ฝายแกนดินซีเมนต์ตามศาสตร์พระราชา

กรรมาธิการการแกป้ ญั หาความยากจนและลดความเหลื่อมลา้ วุฒสิ ภา

1 พระราชดารัสของพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร เรอื่ งฝายชะลอนา check dam ดนิ ซีเมนต์ และการกักนาให้อยู่บนพืนดนิ นานท่ีสุด

2

3

4 คานา สภาวะ “โลกรวน”ในปจั จบุ นั นี้ ก่อให้เกิดวกิ ฤตภัยแลง้ อยา่ งตอ่ เนื่อง หลายปี แลว้ ก็เกดิ วิกฤตอทุ กภัย จากนนั้ กเ็ กดิ วกิ ฤตภัยแลง้ อีก ดูเหมอื นจะเกิดสลบั กัน ไปมา เกอื บจะเปน็ วฏั จกั รอยแู่ ลว้ เป็นที่ทราบกนั ว่า “เอลนีโญ่” และ “ลานญี า” ได้ สร้างความเดือดรอ้ นอยา่ งรนุ แรงให้แก่สรรพสิ่งมีชีวิตอยู่บนพ้นื ผวิ โลกของเรา จงึ ขอนาเสนออีกหน่งึ หนทางแกไ้ ข ที่ต้องเรมิ่ ดว้ ยการคนื ความสมดลุ ใหแ้ ก่ โลกอยา่ งเป็นรปู ธรรม ดว้ ยการหน่วง - ดกั - กกั - ชะลอ เพอื่ ให้นาอยู่บนผนื แผน่ ดิน ไดน้ านท่สี ุด โดยนวตั กรรม “ฝายแกนดินซเี มนต์” ทสี่ ามารถสรา้ งไดร้ วดเรว็ ในราคาท่ี ประหยดั นอกจากจะชว่ ยสร้างแหล่งนา้ สรา้ งโอกาส สรา้ งอาชีพ เพมิ่ รายไดใ้ ห้แกพ่ ี่ นอ้ งประชาชนแลว้ ยังทาใหน้ า้ ใต้ดินมรี ะดับสงู ขน้ึ ผนื ดินมคี วามชุ่มน้ามากข้นึ ช่วย อนรุ ักษผ์ ืนปา่ แมน่ า้ ลาธารตลอดจนถึงส่งิ แวดลอ้ มใหพ้ ลิกฟนื้ คืนความสมดลุ ใหแ้ กโ่ ลก ด้วยเหตวุ า่ ในวนั ขา้ งหน้า ไมเ่ พยี งแต่พชื พันธุธ์ ญั ญาหารเทา่ นั้นที่จะตอ้ ง พึ่งพาอาศัย “นา” ในโลกของเรายงั มสี ่ิงมชี ีวิตอนื่ ๆอกี มากมาย ดังนัน้ น้ามคี วามสาคัญทสี่ ดุ ต่อการดารงคงอย่ขู องมวลมนษุ ยชาติต่อไป อยา่ งหลีกเลี่ยงไมไ่ ด้ คณะกรรมาธิการการแก้ปญั หาความยากจนและลดความเหล่ือมลา้ วฒุ ิสภา

5 สารบญั เรอ่ื ง หน้าท่ี 1. พระราชดารสั พระบาทสมเดจ็ พระบรมชนกาธเิ บศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช 1-๓ บรมนาถบพติ ร 2. คานา ๔ 3. สารบญั ๕ 4. รูจ้ กั ดนิ ซเี มนต์ ๖ 5. การหาอตั ราส่วนผสม (โดยปรมิ าตร) ๗ 6. ขนั้ ตอนในการผสมดินซเี มนต์ (พอสังเขป) ๘-๙ 7. ประโยชน์ของฝายแกนดินซเี มนต์ 10-13 8. หน้าท่ีอนั เป็นเอกลกั ษณ์ของฝายแกนดินซีเมนต์ 14-15 9. ฝายแกนดนิ ซีเมนต์รูปแบบต่าง ๆตามความเหมาะสมกับสภาพภมู ปิ ระเทศ 16-๒2 10. QR Code ฝายแกนดินซีเมนต์ 24

