การส่งเสริมเศรษฐกิจฐานรากระดับตำบลและหมู่บ้าน

การสง่ เสริมเศรษฐกิจฐานรากระดบั ตาบลและหมบู่ ้าน

1 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรส่งเสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหมู่บำ้ น โดย อ.วรรณำ ลม่ิ พำนิชย์ นักวชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เช่ยี วชำญ สำนกั เสริมสรำ้ งควำมเขม้ แขง็ ชุมชน กำรกำรพฒั นำชมุ ชน นับว่ำเป็นโอกำสทีด่ ี ทท่ี ำ่ นกำนนั ผูใ้ หญบ่ ้ำนได้เขำ้ มำรับกำรฝกึ อบรมเพื่อพฒั นำตัว เรำในดำ้ นควำมรู้และ บคุ ลกิ ภำพ เพรำะเรำเปน็ ผูน้ ำในทอ้ งท่ี ท่ีไดอ้ ำสำเขำ้ มำทำงำนให้พ่ี นอ้ งประชำชน ในพน้ื ทเี่ รำทำงำนร่วมกันไม่ว่ำจะเป็นพฒั นำกร ฝำ่ ยปกครอง หรอื สว่ น ทอ้ งถ่ิน ถือเปน็ กระทรวงมหำดไทยดว้ ยกนั ตำ่ งกนั ตรงบทบำทหน้ำทท่ี ไี่ ดร้ ับมอบหมำย ก่อนจะเข้ำเนอ้ื หำเศรษฐกจิ ฐำนรำก อำจำรย์ขอให้ท่ำนกำนัน ผใู้ หญบ่ ำ้ น ตอบถงึ “ควำมคำดหวัง” ในกำรดำรงตำแหน่ง กำนัน ผ้ใู หญ่บ้ำน (ให้เวลำ ๒ นำที) แล้วออกมำ บอกกบั เพ่อื นๆ ซง่ึ กำนนั หญิงทำ่ นหน่ึงตอบวำ่ ตอ้ งกำรให้ชุมชนที่อยพู่ ฒั นำในทุก ๆ ดำ้ น ไมว่ ่ำจะเปน็ ดำ้ นเศรษฐกจิ กำรศึกษำ และสภำพแวดลอ้ ม โดยใหป้ ระชำชนในพน้ื ท่ีมคี วำม ร่วมมอื กนั มำกขึน้ ทำ่ นผู้ใหญท่ ำ่ นหน่งึ ตอบวำ่ ต้องกำรนำพำพนี่ อ้ งรำษฎร ปฏิบตั ิงำน ขับเคลอื่ นงำนตำ่ ง ๆ ในพืน้ ท่ี และนำจดุ เด่นในพนื้ ที่มำพฒั นำใหก้ ้ำวหน้ำเทำ่ ทนั กบั หม่บู ้ำน อืน่ ผใู้ หญอ่ ีกทำ่ นตอ้ งกำรใหป้ ญั หำควำมขดั แยง้ ในหมูบ่ ้ำนแกไ้ ขโดยใชค้ วำมรวดเร็ว ให้มี กรรมกำรไกลเ่ กลี่ยท่ีเป็นกลำง และใหห้ มู่บ้ำนมีงำนทำ มี OTOP เพอื่ ใหม้ ีรำยไดม้ ำกขนึ้ จำกตัวแทนกำนนั ผใู้ หญ่บ้ำนที่ตอบมำดูแลว้ กไ็ มแ่ ตกตำ่ งกันมำก คอื ตอ้ งกำรพฒั นำ บ้ำนเกดิ เมอื งนอนทเ่ี รำตง้ั ถนิ่ ฐำนรกรำกให้ดขี ้ึน โดยต้องมภี ำคีตำ่ ง ๆ มำสง่ เสริม เรำพฒั นำ คนเดียวไมไ่ ด้ กำรพฒั นำไม่ใชเ่ รื่องง่ำย ดไู ดจ้ ำกสถำนกำรณ์ประเทศไทย เร่ิมจำกอันแรก สงั คมผู้สงู อำยุ ปจั จุบันมผี ู้สงู อำยุ ๖๐ ปี ขน้ึ ไป ๑๖.๕ % ซึง่ จะเขำ้ สสู่ ังคมผสู้ ูงอำยอุ ยำ่ ง สมบรู ณ์ ประมำณ ๑๐ ปขี ำ้ งหน้ำจะมผี สู้ งู อำยุ ๖๐ ปขี ้ึนไป ๒๐ % ของประชำกรท้ัง ประเทศ สถำนกำรณต์ อ่ ไป เรื่องของควำมขัดแยง้ ทำงควำมคดิ ควำมขดั แยง้ ทำงกำรเมอื ง ตำ่ งวยั กต็ ่ำงควำมคดิ แตใ่ นฐำนะของกำนนั ผใู้ หญบ่ ้ำน เรำตอ้ งเปน็ ผนู้ ำ ตอ้ งตระหนัก รูเ้ ท่ำทนั สถำนกำรณ์ วำ่ จะวำงแผนรับมืออยำ่ งไร เรอ่ื งของกำรแขง่ ขันทำงเศรษฐกิจ ไมว่ ำ่ จะในระดบั โลกเช่น นโยบำย One Belt One Road ของจีน ทจี่ ะเช่ือมเศรษฐกิจใน ภมู ิภำคตำ่ ง ๆ นโยบำย America First ของสหรฐั ท่มี ีนโยบำยเพอ่ื กีดกนั ทำงกำรคำ้ เปน็ ต้น สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรส่งเสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหม่บู ำ้ น โดย อ.วรรณำ ลม่ิ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพฒั นำชมุ ชน เชย่ี วชำญ

