Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore SachMoi.Net-284-anh-hung-hao-kiet-cua-viet-nam-vu-thanh-son

SachMoi.Net-284-anh-hung-hao-kiet-cua-viet-nam-vu-thanh-son

Description: SachMoi.Net-284-anh-hung-hao-kiet-cua-viet-nam-vu-thanh-son

Search

Read the Text Version

["\u0110\u1eb6NG \u0110O\u00c0N B\u1eb0NG \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng t\u1ee9c \u0110\u1eb7ng H\u1eefu B\u1eb1ng t\u00ean ch\u00ednh l\u00e0 \u0110\u1eb7ng T\u1eed M\u1eabn, n\u0103m 1906 xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng l\u1ea5y t\u00ean l\u00e0 \u0110\u1eb7ng Xung H\u1ed3ng. \u00d4ng l\u00e0 con c\u1ee5 ngh\u00e8 \u0110\u1eb7ng H\u1eefu D\u01b0\u01a1ng, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng H\u00e0nh Thi\u1ec7n, ph\u1ee7 Xu\u00e2n Tr\u01b0\u1eddng, nay l\u00e0 huy\u1ec7n Xu\u00e2n Tr\u01b0\u1eddng, t\u1ec9nh Nam \u0110\u1ecbnh. \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng th\u00f4ng minh t\u1eeb nh\u1ecf, gi\u1ecfi s\u00e1ng t\u00e1c th\u01a1 v\u0103n, ph\u00fa, c\u00e2u \u0111\u1ed1i, t\u00ednh kh\u00ed c\u01b0\u01a1ng c\u01b0\u1eddng. \u00d4ng xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng sang Nh\u1eadt, theo h\u1ecdc tr\u01b0\u1eddng Ch\u1ea5n V\u00f5 gi\u1ecfi t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c m\u00f4n qu\u00e2n s\u1ef1, gi\u1ecfi ch\u1eef H\u00e1n, ch\u1eef Nh\u1eadt. N\u0103m 1909, \u00f4ng \u0111\u1eadu Th\u1ee7 khoa. Minh Tr\u1ecb Thi\u00ean ho\u00e0ng (M\u00fat su Hi t\u00f4 Meifi) l\u00e0 b\u1eadc anh h\u00f9ng canh t\u00e2n n\u01b0\u1edbc Nh\u1eadt ch\u1ee7 to\u1ea1 l\u1ec5 m\u00e3n kho\u00e1 \u0111\u00e3 t\u1eb7ng ri\u00eang \u00f4ng m\u1ed9t chi\u1ebfc \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 b\u1ecf t\u00fai c\u00f3 kh\u1eafc t\u00ean, ch\u1eef k\u00fd c\u1ee7a nh\u00e0 vua. Khi th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p c\u1ea5u k\u1ebft v\u1edbi Ch\u00ednh ph\u1ee7 Nh\u1eadt tr\u1ee5c xu\u1ea5t Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 du h\u1ecdc sinh Vi\u1ec7t Nam, \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c h\u1ecdc m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng qu\u00e2n s\u1ef1. Th\u01b0\u1ee3ng tu\u1ea7n th\u00e1ng 2\/1912, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u th\u00e0nh l\u1eadp Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Trung Qu\u1ed1c, \u00f4ng tham d\u1ef1 v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea7u v\u00e0o b\u1ed9 ch\u1ea5p h\u00e0nh c\u00f3 10 u\u1ef7 vi\u00ean. \u00d4ng c\u00f9ng Mai L\u00e3o B\u1ea1ng ph\u1ee5 tr\u00e1ch kinh t\u1ebf. \u00d4ng c\u00f2n gi\u1eef ch\u1ee9c c\u1ed1 v\u1ea5n qu\u1ed1c gia, u\u1ef7 vi\u00ean v\u1eadn \u0111\u1ed9ng B\u1eafc K\u1ef3 c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 L\u00e2m th\u1eddi Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i th\u00e0nh l\u1eadp h\u1ed3i th\u00e1ng 5 n\u0103m 1912. \u00d4ng l\u00e0 m\u1ed9t y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. N\u0103m 1913 \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n v\u01b0\u1ee3t bi\u00ean gi\u1edbi v\u1ec1 L\u1ea1ng S\u01a1n v\u1eadn \u0111\u1ed9ng l\u00ednh d\u00f5ng qu\u00ea \u1edf t\u1ed5ng Nh\u00e2n L\u00fd, ch\u00e2u V\u0103n Uy\u00ean n\u1ed5i d\u1eady t\u1ea5n c\u00f4ng \u0111\u1ed3n \u0110\u1ed3ng \u0110\u0103ng. Sau tr\u1eadn giao chi\u1ebfn v\u1edbi qu\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf v\u00f9ng P\u1eafc Lu\u1ed1ng, ngh\u0129a qu\u00e2n b\u1ecb thua, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb b\u1eaft. \u00d4ng c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ec1n ch\u1ea1y tho\u00e1t sang Trung Qu\u1ed1c. N\u0103m 1913 \u00f4ng tham gia ch\u1ebf bom, l\u1ef1u \u0111\u1ea1n trong t\u00f4 gi\u00f3i Anh \u1edf H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng. L\u1ef1u \u0111\u1ea1n n\u1ed5, \u00f4ng b\u1ecb c\u1ee5t ba ng\u00f3n tay. \u00d4ng tr\u1ed1n tho\u00e1t ch\u1ea1y v\u1ec1 Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng, Qu\u1ea3ng T\u00e2y. Trong m\u1ea5y n\u0103m n\u01b0\u01a1ng n\u00e1u \u1edf Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng, Qu\u1ea3ng T\u00e2y, \u00f4ng \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u, t\u1eadp trung t\u00e0i li\u1ec7u vi\u1ebft cu\u1ed1n \u201cVi\u1ec7t Nam ngh\u0129a li\u1ec7t s\u0129\u201d n\u0103m 1918. \u00d4ng ghi ch\u00e9p 50 ch\u00ed s\u0129 hi sinh cho \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc nh\u01b0 \u0110\u1eb7ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n V\u0103n B\u00ecnh, Tr\u1ea7n \u0110\u00f4ng Phong, Phan L\u1ea1i L\u01b0\u01a1ng, Nguy\u1ec5n Qu\u1ef3nh L\u00e2m, Cao Tr\u00fac H\u1ea3i, H\u1ed3 B\u00e1 Ki\u1ec7n, H\u1ed3 B\u00e1 Phi\u1ebfn, Ph\u1ea1m V\u0103n Ng\u00f4n... Quy\u1ec3n s\u00e1ch n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u s\u1eeda ch\u1eefa k\u1ef9, Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n \u0111\u1ec1 t\u1ef1a, in n\u0103m 1918 \u1edf Trung Qu\u1ed1c. S\u00e1ch \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch ra ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef, Nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n V\u0103n h\u00f3a xu\u1ea5t b\u1ea3n n\u0103m 1960. Sau \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n trong m\u1ee5c \u201cCh\u00e9p chung chuy\u1ec7n Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c C\u00f4ng, Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng\\\". ... \u201cN\u01b0\u1edbc m\u1ea5t, gi\u1eb7c ho\u00e0nh h\u00e0nh, nh\u01b0ng b\u1ecdn v\u00f4 li\u00eam s\u1ec9 \u0111ang \u0111ua nhau l\u00e0m n\u00f4 l\u1ec7, \u00f4ng r\u1ea5t l\u1ea5y l\u00e0m th\u1eb9n, l\u00fac 15, 16 tu\u1ed5i, \u00f4ng \u0111\u00e3 nu\u00f4i c\u00e1i ch\u00ed \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c ph\u1ee5c qu\u1ed1c, nh\u01b0ng ch\u01b0a bi\u1ebft l\u00e0m v\u1edbi ai. M\u1ed9t h\u00f4m \u00f4ng \u0111\u1ebfn nh\u00e0 S\u00e0o Nam, S\u00e0o Nam \u0111\u01b0a \u00f4ng xem b\u1ea3n \u201cL\u01b0u c\u1ea7n huy\u1ebft l\u1ec7 t\u00e2n th\u01b0\u201d \u00d4ng r\u1ea5t ph\u1ea5n kh\u1edfi \u0111em v\u1ec1 nh\u00e0 su\u1ed1t \u0111\u00eam \u0111\u1ecdc kh\u00f4ng ng\u1ee7. T\u1eeb \u0111\u00f3 b\u1ecf ngh\u00ea h\u1ecdc c\u0169, chuy\u00ean giao k\u1ebft v\u1edbi c\u00e1c kh\u00e1ch g\u01b0\u01a1m r\u01b0\u1ee3u. \u00d4ng th\u00e2n d\u1ecf bi\u1ebft, nh\u01b0ng c\u0169ng kh\u00f4ng ng\u0103n c\u1ea5m \u0111\u01b0\u1ee3c... Sau \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n trong m\u1ee5c \u201cL\u00ea Khi\u1ebft\u201d. ... Nguy\u1ec5n Th\u00e2n \u0111\u00e3 \u0111\u00e1nh d\u1eb9p \u0111\u1ea3ng \u1edf Nam Ng\u00e3i n\u00ean ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p cho Th\u00e2n l\u00e0 gi\u1ecfi, m\u1edbi b\u1ed5 Th\u00e2n l\u00e0m kinh l\u01b0\u1ee3c ti\u1ebft ch\u1ebf \u0111\u1ee3i s\u1ee9 Ngh\u1ec7 T\u0129nh. Th\u00e2n \u0111em L\u00ea Khi\u1ebft \u0111i theo l\u00e0m T\u00e1n t\u01b0\u01a1ng, L\u00ea gi\u00fap Th\u00e2n d\u1eb9p \u0111\u1ea3ng Ngh\u1ec7 T\u0129nh v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 ch\u1ee9c B\u1ed1 ch\u00e1nh quy\u1ec1n vi\u1ec7c T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c. L\u00fac \u0111\u00f3 Phan Th\u1ecb H\u00e1n b\u1ecb t\u00ecnh nghi v\u00e0 theo d\u00f5i, \u00f4ng v\u00ec m\u1ebfn ph\u1ee5c Phan m\u00e0 h\u1ebft s\u1ee9c che ch\u1edf... \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u th\u01a1 \u0110i\u1ebfu c\u00e1c ch\u00ed s\u0129 nh\u01b0: \u0110i\u1ebfu T\u0103ng B\u1ea1t H\u1ed5, \u0110i\u1ebfu Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c C\u00f4ng, \u0110i\u1ebfu \u0110\u1ed7 C\u01a1 Quang, th\u01a1 \u0111i\u1ebfu Ho\u00e0ng V\u0103n K\u1ef7, H\u00e0 Th\u00e0nh tu\u1ea5n ngh\u0129a ch\u01b0 li\u1ec7t s\u0129 \u0110i\u1ebfu ngh\u0129a s\u0129 d\u00e2n (c\u00e1c t\u1ec9nh Trung K\u1ef3) ch\u1ed1ng thu\u1ebf b\u1ecb h\u1ea1i. M\u00f9a h\u00e8 n\u0103m 1923, \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng c\u00f9ng v\u1edbi H\u1ed3 T\u00f9ng M\u1eadu, L\u00ea V\u0103n Phan (L\u00ea H\u1ed3ng S\u01a1n)","Nguy\u1ec5n Gi\u1ea3n Khanh (con nu\u00f4i c\u1ee5 Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n Thu\u1eadt) Tr\u01b0\u01a1ng Qu\u1ed1c Uy, L\u00ea C\u1ea7u (T\u1ed1ng Gi\u00e1o C\u1ea7u), Nguy\u1ec5n C\u00f4ng Vi\u1ec5n (L\u00e2m \u0110\u1ee9c Th\u1ee5) c\u00f9ng c\u00f3 chung m\u1ed9t ch\u00ed h\u01b0\u1edbng, c\u00f9ng sinh s\u1ed1ng, h\u1ecdc t\u1eadp t\u1ea1i H\u00e0ng Ch\u00e2u s\u00e1ng l\u1eadp ra T\u00e2n Vi\u1ec7t Thanh ni\u00ean \u0111o\u00e0n (c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 T\u00e2m t\u00e2m x\u00e3). Kho\u1ea3ng n\u0103m 1924, \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng b\u1ecb th\u1ed5 ph\u1ec9 \u1edf Nam Ninh gi\u1ebft ch\u1ebft, ch\u1eb7t b\u00e0n tay ph\u1ea3i th\u00e0nh t\u1eadt c\u1ee7a \u00f4ng b\u00e1n cho th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf