรียนรู้ และพัฒนา แตล่ ะสมยั ของผสู้ งู อายกุ จ็ ะทา� ใหต้ อ้ งประสบกบั การ ตนเองใหก้ า้ วทนั ความลา�้ หนา้ ของเทคโนโลยใี นโลก เปล่ียนแปลงไปพร้อมกับการปรับตัวเพ่ือรองรับ สังคมใหม่ วัฒนธรรมใหม่ และความก้าวหน้า 12 วารสารก่ึงวิชาการ

ปจั จบุ ันอยา่ งรู้เทา่ ทัน การเรยี นรูท้ ไ่ี ม่หยุดนิง่ ของผู้ เส่ียงเหล่านี้สามารถท่ีจะเกิดขึ้นกับผู้สูงอายุได้ สูงอายุจะเป็นเส้นทางในการเปิดโอกาสสู่ความรู้ ทุกคนถ้าเกิดไม่มีการเตรียมความพร้อมท่ีดีพอ ใหม่ๆ เพ่ือให้เป็นส่วนหน่ึงในการพัฒนาตนเองให้ โดยทกี่ ารเตรยี มความพรอ้ มนตี้ อ้ งมคี รบทกุ ดา้ นทงั้ เกิดความก้าวหน้าและไม่ล้าหลัง ดังค�ากล่าวท่ีว่า การเงิน ความมั่นคง และสุขภาพ โดยเฉพาะเรื่อง “ไม่มใี ครแกเ่ กินเรยี น” นั่นเอง “สขุ ภาพ” ตอ้ งมกี ารเตรยี มความพรอ้ มของการดแู ล สุขภาพระยะยาวเหมือนการหยอดกระปุกเงิน 3. “สขุ ภาพด”ี จากวลที วี่ า่ “การไมเ่ ปน็ โรคเปน็ ออมสนิ ทตี่ อ้ งใหก้ ารหยอดเหรยี ญทกุ วนั จนเหรยี ญ ลาภอันประเสริฐ” เป็นวลีท่ีอมตะสามารถใช้ได้ เต็มกระปุก การดูแลสุขภาพก็เช่นกันจะต้องใส่ใจ ในทุกยุคทุกสมัย และทุกวัย โดยเฉพาะกลุ่มวัย ดแู ลอยา่ งคอ่ ยเปน็ คอ่ ยไป ดแู ลแบบสะสมไปเรอ่ื ยๆ สูงอายุที่เป็นวัยเสี่ยงต่อการเป็นโรคต่างๆ ได้ง่าย ตัง้ แต่วยั รนุ่ วัยกลางคน และพัฒนาไปสู่วยั สูงอายุ เชน่ กลมุ่ โรคเรอื้ รงั ไดแ้ ก่ โรคเบาหวาน โรคความดนั เพราะวา่ การได้มาซงึ่ สขุ ภาพทีด่ ี แขง็ แรง ไร้โรคภัย โลหิตสูง โรคอ้วน โรคหวั ใจวาย โรคไตวาย โรคเข่า น้ันไม่สามารถท่ีจะออกก�าลังกายได้เพียง 1 วัน 1 ข้อเส่ือม และกลุ่มโรคอื่นๆ เช่น โรคทางสมอง เดือน หรือ 1 ปี แต่ต้องสะสมเร่ือยๆ ตลอดชีวิต โรคทางสายตา และโรคซึมเศร้า ฯลฯ โรคต่างๆ จงึ จะทา� ใหร้ า่ งกายของคนเราในชว่ งวยั เกษยี ณอายุ เหล่าน้ีมกั จะมาควบคกู่ บั วยั สงู อายุ เมอ่ื เปน็ โรคใด ไม่ต้องประสบกับปัญหาโรคภัยเข้ามารุมเร้า โรคหนึ่งก็มีความเสี่ยงสูงท่ีจะมีโรคอื่นๆ ตามมา มากมาย ดงั นนั้ การกา้ วยา่ งเข้าสวู่ ยั สงู อายอุ ยา่ งมี แทรกซ้อนได้อีกถึง 1-2 โรค หรอื มากกวา่ นัน้ และ คุณภาพและสง่างามไม่ใช่แค่เป็นการเตรียมความ ผลกระทบท่ีตามมาภายหลัง คือ สุขภาพท่ีไม่ดี พร้อมในเรื่องของเงินทองท่ีใช้ในการเลี้ยงดูตนเอง ดังน้ัน ผู้สูงอายุปัจจุบันหรือบุคคลที่ก�าลังเข้าวัย ในยามแกเ่ ฒา่ เทา่ น้นั แตท่ วา่ ด้านรา่ งกายเปน็ สิ่งที่ สูงอายุจะต้องให้ความส�าคัญในเร่ืองของการ ส�าคัญไม่ยิ่งหย่อนไปกว่ากัน เพราะถ้าผู้สูงอายุ “เตรียมความพร้อม” เป็นอย่างมาก เพราะภาวะ ออมเงนิ ไวม้ ากมายตงั้ แตช่ ว่ งวยั แรงงานโดยทไี่ มไ่ ด้ ใส่ใจเร่ืองการดูแลสุขภาพตนเองเลย ผลกระทบท่ี ตามมาพรอ้ มๆ ชว่ งวัยสูงอายุน้นั ก็คือ โรคภัยต่างๆ ซึ่งเงินออมเหล่านั้นท่ีเก็บสะสมไว้ตั้งชีวิตก็จะต้อง มลายหายไปกบั การนา� มารกั ษาโรคของตนเอง หรอื ถ้าร้ายไปกว่าน้ันก็อาจจะไม่มีโอกาสได้ใช้เงินก้อน น้ันเลยเพราะเสียชีวิตก่อน ท้ายท่ีสุดคนเราก็ต้อง ย้อนกลับมาท่องประโยคเดิมให้ข้ึนใจว่า “การไม่มี โรคเป็นลาภอันประเสริฐ” เพ่ือชีวิตสูงวัยอย่างมี คณุ ภาพ 4. “สังคมด”ี การเขา้ สวู่ ยั สูงอายเุ ม่ือสมัยก่อน คงไม่มีความจ�าเป็นหรือให้ความส�าคัญอะไร มากมายกบั เรอื่ งของการเตรยี มความพรอ้ มในดา้ น ปที่ 38 ฉบับที่ 1 มกราคม-เมษายน 2560 13

ต่างๆ เนื่องจากสังคมไทยเดิมเป็นระบบครอบครัว ตา่ งกเ็ ขา้ มาคน้ หาความเจรญิ กา้ วหนา้ ใหก้ บั ตนเอง ใหญ่ ให้ความส�าคัญในการเล้ียงดูผู้มีพระคุณ และครอบครัวที่สร้างใหม่อย่างสุขสันต์อยู่ใน โดยเฉพาะบิดามารดา ไม่มกี ารทอดท้งิ ให้เป็นบาป เมอื งใหญ่ จนลมื ทจี่ ะหนั กลบั ไปเลยี้ งดหู รอื ใหค้ วาม เมื่อมีเร่ืองของบาปบุญคุณโทษเข้ามาเกี่ยวข้อง ส�าคญั กับบดิ ามารดาของตนเอง สงั คมสมยั กอ่ นมกี ารเลยี้ งดบู ดิ ามารดาอยา่ งดดี ว้ ย กา� ลงั ที่สามารถดูแลได้ ขณะท่ีสงั คมไทยปจั จุบันน้ี ภายใต้สังคมที่เปลี่ยนแปลงไปมากในช่วง ถึงแม้ว่าจะยังคงมีแนวคิดในเร่ืองของบาปบุญ หลายทศวรรษที่ผ่านมาท�าให้เห็นได้ในส่วนท่ีดี คุณโทษ หรือบาปหนักเม่ือทอดท้ิงหรือไม่เลี้ยงดู และไม่ดี เพราะเมื่อผ่านช่วงเวลาหนึ่งแสดงให้เห็น บิดามาดาผูใ้ ห้กา� เนดิ แต่ด้วยความเปลี่ยนแปลงที่ ดา้ นมดื ของสงั คมออกมากม็ กั จะมอี กี ชว่ งเวลาหนง่ึ เกดิ ขนึ้ กบั สงั คมไทย การแขง่ ขนั ทส่ี งู ขน้ึ คา่ ครองชพี ท่ีแสดงให้เห็นด้านสว่างของสังคมออกมาเสมอ สูงไม่สอดคล้องกับรายได้ท่ีต้องใช้จ่ายกันใน เหมอื นดงั เชน่ สงั คมผสู้ งู อายใุ นปจั จบุ นั ทเ่ี ปน็ สงั คม ครอบครวั และความเสอื่ มของจติ ใจมนษุ ยท์ เ่ี ตบิ โต แหง่ การเปดิ โอกาสในการเรยี นรสู้ งิ่ ใหมๆ่ ปรบั เปลย่ี น สวนทางกับการเจริญของสังคม จึงส่งผลให้ ส่ิงเดมิ ๆ เพอ่ื สรา้ งความเจรญิ กา้ วหนา้ ให้กบั สงั คม จิตส�านึกในเรื่องเหล่าน้ีของคนในสังคมลดน้อย ท้ังน้ีสังคมปัจจุบันมีจ�านวนประชากรผู้สูงอายุ ถอยลงอย่างเห็นได้ชัดจากข่าวคราวหน้าโทรทัศน์ เพิ่มขึ้น เน่ืองด้วยปัจจัยในการเปลี่ยนแปลง หนังสือพิมพ์ ที่มักน�าเสนอข่าวการทอดท้ิงบิดา โครงสร้างด้านประชากร ดังน้ัน สังคมจะให้ความ มารดาใหอ้ าศยั อยบู่ า้ นเกา่ ๆ เพยี งลา� พงั โดยทล่ี กู ๆ ส�าคัญกับกลุ่มประชากรวัยเด็กและวัยแรงงาน 14 วารสารก่ึงวิชาการ มากกว่ากลุ่มวัยผู้สูงอายุไม่ได้ เพราะเมื่อจ�านวน ผสู้ งู อายุมสี ัดส่วนทีเ่ พม่ิ ขน้ึ สังคมกต็ อ้ งเปิดโอกาส และสร้างพื้นที่ให้แก่กลุ่มผู้สูงอายุด้วยเช่นกัน เพื่อ ใช้ในการแสดงพลังความสามารถ และศักยภาพ ในตนเองให้เกิดประโยชน์ต่อตนเองและสังคม เช่น การก่อต้ังชมรมผู้สูงอายุภายใต้การดูแลของ โรงพยาบาลของรัฐ การจัดต้ังกลุ่มอาชีพส�าหรับ ผสู้ ูงอายุในชุมชน การสร้างศูนย์อเนกประสงค์เพื่อ การท�ากิจกรรมร่วมกันระหว่างผู้สูงอายุในชุมชน และการท�าจิตอาสาในชุมชน การขยายอายุการ ท�างานส�าหรับบุคคลวัยเกษียณ เป็นต้น การเปิด โอกาสในเรื่องต่างๆ เหล่านี้จะช่วยสนับสนุน ให้ผู้สูงอายุได้เกิดความตระหนักในการพัฒนา คุณภาพชีวิตของตนเองให้เกิดประโยชน์สูงสุด กบั สงั คมและคนรอบขา้ ง กอปรกบั สงั คมกส็ นบั สนนุ ส่งเสริมให้พื้นท่ีและช่องทางท่ีเอ้ืออ�านวยในการ สรา้ งคณุ ค่าใหก้ บั ตนเองของผูส้ ูงอายุ