2 ในระดบั เอเชีย ประเทศเวยี ดนำมมกี ำรขำยข้ำวมำกกวำ่ ประเทศเรำแลว้ ประเทศ ลำว มี ๔.๐ กอ่ นประเทศไทยมำนำนแลว้ เป็นตน้ นอกจำกน้ัน ยังมีวิกฤตภัยธรรมชำติ ภยั น้ำทว่ ม ภยั หมอกควนั ท่ีเกิดจำกเผำทำใหส้ ภำวะแวดลอ้ มเปลย่ี นแปลงไป ซ่งึ ปัญหำนำทว่ ม กับภยั แลง้ อยูค่ ู่กับประเทศไทย สถำนกำรณก์ ำรแพรร่ ะบำดของเช้อื ไวรสั โควดิ - ๑๙ ซงึ่ หยดุ ยัง้ ไมไ่ ด้ ทำให้คนตกงำน ขำดรำยได้ เกิดวิกฤตทำงอำหำร สงั เกตจำกในเมอื งต่ำง ๆ ของบน shelf ตำมห้ำงร้ำนแทบจะไม่เหลอื เลย ซ่งึ ตำ่ งจำกในชนบท ทีป่ ลูกผัก เลี้ยงสตั ว์ สุดทำ้ ยเรื่องสงั คม คนจนก็จนมำกขน้ึ คนรวยก็มชี อ่ งทำงหำเงนิ ไดม้ ำกขึ้น เกิดเปน็ ชอ่ งว่ำงระหวำ่ งคนจนกบั คนรวย จำกกำรสำรวจของ CS Global Wealth Report 2018 ประเทศไทยกลำยเปน็ ประเทศที่มีควำมเหลือ่ มลำทำงเศรษฐกิจสงู ทสี่ ดุ ในโลก ซง่ึ มี อยูด่ ้วยกนั ๔ ประเทศ ไดแ้ ก่ ไทย รสั เซยี ตุรกี และอนิ เดยี โดยคนไทย ๑ % แรก ( ๕ แสน คน ) มีทรัพย์สินรวม ๕๘.๐ % ของทรพั ยส์ นิ รวมทัง้ ประเทศ ตอ่ มำปี 2018 ใน ๑ % มเี พิ่ม เป็น ๖๖.๙ % แซงรัสเซยี ที่ลดจำก ๗๘ % เหลือแค่ ๕๗.๑ % ตกไปเป็นท่สี อง ขณะท่ตี ุรกี เศรษฐกิจไม่ดี แตค่ นรวยกลับเพม่ิ สัดส่วนขึ้นไดเ้ ปน็ ๕๔.๑ % แซงอินเดียทต่ี กไปเปน็ ทสี่ ่ี จำก ๕๘.๔ % เหลือแคเ่ พยี ง ๕๑.๕ % หรอื ดูได้จำกเวลำที่ประเทศไทยมี Campaign ต่ำงๆ เชน่ ลงทะเบยี นคนจนครงั้ แรก มีคนมำลงทะเบยี นกว่ำ ๑๔ ลำ้ นคน เมอื่ Screen แล้วเหลอื ๑๑ ล้ำนคน เป็นตัน ถึงอยำ่ งไรประเทศไทยก็เป็นสังคมเอื้ออำทร และเปน็ ประเทศทมี่ ี แผ่นดนิ อดุ มสมบูรณ์ ดังน้ันแลว้ ทำงรอดของประเทศไทยตอ้ งนำแนวทำงของ หลกั ปรชั ญำเศรษฐกจิ พอเพยี งของในหลวง รัชกำลที่ ๙ ท่พี ระรำชทำนให้ไว้ ที่ทำ่ นทอ่ งจำกันได้ คือ ๓ ห่วง ๒ เงื่อนไข ได้แก่ เงอื่ นไขแรก คือ กำรมคี วำมรู้เพ่ือกำรพฒั นำทีส่ มุ ดุล เงอื่ นไขทสี่ อง คอื กำร มีคณุ ธรรมเพอื่ ควำมยง่ั ยืน หว่ งแรก พอประมำณ คอื ทำด้วยควำมพอดี ไมเ่ บียดเบียน ตนเองและผอู้ นื่ หว่ งท่ีสอง มเี หตุผล คอื คำนึงถงึ ผลทีจ่ ะเกดิ ขึ้นอยำ่ งรอบคอบ หว่ งทส่ี ำม มภี มู คิ มุ้ กนั คอื พรอ้ มทจ่ี ะรับควำมเปลี่ยนแปลง ซง่ึ จะนำไปสเู่ ป้ำหมำยกำรพฒั นำทยี่ ั่งยนื (Sustainable Development Goals หรอื SDGs) ๑๗ เปำ้ หมำย ซง่ึ จัดทำขนึ้ โดย องคก์ ำรสหประชำชำติ ( UN ) และเป็นที่มำของกำรวำงแผนพฒั นำประเทศ โดยใช้ สรปุ คำบรรยำยวชิ ำกำรส่งเสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมูบ่ ้ำน โดย อ.วรรณำ ลิม่ พำนชิ ย์ นกั วิชำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