6 มารูจ้ ักกับ “ดินซีเมนต”์ ดินซีเมนต์ (Soil cement) คือ การปรับปรุงคุณสมบตั ดิ ินทางวิศวกรรมด้วย การผสมผงปนู ซีเมนต์ปอรต์ แลนด์ชนิดที่ 1 กับดนิ (ซ่งึ เปน็ วัตถหุ ลกั ท่ีหางา่ ยในทอ้ งถ่ิน) ให้ เข้ากัน นามาผสมนา้ ด้วยอัตราส่วนทเ่ี หมาะสม แลว้ ทาการบดอดั แน่นให้เปน็ เนอ้ื เดยี วกนั ผลกึ ดนิ ซีเมนต์ รปู ตัดแสดงลกั ษณะของผวิ “ดินซเี มนต”์ เมื่อปฏิกริ ยิ าไฮเดรช่ันสน้ิ สดุ ลง จะเกดิ ผลึกดินซเี มนต์ท่ี ขรุขระ หยกึ หยกั คดเคยี้ ว มเี ส้นรอบรูปทยี่ าวมาก ลักษณะทางกายภาพเช่นนี้ จะช่วยยืดทางเดนิ ของน้าใตด้ ินมากข้ึน ทาให้ ระยะการเดินทางของนา้ ทม่ี ากขนึ้ จะสง่ ผลให้น้าใต้ดนิ มแี รงดันที่ลดลง น้าจงึ ไมส่ ามารถ นาพาเม็ดดินออกไปได้ ดังนน้ั ฐานรากของ “ฝายแกนดินซเี มนต์” จึงมคี วามม่นั คง และ สามารถ หนว่ ง ดัก กัก ชะลอนา ไดอ้ ยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพสูงสุด

7 (๑) การหาอัตราส่วนผสม (โดยปริมาตร) ระหว่างปนู ซเี มนตฯ์ ตอ่ ดนิ จะพิจารณาจาก ๑.๑) ชนิดของดิน ๑.๒) สดั สว่ นจานวนคละของดนิ ๑.๓) ลักษณะการใชง้ านของดินซีเมนต์ ๑.๔) ผลการทดสอบความแข็งของตัวอย่างดนิ ซีเมนต์

8 ๒) ขันตอนในการผสมดินซีเมนต์ (พอสังเขป) ๒.๑) นาผงปูนซีเมนตผ์ สมกับดิน ตามอัตราสว่ นทกี่ าหนด ๒.๒) จากน้นั จงึ สเปรยด์ ว้ ยนา้ ให้ทั่วถึง (ความชน้ื ที่พอดี จะสามารถปน้ั ดนิ ให้เป็นกอ้ นได)้ ลักษณะของเมด็ ดินทส่ี ดั สว่ นจานวนคละมีความเหมาะสมในการนามาใช้ทา “ดนิ ซีเมนต์” เพอ่ื ใหไ้ ด้ความแขง็ แรงทมี่ ากกว่า

9 ๒.๓) ทาการเกล่ียปรบั แตง่ เปน็ ชัน้ ๆมคี วามหนาประมาณ ๒๐-๓๐ ซม.ต่อชั้น ๒.๔) จากนนั้ จึงทาการบดอัดแน่นด้วยแรงงานคนหรือเคร่อื งจกั ร ให้มีความแนน่ เป็นเนอ้ื เดยี วกัน (อย่ใู นดุลยพนิ จิ ของผคู้ วบคุมงาน) หมายเหตุ : ระหว่างรอยต่อช้ันต่อชนั้ ใหท้ าผิวหยาบแลว้ ราดน้าปนู ใหท้ ัว่ พ้ืนผิว ก่อนทา การลงดินซเี มนตใ์ นชั้นตอ่ ไปดว้ ย

10 ประโยชน์ของฝายแกนดินซเี มนต์ (1) เสรมิ สรา้ งความรักความศรทั ธาต่อภาครัฐเมื่อ “ฝายแกนดนิ ซเี มนต์” ชว่ ยสรา้ งอาชพี เพม่ิ รายได้ ช่วยใหป้ ระเทศชาตมิ ่ันคง ประชาชนมั่งคั่ง ย่งั ยืนสืบไป (2) ฝายแกนดนิ ซเี มนต์ กอ่ สรา้ งง่าย ดว้ ยเวลาอนั รวดเร็ว วสั ดุหลักมีอยใู่ นทุกพื้นท่ี มีความ แขง็ แรงทนทาน มีจานวนสะสมมากขึ้นเร่อื ย ๆ จึงเกิดการกระจายไปทวั่ พน้ื ท่ี