ท้ายท่ีสุดการเตรียมความพร้อมเข้าสู่สังคม ปจั จบุ ันผูส้ งู อายุ ผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์ในอีกไปเกิน 10 ปีข้างนี้ ที่สามารถด�ำเนนิ ชีวติ นอกจากที่สังคมต้องมีการเตรียมความพร้อมทาง ไดอ้ ย่างมคี วามสุขนั้น ด้านนโยบายและแผนงานต่างๆ ที่ก�ำหนดขึ้นเพ่ือ ถอื วา่ เปน็ กลุ่มทีเ่ รียนรู้ ช่วยเหลือ คุ้มครองและส่งเสริมสิทธติ ่างๆ ในสังคม จากการเปลีย่ นแปลงท่ีเกดิ ขนึ้ ใหก้ บั ผสู้ งู อายแุ ลว้ นน้ั ผสู้ งู อายเุ องจำ� เปน็ ตอ้ งสรา้ ง ในสงั คมได้เป็นอยา่ งดี ความพร้อมใหก้ ับตนเองทัง้ ทางดา้ นร่างกาย จิตใจ ทง้ั ยงั สามารถนำ� ความร้แู ละ สังคมและปัญญา ตามองค์ประกอบ 4 ดี ข้างต้น ศกั ยภาพทม่ี ีในตนเอง ทถ่ี า่ ยทอดใหเ้ หน็ วา่ การทผ่ี สู้ งู อายคุ นหนง่ึ สามารถ มาเป็นส่วนหนง่ึ ในการพฒั นา ท่ีจะเป็นกลุ่มผู้สูงอายุท่ีมีคุณภาพดีได้น้ันจ�ำเป็น ต้องอาศัยองค์ประกอบของความพร้อมในทุกมิติ ตนเองและสังคม ของร่างกายเป็นเครื่องมือในการสนับสนุนให้ผู้สูง อายุสามารถด�ำเนินชีวิตในช่วงบ้ันปลายได้อย่าง เป็นจริงท่ีมที ้ังแงบ่ วกและแงล่ บได้อยา่ งรเู้ ท่าทัน มีความสุขและเกิดความภาคภูมิใจและเห็นคุณค่า สูงวัยอย่างมีคุณภาพสามารถสร้างได้ด้วย ในตนเอง สอดคล้องกับแนวคิดการเห็นคุณค่าใน ตนเอง (self-esteem) ท่ีมองวา่ การมีความร้สู ึกทดี่ ี ตวั ของผสู้ งู อายเุ อง ประกอบกบั การเปดิ โอกาสและ กบั ตนเอง สรา้ งภาพพจนท์ ด่ี ี มองตนเองเปน็ คนทม่ี ี ความเข้าใจจากสังคมท่ีเห็นความส�ำคัญของผู้สูง คณุ คา่ มศี กั ยภาพและความสามารถ สง่ิ เหลา่ นล้ี ว้ น อายุ โดยการหยิบยื่นโอกาสดีๆ ทางสังคม แต่ เปน็ พลงั ทสี่ ำ� คญั ในการดำ� เนนิ ชวี ติ ในแตล่ ะวนั ของ กระนนั้ การเปดิ โอกาสเหลา่ นจ้ี ะเปน็ ผลสำ� เรจ็ ไดน้ นั้ ผู้สูงอายุเป็นอย่างมาก เช่น ท�ำให้ผู้สูงอายุจะมี ก็ต้องอาศัยความใส่ใจและความเชื่อม่ันในตนเอง ความเช่ือม่ันในตนเองสูงข้ึน กล้าท่ีแสดงออกหรือ ของผู้สูงอายุด้วย การเป็นผู้สูงอายุโดยท่ัวไปคือสิ่ง ถ่ายทอดองค์ความรู้ที่ตนเองผ่านการเรียนรู้ให้กับ ที่ประชาชนทุกคนจะต้องผ่านและพบเจออยู่แล้ว ผู้อื่นที่มีความสนใจ ท�ำให้ผู้สูงอายุมีความมุมานะ กอ่ นถงึ ชว่ งของการเสยี ชวี ติ แตก่ ารเปน็ ผสู้ งู อายทุ ม่ี ี และพยายามพฒั นางานในหนา้ ทต่ี นเองรบั ผดิ ชอบ คุณภาพได้นั้นต้องอาศัยการสะสมประสบการณ์ ให้ออกมามีคุณภาพและมีประสิทธิภาพมากท่ีสุด และความสามารถในช่วงเวลาของการเป็นวัยเด็ก ท�ำให้เกิดความรู้สึกดีกับตนเองและผู้อ่ืนในสังคม และวยั แรงงาน เพราะการเรยี นรจู้ ากประสบการณ์ ท�ำให้ไม่รู้เศร้าใจหรือเสียใจเมื่อถูกเหยียบย่�ำจาก ในอดีตของตนเองสามารถเข้าใจได้ชัดเจนกว่าการ บุคคลภายนอก และท�ำให้ผู้สูงอายุมีเพื่อนเพิ่ม เรยี นรใู้ นหอ้ งเรยี น ซงึ่ สว่ นนจ้ี ะกลา่ วรายละเอยี ดใน มากขึ้น ดังนั้น การเห็นคุณค่าในตนเอง (self- หัวข้อถัดไป นอกจากจะเป็นการสะสมความรู้และ esteem) เป็นจุดเริ่มต้นที่ส�ำคัญในการพัฒนา ประสบการณแ์ ลว้ นน้ั ในสว่ นของสขุ ภาพและรา่ งกาย ตนเองของผู้สูงอายุก่อนที่จะไปสู่การพัฒนาทาง สงั คมต่อไป เนือ่ งจากความภมู ใิ จในตนเองจะชว่ ย ผลักให้ผู้สูงอายุกล้าท่ีจะเผชิญกับโลกแห่งความ ปที ี่ 38 ฉบบั ที่ 1 มกราคม-เมษายน 2560 15

กต็ อ้ งอาศยั การดแู ลอยา่ งสมา�่ เสมอ เพอื่ การพฒั นา เปน็ อยา่ งมากเมอ่ื ตอ้ งถกู ตดั ขาดออกจากวฒั นธรรม สู่การเป็นผู้สูงอายุท่ีมีคุณภาพท่ีดีรอบด้านทั้ง ท่ีตนเองคุ้นเคย และปฏิบัติอยู่เป็นประจ�าได้ และ ร่างกาย ความคดิ จิตใจ และประสบการณ์ความรู้ เมื่อได้มาอยู่ในวัฒนธรรมใหม่ก็ท�าให้สภาพจิตใจ เพอื่ การถ่ายทอดสรู่ ุ่นหลังตอ่ ไป เกดิ ความไมส่ งบหรอื ยอมรบั ไมไ่ ด้ จนสง่ ผลกระทบ “ผสู ูงอาย”ุ ภายใตการเปลี่ยนผา นทางสงั คม ให้ประสิทธิภาพการท�างานลดน้อยลง ดังนั้น ผู้สูงอายุต้องเปิดกว้างทางความคิดใหม่ๆ เพ่ือ การเปล่ียนแปลงท่ีเกิดขึ้นกับสังคมไทยต้ังแต่ พร้อมเรียนรู้และยอมรับกับการพัฒนาใหม่ๆ ที่จะ อดีตจนถึงปัจจุบันเป็นการพัฒนาในแบบลักษณะ เกิดข้ึนอย่างต่อเน่ืองและตลอดเวลา พร้อมไปกับ กา้ วกระโดดทรี่ บั คา่ นยิ มตา่ งๆ มาจากชาตติ ะวนั ตก การปรับตัวให้สามารถใช้ชีวิตในสังคมปัจจุบันได้ ทงั้ ดา้ นสังคมและวฒั นธรรม จนท�าให้ประเทศไทย อย่างมคี วามสุข ในชว่ งหลายทศวรรษทผี่ า่ นมาเกดิ การพฒั นาอยา่ ง รวดเรว็ ทง้ั ดา้ นเศรษฐกจิ สงั คม และวฒั นธรรม เมอ่ื การปรบั ตวั เขา้ สบู่ ทบาทของผสู้ งู อายเุ ปน็ เรอ่ื ง สังคมเกิดการพัฒนาแล้วประชากรท่ีอาศัยอยู่ใน ที่ยาก เพราะคนคนหน่ึงขณะที่มีอายุ 50-59 ปี ประเทศก็ต้องเกิดการปรับตัวให้มีความเท่าทันกับ ยังคงสามารถแสดงบทบาทหน้าท่ีในสังคมได้ คา่ นยิ มความทนั สมยั ทหี่ ลง่ั ไหลเขา้ มาใหค้ นไทยได้ เหมอื นบคุ คลอน่ื แตเ่ มอ่ื อายไุ ดป้ รบั เปลย่ี นเปน็ อายุ สมั ผัสและเรียนรู้ ประชากรวยั สูงอายุก็เป็นอีกหนึ่ง 60 ปี (เพ่ิมแค่ปีเดียว) บทบาทหน้าที่ การท�างาน กลมุ่ ทต่ี อ้ งมกี ารปรบั เปลย่ี นและเรยี นรคู้ า่ นยิ มและ ของผู้สูงอายุก็ถูกจ�ากัดกรอบให้แคบลงอย่างเห็น ความทันสมัยท่ีเข้ามา ซึ่งบางคร้ังเมื่อผู้สูงอายุ ได้ชัดจากค�าว่า “ผู้สงู อายุ” การทา� งานไม่ไดร้ ับการ ไม่สามารถที่จะปรับตัวหรือเรียนรู้วัฒนธรรมต่างๆ สนับสนุน ถูกเลิกจ้างงานเนื่องจากถูกมองว่า ที่เข้ามาได้อย่างรวดเร็ว หรือเป็นการปิดกั้นทาง ผลิตผลไม่ได้คุณภาพเหมือนวัยแรงงาน เป็นต้น ความคดิ อาจจะสง่ ผลใหเ้ กดิ การชอ็ คทางวฒั นธรรม สง่ิ เหลา่ ล้วนเป็นข้อจ�ากัดทีผ่ ูส้ งู อายยุ ากจะปรบั ตัว (Cultural Shock) ได้ กลา่ วคอื เมอ่ื วฒั นธรรมใหมๆ่ ไดใ้ นทนั ทที นั ใด เดก็ วยั รนุ่ ยงั มกี ารอบรมสงั่ สอนให้ เข้ามาผู้สูงอายุบางกลุ่มอาจเกิดความวิตกกังวล เปน็ ผใู้ หญท่ ่ดี ีอย่างไร ตอ้ งทา� อะไรบ้าง แตส่ �าหรับ 16 วารสารก่งึ วชิ าการ ผู้สูงอายุไม่มีการฝกฝนให้เป็นผู้สูงอายุ เพราะ