3 ยทุ ธศำสตร์ชำติ ๒๐ ปี ( พ.ศ. ๒๕๖๑ - พ.ศ. ๒๕๘๐ ) เพอ่ื ใหบ้ รรลวุ สิ ยั ทศั น์ “ประเทศมี ควำมมน่ั คง ม่งั ค่งั ยงั่ ยนื เป็นประเทศพัฒนำแลว้ ด้วยกำรพัฒนำตำมหลักของปรัชญำ เศรษฐกิจพอเพียง” ซ่ึงเศรษฐกจิ พอเพยี งทำใหส้ งั คมพัฒนำอยำ่ งมคี วำมสขุ เหมอื นทีท่ ำ่ น กำนัน ผูใ้ หญ่บ้ำน ได้คำดหวังกันไว้ตอนต้น ซึ่งไม่ใช่แค่เจริญแต่เพียงภำยนอกเทำ่ นนั้ ท่ี สำคญั คอื คนตอ้ งมศี ลี ธรรมด้วย ในยทุ ธศำสตร์ชำติ ๒๐ ปี (พ.ศ. ๒๕๖๑ - พ.ศ. ๒๕๘๐) ได้ กำหนดไว้ ๖ ยทุ ธศำสตร์ ได้แก่ ๑. ยุทธศำสตร์ชำตดิ ำ้ นควำมมั่นคง ถือเป็นยทุ ธศำสตร์นำ ตรงกบั ท่ำนโดยตรง ใน กำรรักษำควำมสงบเรียบร้อย ควำมจงรักภกั ดี ตอ่ สถำบัน ชำติ ศำสนำ พระมหำกษัตริย์ ๒. ยุทธศำสตรช์ ำติดำ้ นควำมสำมำรถในกำรแขง่ ขัน เรอื่ งตลำดเศรษฐกจิ กำรคำ้ ออกไปสูร่ ะดับโลก เน้นกำรคำ้ ทเี่ ป็นมิตรตอ่ สง่ิ แวดลอ้ ม เศรษฐกิจสีเขยี ว เศรษฐกจิ หมนุ เวียน ๓. ยทุ ธศำสตรช์ ำตดิ ำ้ นกำรพฒั นำทรัพยำกรมนุษย์ เกยี่ วกบั คน กำรศึกษำที่ไมไ่ ด้ อยเู่ ฉพำะในหอ้ งเรยี น สำมำรถเรยี นร้ไู ด้ตลอดชีวิต ทุกช่วงวยั อยำ่ งทที่ ำ่ นกำนันผู้ใหญ่มำ อบรมกัน ต้องทำให้เปน็ ท้ังคนเก่ง คนดี และมคี วำมสขุ ควบคูก่ นั เปน็ ตน้ ๔. ยทุ ธศำสตร์ชำตดิ ้ำนกำรสร้ำงโอกำสและควำมเสมอภำคทำงสังคม เห็นชัดจำก กระทรวงพัฒนำสังคมและควำมมนั่ คงของมนุษย์ (พม.) ไม่ใชเ่ ฉพำะ เพศ วัย ทเี่ สมอภำค ต้องรวมถงึ กำรเข้ำถึงบรกิ ำรสขุ ภำพ อนำมยั สง่ิ แวดลอ้ ม กำรใหโ้ อกำส เปน็ ต้น ๕. ยทุ ธศำสตรช์ ำติด้ำนกำรสร้ำงคุณภำพชีวติ ทเี่ ปน็ มติ รกบั ส่ิงแวดล้อม พัฒนำ อะไรก็แล้วแตพ่ ืชผักตอ้ งไมม่ ีสำรเคมี ไมม่ สี ำรพษิ ตกคำ้ ง ไม่ใช้ยำฆำ่ หญำ้ เป็นต้น ๖.ยทุ ธศำสตร์ชำตสิ ดุ ทำ้ ยดำ้ นพัฒนำกำรบรหิ ำรจดั กำรภำครฐั โดยสรำ้ งโอกำส ชอ่ งทำง ไมว่ ่ำอยไู่ กลแสนไกล ได้เท่ำเทยี ม ตวั อย่ำงโครงกำรสวสั ดกิ ำรของรัฐ ก็ใช้ QR code เป็นต้น ในสว่ นของกรมพฒั นำชมุ ชนจะทำงำนในส่วนโยบำยหลกั ของรัฐบำล ๑๒ ดำ้ น ใน ขอ้ ท่ี ๗ กำรพฒั นำสร้ำงควำมเขม้ แขง็ จำกฐำนรำก รฐั บำลให้ควำมสำคญั กับชุมชนในกำร นำควำมรแู้ ละทรพั ยำกรในพน้ื ทมี่ ำผลติ เป็นสนิ ค้ำและบริกำร เพ่ือเพ่ิมศกั ยภำพของ เศรษฐกิจฐำนรำกใหส้ ำมำรถสร้ำงรำยได้ กระจำยรำยไดส้ ูช่ มุ ชนสนับสนุนสนิ คำ้ ชมุ ชนและ ยกระดบั วิสำหกจิ ชุมชนใหม้ ีควำม เข้มแขง็ พฒั นำชอ่ งทำงกำรตลำดเชอ่ื มโยงกบั ระบบ สรุปคำบรรยำยวิชำกำรส่งเสริมเศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหมูบ่ ำ้ น โดย อ.วรรณำ ลม่ิ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