11 (3) ฝายแกนดินซีเมนต์ เป็นเครื่องมอื ทีน่ ามาใชแ้ กป้ ัญหาความยากจนและลดความเหลอ่ื มล้าได้ เปน็ อย่างดี ชว่ ยยืดระยะเวลาการเพาะปลกู สาหรบั พืน้ ที่นอกเขตชลประทานใหย้ าวนานข้นึ ชว่ ยลดปัญหาปากทอ้ งอันเปน็ สาเหตุของปญั หาตา่ งๆ (4) เม่อื มคี วามมนั่ คงดา้ นนา้ และจะสง่ ผลใหภ้ าคเกษตรกรรม มแี ผนการผลติ ทีแ่ น่นอน ไมเ่ ปลย่ี น อาชพี ไม่ทง้ิ ทที่ ากิน ซ่ึงทาให้ประเทศชาตติ อ้ งสญู เสยี โอกาสในแตล่ ะปเี ปน็ จานวนเงินที่มหาศาล

12 (5) “ฝายแกนดนิ ซีเมนต์” บางแห่งทาหนา้ ทย่ี กระดบั นา้ ในแม่น้า เพือ่ ใหส้ ถานสี ูบน้าดว้ ยไฟฟ้า สามารถสบู น้าเข้าคลองสง่ นา้ เพ่ือการเกษตร และ การอปุ โภค-บรโิ ภค ชว่ ยใหเ้ กษตรกรสามารถ (6) “ฝายแกนดินซเี มนต์” สามารถป้องกนั บรรเทาความรนุ แรงจาก ปญั หานา้ หลากทว่ มเฉยี บพลนั ปญั หาดนิ โคลนถลม่ ลงไดเ้ ปน็ อยา่ งดี

๑3 (7) ลกั ษณะทางน้าล้นของ “ฝายแกนดนิ ซเี มนต์” เลียนแบบจากธรรมชาติ จึงไม่เป็นปญั หาในการ ขยายพันธขุ์ องสตั วน์ ้า บางแหง่ เป็นแหลง่ ทอ่ งเทย่ี วในท้องถิ่น เปน็ แหล่งเพาะพนั ธุ์ปลาเขต อภยั ทาน เปน็ ทยี่ ดึ เหน่ยี วจติ ใจของผู้คนในท้องถ่นิ (8) “ฝายแกนดนิ ซีเมนต์” คืนความชุ่มชน้ื ฟน้ื ฟูวัฏจกั ร เกบ็ กักนา้ ใต้ดนิ ไดเ้ ปน็ ปริมาณทมี่ าก รกั ษาความชมุ่ นา้ ของผนื ดิน ชว่ ยลดปญั หาไฟป่า ฝุ่นละอองหมอกควนั

๑4 หนา้ ทอ่ี ันเปน็ เอกลกั ษณข์ อง “ฝายแกนดินซเี มนต์” แสดงการ หนว่ ง ดัก กัก ชะลอนา ดว้ ยฝายแกนดินซเี มนต์ เป็น การสะสมนา้ ดา้ นหนา้ ฝายฯ ในภาพจาลองน้ีได้แสดงให้เห็นวา่ เมือ่ มนี ้าเก็บกกั อยู่ ด้านหน้าฝายฯ น้าจะไมส่ ามารถเดนิ ทางลอดผ่านใตฝ้ ายฯ ไปได้อยา่ งสะดวกเหมอื น เช่นท่ีเกดิ ขึ้นกับฝายรปู แบบท่ไี ม่มีรอ่ งแกนและกาแพงปกี ทาใหก้ ารเดนิ ทางของน้า ผ่านทางชั้นใต้ดนิ เกดิ การยืดทางเดินระยะทางยาวขนึ้ ทาให้ความเรว็ และแรงดนั การเดนิ ทางของนา้ ลดลงเปน็ อยา่ งมาก ทาให้นา้ เกิดการสะสมท่ีมากขึ้น ดังจะ แสดงต่อไปน้ี หมายเลข ๑ , ๒ , ๓ และ ๔ แสดงภาพจาลองหมายถึงลาดบั ของ มวลน้าทถ่ี ูก หนว่ ง ดกั กัก ชะลอ เอาไวด้ ้วยร่องแกนและกาแพงปกี