ลักษณะของวัฒนธรรมสมัยใหม่ท่ีต่างคนต่างอยู่ ตามทต่ี นเองไดส้ ะสมมา ถงึ แม้ว่าปัจจบุ ันสังคมจะ ตวั ใครตวั มนั มกี ารชว่ ยเหลอื ซง่ึ กนั นอ้ ยลง ดงั นนั้ จงึ เปดิ กวา้ งขน้ึ ใหส้ ามารถจา้ งงานตอ่ ไดจ้ นถงึ อายุ 65 ท�ำให้บุคคลท่ีต้องอาศัยอยู่ในสังคมสมัยได้ต้อง ปี ถงึ จะตอ้ งออกจากงาน แตภ่ ายหลงั จาก 65 ปแี ลว้ สามารถช่วยเหลือตนเองได้โดยไม่ต้องพึ่งพาผู้อ่ืน ก็ต้องออกอย่างหลีกเล่ียงไม่ได้ ผู้สูงอายุหลายคน ตอ้ งมคี วามสามารถแบบพหสู ตู ร และรอบรทู้ กุ เรอื่ ง ยังไม่พร้อมที่จะเตรียมตัวกับการท่ีต้องอยู่บ้าน ด้วยเหตุผลข้างต้นน้ีจึงท�ำให้ผู้สูงอายุที่ต้องอยู่ต่อ เพราะปกติทุกเช้าก็ต้องเร่ิมต่ืนเพ่ือออกไปท�ำงาน ไปถงึ 10-20 ปขี า้ งหนา้ นท้ี สี่ งั คมไดก้ ลายเปน็ สงั คม ทีร่ ัก และเม่อื วันหนงึ่ ไมส่ ามารถท�ำงานเหล่าน้ันได้ ผู้สูงอายุสมบูรณ์แล้วจะต้องมีความพร้อมทั้งทาง แล้ว ผู้สูงอายุหลายรายท่ีผันตัวเองมาเป็นแม่บ้าน รา่ งกาย จติ ใจ และความรคู้ วามสามารถทรี่ อบดา้ น ให้กับครอบครัวอย่างเต็มตัว ใช้เวลาทั้งวันในการ จงึ จะสามารถอยู่รอดในสังคมอนาคตได้ ดูแลบ้าน ทำ� อาหาร ทำ� ความสะอาดบา้ น และการ ดูแลหลาน การปรับเปล่ียนตนเองมาท�ำงาน ปจั จบุ นั ผสู้ งู อายทุ ส่ี ามารถดำ� เนนิ ชวี ติ ไดอ้ ยา่ ง ลักษณะนี้ก็เพราะยังไม่คุ้นชินกับการท่ีต้องน่ังหรือ มีความสุขนั้นถือว่าเป็นกลุ่มที่เรียนรู้จากการ นอนอยกู่ บั บา้ นเฉยๆ ทำ� ใหเ้ กดิ ความรสู้ กึ เบอ่ื หนา่ ย เปลี่ยนแปลงทีเ่ กิดขึ้นในสังคมได้เป็นอยา่ งดี ท้ังยงั โดดเดี่ยว โดนทอดทิ้ง ไร้ค่า ไม่มีประโยชน์ หรือ สามารถน�ำความรู้และศักยภาพที่มีในตนเองมา ความคิดต่างๆ นานา เมื่อความรู้สึกเหงาและไม่มี เปน็ สว่ นหนง่ึ ในการพฒั นาตนเองและสงั คม เพอ่ื ไม่ เพื่อนพูดคุยเหมือนเช่นทุกวันที่ไปท�ำงาน ดังนั้น ให้ตนเองต้องเป็นภาระทางสังคม สอดคล้องกับ การท่ีได้ลุกขึ้นมาขยับแขนขาในการช่วยแบ่งเบา แนวคิดทฤษฎีการปรับตัวที่มองว่าเป็นการกระท�ำ ภาระงานบ้านของครอบครัว หรือของลูกๆ แล้ว และความรู้สึกของผู้สูงอายุที่ได้มีการตอบสนอง นอกจากท�ำใหห้ ายจากอาการตา่ งๆ ข้างต้นได้แล้ว ตอ่ การเปลยี่ นแปลงทเี่ กดิ ขน้ึ ในสงั คมทง้ั ภายในและ ภายนอกรา่ งกาย โดยไม่เกิดการตอ่ ต้านทางสงั คม สิ่งเหล่าน้ีจะแสดงออกมาทางพฤติกรรมและการ แสดงออกทางสังคมว่าสามารถปรับเปล่ียนตนเอง ได้อยา่ งเหมาะสมทัง้ ทางร่างกาย จิตใจ และสังคม เพ่ือด�ำเนินชีวิตในสังคมปัจจุบันอย่างมีความสุข ซึ่งผู้สูงอายุเหล่านี้ได้เกิดขึ้นในสังคมไทยมากขึ้น เรือ่ ยๆ นบั จากชว่ งทศวรรษท่ีผ่านมา เน่อื งจากการ เปลยี่ นแปลงเขา้ ส“ู่ สงั คมผสู้ งู อาย”ุ (อยา่ งสมบรู ณ)์ เม่ือสังคมเปล่ียนผู้สูงอายุก็ต้องปรับการใช้ชีวิตให้ เหมาะสมเพ่ือเพิ่มคุณค่าให้กับตนเองด้วยการ ปรบั ตวั ใหเ้ หมาะสมกบั สภาวะทางสังคมได้ ดังน้ี 1. การแบ่งเบาภาระใหก้ ับครอบครวั เมื่ออายุ 60 ปีบริบูรณ์ บุคคลนั้นจะเป็นผู้สูงอายุทันทีและ ต้องออกจากงานไปรับเงินบ�ำเหน็จหรือบ�ำนาญ ปีที่ 38 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 17

ยังสามารถช่วยเพ่ิมพลังและคุณค่าในตนเองได้ พยายามหาพ้ืนที่ที่ใกล้บ้านเข้าท�างานอาสาสมัคร อย่างดีอีกด้วย เพราะการได้ช่วยเหลือครอบครัว เพ่ือความสะดวกในการเดินทาง การรวมกลุ่มเป็น แม้อาจจะไม่ต้องใช้ความรู้ที่เคยได้เรียนรู้และ ไปในลักษณะชมรมผู้สูงอายุตามโรงพยาบาล ท�างานมา แต่ผลตอบรับท่ีได้มาคือความภูมิใจใน ของรัฐ โดยหน้าที่หลักเป็นด้านการบริการ การให้ ตนเองเชน่ กนั คา� ปรกึ ษาเบอื้ งตน้ การคดั กรองผปู้ ว่ ย การกดบตั รควิ การร่วมกิจกรรมอื่นๆ ที่โรงพยาบาลสนับสนุน 2. การทํางานอาสาสมัคร การเปล่ียนแปลง เปน็ ตน้ กรณผี สู้ งู อายทุ ท่ี า� หนา้ ทเ่ี ปน็ อาสาสมคั รใน ท่ีเกิดข้ึนต่อเน่ืองของสังคมไทยเป็นเหตุผลที่ โรงพยาบาลของชมรมผสู้ งู อายปุ ระจา� โรงพยาบาล ผู้สูงอายุท่ียังคุณประโยชน์ หรือผู้สูงอายุที่มี ธรรมศาสตรเ์ ฉลมิ พระเกยี รตทิ ผี่ เู้ ขยี นไดไ้ ปสมั ภาษณ์ ศักยภาพไม่ต้องการให้ตนเองเป็นภาระของสังคม มาน้ันโดยภาพรวมแล้วในชมรมก็จะมีจ�านวนผู้สูง ดว้ ยการใชค้ วามรแู้ ละความสามารถของตนเองเพอ่ื อายุเปน็ สมาชิกอยปู่ ระมาณ 80 กวา่ คน แตก่ จ็ ะมี สรา้ งประโยชนใ์ หก้ บั สงั คมแทน สอดคลอ้ งกบั ทฤษฎี ผสู้ งู อายอุ ยอู่ กี กลมุ่ ทเ่ี ลง็ เหน็ ถงึ ความรแู้ ลศกั ยภาพ กิจกรรม (Activity Theory) ท่ีเชื่อว่าผู้สูงอายุเป็น ในตนเองไดใ้ ชเ้ วลาวา่ งในสว่ นทนี่ อกเหนอื จากการ กลุ่มที่มักจะชอบและมีความสุขเป็นพิเศษกับการ ทา� กจิ กรรมรว่ มกบั เพอ่ื นๆมาเปน็ อาสาสมคั รชว่ ยเหลอื ได้เข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม โดยท่ีกิจกรรมเหล่า งานเจ้าหน้าที่พยาบาลในการบริการผู้ป่วยทั่วไป นน้ั จะตอ้ งเปน็ กจิ กรรมทตี่ นเองพอใจและสนใจทจ่ี ะ สว่ นเขตพนื้ ทตี่ า่ งจงั หวดั เชน่ โรงพยาบาลปา่ พะยอม เข้ารว่ มจรงิ ๆ เพราะผู้สงู อายุจะสามารถมีความสขุ จังหวัดพัทลุง ท่ีมีกลุ่มผู้สูงอายุและชาวบ้านที่ ได้จากการได้ร่วมท�ากิจกรรมกับเพื่อนฝูงและ ย่างเข้าสู่วัยสูงอายุหมุนเวียนกันมาท�าหน้าท่ีอาสา กลุ่มคนวัยต่างๆ ส่วนใหญ่แล้วผู้สูงอายุกลุ่มนี้ สมคั รประจา� ภาระหนา้ ทง่ี านของอาสาสมคั รกลมุ่ นี้ มักเป็นกลุ่มท่ีมีความรู้หรือศักยภาพในตนเอง เช่น แตกตา่ งจากอาสาสมคั รในเขตพนื้ ทเ่ี มอื ง กลา่ วคอื ผู้สูงอายุที่มีการศึกษาที่หลังจากการเกษียณอายุ ปฏบิ ตั งิ านในชมุ ชนบรเิ วณเขตพนื้ ทร่ี บั ผดิ ชอบของ งาน ยังคงต้องการใช้ความรู้ที่มีในตนเองให้เกิด โรงพยาบาลด้วยการลงไปให้ความรู้เร่ืองสุขภาพ ประโยชนต์ อ่ สงั คมดงั เดมิ กลมุ่ นสี้ ว่ นใหญจ่ ะปฏบิ ตั ิ อนามัย ไปดูแลเพ่ือนบ้านท่ีเจ็บป่วยและนอนติด หน้าที่ตามเขตพ้ืนท่ีเมืองทั้งกรุงเทพมหานคร และ เตียงอยู่ที่บ้าน (เพ่ือนช่วยเพ่ือน) ดูแลท้ังกลุ่มเด็ก ตามจังหวัดใหญ่ๆ ขณะท�างานก็จะท�าอยู่พื้นที่ใน สตรีมีครรภ์ และกลุ่มวัยสูงอายุในชุมชนด้วย ด้วย เขตเมอื งและใกลบ้ า้ น ดงั นน้ั เมอ่ื เกษยี ณอายแุ ลว้ ก็ 18 วารสารกึง่ วชิ าการ