4 พำณชิ ยอ์ เิ ลก็ ทรอนกิ ส์ และสรำ้ ง พลังสังคม พลงั ชุมชน รวมท้งั สร้ำงกำรเรยี นรู้ ฝกึ อำชพี กลุ่มอสิ ระในกำรรว่ มขบั เคลือ่ นและพัฒนำประเทศ รฐั บำลจึงมีนโยบำยดำเนนิ กำร ดงั น้ี ๗.๑ สง่ เสรมิ วสิ ำหกจิ ชมุ ชนและผลิตภัณฑ์ชมุ ชน ๗.๑.๑ สรำ้ งมูลคำ่ เพ่ิมธรุ กิจชุมชน ผ่ำนอตั ลักษณ์ของพน้ื ที่ ๗.๑.๒ สนับสนนุ ควำมเข้มแขง็ ของวสิ ำหกิจชุมชนผำ่ นเทคโนโลยี ๗.๑.๓ สรำ้ งโอกำสและสง่ เสรมิ กำรเขำ้ ถึงข้อมลู ข่ำวสำรที่ทันสมยั และบริกำร ทำงกำรเงนิ ของวิสำหกิจชุมชน ๗.๑.๔ ส่งเสรมิ กำรลงทนุ ในชมุ ชนเพ่อื สรำ้ งงำนในชุมชน ๗.๑.๕ สรำ้ งสภำพแวดลอ้ มที่เออื้ ต่อกำรดำเนินธรุ กจิ ของวสิ ำหกิจชุมชน ๗.๒ สรำ้ งควำมเข้มแขง็ ของชุมชน ๗.๒.๑ สรำ้ งผ้นู ำชมุ ชน ยกยอ่ งปรำชญ์ชำวบำ้ น ๗.๒.๒ ยกระดับคณุ ภำพตลำดชมุ ชน สถำบันกำรเงินของชมุ ชน สวัสดกิ ำร ชุมชน สำธำรณสขุ ชมุ ชน ปำ่ ชุมชน ไม้มีคำ่ ท่องเที่ยวชมุ ชน และส่งเสรมิ กำรขยำย ตลำดออกสูต่ ่ำงประเทศ ๗.๒.๓ แกไ้ ขปญั หำทอ่ี ยอู่ ำศยั ทด่ี ินทำกิน สรำ้ งชุมชนทีน่ ำ่ อยู่ ๗.๒.๔ สรำ้ งพลงั ในชมุ ชน ๗.๒.๕ สรำ้ งเครอื ขำ่ ยชมุ ชนที่เขม้ แข็ง ๗.๓ สง่ เสรมิ บทบำทภำคเอกชนในกำรชว่ ยพัฒนำสังคมและเศรษฐกจิ ฐำนรำก ควำมหมำยของ เศรษฐกจิ ฐำนรำก หรือ เศรษฐกจิ ชุมชน คอื กำรดำเนนิ กิจกรรมทำง เศรษฐกิจตำ่ ง ๆ ไม่ว่ำจะเป็นกำรผลิต กำรบริโภค กำรจำหนำ่ ยจ่ำยแจก ทคี่ นในท้องถนิ่ ชมุ ชนได้มีสว่ น รว่ มคดิ รว่ มทำ รว่ มรบั ประโยชนข์ องประชำชน และร่วมกันเปน็ เจ้ำของ เศรษฐกิจชุมชน มรี ำกฐำนมำจำกศกั ยภำพของชุมชน ภูมิปัญญำของชุมชน หรือทนุ ใน ชมุ ชน อำทิ วฒั นธรรม ประเพณี สภำพภมู ิประเทศ ควำมหลำกหลำยทำงทรพั ยำกรทีม่ อี ยู่ หลังจำกไดเ้ รียนรู้ภำคทฤษฎแี ล้ว แนวทำงกำรปฏิบัติจะใชห้ ลกั กำรทรงงำนของ ในหลวงรัชกำลท่ี ๙ ในกำรเร่มิ แกป้ ัญหำทจ่ี ุดเลก็ แตท่ รงมองปัญหำในภำพรวมกอ่ นเสมอ กำรแกป้ ัญหำท่จี ดุ เล็ก ๆ คือ กำรแก้ไขปญั หำเฉพำะหนำ้ ทค่ี นมักจะมองข้ำม “..ถ้ำปวด หวั คดิ อะไรไมอ่ อก..ตอ้ งแกไ้ ขกำรปวดหวั นกี ่อน..เพือ่ ใหอ้ ยใู่ นสภำพที่คดิ ได.้ .” จึงจะ นำมำสบู่ ันได ๓ ขนั ในกำรแก้ปัญหำ เร่ิมจำกทำในระดับครัวเรอื น ใหพ้ ออยพู่ อกิน สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรส่งเสริมเศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหมู่บำ้ น โดย อ.วรรณำ ล่ิมพำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพฒั นำชุมชน เชย่ี วชำญ