๑5 รอ่ งแกนดินซีเมนต์ “ นา” เป็นสสารตอ้ งการทอ่ี ยู่อาศยั เมือ่ ถกู กกั อยดู่ ้านหน้าฝาย ในช่วงระยะเวลาหนง่ึ นา้ จะแทรกซึมเข้าไปอาศยั ในชอ่ งวา่ งของเม็ดดนิ โดยน้าใน ชั้นดนิ นอกจากจะมีความจทุ ่มี ากแล้ว นา้ ยังไม่สูญเสียจากการระเหยอกี ดว้ ย เมื่อมวลนา้ ทมี่ าทหี ลังเดนิ ทางมาถงึ ก็จะปะทะกับมวลน้าทีม่ าถงึ กอ่ น จากนนั้ นา้ ก็จะมีพฤตกิ รรมเช่นเดยี วกัน ลกั ษณะนี้มวลน้าด้านหนา้ ฝายจะมี ปรมิ าณทมี่ ากขึน้ ทาให้นา้ ในดนิ มปี รมิ าณสะสมทีม่ ากขึน้ จะขยายบริเวณกว้าง ออกไปทง้ั ดา้ นลึกและดา้ นกวา้ ง ทาให้ผนื ดนิ รอบบรเิ วณมคี วามชุม่ นา้ ท่สี ะสมมาก

16 “ฝายแกนดินซีเมนต”์ รูปแบบตา่ งๆ ตามความเหมาะสมกับสภาพภมู ิประเทศ รูปแบบที่ ๑ ฝายตน้ นาแกนดินซเี มนต์ (แบบรกั ษาสภาพแวดล้อม เก็บกักนาบนดินและนาใต้ดนิ ) วัตถุประสงค์ เพื่อการฟื้นฟูพ้ืนท่ีต้นน้าซึ่งหมายถึงการฟื้นฟูสภาพแวดล้อมเดิมของสิ่งท่ีมีชีวิต ทั้งหมด โดยเม่ือเริ่มต้นจะต้องมี “นา” ซ่ึงทาให้เกิดความชุ่มชื้นเพ่ือให้วัฏจักรส่ิงมีชีวิตของ ส่ิงแวดล้อมในเขตพืน้ ทตี่ น้ นา้ ใหด้ าเนินตอ่ ไปได้อยา่ งยง่ั ยืน ดังนั้นวิธีการสร้าง “ฝายต้นนาแกนดินซีเมนต์” จึงเป็นวิธีท่ีง่ายท่ีสุด ไม่มี มลภาวะประหยัดที่สุด ย่ังยืนท่ีสุด กลมกลืนกับธรรมชาติที่สุด และสามารถดาเนินการได้ ทันทีเพื่อให้เกิดผลสัมฤทธ์ิโดยเร็วที่สุด ก่อนท่ีพื้นท่ีต้นน้า (ต้นกาเนิดชีวิต) จะเสียหายไป อย่างถาวร ขอ้ ควรระวัง : การพิจารณาจุดกอ่ สร้างฝายตน้ นาฯ โดยมีหลกั สาคัญ ดังนี 1. ไมอ่ ย่ใู นเขตหวงหา้ มหรืออยใู่ นเขตอนรุ กั ษห์ รอื พ้ืนท่ีทม่ี ีข้อหา้ มตามกฎหมาย 2. ไม่ควรสร้างในพื้นที่ต้นน้าที่มีลาน้ามาพบกัน พื้นท่ีมีความสูงลาดชัน พ้ืนที่ใน ภเู ขาเป็นทีแ่ คบ 3. ห้ามก่อสร้างพื้นที่ต้นน้าที่มีระบบนิเวศน์หรือสิ่งแวดล้อมท่ีมีความสมบูรณ์ดี อยแู่ ลว้