สภาพแวดล้อมที่แตกต่างกันจึงส่งผลให้ภาระงาน และพูดคุยกับผู้อื่นตลอดเวลาท้ังต่างวัยและวัย ที่ได้รับมีความแตกต่างกันเช่นกัน ทั้งนี้งานอาสา เดียวกัน พร้อมท้ังได้สังคมใหม่ที่สร้างความสุขใน สมัครเหล่าน้ีมีท้ังท่ีได้ค่าตอบแทนเพียง 600 บาท ช่วงบ้ันปลายชีวิต การได้ท�ำงานหรือการพบปะ ตอ่ เดอื น กบั อกี สว่ นหนง่ึ ทอี่ าจจะไมไ่ ดค้ า่ ตอบแทน พดู คยุ แลกเปลยี่ นกบั เพอื่ นวยั สงู อายเุ ดยี วกนั มสี ว่ น ใดๆ เลย แตส่ ิง่ ทอ่ี าสาสมคั รเหล่านใ้ี ห้ความส�ำคัญ ช่วยในเร่ืองปัญหาทางสมอง ปัญหาโรคซึมเศร้า และได้รับเหมอื นกนั คอื “ความสุข” และ “รอยยิ้ม” และปัญหาการไม่เห็นคุณค่าในตนเอง การได้ท�ำ พร้อมทงั้ ค�ำ “ขอบคณุ ” จากผู้ปว่ ยและญาติที่ไดร้ ับ กิจกรรมร่วมกับผู้อ่ืนในช่วงบ้ันปลายชีวิตแบบน้ีมี ความช่วยเหลอื ประโยชน์มากกวา่ โทษอย่างชดั เจน การปรับตัวจากผู้สูงอายุที่สังคมมองว่าอยู่ใน 3. การเปน็ ปราชญช์ าวบา้ น ประชากรในสงั คม ภาวะพง่ึ พงิ มาสกู่ ารเหน็ คณุ คา่ ในตนเองดว้ ยการมา ปจั จบุ นั ตา่ งมกี ารแขง่ ขนั กนั สงู มากขน้ึ ผคู้ นจำ� นวน เปน็ อาสาสมคั รผสู้ งู อายถุ อื เปน็ การเพมิ่ คณุ คา่ และ ไม่น้อยท่ีอาศัยอยู่ต่างจังหวัดในแต่ละปีที่ทยอย นำ� ศกั ยภาพทม่ี ใี นตนเองออกมาใชใ้ หเ้ กดิ ประโยชน์ ออกไปหางานท�ำที่เมืองใหญ่ เพ่ือการเล้ียงดู ตอ่ ตนเองและสงั คมดว้ ย กลา่ วคอื การปฏบิ ตั หิ นา้ ที่ ครอบครัว การแก่งแย่งกันเพ่ือได้มาซ่ึงเงินทองใน อาสาสมคั รตรงนผ้ี สู้ งู อายไุ ดป้ ระโยชนเ์ รอ่ื งสขุ ภาพ ปัจจุบันเป็นเร่ืองท่ีชินตากับผู้คนในสังคม บางคร้ัง ร่างกาย เพราะการท�ำงานเป็นการออกก�ำลังกาย ความจำ� เปน็ เปน็ ตวั ผลกั ดนั ใหค้ นแหเ่ ขา้ สเู่ มอื งใหญ่ เนอื่ งจากการขยบั รา่ งกายอยตู่ ลอดเวลา ทง้ั ยงั ไดใ้ ช้ และบางคนได้กลับบ้านก็ต่อเม่ือเกษียณอายุงาน สมองในการจัดการและแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า ของตนเองแล้ว ซ่ึงช่วงนั้นก็อาจจะกลายเปน็ วยั สงู กรณีเกิดอุปสรรค สุขภาพจิตดีด้วยการได้พบเจอ อายุไปแล้ว เมื่อร่างกายที่แก่ลงไม่สามารถท�ำงาน เมอื งใหญไ่ ดก้ ต็ อ้ งกลบั บา้ นตา่ งจงั หวดั ซงึ่ เปน็ พน้ื ท่ี ท่ีเต็มไปด้วยความรักและความผูกพัน ถึงแม้ ร่างกายจะท�ำงานหนักไม่ไหว แต่ความรู้ท่ีเคย ส่ังสมมาตลอดเกินคร่ึงชีวิตของผู้สูงอายุนั้นก็ สามารถท่ีจะน�ำมาสร้างประโยชน์ให้แก่สังคม บา้ นเกดิ ได้ หรอื ไมก่ อ็ าจจะเปน็ ความรเู้ ดมิ ๆ ทไ่ี ดร้ บั การตกทอดมาจากบรรพบุรุษมาสู่ลูกหลานเพ่ือ รอคอยการเผยแพร่และท�ำประโยชน์ให้กับสังคม ในฐานะ “ปราชญ์ชาวบ้าน” ผู้สูงอายุกลุ่มน้ีเป็น กลุ่มที่มีความรู้รอบด้านโดยเฉพาะเรื่องประเพณี และวฒั นธรรมเกา่ กอ่ น เปน็ บคุ คลทไ่ี ดร้ บั การเคารพ และนบั หนา้ ถอื ตาจากชาวบา้ นทอี่ าศยั อยใู่ นชมุ ชน นั้น ผู้สูงอายุกลุ่มนี้มักถูกเชิญไปตัวแทนใน การประกอบพิธีทางศาสนา หรืองานพิธีการ แต่งงาน และงานบวชตา่ งๆ ปที ี่ 38 ฉบับที่ 1 มกราคม-เมษายน 2560 19

การเป็นปราชญ์ชาวบ้านในชุมชนเป็นการ รทู้ ส่ี ามารถนา� ไปปฏบิ ตั ไิ ดจ้ รงิ ในโลกทมี่ คี วามเจรญิ สรา้ งคณุ คา่ ในตนเองอยา่ งชดั เจน ดว้ ยการนา� ความ ก้าวทางเทคโนโลยีอย่างกว้างขวาง ท้ังนี้กลุ่ม รู้ของตนเองท่ีได้รับการถ่ายทอดมาจากบรรพบุรุษ ผู้สูงอายุเป็นอีกกลุ่มหน่ึงท่ีสามารถน�าแนวคิด หรือจากการเรียนรู้ผ่านประสบการณ์ในช่วงชีวิต การเรียนรู้ตลอดชีวิตนี้มาปรับใช้ เน่ืองจากใน หน่ึง สิ่งเหล่าน้ีล้วนสะท้อนให้เห็นถึงการกล้าที่จะ อนาคตผู้สูงอายุเป็นกลุ่มประชากรท่ีมีจ�านวนมาก ยอมรับการเปล่ียนแปลงที่เกิดขึ้นกับตนเองทั้งทาง เกินครึ่งในสังคมของกลุ่มประชากรทั้งหมด ซ่ึงวัย ด้านร่างกายและสังคม แล้วยังสามารถดึงความ แรงงานในปัจจุบันจะกลายเป็นผู้สูงอายุในอีก สามารถและความรู้ท่ีมีในตนเองน�ามาใช้ให้เกิด 10-20 ปขี า้ งหนา้ นี้ ทงั้ นกี้ ารสนบั สนนุ ใหม้ กี ารเรยี นรู้ ประโยชนก์ บั ตนเองและสังคมไดอ้ ยา่ งมีคุณคา่ ตลอดชวี ติ นกี้ เ็ พอื่ เปน็ การรองรบั ประชากรผสู้ งู อายุ การเรยี นรตู ลอดชีวิตของผสู ูงอายุ ที่มีคุณภาพในอนาคตด้วย โดยเฉพาะผู้สูงอายุท่ี ต้องใช้การเรียนรู้แบบองค์รวมมาเป็นตัวช่วยขับ การเปลี่ยนแปลงท่ีเกิดข้ึนในสังคมปัจจุบัน เคลอื่ นมมุ มองและความคดิ ใหมๆ่ ในสงั คม เพอ่ื การ สร้างการเรียนรู้ให้กับคนทุกกลุ่มวัย ท้ังวัยเด็ก วัย อยู่ร่วมกับการเปลี่ยนแปลงที่เกิดข้ึนตลอดเวลาได้ แรงงาน และแมก้ ระทงั่ วยั สงู อายุ ถงึ แมว้ า่ จะเปน็ วยั อยา่ งมีความสขุ นั่นเอง แหง่ ช่วงบนั้ ปลายชวี ิตแลว้ กต็ าม แตก่ ารเรียนรู้ก็ยัง สรางองคความรูใหมผานกระบวนการวิจัยเชิง ไม่ถึงจุดจบส�าหรับคนวัยนี้เช่นกันส�าหรับสังคม สรา งสรรค ปัจจบุ ัน การรบั วฒั นธรรมใหมๆ่ มาจากสงั คมตะวนั ตก ด้วยแนวคิดในการเรียนรู้ตลอดชีวิตที่มุ่งเน้น ของสงั คมไทยปจั จบุ นั ทา� ใหเ้ กดิ การคดิ คน้ นวตั กรรม ให้เกิดการเรียนรู้แบบองค์รวมที่มีการผสมผสาน ที่สร้างคุณประโยชน์ให้กับสังคมไทยมากมาย กันระหว่างความรู้ในระบบและนอกระบบเพื่อ การเปิดกว้างในการเรียนรู้ส่ิงใหม่อยู่ตลอดเวลา การพฒั นาผเู้ รยี นใหเ้ กดิ การเรยี นรทู้ รี่ อบดา้ น โดยท่ี ของสังคมไทยเป็นเหมือนประตูชัยที่เปิดกว้างไว้ การเรียนรู้ลักษณะนี้มีการพัฒนาการเพื่อการเรียน 20 วารสารกึ่งวิชาการ