B\u1eafc K\u1ef3.","B\u00d9I CH\u00cdNH L\u1ed8 B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 L\u00ea Mai T\u1eed. \u00d4ng ng\u01b0\u1eddi x\u00e3 Thanh Thu\u1ef7, nay l\u00e0 x\u00e3 Nam Thanh, huy\u1ec7n Nam \u0110\u00e0n, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. \u00d4ng s\u1edbm tham gia phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n, \u0110\u00f4ng du do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Nguy\u1ec5n Th\u00e0nh, \u0110\u1eb7ng T\u1eed K\u00ednh, \u0110\u1eb7ng Th\u00e1i Th\u00e2n s\u00e1ng l\u1eadp. Khi Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, T\u0103ng B\u1ea1t H\u1ed5, M\u00e3i L\u00e3o B\u1ea1ng xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng th\u00ec \u00f4ng l\u00e0m c\u00f4ng t\u00e1c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng thanh ni\u00ean xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng v\u00e0 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng t\u00e0i ch\u00ednh. T\u1eeb sau v\u1ee5 \\\"H\u00e0 th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c\u201d th\u1ea5t b\u1ea1i th\u00ec c\u00e1c c\u00f4ng ty bu\u00f4n b\u00e1n, th\u01b0\u01a1ng qu\u00e1n, nh\u00e0 h\u00e0ng do \u0110\u00f4ng du v\u00e0 \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p tri\u1ec7t ph\u00e1, n\u1ebfu kh\u00f4ng tri\u1ec7t ph\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00ec bao v\u00e2y c\u00f4 l\u1eadp l\u00e0m cho ph\u00e1 s\u1ea3n, do \u0111\u00f3 t\u00e0i ch\u00ednh g\u00e2y qu\u1ef9 cho \u0110\u00f4ng du c\u00e0ng kh\u00f3 kh\u0103n h\u01a1n. Song B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 \u0111\u00e3 kh\u00f4n kh\u00e9o, m\u01b0u tr\u00ed l\u1ecdt qua \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ef1 do th\u00e1m c\u1ee7a gi\u1eb7c, \u0111\u1ec3 ho\u00e0n th\u00e0nh xu\u1ea5t s\u1eafc nhi\u1ec7m v\u1ee5 n\u00e0y. Trong m\u1ed9t chuy\u1ebfn \u0111i quy\u00ean ti\u1ec1n v\u00e0o kho\u1ea3ng cu\u1ed1i n\u0103m 1911, \u0111\u1ea7u n\u0103m 1912, k\u1ecbp chuy\u1ec3n ra H\u1ea3i Ph\u00f2ng \u0111\u1ec3 li\u00ean l\u1ea1c g\u1eedi sang Trung Qu\u1ed1c cho Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u chi v\u00e0o vi\u1ec7c nu\u00f4i anh em \u0103n h\u1ecdc v\u00e0 mua s\u1eafm v\u0169 kh\u00ed. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u \u0111\u00e3 bi\u1ec3u d\u01b0\u01a1ng B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 - L\u1ec7 Mai T\u1eed trong \u201cT\u00e1i sinh truy\u1ec7n\u201d (s\u1ed1ng, tr\u1edf l\u1ea1i) nh\u01b0 sau: \u201cS\u1ef1 nghi\u1ec7p kinh doanh c\u1ee7a c\u1ea5c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed t\u00f4i, n\u1ebfu kh\u00f4ng li\u00ean l\u1ea1c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng th\u00ec kh\u00f4ng th\u1ec3 n\u00e0o th\u00e0nh c\u00f4ng, nh\u01b0ng li\u00ean l\u1ea1c, v\u1eadn \u0111\u1ed9ng l\u1ea1i l\u00e0 vi\u1ec7c r\u1ea5t kh\u00f3 kh\u0103n, nguy hi\u1ec3m. Ng\u01b0\u1eddi g\u00e1nh v\u00e1c c\u00e1i tr\u00e1ch nhi\u1ec7m v\u00f4 c\u00f9ng kh\u00f3 kh\u0103n gian kh\u1ed5 d\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 L\u1ec7 Mai t\u1eed. V\u00ec L\u1ec7 Mai l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 nhi\u1ec7t th\u00e0nh, c\u00f3 h\u1ecdc v\u1ea5n, c\u00f3 \u0111\u1ea3m l\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i c\u00f3 c\u01a1 m\u01b0u v\u00e0 s\u1edf tr\u01b0\u1eddng v\u1ec1 khoa ng\u00f4n lu\u1eadn. Gi\u1eefa tr\u00e1ch nhi\u1ec7m \u0111\u00f3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a \u0110\u1ea3ng ng\u00e0y m\u1ed9t ti\u1ebfn b\u1ed9, ti\u1ebfng t\u0103m l\u1eebng l\u1eaby, k\u1ebb th\u00f9 r\u1ea5t khi\u1ebfp s\u1ee3, ch\u1ec9 mu\u1ed1n b\u1eaft b\u1eb1ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng m\u1edbi y\u00ean l\u00f2ng\u201d. B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 b\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m b\u1eaft \u0111\u01b0a v\u1ec1 giam \u1edf nh\u00e0 lao Vinh. Sau \u0111\u00f3 \u00f4ng gi\u1ea3 ch\u1ebft \u0111\u1ec3 tho\u00e1t kh\u1ecfi nh\u00e0 lao. T\u1ed5 ch\u1ee9c quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0a \u00f4ng sang ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u1edf Xi\u00eam La. T\u1edbi Xi\u00eam La \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u00f9ng \u0110\u1eb7ng Th\u00fac H\u1ee9a x\u00e2y d\u1ef1ng c\u01a1 s\u1edf Tr\u1ea1i C\u00e0y B\u1ea1n Th\u1ea7m l\u00e0m n\u01a1i