5 ขันต่อไปก็สง่ เสรมิ ใหม้ กี ำรรวมกลมุ่ ช่วยเหลอื ซึง่ กนั ในระดบั สุดท้ำยขันกำ้ วหนำ้ กำรเปน็ วสิ ำหกิจเพ่ือสังคม ดังน้ันกำรพฒั นำเศรษฐกจิ ฐำนรำก เรำจะเรม่ิ จำกเร่ืองของขอ้ มลู ตอ้ งมขี ้อมลู ก่อน และขอ้ มลู มำจำกแหลง่ ใด ทำ่ นกำนนั ผู้ใหญ่บำ้ น ทม่ี ปี ระสบกำรณ์ มำหลำย ๑๐ ปี กพ็ อจะ ทรำบวำ่ มำจำกไหน กำรหำขอ้ มลู นนั้ จะมที ่มี ำจำกสองสว่ นใหญ่ ๆ สว่ นทหี่ นง่ึ ไดแ้ กข่ ้อมลู ที่ได้จดแจ้งไวแ้ ล้ว เช่น ขอ้ มูลควำมจำเป็นพ้ืนฐำน (จปฐ.) ข้อมลู พ้นื ฐำนระดบั หมู่บำ้ น (กชช. ๒ ค) ข้อมลู จำกสำธำรณสุข จำกเกษตร จำกกำนัน ผู้ใหญ่บำ้ น จำกผ้รู ู้ ปรำชญช์ ุมชน คนเก่งด้ำนตำ่ งๆ ทไี่ ด้จดเอำไว้ หรือเมอื่ ไปดงู ำนตำม สถำนที่ต่ำง จะมศี ำลำหม่บู ้ำน จะเขยี นขอ้ มลู ของชุมชน ข้อมลู ดำ้ นกำยภำพ สง่ิ สำธำรณประโยชน์ ว่ำมอี ะไรบ้ำง ข้อมลู ทำงสังคม ข้อมูลแหล่งทอ่ งเทยี่ ว วัฒนธรรม ประเพณี ทงั้ หมดเป็นขอ้ มูลท่จี ดั เก็บไวแ้ ลว้ ส่วนท่ีสอง เปน็ ข้อมูลทเี่ ปล่ียนไปเรอื่ ย ๆ เชน่ ข้อมูลปญั หำควำมต้องกำร เป็นส่งิ ท่ี เรำอยำกจะพัฒนำ เป็นควำมฝันของหมู่บำ้ น ซง่ึ ไดจ้ ำกกำรทำประชำคม หรือค้นหำปัญหำ พูดคยุ กนั เป็นข้อมลู ทเ่ี ปน็ ปัจจุบัน เพือ่ ทำให้เป็นจริงเปน็ แนวทำงในกำรพฒั นำ ข้อมลู ทังหมดนี จะเป็นพ้ืนฐำนในกำรทำงำน ซง่ึ ปกตกิ ำรวิเครำะหข์ อ้ มลู โดยเฉพำะ กำรแกไ้ ขปญั หำควำมยำกจน จะแยกออกเป็น ๕ ประเภทใหญ่ ๕ ดำ้ น ด้ำนแรก สุขภำพอนำมัย เพรำะสว่ นใหญค่ นยำกจนมกั จะเจ็บปว่ ย เนื่องจำกไม่ได้ กนิ อำหำรดดี ี ไมไ่ ด้ดูแลสขุ ภำพ และต้องทำงำนหนกั ผ้สู ูงอำยขุ ำดคนดแู ล ด้ำนทีส่ อง ควำมเปน็ อยู่ กำรสร้ำงบ้ำนทอี่ ยอู่ ำศัยของคนจน คนดอ้ ยโอกำส เป็นตน้ ด้ำนที่สำม กำรศึกษำ ถงึ จะมีบรกิ ำรฟรี แตย่ ังมีค่ำใช้จำ่ ยอ่นื ๆ เชน่ ชดุ นักเรยี น กจิ กรรมนอกหลักสูตร และย่งิ กำรศึกษำสูงขึน้ กจ็ ำเปน็ ต้องใช้จ่ำยเงินสำหรับกำรศึกษำใน ระบบ แต่สำหรบั กำรศกึ ษำตำมอัธยำศยั นอกระบบ กไ็ ม่ต้องใชจ้ ำ่ ยมำก ดำ้ นทส่ี ่ี อำชพี รำยได้ สว่ นใหญแ่ ล้วคนยำกจน จะไม่มอี ำชีพที่ม่ันคง ทำใหไ้ มม่ ี รำยได้ หรอื บำงคนอยำกจนไมป่ ระกอบอำชพี ตวั อยำ่ งอำจำรยเ์ คยพบ คนรำ่ งกำยครบ ๓๒ แต่ไมท่ ำงำนเพรำะติดเหลำ้ เมำ จนพอ่ แม่ ใหอ้ ำจำรย์ (ตอนเปน็ พัฒนำกรฯ) ช่วย ซึ่งกรณี น้ีต้องเขำ้ ถงึ ประชำคมหมูบ่ ำ้ น และมีมตใิ ห้ไปอยูบ่ ำ้ นกำนนั เพรำะกำนนั มีบำรมี เป็นคนท่ี คนนเี้ กรงใจ และกลวั เมื่อไปอย่กู ท็ ำงำน ไม่มเี วลำวำ่ งไปทำนเหลำ้ เมำยำ และใช้เวลำ ประมำณ ๔ – ๕ เดือนกเ็ ลกิ เหลำ้ ได้ เป็นตน้ สรปุ คำบรรยำยวิชำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหมู่บำ้ น โดย อ.วรรณำ ลิ่มพำนชิ ย์ นกั วิชำกำรพฒั นำชมุ ชน เชย่ี วชำญ