ประสบการณชวี ิตท่ผี า่ นมาผนวกกบั ความรู้ท่ีได้รับ เป็นสว่ นช่วยยืนยันถึงความมีคุณค่าในตวั ตนของผู้สงู อายุไดเ้ ป็นอย่างดี คุณคา่ และความรเู้ ป็นสงิ่ ทีอ่ ยภู่ ายใน ถ้าไม่เกิดการกระตุน้ หรอื การสนองตอบในความร้เู หล่านัน้ ก็ยากที่สิ่งตา่ งๆ เหลา่ น้ี จะออกมาจากตวั ของผสู้ ูงอายเุ อง เพ่ือรองรับความเจริญก้าวหน้าเข้าสู่ประเทศไทย จะเป็นค้นคว้าความรู้ใหม่ได้โดยตนเอง และเพ่ือ น้ันเอง ทั้งน้ีการเปิดรับสิ่งต่างๆ ที่เข้ามาต้อง ตนเอง 2) การเรยี นรใู้ นระบบโรงเรยี นทง้ั ของภาครฐั ผ่านการพิจารณาถึงความเหมาะสมและความ และเอกชนที่ศึกษาเรียนรู้ตามหลักสูตรตาม เป็นไปได้ท่ีจะน�าเข้ามาปฏิบัติในสังคมหรือไม่ กระทรวงศึกษาได้ก�าหนดพร้อมกับการถูกก�าหนด เนื่องจากมุมมองในวัฒนธรรมของแต่ละพื้นท่ีมี ผา่ นสงั คมทเ่ี ปลยี่ นแปลง ซง่ึ การเรยี นรลู้ กั ษณะนจ้ี ะ ความแตกต่างกัน ซ่ึงจะเป็นไปในทางลักษณะ เปน็ ในรูปแบบของแนวคดิ ทฤษฎี และองค์ความรู้ สมั พทั ธว์ ฒั นธรรม (Culture Relativity) ทวี่ ฒั นธรรม พื้นฐาน ประกอบกับการศึกษาอิสระในด้านของ หนึ่งอาจจะมีความเหมาะสมกับสังคมหนึ่งแต่ การท�าวิจัยเพื่อการน�าความรู้ที่เรียนมาทั้งหมดมา อาจจะไมเ่ หมาะสมกับอกี สังคมหนึ่งกไ็ ด้ ปรบั ใช้ การวจิ ยั เปน็ กระบวนทรรศนท์ างการแสวงหา ความรู้ และข้อเท็จจริงท่ีเกิดข้ึน ช่วงเวลาที่ผ่านมา การเรียนรู้เพื่อการแสวงหาความรู้ใหม่ๆ กระบวนการวิจัยเกิดรูปแบบใหม่อยู่เร่ือยๆ เพ่ือ อย่างต่อเน่ืองเป็นวัฒนธรรมการเรียนรู้ท่ีสร้าง การรองรับกลุ่มคนในสังคมที่มีความหลากหลาย คุณประโยชน์ให้กับสังคมในด้านการพัฒนาได้ มากขน้ึ เกยี่ วกบั ผสู้ งู อายุ มขี อ้ สงั เกตทนี่ า่ สนใจดงั นี้ เป็นอย่างดี โดยท่ีการเรียนรู้มีหลายรูปแบบทั้ง 1) การเรียนรู้นอกห้องเรียนท่ีได้จากการผ่าน 1.กระบวนการวิจัยท่ีหลากหลายเพื่อรองรับ ประสบการณ์ชีวิตในแบบที่เป็นทางการและไม่ สังคมผูส้ ูงอายุ เป็นการ เช่น การได้มีโอกาสไปทัศนศึกษานอก สถานที่ทั้งภายในประเทศและภายนอกประเทศ จ�านวนประชากรวัยสูงอายุเพ่ิมข้ึนในสังคม การชมนิทรรศการตา่ งๆ และการไปท่องเท่ยี วอย่าง อย่างรวดเร็ว มีความต่อเน่ือง และมีความซับซ้อน อสิ ระ ประสบการณเ์ หลา่ นส้ี ามารถสรา้ งการเรยี นรู้ ของปัญหาในสังคมมากข้ึน ดังนั้นลักษณะการ ท่ีหลากหลายให้กับผู้คนได้ท้ังส้ิน การเรียนรู้ ศึกษาวิจัยท่ีเกี่ยวข้องกับผู้สูงอายุก็ต้องเพ่ิมความ ลักษณะน้ีไม่มีการจ�ากัดเพศชายหรือหญิง อายุ หลากหลายและสรา้ งสรรคม์ ากยงิ่ ขนึ้ เพอื่ การเขา้ ถงึ เทา่ ไหร่ หรอื วยั เดก็ วยั กลางคน หรอื วยั สงู อายุ แต่ ข้อมูลและความเหมาะสมกับกลุ่มผู้มีส่วนร่วมใน การวิจัย (กลุ่มเปาหมาย) การศึกษาวิจัยประกอบ ปท่ี 38 ฉบบั ที่ 1 มกราคม-เมษายน 2560 21

ไปด้วยการวิจัยเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ ซ่ึง การวิจัยแนวเรอ่ื งเล่า เปน็ การแสวงหาความรู้ แต่ละวิธีวิทยาการศึกษาจะได้ผลการศึกษาคนละ แนวเรอ่ื งเลา่ (Narrative Inquiry) ทเี่ กดิ จากความเชอ่ื รปู แบบแลว้ แตค่ วามเหมาะสมของเนอื้ หาทตี่ อ้ งการ ในหลักการเร่ืองการเคารพความเป็นมนุษย์ว่าไม่มี โดยการพิจารณาสถานการณ์สังคมในช่วงเวลา ใครจะเขา้ ถงึ และเขา้ ใจชวี ติ ความคดิ ของแตล่ ะคนได้ หรือปัญหาอ่ืนๆ ที่ผู้สูงอายุต้องการให้นักวิจัยเป็น ดเี ทา่ กบั ตัวเจ้าของชีวิตเอง การวิจัยลักษณะนี้ใช้ ผู้ช่วยในการถ่ายทอดเรื่องราวเพ่ือการผลักดันใน กลุ่มเปาหมายเป็นศูนย์กลางในฐานะเจ้าของเร่ือง เกิดการพัฒนากับผู้สูงอายุและสังคม ปัจจุบันได้มี ราวและประสบการณ์ชีวิตของตนเองผ่านการถอด การพัฒนารูปแบบการวิจัยท่ีหลากหลายมากข้ึน ทอดอยา่ งละเอยี ดสนู่ กั วจิ ยั อยา่ งมรี ะบบทางความ เชน่ การวจิ ยั เชงิ ปฏบิ ตั กิ าร การวจิ ยั แบบมสี ว่ นรว่ ม คิด การท�าวิจัยลักษณะนี้จะท�าให้นักวิจัยเข้าใจใน การวจิ ัยแบบส�ารวจ และการวิจยั เรอื่ งเล่า เป็นตน้ รายละเอยี ดทกุ ชว่ งชวี ติ ของผเู้ ลา่ โดยสามารถสมั ผสั ได้ถึงอารมณ์ ความรู้สึก สีหน้า และสายตา ทว่า จากรปู แบบการศกึ ษาวจิ ยั ทมี่ คี วามหลากหลาย งานวิจัยลักษณะน้ียังสามารถเสริมพลังให้แก่กัน ในปจั จบุ นั ทกุ รปู แบบจะมเี สนห่ ใ์ นลกั ษณะของการ ระหว่างนกั วิจัยกับผมู้ สี ่วนร่วมในการวิจยั ด้วย ออกแบบทแี่ ตกตา่ งกนั ไป โดยจดุ นกี้ ข็ น้ึ อยกู่ บั ผวู้ จิ ยั ด้วยเช่นกันว่าเมื่อหยิบมาใช้แล้วเหมาะสมกับ ผู้สูงอายุเป็นบุคคลท่ีผ่านเร่ืองราวมากมาย กลุ่มเปาหมายมากแค่ไหน ท้ังนี้ส�าหรับกลุ่มผู้สูง มาในทุกช่วงชีวิตของตนเอง ประสบการณ์ชีวิต อายแุ ลว้ ผเู้ ขยี นมองวา่ การนา� การวจิ ยั แนวเรอ่ื งเลา่ ที่หลากหลายควรค่าแก่การเรียนรู้สู่รุ่นหลังต่อไป (Narrative Research) มาเปน็ อกี หนง่ึ ทางเลอื กใหม่ น้ันสามารถถ่ายทอดออกมาอย่างชัดเจนและมี ในการท�างานวิจัยกับผู้สูงอายุที่นอกเหนือจากวิธี ความละเอียดในทุกช่วงชีวิตท่ีน่าจดจ�าได้ด้วยการ การศกึ ษาแบบเดิม เพือ่ การได้มมุ มองที่แปลกใหม่ ผา่ นการทา� วจิ ยั แนวเรอ่ื งเลา่ การทา� วจิ ยั ในลกั ษณะ และแตกต่างมากข้ึน น้ีสามารถสร้างข้อท้าทายให้ได้ทั้งนักวิจัยเองและ 22 วารสารก่งึ วิชาการ ผู้สูงอายุ ซ่ึงการได้มีโอกาสได้กลับมาสะท้อนคิด เรื่องราวที่เคยผ่านมาในอดีตของตนเองเป็นเรื่องที่ ไม่ได้ง่ายเลย เพราะช่วงเวลาที่ผ่านไปนานมาก ประกอบกับสมองด้านความจ�าท�างานได้ช้าลง จงึ ทา� ใหผ้ สู้ งู อายนุ นั้ ตอ้ งใชเ้ วลาคดิ ทบทวนเรอื่ งราว ตา่ งๆ ทผี่ า่ นมา ดงั นนั้ การทา� งานวจิ ยั ลกั ษณะนจ้ี ะ ช่วยเป็นส่วนในการกระตุ้นสมองส่วนความจ�าของ ผู้สูงอายใุ หท้ �างานอย่างเป็นปกตทิ ่สี ดุ ส่วนนกั วจิ ยั เองไดม้ โี อกาสเรยี นรเู้ รอื่ งราวตา่ งๆ ผา่ นประสบการณ์ ชวี ติ ทผ่ี สู้ งู อายบุ อกเลา่ ทงั้ นกี้ ารบอกเลา่ ผา่ นคา� พดู ด้วยเร่ืองราวต่างๆ มากมายในแต่ละช่วงชีวิตหน่ึง ของผสู้ งู อายกุ เ็ ปน็ เรอื่ งยากในการใสร่ ายละเอยี ดใน การนา� มาวเิ คราะหใ์ นกระบวนการตอ่ ไปของนกั วจิ ยั