s\u1ea3n xu\u1ea5t ra l\u00faa g\u1ea1o, n\u01a1i d\u1eebng ch\u00e2n cho c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb trong n\u01b0\u1edbc tr\u1ed1n qua \u0111\u1ec3 xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng. B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 \u0111\u00e3 tuy\u00ean truy\u1ec1n, kh\u00edch l\u1ec7 b\u00e0 con th\u01b0\u01a1ng y\u00eau, gi\u00fap \u0111\u1ee1 nhau \u1edf n\u01a1i \u0111\u1ea5t kh\u00e1ch qu\u00ea ng\u01b0\u1eddi, lu\u00f4n lu\u00f4n h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 T\u1ed5 qu\u1ed1c. M\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y con em Vi\u1ec7t Ki\u1ec1u h\u1ecdc ti\u1ebfng Vi\u1ec7t, h\u1ecdc l\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 cho c\u00e1c ch\u00e1u bi\u1ebft T\u1ed5 qu\u1ed1c \u0111ang b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p gi\u00e0y x\u00e9o. L\u1edbn l\u00ean ph\u1ea3i c\u00f3 ngh\u0129a v\u1ee5 gi\u1ea3i ph\u00f3ng T\u1ed5 qu\u1ed1c. B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 theo \u0111\u01b0\u1eddng Xi\u00eam La sang Trung Qu\u1ed1c g\u1eb7p Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed. Khi \u0111\u00f3 T\u1ed5ng b\u1ed9 Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng t\u1ed5 ch\u1ee9c nhi\u1ec1u cu\u1ed9c b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng, g\u00e2y nh\u1eefng ti\u1ebfng vang kinh thi\u00ean \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ecba \u0111\u1ec3 k\u00edch th\u00edch l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng b\u00e0o. M\u1ee5c ti\u00eau l\u00e0 g\u00e2y ti\u1ebfng n\u1ed5 \u1edf c\u1ea3 ba k\u1ef3: B\u1eafc - Trung - Nam. Khi \u0111\u00f3 B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 v\u1eeba v\u01b0\u1ee3t bi\u00ean m\u1edbi sang Xi\u00eam, \u1edf Xi\u00eam La m\u1ed9t th\u1eddi gian r\u1ed3i sang Trung Qu\u1ed1c, li\u1ec1n xung phong \u0111i. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u bi\u1ebft r\u00f5 \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec3u t\u00ecnh h\u00ecnh \u0111\u1ecba d\u01b0 Nam K\u1ef3 li\u1ec1n ch\u1ea5p nh\u1eadn cho \u00f4ng \u0111i. B\u00f9i Ch\u00ednh L\u1ed9 \u0111i \u0111\u01b0\u1eddng Xi\u00eam La - qua Cao Mi\u00ean \u0111\u1ec3 v\u1ec1 Nam K\u1ef3. Nh\u01b0ng \u00f4ng t\u1edbi B\u0103ng K\u1ed1c (Xi\u00eam La) th\u00ec b\u1ecb b\u1ecdn ch\u00f3 s\u0103n b\u00e1m ri\u1ebft, kh\u00f4ng sao d\u1ee9t ra \u0111\u01b0\u1ee3c, kh\u00f4ng th\u1ec3 tho\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c, \u00f4ng li\u1ec1n r\u00fat l\u1ef1u \u0111\u1ea1n n\u00e9m gi\u1ebft ch\u1ebft hai t\u00ean m\u1eadt th\u00e1m. B\u1ecdn ch\u00fang x\u00f4 v\u00e0o b\u1eaft, \u0111\u01b0a v\u00e0o nh\u00e0 lao th\u00ec \u00f4ng t\u1ef1 s\u00e1t.","NGUY\u1ec4N TH\u1ee8C CANH Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh sinh kho\u1ea3ng n\u0103m 1884 hay 1885, l\u00e0 con trai S\u01a1n ph\u00f2ng s\u1ee9 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c T\u1ef1 v\u00e0 c\u1ee5 b\u00e0 l\u00e0 L\u00ea Th\u1ecb Hu\u1ec7. V\u00ec \u00f4ng l\u00e0 con c\u1ea3, n\u00ean c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 C\u1ea3 Canh, hi\u1ec7u l\u00e0 Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng, Tr\u1ea7n Tr\u1ecdng Kh\u1eafc. \u00d4ng l\u00e0 anh c\u00e1c \u00f4ng Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng, Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Bao v\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u1ed9. \u00d4ng tham gia phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n h\u1ed9i, xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng sang Trung Qu\u1ed1c r\u1ed3i h\u1ecdc khoa v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng tr\u01b0\u1eddng Cao \u0111\u1eb3ng S\u01b0 ph\u1ea1m T\u00f4ky\u00f4. H\u1ecdc xong \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c. Em \u00f4ng l\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng (t\u1ee9c Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c) v\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Bao c\u0169ng xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng sang Nh\u1eadt. V\u00ec v\u1eady ng\u00e0y 7\/2\/1910, To\u00e0 \u00e1n Nam Ngh\u1ec7 An, Ch\u00e1nh \u00e1n l\u00e0 Tr\u1ea7n \u0110\u00ecnh Ph\u00e1c (T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c An T\u0129nh), T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ea1m (B\u1ed1 ch\u00ednh), \u0110\u00e0o