6 ด้ำนทห่ี ำ้ กำรเขำ้ ถึงบรกิ ำรภำครัฐ รัฐบำลยคุ นดี้ ูแลพีน่ อ้ งประชำชน จัดกจิ กรรม ต่ำง ๆ ใหเ้ ขำ้ ถึงระบบ ON LINE มี ON STOP SERVICE บตั รประชำชนกไ็ ม่ต้องใช้ สำเนำ เพยี งแค่ใชเ้ ลข ๑๓ หลัก ทัง้ หมดน้คี อื ปญั หำของคนจน แยกเป็นด้ำนใหญ่ หำกมีปญั หำด้ำนไหนกแ็ กไ้ ขด้ำน นน้ั ถ้ำกล่ำวถงึ รำยได้ กแ็ กป้ ัญหำตำมดำ้ นทสี่ ่ีตำมทกี ล่ำวมำขำ้ งตน้ ตอ่ ไปก็ต้องมำวเิ ครำะหข์ ้อมูลตน้ ทุนในชุมชนวำ่ มีอะไรบำ้ ง เรื่องของทนุ มนุษย์ เปน็ ส่งิ ทีม่ คี ่ำทส่ี ดุ หำกไดผ้ ู้นำที่ดีใฝพ่ ฒั นำ กม็ ีชัยไปกว่ำคร่ึง ก็ สำมำรถหำทมี งำนคณะกรรมกำร หมู่บ้ำนทเี่ ขม้ แขง็ และรว่ มกบั หน่วยงำนตำ่ งๆใหก้ ำร สนบั สนนุ เรอ่ื งของทุนทำงสังคม ไดแ้ ก่ วัฒนธรรม ประเพณี อำหำร ทำเรอ่ื งทอ่ งเทย่ี วใน หม่บู ้ำน ชมุ ชน ให้เป็น OTOP นวตั วิถี เรอ่ื งของทนุ ธรรมชำติ สง่ิ แวดลอ้ ม เป็นทนุ ทสี่ รำ้ งทำงกำยภำพ พิจำรณำเปน็ แหล่ง ทอ่ งเทยี่ วใหม่ สรำ้ งเป็น Landmark จุดทอ่ งเทยี่ ว ตวั อย่ำง ทอ้ งนำมรี ำ้ นกำแฟ จดุ ถ่ำยรูป เดี๋ยวนค้ี นทอ่ี ยู่ในเมอื งโหยหำธรรมชำตกิ นั มำกข้นึ เรื่องท่สี ำคัญคือ ทุนทเ่ี ป็นเงนิ ในกำรแกป้ ญั หำให้คำนึงถึงทุนทอี่ ยู่ในชมุ ชนเพื่อ ควำมย่งั ยืน และเมอ่ื ชมุ ชนเข้มแข็งแล้วทุนภำยนอกกจ็ ะเขำ้ มำเอง ทุนในชมุ ชนเรำมี อะไรบำ้ งก็ใหเ้ ข้ำไปเป็นสมำชิก กจ็ ะมีสทิ ธใิ ช้เงนิ หรือเขำ้ ไปบรหิ ำรจดั กำร เพื่อทำหน้ำที่ใช้ กองทุนทม่ี อี ยู่ ในกำรแกป้ ญั หำ และสว่ นทเี่ หลอื ของกองทุนสำมำรถนำมำจดั สรำ้ งสวสั ดิกำร ตำ่ งๆ ให้เกิดขึน้ ครบวงจรได้ กถ็ อื ว่ำเป็น กำรพฒั นำเศรษฐกิจฐำนรำกได้อยำ่ งยั่งยนื หำก เกนิ ควำมสำมำรถก็นำเสนอแผนตำมลำดบั ข้ันในระดับทอ้ งถนิ่ ระดับอำเภอ ระดบั จงั หวัด ซ่งึ ทำ่ นกำนนั ผู้ใหญ่บำ้ น ก็เป็นคณะกรรมกำรบรหิ ำรงำนตำบลแบบบูรณำกำร (ก.บ.ต.) ตำมระเบยี บกระทรวงมหำดไทยวำ่ ด้วยกำรจัดทำแผนและประสำนแผนพฒั นำพ้ืนท่ใี นระดับ อำเภอและตำบล ซ่งึ จะทำใหก้ ำรทำงำนมีประสทิ ธภิ ำพมำกยงิ่ ข้นึ หรอื ได้รบั งบประมำณ มำกข้นึ เมอื่ มีกำรพัฒนำอำชพี ทีม่ นั่ คงในระดบั หนง่ึ ก็สำมำรถยกระดับเขำ้ มำสู่ OTOP (One Tambon One Product) มำจดทะเบยี นท่กี รมกำรพัฒนำชุมชน ท่มี อี ยทู่ ี่ สำนกั งำนพฒั นำชมุ ชนอำเภอทุกอำเภอ ส่วนใหญ่สินคำ้ จะเนน้ ภูมปิ ญั ญำท้องถ่นิ ทรพั ยำกรในท้องถนิ่ แล้วยกระดบั เปน็ ผลติ ภณั ฑ์ ซึ่งกำรจัดระดบั ผลติ ภณั ฑ์จะมี ๕ ระดับ สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมบู่ ำ้ น โดย อ.วรรณำ ลิม่ พำนชิ ย์ นกั วิชำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