ฉะนั้นนักวิจัยจะต้องอาศัยเคร่ืองมือที่สามารถ ความสัมพันธ์ท่ีแตกต่างกันออกไปแล้วแต่ข้อมูลที่ สรุปเรื่องราวในชีวิตของผู้สูงอายุให้สามารถเข้าใจ ไดร้ บั จากผสู้ งู อายุ เชน่ ความสมั พนั ธแ์ บบสนทิ สนม ไดง้ า่ ย ดังน้ี อย่างมาก แบบเล่ือนไหลดีกับบ้างโกรธกันบ้าง แบบขัดแยง้ อย่างรนุ แรง ฯลฯ ภาพและสญั ลักษณ์ - การจัดท�าแผนผังครอบครัว (The Family ต่างๆ ในแผนผงั จะเป็นส่วนในการสะทอ้ นชีวติ ของ Genogram) เปน็ การจัดทา� ในลกั ษณะเป็นแผนผัง ผู้สูงอายเุ หลา่ น้ันได้อยา่ งชดั เจน ภาพทส่ี ะทอ้ นใหเ้ หน็ สมาชกิ ในครอบครวั อยา่ งนอ้ ย จ�านวน 3 รุ่น โดยที่ภาพแต่ละภาพก็จะสะท้อน - การจัดเส้นประวัติชีวิต (Time Series) ให้เห็นความสัมพันธ์ของสมาชิกแต่ละคนว่ามี เป็นการจัดท�าในลักษณะเป็นเส้นแสดงช่วงชีวิต ความสัมพันธ์กับผู้สูงอายุในรูปแบบลักษณะไหน ของผสู้ งู อายตุ ง้ั แต่ชว่ งวยั เดก็ วัยแรงงาน วยั ผใู้ หญ่ ลักษณะมีความขัดแย้งกันกัน สนิทสนมกันดี หรือ และวัยสูงอายุ โดยการบอกเล่าจากเหตุการณ์ท่ี ความสัมพันธ์แบบเฉยๆ เป็นต้น ข้อมูลเหล่าน้ีจะ ส�าคัญๆ ในช่วงชีวิตของผู้สูงอายุ เพ่ือจะได้เห็น ท�าให้นักวิจัยสามาถมองภาพครอบครัวของผู้สูง เส้นทางในการด�าเนินชีวิตของแต่ละช่วงวัยที่มี อายไุ ดอ้ ยา่ งชดั เจนยงิ่ ขนึ้ และเปน็ นา� เสนอทม่ี คี วาม ความแตกตา่ งกนั โดยทใี่ นแตล่ ะจดุ เปลย่ี นของชว่ ง เขา้ ใจไดง้ า่ ยกวา่ เขียนบรรยายเพยี งอย่างเดียว ชีวติ เหลา่ นใี้ หข้ อ้ คดิ หรอื แงค่ ดิ ใดๆ แกผ่ สู้ งู อายบุ า้ ง สิ่งเหล่านี้ผู้สูงอายุก็จะสามารถสะท้อนคิดได้อย่าง - การจดั ทา� แผนผังนิเวศ (Eco map) เปน็ การ เป็นระบบ (กติ พิ ัฒน์ นนทปัทมะดลุ ย์, 2555) จดั ทา� ในลกั ษณะทเี่ ปน็ แผนภาพสญั ลกั ษณค์ ลา้ ยๆ กนั กับแผนผังครอบครัว (The Family Genogram) ประสบการณ์ชีวิตท่ีผ่านมาผนวกกับความรู้ท่ี แตจ่ ะมคี วามแตกตา่ งในเรอื่ งของเนอ้ื หาทพี่ ยายาม ไดร้ ับเปน็ สว่ นชว่ ยยนื ยนั ถงึ ความมีคณุ คา่ ในตวั ตน ส่ือในภาพ เพราะว่าการจ�าท�าแผนผังนิเวศนี้จะ ของผู้สูงอายุได้เป็นอย่างดี คุณค่าและความรู้เป็น เปน็ การสะทอ้ นความสมั พนั ธก์ บั เครอื ขา่ ยภายนอก ส่ิงที่อยู่ภายในถ้าไม่เกิดการกระตุ้นหรือการสนอง ที่ผู้สูงอายุมีการปฏิสัมพันธ์กันอยู่ในทุกวัน เช่น ตอบในความรู้เหล่าน้ันก็ยากที่ส่ิงต่างๆ เหล่านี้จะ โรงพยาบาล เพ่ือนบ้าน ชมรมผสู้ งู อายุ และสถาน ออกมาจากตวั ของผสู้ งู อายเุ อง ดงั นน้ั เมอื่ ผสู้ งู อายุ ปฏบิ ตั ธิ รรม เปน็ ตน้ แผนผงั นเิ วศจะสามารถอธบิ าย ในฐานะท่ีเป็นกลุ่มบุคคลท่ีสะสมความรู้และ ปท่ี 38 ฉบับท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 23

ผสู้ ูงอายคุ นเดียวบางคร้ังกจ็ ะมี ปญั หาที่เกิดขน้ึ ในชวี ติ หลายอย่าง ปัญหาตา่ งๆ ทีเ่ กิดขน้ึ ก็เปน็ เหมอื น ลกู โซ่ท่ีต่อกนั เพราะเมื่อมีปัญหาใด ปญั หาหน่งึ เกิดขน้ึ กส็ ่งผลใหเ้ กดิ ปญั หาท่ีสองและสามตามมาเสมอ จนบางครงั้ การแก้ไข ปญั หาเหล่านก้ี ็ต้องอาศยั เวลาและโอกาสทางสังคม ประสบการณ์มาตลอดท้ังชีวิตของเขา แล้วท�าไม สังคมนี้อีกมากมาย ซึ่งการเลือกสรรก็ต้องอาศัย กลุ่มคนรุ่นหลังอย่างเราๆ ถึงไม่เป็นส่วนในการ วตั ถปุ ระสงคข์ องการศกึ ษาเพอื่ ใชใ้ นการตอบโจทย์ กระตุ้นให้ความรู้ ศักยภาพ และความสามารถ และการเลอื กเฟน วธิ วี ทิ ยาการวจิ ยั ทมี่ คี วามเหมาะสม เหล่านั้นออกมาสร้างประโยชน์ให้กบั สงั คม ซึง่ การ โดยทวี่ ธิ กี ารศกึ ษาแบบเดยี วกนั แตเ่ มอ่ื เวลาเปลย่ี น วิจัยทางสังคมสงเคราะห์ก็เป็นส่วนหน่ึงที่ช่วย สงั คมเปลยี่ นวธิ กี ารศกึ ษาแบบเดมิ กอ็ าจจะใชไ้ มไ่ ด้ กระตุ้นทางความคิด เพื่อการกล้ันกรองมาเป็น แลว้ สา� หรบั กลมุ่ เปา หมายเดมิ ดงั นนั้ การปรบั เปลย่ี น ความรู้ที่ตกผลึกเพ่ือการน�ามาปรับใช้ได้จริงใน และคดิ คน้ นวตั กรรม ในการศกึ ษาวจิ ยั รปู แบบตา่ งๆ สังคม ทั้งนี้การวิจัยแนวเร่ืองเล่า (Narrative ก็เป็นสิ่งที่ดีที่สร้างความแปลกใหม่และรู้เท่าทัน Research) ก็เป็นการวิจัยทางสังคมสงเคราะห์ที่ การเปลี่ยนแปลงด้วยการสร้างการวิจัยที่รู้เท่าทัน เปน็ อกี ตวั เลอื กหนงึ่ ใหก้ บั นกั วจิ ยั หรอื ผทู้ ป่ี ฏบิ ตั งิ าน สงั คมผูส้ งู อายุในปัจจุบัน โดยตรงกับผู้สูงอายุน�าไปใช้ในการศึกษาข้อมูลใน ระดับเชิงลึกที่มีความละเอียดและครบถ้วนใน 2. การวจิ ัยกบั ผู้สงู อายไุ ดอ้ ะไรมากกวา่ ทคี่ ดิ เน้ือหาทุกมิติ ทั้งทางด้านเศรษฐกิจ สังคม และ การวจิ ยั ทางสงั คมสงเคราะหท์ ม่ี กี ลมุ่ เปา หมาย วฒั นธรรม เพื่อความสมบรู ณ์รอบด้านในเน้ือหา เป็นกลุ่มผู้สูงอายุถือได้ว่าเป็นลักษณะของการ ท�างานวิจัยท่ีมีข้อท้าท้ายต่อนักวิจัยเป็นอย่างมาก อย่างไรก็ตามการวิจัยทางสังคมสงเคราะห์ เน่ืองจากปัจจุบันนี้จ�านวนผู้สูงอายุท่ีเพ่ิมขึ้นอย่าง ที่ต้องการศึกษาเก่ียวกับผู้สูงอายุก็มีรูปแบบให้ ตอ่ เนอ่ื งและกา� ลงั อยใู่ นสงั คมผสู้ งู อายเุ ชน่ นก้ี ม็ กั จะ นกั วจิ ยั และนกั วชิ าชพี ทป่ี ฏบิ ตั งิ านโดยตรงไดเ้ ลอื ก ต้องพบเจอกับปัญหาทางสังคมท่ีมีความซับซ้อน ใชเ้ พอ่ื เปน็ เครอ่ื งมอื ในการแสวงหาความรใู้ หมๆ่ ใน กล่าวคือ ผู้สูงอายุคนเดียวบางครั้งก็จะมีปัญหาท่ี 24 วารสารกงึ่ วิชาการ