Phan Du\u1ea9n (\u00c1n s\u00e1t) \u0111\u00e3 lu\u1eadn t\u1ed9i c\u00e1c b\u1ecb c\u00e1o ch\u1ea1y ra n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i g\u1ed3m c\u00f3: Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, \u0110\u1eb7ng Th\u00fac H\u1ee9a, Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh, Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng. Sau khi Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng (Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c) b\u1ecb b\u1eaft \u1edf Xi\u00eam \u0111\u01b0a v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i x\u1eed b\u1eafn c\u00f9ng Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu \u1edf tr\u01b0\u1eddng b\u1eafn B\u1ea1ch Mai, th\u00e1ng 6 n\u0103m 1915 th\u00ec b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c tin m\u1eadt b\u00e1o t\u1eeb Nh\u1eadt v\u1ec1 cho bi\u1ebft: \u201cTr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng ch\u00ednh l\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh, l\u00e0 anh c\u1ee7a Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c, \u0111\u00e3 \u1edf Nh\u1eadt nhi\u1ec1u n\u0103m, c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u1ea1n b\u00e8 trong quan ch\u1ee9c Nh\u1eadt\u201d. Ng\u00e0y 19\/7\/1923, Vi\u1ec7n c\u01a1 m\u1eadt Nam tri\u1ec1u \u0111\u00e3 ra l\u1ec7nh truy n\u00e3 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh d\u1eabn v\u1ec1 giao cho nh\u00e0 ch\u1ee9c tr\u00e1ch \u0111\u1ec3 lu\u1eadn t\u1ed9i theo lu\u1eadt c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh. \u201cN\u0103m 1924, m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p \u1edf Vinh c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ngu\u1ed3n tin r\u1eb1ng Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng t\u1eeb Berlin \u0111\u00e3 g\u1eedi m\u1ed9t th\u01b0 v\u1ec1 Qu\u1ea3ng Ch\u00e2u b\u00e0n v\u1ec1 vi\u1ec7c gi\u00fap \u0111\u1ee1 H\u1ed3 T\u00f9ng M\u1eadu. Phong b\u00ec mang t\u00ean \u0110\u1ee9c l\u00e0 Kranzlin, s\u1ed1 nh\u00e0 2 Guthestrasse, Berlin Licheter - Felde, ch\u00ednh quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u0111\u00e3 nh\u1edd ch\u00ednh quy\u1ec1n \u0110\u1ee9c \u0111i\u1ec1u tra v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u00e0 m\u1ed9t \u00f4ng c\u00e1ch m\u1ea1ng mang t\u00ean l\u00e0 Nuchaellis. Tin n\u00e0y sau \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c nh\u1eadn c\u00f3 Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng qu\u1ed1c t\u1ecbch Trung Hoa \u1edf nh\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0110\u1ee9c t\u00ean l\u00e0 Kranzlin\u201d. Vi\u1ec7c n\u00e0y c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u x\u00e1c nh\u1eadn trong cu\u1ed1n Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u bi\u00ean ni\u00ean nh\u01b0 sau: M\u1ea5y n\u0103m nay t\u00f4i \u1edf H\u00e0ng Ch\u00e2u, v\u00ec c\u00f3 g\u00e1nh m\u1ed9t vi\u1ec7c, t\u1ee9c l\u00e0 gi\u00fap cho \u00f4ng Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng, t\u1ee9c l\u00e0 Tr\u1ea7n Tr\u1ecdng Kh\u1eafc ti\u00ean sinh. \u00d4ng l\u01b0u h\u1ecdc \u1ecf B\u00e9c-lin n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c. T\u00f4i ph\u1ea3i m\u1ed9t n\u0103m hai l\u1ea7n th\u00e1ng s\u00e1u v\u00e0 th\u00e1ng ch\u1ea1p, l\u00e9n l\u00ean Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ea3i \u0111\u1ec3 g\u1eedi b\u1ea1c h\u1ecdc cho \u00f4ng Tr\u1ea7n. V\u00e0 c\u0169ng v\u00ec chuy\u1ebfn \u0111i n\u00e0y Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u b\u1ecb th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p b\u1eaft gi\u1ea3i v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i. Th\u00e1ng 6\/1930, m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p \u1edf Vinh bi\u1ebft r\u00f5 lai l\u1ecbch c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh \u0111\u00e3 t\u1eebng h\u1ecdc \u1edf Nh\u1eadt, khi h\u1ecdc \u1edf \u0110\u1ee9c c\u00f3 li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi H\u1ed3 T\u00f9ng M\u1eadu, sau \u0111\u00f3 g\u1eb7p Nguy\u1ec5n \u00c1i Qu\u1ed1c \u1edf Berlin. N\u0103m 1932, \u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c tin Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng l\u00e0 quan ch\u1ee9c cao c\u1ea5p c\u1ee7a ph\u00e1i \u0111o\u00e0n Trung Qu\u1ed1c t\u1ea1i \u0111\u00e3 tr\u1edf v\u1ec1 Vi\u1ec5n \u0110\u00f4ng, hi\u1ec7n h\u00e0nh ngh\u1ec1 