7 เร่ิมตั้งแต่ OTOP ไมม่ ดี ำว ๑ ดำว ๒ ดำว ๓ ดำว ๔ ดำว จนถึงสดุ ทำ้ ย ๕ ดำว โดยใชเ้ กณฑ์ กำรประเมนิ จำกคุณภำพและมำตรฐำน มดี ว้ ยกัน ๕ ประเภท ดงั นี้ ๑. ประเภทอำหำร ๒. ประเภทเครอ่ื งดมื่ ๓.ประเภทผ้ำ เครอ่ื งแตง่ กำย ๔. ประเภทของใช/้ ของตกแตง่ /ของท่รี ะลึก ๕. ประเภทสมุนไพรทีไ่ ม่ใช่อำหำร สดุ ท้ำยเป็นเรอื่ งชอ่ งทำงกำรตลำดในกำรพฒั นำ คือเมอ่ื ได้ทำแล้วพออยู่พอกนิ แลว้ กต็ อ้ งมกี ำรแลกเปลยี่ น เพ่ือที่จะสรำ้ งรำยได้ เพรำะเรำไมส่ ำมำรถพง่ึ พำตนเองได้ท้งั หมด มี บำงอย่ำงเรำต้องซอื้ หำ กต็ ้องเริม่ จำกตลำดในชุมชนก่อน ซ่งึ ไมจ่ ำเปน็ ตอ้ งไปวำงขำย สำมำรถใชต้ ลำด Online ภำยในชุมชน แล้วขจี่ กั รยำนไปส่งสินคำ้ กันภำยในชมุ ชน หมู่บำ้ น เป็นตน้ ซ่ึงถำ้ อยใู่ นชุมชน กส็ ำมำรถใช้ Packaging งำ่ ย ๆ ได้ สำมำรถใชป้ ำกตอ่ ปำก แต่ หำกเป็นนอกชุมชน ต้องมี Story เร่อื งรำว จงึ จะเป็นที่น่ำสนใจ บำงคร้ังคนซ้ือเพรำะ เรื่องรำวมำกกว่ำตัวสินคำ้ กม็ ี ในส่วนของกรมกำรพฒั นำชุมชน ก็สนบั สนุนในกำรจัดตลำดนดั ในชุมชน ศนู ย์ จำหนำ่ ย OTOP ในระดบั ประเทศกจ็ ัด OTOP Midyear OTOP สำยสมั พนั ธ์ สอง แผ่นดนิ OTOP To The Town และกม็ ี OTOP ONLINE ซึ่งขำยดมี ำก กำร Promote สนิ คำ้ ในชุมชนดีไมว่ ำ่ จะเป็นกำร LIVE สด โดยหำนักกำรตลำดรนุ่ ใหม่ ๆ มำประชำสมั พนั ธ์ ใช้ เสนห่ ข์ องชุมชน ในกำรดงึ คนเข้ำมำทอ่ งเทย่ี ว ซึ่งกำรทอ่ งเทยี่ วให้ได้ผลตอ้ งมกี ำร เช่อื มโยงกับแหล่งใหญด่ ว้ ย ตวั อย่ำงของควำมสำเรจ็ ของตำบลโก่งธนู ทเี่ ปน็ ชุมชนเข้มแข็ง มงั่ คง ม่งั คง่ั ยงั่ ยนื มเี ทคนคิ อย่ำงไร (อำจำรยจ์ ะเปดิ คลิปใหช้ ม) จำกกำรท่ีมโี ครงกำรของสมเด็จพระ กนิษฐำธิรำชเจำ้ กรมสมเดจ็ พระเทพรตั นรำชสดุ ำฯ ในตำบลโก่งธนู ๒ โครงกำร คอื โครงกำร “บ้ำนนี มีรกั ปลกู ผัก กินเอง” กับโครงกำร “ทำงนี มผี ล ผ้คู น รักกัน” ทรง พระรำชทำนแนวควำมคิดว่ำ “ปลกู ในกระถำงกไ็ ด้ ปลูกงำ่ ยง่ำย ในครัวเรอื นตนเอง ทไี่ ม่ มีแปลงผกั ท่ไี มม่ ที ดี่ นิ กส็ ำมำรถปลกู ได้ มีวธิ กี ำร ปลกู เยอะแยะ” และใช้เมล็ดพันธ์ พระรำชทำน ทำให้ไม่ตอ้ งพึ่งพำจำกภำยนอกมำกนกั จึงไม่มีถุงพลำสติก ทำใหท้ ศั นยี ภำพ ในตำบลแทบไม่มถี ังขยะ และก็มกี ำรคัดแยกขยะให้เกิดประโยชนใ์ ห้ได้ มีกำรปลกู ฝงั ขยะ สรปุ คำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสริมเศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วิชำกำรพฒั นำชมุ ชน เชย่ี วชำญ