เกิดข้ึนในชีวิตหลายอย่าง ปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นก็ นักวิจัยไม่หลงประเด็นท่ีต้องการศึกษาและเรียนรู้ เป็นเหมือนลูกโซ่ที่ต่อกัน เพราะเมื่อมีปัญหาใด แต่ด้วยกรอบเหล่านี้อาจจะสร้างข้อจ�ากัดใน ปัญหาหน่ึงเกิดข้ึนก็ส่งผลให้เกิดปัญหาท่ีสองและ การเรียนรู้ของผู้วิจัยไปโดยไม่รู้ตัว เพราะนักวิจัย สามตามมาเสมอ จนบางครั้งการแก้ไขปัญหา จะพยายามเก็บประเด็นท่ีเป็นส่วนท่ีตนเองและ เหล่านี้ก็ต้องอาศัยเวลาและโอกาสทางสังคม เช่น ทมี สนใจและมีความเกี่ยวข้อง แต่ลกั ษณะของการ เม่ือผู้สูงอายุท่ีท�างานโรงงานแล้วเมื่อย่างเข้าอายุ ท�างานวิจัยกับผู้สูงอายุถ้าย่ิงเป็นลักษณะการวิจัย 55 ปี ทางบางโรงงานกจ็ ะตอ้ งพยายามทจี่ ะผลกั ดนั ที่เปน็ เชิงคณุ ภาพ ทั้งรปู แบบแนวเรือ่ งเลา่ รปู แบบ ผู้สูงอายุกลุ่มเหล่านี้ออกจากบริษัท เพราะโรงงาน การปฏิบตั ิการแบบมสี ว่ นร่วม เป็นต้น ซึง่ ลกั ษณะ มองว่าผู้สูงอายุไม่สามารถสร้างผลผลิตที่ดีให้กับ ของงานวิจัยเป็นการสัมภาษณ์ท่ีบอกเล่าค�าพูด โรงงานได้ และตอ้ งการทจ่ี ะเดก็ รนุ่ ใหมเ่ ขา้ มาปฏบิ ตั ิ ของผู้สูงอายุเอง ท้ังนี้อย่างท่ีเข้าใจกันว่าผู้สูงอายุ หนา้ ทแ่ี ทนตรงน้ี ซง่ึ เรอ่ื งนกี้ เ็ ปน็ เรอ่ื งของผลประโยชน์ ส่วนใหญ่เป็นท่ีมีประสบการณ์ชีวิตท่ียาวนาน มี ของธุรกิจซ่ึงก็ยากเกินการควบคุม ผู้สูงอายุท่ีต้อง ความรู้ มีความสามารถ มีวิธีคิด มุมมอง และ ออกจากงานบางรายกย็ งั คงทตี่ อ้ งการจะทา� งานตอ่ ไป ศกั ยภาพมากมายอยใู่ นตวั ตนของพวกทา่ น ซงึ่ จาก เพราะยงั ตอ้ งเลยี้ งดคู รอบครวั อกี แตด่ ว้ ยกฎเกณฑ์ ประสบการณ์การท�างานวิจัยกับผู้สูงอายุมา ท่ีถูกก�าหนดขึ้นของสังคมอย่างท่ีหลีกเลี่ยงไม่ได้ บางส่วนพบว่า ผู้สูงอายุส่วนใหญ่เป็นกลุ่มคนที่มี กต็ ้องจา� ยอมทีจ่ ะออกจากงาน ซึง่ ภายหลงั จากนั้น ความรู้และความสามารถมาก และท่ีส�าคัญจะมี ก็กลายเป็นคนว่างงานไม่มีรายได้ เมื่อเจอปัญหา ความสขุ มากๆ เมอื่ ไดถ้ า่ ยทอดและบอกเลา่ เรอื่ งราว ว่างงาน ไม่มีรายได้เล้ียงดูคนในครอบครัวจนเกิด การทะเลาะมปี ากมเี สยี งกนั จนกลายเปน็ ความขดั แยง้ ในครอบครัว และอาจจะมีปัญหาอ่ืนๆ ตามมาอีก มาก ดงั น้ันด้วยปัญหาที่มีความซบั ซ้อนมากสงั คม ไทยจงึ สง่ ผลใหก้ ารทา� งานวจิ ยั ออกมาสสู่ งั คมเพยี ง หนงึ่ ชน้ิ กต็ อ้ งอาศยั กระบวนการตา่ งๆ มากมาย และ การมองประเดนท่ีซับซ้อนในสังคมให้ทะลุเพื่อการ เข้าใจในบรบิ ททางสังคมทชี่ ดั เจนยิ่งขน้ึ ด้วยปัญหาอุปสรรค การก้าวผ่านปัญหาชีวิต ประการณ์ชีวิตที่ทั้งดีและไม่มี ความรู้และความ สามารถ หรือมุมมองอ่ืนๆ ท่ีอยู่ภายใต้จิตใจของ ผ้สู ูงอายุน้ันเปน็ เร่ืองทย่ี ากจะใช้แค่การเรยี นรู้เพียง กระบวนการเดียว แต่จะต้องอาศัยการเรียนรู้แบบ เป็นองค์รวมรวบด้านเพ่ือการเข้าใจในบริบทท่ี ละเอยี ดและชดั เจนขน้ึ ดว้ ยการศกึ ษาวจิ ยั สว่ นใหญ่ มักจะตีกรอบหรือขอบเขตในการศึกษาเพ่ือท�าให้ ปที่ 38 ฉบบั ที่ 1 มกราคม-เมษายน 2560 25

ในชีวิตของตนเองให้กับลูกหลานหรือบุคคลอ่ืนๆ สรุป ไดร้ บั ฟงั และถา้ เมอ่ื ลกู หลานหรอื บคุ คลทรี่ บั ฟงั และ “การเปลี่ยนแปลง” เป็นสิ่งที่มนุษย์ทุกคนบน ใหค้ วามสนใจ ฟงั อยา่ งตงั้ ใจแลว้ ละกผ็ สู้ งู อายจุ ะยงิ่ พรั่งพรูความรหู้ รอื เร่ืองราวต่างๆ ออกมาอย่างยาก โลกน้ีจะต้องพบเจอไม่ว่าจะเป็นรูปแบบไหนทั้ง ทจ่ี ะหยดุ ได้ โดยทค่ี วามรหู้ รอื เรอื่ งราวเหลา่ นน้ั อาจ การเปลี่ยนแปลงขนาดเลก็ ไดแ้ ก่ การเปล่ียนแปลง จะไม่ได้อยู่ในประเด็นหรือค�าถามที่เราสนใจต้ังแต่ ที่เกิดข้ึนภายในครอบครัว เช่น พ่อแม่หย่าร้าง แรก แตผ่ ูส้ งู อายเุ หล่าน้ีมคี วามสุขท่ีจะได้ถ่ายทอด สมาชกิ ในครอบครวั เสยี ชวี ติ การเปลย่ี นแปลงขนาด ประวัติชีวิตของตนเองให้แก่ผู้อื่นได้รับทราบด้วย กลาง ไดแ้ ก่ สงั คมหรอื ชมุ ชนมกี ารเลอื กผใู้ หญบ่ า้ น ความเต็มใจและสมคั รใจ หรือก�านันใหม่เพื่อการเป็นผู้น�าชุมชนในวาระใหม่ และการเปล่ียนแปลงขนาดใหญ่ เช่น การปฏิวัติ การปล่อยให้การสะท้อนคิดในเร่ืองราวท่ี ทางสังคม การเปลี่ยนแปลงกฎหมาย การข้ึน ผ่านมาในช่วงชีวิตของผู้สูงอายุได้อย่างอิสระโดย คา่ ครองชพี และการปรบั ขนึ้ ราคานา้� มนั ในตลาดโลก ไม่ก�าหนดกรอบในการบอกเล่าเรื่องราวต่างๆ จะ เป็นต้น ซึ่งสถานการณ์ที่เกิดข้ึนดังกล่าวสามารถ ทา� ใหน้ กั วจิ ยั ไดร้ บั ความรทู้ น่ี อกเหนอื ไปจากประเดน็ เกดิ ขนึ้ ไดก้ บั ทกุ คนบนโลกนี้ ไมเ่ วน้ แมก้ ระทงั่ สงั คม ท่ีสนใจตั้งแต่แรก พร้อมท้ังนักวิจัยยังได้เกิด ไทยประชากรทุกคนก็อาศัยอยู่กับสถานการณ์ท่ี กระบวนการเรยี นรสู้ งิ่ ใหมภ่ ายใตป้ ระสบการณช์ วี ติ รอคอยการเปล่ียนแปลงอยู่ตลอดเวลา แต่ทั้งนี้ ของผูส้ งู อายทุ ีไ่ ด้ถ่ายทอดออกมาด้วยความเตม็ ใจ การเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในทุกรูปแบบไม่มีความ ท้ังน้ีนอกจากการเรียนรู้ท่ีนักวิจัยจะได้รับแล้ว ส�าคัญหรือความจ�าเป็นเลยท่ีประชาชนทุกคนใน บางครั้งนักวิจัยและสังคมอาจจะได้มุมมองและ สงั คมจะเกบ็ มาเป็นเร่ืองทต่ี อ้ งวิตกกงั วล เน่อื งจาก แนวทางในการแก้ไขปัญหาของสังคมปัจจุบันก็ได้ เร่ืองน้ีเป็นส่ิงที่หลีกเลี่ยงไม่ได้หรือเป็นสิ่งท่ีอยู่ ซ่ึงสิ่งเหล่านี้อาจจะน�าเสนอเพื่อการพัฒนาไปสู่ เหนือการควบคุมของประชาชนในสังคม ทว่าสิ่งท่ี นโยบายหรอื การจดั สวสั ดกิ ารสงั คมใหก้ บั ผสู้ งู อายุ ประชาชนควรที่ให้ความส�าคัญก็คือ “การปรับตัว” และกลุ่มอ่ืนๆ ในสังคมได้อย่างสอดคล้องและ ใหอ้ ยใู่ นสงั คมทเี่ กดิ การเปลยี่ นแปลงเชน่ นอ้ี ยตู่ ลอด ตรงจุดที่สุด เวลาได้อย่างไร การเรียนรู้จากการเปล่ียนแปลงที่ 26 วารสารกงึ่ วิชาการ