b\u00e1c s\u0129 trong m\u1ed9t qu\u00e2n c\u1ea3ng \u1edf Th\u01b0\u1ee3ng H\u1ea3i, hi\u1ec7n \u0111ang \u1edf H\u00e0ng Ch\u00e2u, r\u1ed3i l\u1ea1i c\u00f3 tin \u1edf Nam Kinh. N\u0103m 1934 sau khi H\u1ed3 H\u1ecdc L\u00e3m, Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n... t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam \u0110\u1ed9c l\u1eadp \u0111\u1ed3ng minh h\u1ed9i c\u00f3 ra t\u1edd b\u00e1o l\u1ea5y t\u00ean l\u00e0 \u201cVi\u1ec7t Nam thanh\u201d (Ti\u1ebfng n\u00f3i Vi\u1ec7t Nam). Nh\u1eefng c\u00f4ng t\u00e1c vi\u00ean ch\u00ednh c\u1ee7a t\u1edd b\u00e1o l\u00e0 H\u1ed3 H\u1ecdc L\u00e3m, Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n, Tr\u1ea7n H\u1eefu C\u00f4ng, Vi B\u00ecnh Di, Vi Ch\u00ednh Nam...","NGUY\u1ec4N TH\u1ee8C \u0110\u01af\u1edcNG Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng, hi\u1ec7u C\u00e0n Ki\u1ec7m, khi \u0111i du h\u1ecdc th\u00ec \u0111\u1ed5i l\u00e0 Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c. \u00d4ng sinh n\u0103m 1885 t\u1ea1i l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Ch\u1eef, nay l\u00e0 x\u00e3 Nghi Trung, huy\u1ec7n Nghi L\u1ed9c, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. \u00d4ng l\u00e0 con c\u1ee5 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c T\u1ef1, gi\u1eef ch\u1ee9c S\u01a1n ph\u00f2ng s\u1ee9. Khi T\u1ef1 \u0110\u1ee9c k\u00ed H\u00f2a \u01b0\u1edbc v\u1edbi Ph\u00e1p, c\u1ee5 c\u00e1o quan v\u1ec1 qu\u00ea d\u1ea1y h\u1ecdc, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u c\u0169ng theo h\u1ecdc c\u1ee5. \u00d4ng l\u00e0 em trai Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Canh, anh trai Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c Bao, c\u0169ng xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng sang Trung Qu\u1ed1c, Nh\u1eadt B\u1ea3n, \u0110\u1ee9c du h\u1ecdc. Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng t\u1eeb thu\u1edf thi\u1ebfu ni\u00ean \u0111\u00e3 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tu\u1ea5n t\u00fa, th\u00f4ng minh, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 b\u1ea3n l\u0129nh, c\u00f3 \u00fd ch\u00ed. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, h\u1ecdc tr\u00f2 c\u1ee7a cha m\u00ecnh d\u00ecu d\u1eaft. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u vi\u1ebft v\u1ec1 \u00f4ng c\u00f3 \u0111o\u1ea1n: \\\"\u00d4ng Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c, ng\u01b0\u1eddi Ngh\u1ec7 An, nguy\u00ean t\u00ean l\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng, con trai \u0110\u00f4ng Kh\u00ea ti\u00ean sinh l\u00e0 th\u00e0y h\u1ecdc c\u1ee7a t\u00f4i. Nh\u00e0 \u0111\u1eddi \u0111\u1eddi nghi\u1ec7p nho, m\u00e0 t\u00ednh ch\u1ea5t \u00f4ng kh\u00e1c m\u1ed9t c\u00e1ch, c\u00f3 th\u00e1i \u0111\u1ed9 nh\u01b0 m\u1ed9t nh\u00e0 v\u00f5 s\u0129 \u0111\u1eddi x\u01b0a. L\u00fac \u00f4ng 15 tu\u1ed5i, th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c quy\u1ec3n L\u01b0u c\u1ea7n huy\u1ebft l\u1ec7 c\u1ee7a t\u00f4i l\u00e0m, b\u00e8n l\u1ea5y tr\u1ed9m v\u1ec1 nh\u00e0, \u0111\u1ecdc l\u00e9n m\u1ed9t m\u00ecnh, t\u1eeb \u0111\u00f3 b\u1ecf qu\u00e1ch v\u0103n c\u1eed nghi\u1ec7p, kh\u00f4ng ch\u1ecbu t\u1eadp n\u1eefa, chuy\u00ean theo c\u00e1c anh em du hi\u1ec7p h\u1ecdc nh\u1eefng vi\u1ec7c m\u00faa g\u1eady, \u0111\u00e1nh g\u01b0\u01a1m, \u0111\u00e3 t\u1eebng gi\u1ebft m\u1ed9t t\u00ean c\u1eed nh\u00e2n m\u00e0 \u0103n l\u01b0\u01a1ng ch\u00f3 s\u0103n t\u1ee9c l\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110i\u1ec1m\u201d. Gi\u1ebft \u0110i\u1ec1m ch\u1ebft r\u1ed3i, \u00f4ng chuy\u00ean l\u00e0m nh\u1eefng ch\u00ednh s\u00e1ch b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng \u1edf trong n\u01b0\u1edbc. \u00d4ng Ng\u01b0 H\u1ea3i s\u1ee3 l\u00e0m m\u1ea5t ti\u1ec1n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a \u00f4ng, m\u1edbi c\u01b0\u1ee1ng b\u1ee9c \u00f4ng xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng. \u00d4ng sang Nh\u1eadt v\u00e0o h\u1ecdc tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ed3ng V\u0103n th\u01b0 vi\u1ec7n, nhanh ch\u00f3ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t h\u1ecdc sinh xu\u1ea5t s\u1eafc. (Nguy\u1ec5n \u0110i\u1ec1m l\u00e0 t\u00ean n\u0103m 1902 \u0111\u00e3 t\u1ed1 c\u00e1o v\u1edbi Ph\u00e1p vi\u1ec7c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u \u0111\u1ecbnh l\u1ea5y t\u1ec9nh th\u00e0nh Ngh\u1ec7 An). Sau