17 * ควรสร้างในแหล่งป่าเสือ่ มโทรมหรอื แหลง่ ท่ีปา่ ท่ีถูกทาลายหรือได้รับความ เสยี หาย ฯ ทังนเี พอ่ื เปน็ การฟื้นฟู ซงึ่ จะต้องไดร้ ับการอนุญาตให้ดาเนินการไดอ้ ย่าง ถูกต้องตามกฎหมายด้วย

18 รปู แบบที่ ๒ ฝายในลาห้วยแกนดนิ ซีเมนต์ (แบบรักษาสภาพแวดลอ้ ม เก็บกักนาบนดนิ และนาใต้ดิน) วัตถปุ ระสงค์ เม่ือเข้าสู่ฤดูแล้ง แหล่งน้าผิวดิน น้าในลาห้วยและลาน้า ต่างก็ลดระดับ ลงเรื่อย ๆ หลายแห่งถึงกับแห้งขอด ทาให้ราษฎรในหลายพื้นท่ีเกิดความเดือดร้อนเป็น อย่างมาก เน่อื งจากการขาดแคลนนา้ ระดับน้าในลาห้วยและลาน้าต่างก็มีความเชื่อมโยงกับระดับน้าในแหล่ง น้าใตด้ นิ ใกลเ้ คียง และในชนั้ นา้ ใต้ดนิ กจ็ ะหนุนน้าในแหล่งนา้ บนผิวดนิ ดว้ ย ดังน้ันการสร้างฝายแกนดินซีเมนต์เป็นช่วง ๆ ไปตามลาห้วยและลาน้า เหมือนข้ันบันได โดยไม่ให้ขาดช่วงหรือมีช่วงใดแห้งขอด จึงเป็นส่วนสาคัญในการ เช่อื มโยงกบั แหลง่ น้าดงั กลา่ วข้างต้นด้วย

19

20 รปู แบบท่ี ๓ ฝายแกนดินซีเมนตใ์ นแมน่ า (แบบรักษาสภาพแวดล้อม เกบ็ กักนาบนดินและนาใต้ดนิ ) วัตถปุ ระสงค์ เมื่อเขา้ สูฤ่ ดูแล้ง แหล่งน้าผวิ ดิน น้าในลาหว้ ย ลานา้ ตา่ งก็ลดระดบั ลง เร่อื ย ๆ หลายแหง่ ถงึ กับน้าแห้งขอด ทาให้ราษฎรในหลายพน้ื ท่เี กดิ ความเดือดร้อนเป็น อย่างมาก เนื่องจากการขาดแคลนน้า ระดับน้าในลาห้วยและลาน้าต่างกม็ คี วามเชอ่ื มโยง กบั ระดบั น้าในแหล่งนา้ ใตด้ ินใกล้เคียง และในชั้นน้าใตด้ นิ กจ็ ะหนนุ นา้ ในแหล่งน้าบนผิว ดินดว้ ย ดงั น้ันการสร้างฝายแกนดินซีเมนต์เป็นช่วง ๆ ไปตามลาหว้ ยและลานา้ เหมอื นขน้ั บันได โดยไมใ่ ห้ขาดชว่ งหรอื มีช่วงใดแหง้ ขอด จึงเป็นส่วนสาคญั ในการ เชื่อมโยงกับแหลง่ น้าดงั กลา่ วขา้ งตน้ ด้วย

21

22 นบั ต้ังแต่ปี 2558 จนถึงปัจจบุ ัน ผลการบูรณาการรว่ มกนั กบั หนว่ ยงานตา่ ง ๆ ทง้ั สว่ นราชการ สถาบันการศกึ ษา ภาคเอกชน และประชาชนในพืน้ ทสี่ ร้างฝายแบบแกนดินซเี มนต์ ข้ึนมา มีจานวนมากกวา่ ๓๒๕ แห่ง ซึง่ ปจั จบุ ันนีป้ รากฏว่า “ ไม่พบว่ามฝี ายแกนดนิ ซเี มนตแ์ ห่ง ใดพงั ทลายเสยี หายใชก้ ารไมไ่ ด้แตอ่ ยา่ งใด”

24 เชญิ เข้าเยี่ยมชมขอ้ มลู เพิ่มเติมของฝายแกนดินซเี มนต์ตามศาสตร์พระราชา โดยการสแกน QR CODE ด้านล่าง