เกดิ ขนึ้ ในตนเองและสงั คมตา่ งหากทเ่ี ปน็ สงิ่ สา� คญั หาใชก่ ารวติ กกงั วลกบั เรอื่ งทเี่ กดิ การเปลยี่ นแปลง สังคมไทยพบเจอกับการเปลี่ยนแปลง คร้ังใหญ่อีกครั้งด้วยการเป็น “สังคมผู้สูงอายุ ผู้สูงอายุ” (Aging Society) ในวันนี้ และเป็น “สังคมผู้สูงอายุอย่างสมบูรณ์” (Complete Aged Society) ในอีก 10-20 ปีขา้ งหนา้ ซงึ่ การ เปลี่ยนแปลงครั้งนี้ของสังคมไทยถือได้ว่าเป็น ระดับขนาดใหญ่ที่ส่งผลให้เกิดการเตรียม ความพรอ้ มกนั อยา่ งถว้ นหนา้ ทงั้ ในระดบั วงลอ้ ขนาดใหญ่ คือ ด้านกฎหมาย นโยบายและ แผน การจัดสวัสดิการสังคมต่างๆ และแม้แต่การศึกษาวิจัยทางด้านผู้สูงอายุอย่างกว้างขวางอันจะน�าไปสู่ การผลกั ดนั ใหเ้ กดิ เปน็ นโยบายเพอื่ ประชาชนในสงั คมตอ่ ไป ระดบั วงลอ้ ขนาดกลาง คอื ระดบั สงั คมและชมุ ชน ทก่ี า� ลงั ไดร้ บั การกระจายอา� นาจในการดแู ลผสู้ งู อายใุ นชมุ ชนมาสอู่ งคก์ ารปกครองสว่ นทอ้ งถนิ่ เพอ่ื การจดั สรร งบประมาณและการดูแลผู้สูงอายุในระดับท้องถิ่นกันเอง เพราะไม่มีใครท่ีจะเข้าใจปัญหาและอุปสรรคของ ผู้สูงอายุได้ดีเท่ากับคนในชุมชนเดียวกันเอง ท้ังน้ีเพ่ือการดูแลผู้สูงอายุได้อย่างย่ังยืนที่สุด ระดับวงล้อ ขนาดเล็ก คือ การปรับมุมมองในตัวเองของผู้สูงอายุและในสังคม การเปลี่ยนจากอคติท่ีเกิดข้ึนกับความสูง อายุว่าจะต้องอยู่ในฐานะของผู้พ่ึงพิงตลอดเวลามาสู่การเปลี่ยนมุมมองเป็นวัยแห่งการเรียนรู้ตลอดชีวิต เพอ่ื การพฒั นาตนเองและสงั คมอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง พรอ้ มทง้ั การเตรยี มความพรอ้ มทงั้ ทางดา้ นรา่ งกาย จติ ใจ และ สังคม เพื่อการกา้ วเดนิ บนเสน้ ทางของคา� วา่ “ผสู้ ูงอายุ” ได้อยา่ งมคี ณุ ภาพและสงา่ งาม เชงิ อรรถ 1 ตามข้อมูล พญ.อรพิชญา ไกรฤทธ์ิ หน่วยเวชศาสตร์ผู้สูงอายุ คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี ในเวที วิชาการมโนทัศน์ใหม่ผู้สูงอายุ โดยกล่าวสรุปในประเด็นน้ีว่าผู้หญิงอายุเฉล่ียยืนยาวกว่าเพศชาย สัดส่วนภาวะ สขุ ภาพบกพร่องมากกว่า ดังนน้ั ผ้หู ญิงจึงไมจ่ า� เป็นตอ้ งเปน็ ผสู้ งู อายกุ ่อนผ้ชู าย 2 ตามนยิ ามของสหประชาชาตทิ ว่ี ่า เมอ่ื ประเทศใดมปี ระชากรอายุ 60 ปี ข้นึ ไป เกินร้อยละ 10 หรอื อายุ 65 ปขี น้ึ ไป เกนิ รอ้ ยละ 7 ของประชากรทง้ั หมดถอื วา่ ประเทศนน้ั ไดก้ า้ วเข้าสู่สงั คมผู้สงู อายุ (Aging Society ) และจะเปน็ สังคม ผู้สูงอายุโดยสมบูรณ์ (Complete Aged Society) เมื่อมีสัดส่วนเพิ่มขึ้น เป็นร้อยละ 20 และจะเป็นสังคมสูงอายุ ระดบั สดุ ยอด (Super Aged Society) เมอ่ื มสี ดั สว่ นประชากรเพิ่มขน้ึ เป็นร้อยละ 30 ประมาณ พ.ศ. 2578 ปที่ 38 ฉบบั ท่ี 1 มกราคม-เมษายน 2560 27

เอกสารอา้ งองิ กติ ิพฒั น์ นนทปทั มะดลุ ย.์ (2554). การวจิ ยั เชิงคณุ ภาพในสวัสดกิ ารสงั คม : แนวคดิ และวิธีวจิ ยั (พิมพ์ คร้ังที่ 2). กรงุ เทพมหานคร: มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์. ______________. (2555ก.). การใช Genogram/Family Tree ในการปฏบิ ตั งิ านสงั คมสงเคราะห. เอกสาร ค�าสอนวิชา สค.223 หลักและวิธีการสังคมสงเคราะห์ 1. ภาค 2/2555 หลักสูตรสังคมสงเคราะห์ ศาสตรบัณฑติ มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์. ______________. (2555ข.). การใชแ ผนผงั นเิ วศ (Ecomap) ในการปฏบิ ตั งิ านสงั คมสงเคราะห. เอกสาร ค�าสอนวิชา สค.223 หลักและวิธีการสังคมสงเคราะห์ 1. ภาค 2/2555 หลักสูตรสังคมสงเคราะห์ ศาสตรบัณฑิต มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์. จฑุ ารัตน์ แสงทอง. (2555). รายงานการฝก ภาคปฏิบตั ิระดับบัณฑติ ศึกษา หลักสูตรสงคมสงเคราะห ศาสตรมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร เรื่อง การประยุกตใชเทคนิคการเลาเรื่อง (Narrative) กบั ผสู งู อายทุ ที่ าํ งานอาสาสมคั รผสู งู อายุ : กรณศี กึ ษาชมรมผสู งู อายภุ ายใตศ นู ย บรกิ ารสาธารณสขุ รม เกลา . _____________.2556.ประสบการณช วี ติ และการเหน็ คณุ คา ในตนเองของผสู งู อายทุ ปี่ ฏบิ ตั งิ านอาสาสมคั ร ในโรงพยาบาลของรัฐ. (วิทยานพิ นธป์ ริญญามหาบัณฑติ ). มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์, กรงุ เทพฯ. ชณภชั ล่มิ สืบเชื้อ. (2553). การศกึ ษาและพัฒนาการเหน็ คณุ คา ในตนเองของผสู ูงอายุ. (วทิ ยานพิ นธ์ ปริญญามหาบัณฑิต). กรงุ เทพฯ. มหาวทิ ยาลยั ศรนี ครินทรวโิ รฒ. มลู นธิ ิสถานบันวจิ ยั และพฒั นาผสู้ งู อายไุ ทย (มส.ผส.). (มปป.). ผ้สู ูงอายุไทย...ท�าไมต้อง 60 ปี. เวทีวชิ าการ มโนทัศนใหมผ สู ูงอาย.ุ สา� นกั งานกองทนุ สนบั สนนุ การเสริมสรา้ งสุขภาพ (สสส.) ______________. (2559). สถานการณผ์ ู้สงู อายุไทย พ.ศ.2558. กรุงเทพมหานคร: ที ควิ พี. เล็ก สมบตั ิ และคณะ. (2554). ภาวะสงู วยั อยา งมคี ุณประโยชนกบั การพฒั นาสงั คมและเศรษฐกิจใน ประเทศไทย (รายงานวิจัย), มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์, คณะสงั คมสงเคราะห์. ลดั ดา สทุ นต.์ (2551). การใชภ มู ปิ ญ ญาของผสู งู อายุ เพอื่ สนบั สนนุ การจดั กจิ กรมของชมรมผสู งู อาย:ุ ศึกษากรณี ชมรมผูสูงอายุในเครือขายของสภาผูสูงอายุแหงประเทศไทย. (วิทยานิพนธ์ ปรญิ ญามหาบัณฑิต). กรงุ เทพฯ. มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร.์ ศศิพัฒน์ ยอดเพชร. (2541). การเกื้อหนุนทางสังคมแกผูสูงอายุ พ้ืนที่ศึกษาในเขตภาคเหนือ. กรงุ เทพมหานคร: ศภุ วนิชการพิมพ.์ สายพิณ กุลกนกรรณ ฮัมดานี. (2555). สูวัยชราอยางมีศิลปะ แรงบันดาลใจเพ่ือชีวิตที่งามอุดม. กรงุ เทพมหานคร: แปลนพรน้ิ ทต์ ิ้ง. มลู นธิ สิ ถาบนั วจิ ยั และพฒั นาผสู้ งู อายไุ ทย. (2559). สถานการณผ สู งู อายไุ ทย 2558. อมรนิ ทรพ์ รนิ้ ตงิ้ แอนด์ พับลชิ ชิง่ . 28 วารสารกง่ึ วชิ าการ