8 เปียกแก่ชำวบำ้ น มีกำรบนั ทึกข้อมลู เข้ำสูเ่ วทขี อง UN และได้กำรรับรองว่ำแม้มีเพียง ๑๔ หมู่บำ้ น ในตำบลเลก็ ๆ โก่งธนูทำถังเปยี กลดโลกรอ้ นทกุ ครัวเรอื น สำมำรถลด คำรบ์ อนไดออกไซด์ ๖๙ กิโลตัน/ปี เทยี บเทำ่ กับกำรปลูกตน้ ไม้ ๕,๗๓๕ ต้น และนี้กเ็ ป็นตวั อยำ่ งหนง่ึ ในกำรพัฒนำพ้ืนที่ ตำบลหมบู่ ำ้ น ให้เปน็ พื้นทเ่ี ศรษฐกจิ สี เขียว มีรำยได้ พ่งึ พำตนเองได้ ซง่ึ ทำ่ นกำนัน ผใู้ หญ่บ้ำน สำมำรถเรยี นรไู้ ด้ ในโลก Social ที่เปน็ กำรเรียนร้ไู มม่ ที ส่ี น้ิ สดุ ทสี่ ำคัญเรยี นรู้แลว้ ต้องเอำไปพฒั นำพ้ืนทขี่ องท่ำนใหม้ คี วำมเจริญ ก้ำวหน้ำ อย่ำง ทที่ ำ่ นกำนนั ผใู้ หญบ่ ำ้ น ได้ “คำดหวัง” ไว้ตังแตต่ น้ อยำ่ ลืมนะคะ่ พัฒนำ คือ สร้ำงสรรค์ อนั นีเป็นคำขวญั พระรำชทำนของในหลวงรัชกำลท่ี ๙ เนือ่ งในวันพัฒนำ คอื วนั ที่ ๕ ธันวำคม ของทุกปี พระรำชทำนคำขวญั มำให้ ก็ขอมอบให้กับท่ำนกำนนั ผู้ใหญ่บำ้ น นำไปเปน็ แนวทำงในกำรพฒั นำ “พัฒนำ คอื สร้ำงสรรค”์ สวัสดคี ะ่ ------------------------------------- ภัฐทรเดช อิทรศร นทบ.ชก. ถอดควำมและเรียบเรียง สรปุ คำบรรยำยวิชำกำรส่งเสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลม่ิ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชุมชน เชยี่ วชำญ

9 สรุปคำบรรยำยวิชำกำรส่งเสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดบั ตำบลและหมูบ่ ้ำน โดย อ.วรรณำ ลิ่มพำนชิ ย์ นกั วิชำกำรพฒั นำชุมชน เชย่ี วชำญ

10 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

11 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

12 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

13 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

14 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

15 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

16 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

17 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

18 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

19 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

20 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

21 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

22 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

23 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

24 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

25 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

26 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

27 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

28 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

29 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

30 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

31 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

32 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

33 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

34 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

35 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

36 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

37 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

38 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

39 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

40 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

41 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

42 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

43 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

44 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

45 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

46 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

47 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

48 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ

49 สรุปคำบรรยำยวชิ ำกำรสง่ เสรมิ เศรษฐกจิ ฐำนรำกระดับตำบลและหมู่บ้ำน โดย อ.วรรณำ ลมิ่ พำนชิ ย์ นกั วชิ ำกำรพัฒนำชมุ ชน เชยี่ วชำญ