khi th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng th\u00f4ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi Ch\u00ednh ph\u1ee7 Nh\u1eadt tr\u1ee5c xu\u1ea5t Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 h\u1ecdc sinh Vi\u1ec7t Nam kh\u1ecfi Nh\u1eadt B\u1ea3n, Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c c\u0169ng nh\u01b0 Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu v\u00e0 nhi\u1ec1u h\u1ecdc sinh kh\u00e1c v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c, \u00f4ng v\u1eeba lao \u0111\u1ed9ng ki\u1ebfm s\u1ed1ng, v\u1eeba h\u1ecdc ti\u1ebfng b\u1ea1ch tho\u1ea1i, ti\u1ebfng Hoa B\u1eafc, Hoa Nam. \u0110\u00fang l\u00fac \u0111\u00f3 Th\u00e1i T\u00f9ng Ba \u1edf Qu\u1ea3ng T\u00e2y \u0111\u01b0\u01a1ng huy\u1ec7n binh c\u00f3 nh\u00e0 L\u1ee5c qu\u00e2n c\u00e1n b\u1ed9 h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng (c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 Qu\u1ea3ng T\u00e2y h\u1ecdc hi\u1ec7u) chi\u00eau sinh. Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c \u0111\u1ed5i t\u00ean, mang qu\u1ed1c t\u1ecbch Trung Hoa c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Ti\u00ean \u0110\u1ea7u, Nguy\u1ec5n Th\u00e1i B\u1ea1t ba ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi v\u00e0o nh\u00e0 qu\u00e2n hi\u1ec7u h\u1ecdc t\u1eadp ngh\u1ec1 l\u00e0m t\u01b0\u1edbng. Ba n\u0103m \u1edf nh\u00e0 H\u1ecdc hi\u1ec7u th\u01b0\u1eddng h\u0103ng h\u00e1i nh\u01b0 t\u1edbi gi\u1eefa chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng. Sau khi t\u1ed1t nghi\u1ec7p tr\u1edf v\u1ec1 Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng, \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 l\u00e0m thi\u1ebfu \u00fay, xu\u1ea5t l\u0129nh m\u1ed9t \u0111\u1ed9i nh\u1ecf, h\u1ec5 \u0111\u1ebfn l\u00fac thao luy\u1ec7n, qu\u00e2n s\u0129 \u0111\u1ec1u kinh s\u1ee3 l\u1eafm\u201d. (Nguy\u1ec5n Ti\u00eau \u0110\u1ea7u t\u1ee9c Nguy\u1ec1n B\u00e1 Tr\u00e1c, v\u1ec1 sau \u0111\u1ea7u th\u00fa gi\u1eb7c, vi\u1ebft b\u00e1o Nam Phong, cu\u1ed1i c\u00f9ng ra l\u00e0m quan \u0111\u1ebfn ch\u1ee9c Th\u1ecb lang c\u1ee7a tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf, tay sai \u0111\u1eafc l\u1ef1c c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p). C\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2n H\u1ee3i (1911) th\u00e0nh c\u00f4ng, l\u00e0 c\u01a1 h\u1ed9i thu\u1eadn l\u1ee3i cho c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng v\u00e0 nhi\u1ec1u nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam \u0111ang ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u1edf Trung Qu\u1ed1c, \u1edf Xi\u00eam \u0111\u1ec1u tr\u1edf v\u1ec1 Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng. N\u0103m 1912, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tuy\u00ean b\u1ed1 gi\u1ea3i t\u00e1n Duy t\u00e2n h\u1ed9i, th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00e1ch m\u1ea1ng m\u1edbi l\u00e0 Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7y nhi\u1ec7m c\u00f9ng Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu \u1ee7y vi\u00ean tr\u01b0\u1edfng ph\u1ee5 tr\u00e1ch Qu\u00e2n v\u1ee5 vi\u1ebft Tuy\u00ean c\u00e1o c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang ph\u1ee5c h\u1ed9i v\u00e0 Th\u01b0 g\u1eedi \u0111\u1ed5ng b\u00e0o Ngh\u1ec7 T\u0129nh trong d\u1ecbp th\u00e0nh l\u1eadp Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. Nh\u01b0ng b\u1ecdn cai tr\u1ecb Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 c\u1ea5u k\u1ebft v\u1edbi Long T\u1ebf Quang, T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng b\u1eaft nh\u1eefng nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam n\u1ed9p cho Ph\u00e1p. Tr\u01b0\u1edbc t\u00ecnh h\u00ecnh \u0111\u00f3, Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c t\u1ef1 nguy\u1ec7n sang Xi\u00eam La, t\u1ed5 ch\u1ee9c to\u00e1n qu\u00e2n Vi\u1ec7t ki\u1ec1u quang ph\u1ee5c. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u l\u1ea5y danh Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i T\u1ed5ng l\u00fd \u1ee7y \u00f4ng l\u00e0m Tr\u00fa Xi\u00eam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i chi b\u1ed9 b\u1ed9 tr\u01b0\u1edfng. \u00d4ng b\u00f4n t\u1ea9u tr\u00ean \u0111\u1ea5t Xi\u00eam, h\u1ec5 ch\u1ed7 n\u00e0o c\u00f3 ki\u1ec1u d\u00e2n Vi\u1ec7t Nam l\u00e0 \u0111\u1ebfn tuy\u00ean truy\u1ec1n, v\u1eadn \u0111\u1ed9ng. K\u1ebft qu\u1ea3 \u00f4ng th\u00e0nh l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9i qu\u00e2n tr\u00ean 60 ng\u01b0\u1eddi, trang b\u1ecb v\u0169 kh\u00ed \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7, d\u1ef1 \u0111\u1ecbnh v\u01b0\u1ee3t bi\u00ean gi\u1edbi qua L\u00e0o \u0111\u00e1nh v\u00e0o Nam Trung B\u1ed9. Ch\u00ednh ph\u1ee7 Xi\u00eam \u0111\u00e3 th\u1ecfa thu\u1eadn v\u1edbi nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p b\u1eaft c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam. Hai t\u00ean m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p, m\u1ed9t t\u00ean l\u00e0 H\u00f9ng ng\u01b0\u1eddi B\u1eafc K\u1ef3, m\u1ed9t t\u00ean ng\u01b0\u1eddi Trung K\u1ef3","\u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3nh s\u00e1t Xi\u00eam gi\u00fap s\u1ee9c l\u00f9ng s\u1ee5c \u00f4ng \u1edf kh\u1eafp n\u01a1i. Ch\u00fang b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng tr\u00ean m\u1ed9t chuy\u1ebfn t\u1ea7u v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c trao cho ch\u00ednh quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed5i l\u1ea5y t\u00f9 ch\u00ednh tr\u1ecb ng\u01b0\u1eddi \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u1edf S\u00e0i G\u00f2n. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111\u01b0a \u00f4ng v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i, giam \u1edf nh\u00e0 lao H\u1ecfa L\u00f2, ch\u00fang bi\u1ebft \u00f4ng l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt quan tr\u1ecdng trong t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang ph\u1ee5c h\u1ed9i, \u0111ang ch\u1ec9 huy m\u1ed9t \u0111\u1ed9i qu\u00e2n \u1edf Xi\u00eam n\u00ean ra s\u1ee9c d\u1ee5 d\u1ed7: \\\"N\u1ebfu \u00f4ng thu ph\u1ee5c th\u00ec s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c tha t\u1ed9i\\\". \u00d4ng gi\u1eef v\u1eefng \u00fd ch\u00ed. B\u1ecdn m\u1eadt th\u00e1m d\u00f9ng \u0111\u1ee7 m\u1ecdi c\u1ef1c h\u00ecnh tra t\u1ea5n \u00f4ng, song \u00f4ng v\u1eabn b\u1ec1n gan, v\u1eefng ch\u00ed, kh\u00f4ng ti\u1ebft l\u1ed9 b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a t\u1ed5 ch\u1ee9c kh\u00f4ng h\u1ec1 khai b\u00e1o m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi n\u00e0o \u0111\u00e3 v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc v\u00e0 c\u01a1 s\u1edf c\u1ee7a H\u1ed9i \u1edf trong n\u01b0\u1edbc c\u0169ng nh\u01b0 \u1edf Xi\u00eam. Kh\u00f4ng khai th\u00e1c \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00ec \u1edf \u00f4ng, ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 12 n\u0103m \u1ea4t D\u1eadu (22 th\u00e1ng 1 n\u0103m 1916) ch\u00fang \u0111\u01b0a \u00f4ng c\u00f9ng v\u1edbi Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu v\u1eeba l\u00e0 b\u1ea1n, v\u1eeba c\u00f9ng qu\u00ea, v\u1eeba l\u00e0 \u0111\u1ed3ng ch\u00ed th\u00e2n thi\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng, ra b\u1eafn \u1edf tr\u01b0\u1eddng b\u1eafn B\u1ea1ch Mai.","L\u00dd LI\u1ec4U L\u00fd Li\u1ec5u qu\u00ea \u1edf Tam B\u00ecnh (V\u0129nh Long), t\u1eeb nh\u1ecf \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ed1ng trong kh\u00f4ng kh\u00ed s\u00f4i s\u1ee5c c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a gia \u0111\u00ecnh, l\u1ea1i b\u1ea9m t\u00ednh th\u00f4ng minh, n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c cha cho \u0111i h\u1ecdc \u0111\u1ebfn n\u01a1i \u0111\u1ebfn ch\u1ed1n. N\u0103m 1907, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u cho B\u00f9i Ch\u00ed Nhu\u1eadn v\u1ec1 Nam K\u1ef3 k\u00eau g\u1ecdi thanh ni\u00ean xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng du h\u1ecdc. L\u00fd Li\u1ec5u khi \u0111\u00f3 m\u1edbi kho\u1ea3ng 14-15 tu\u1ed5i c\u00f9ng v\u1edbi Nguy\u1ec5n Truy\u1ec7n, con c\u1ee5 x\u00e3 Trinh tu\u1ed5i c\u0169ng x\u1ea5p x\u1ec9 nh\u01b0 v\u1eady xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng ngay \u0111\u1ee3t \u0111\u1ea7u ti\u00ean. Sang t\u1edbi Trung Qu\u1ed1c, L\u00fd Li\u1ec5u v\u00e0 Nguy\u1ec5n Truy\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a t\u1edbi H\u1ed3ng K\u00f4ng h\u1ecdc t\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng Trung Anh h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng.L\u00fd Li\u1ec5u v\u1ed1n b\u1ea9m t\u00ednh c\u1ef1c k\u1ef3 th\u00f4ng minh t\u1eeb nh\u1ecf, l\u1ea1i say s\u01b0a h\u1ecdc t\u1eadp n\u00ean ngo\u00e0i chuy\u00ean m\u00f4n, Li\u1ec5u c\u00f2n gi\u1ecfi ti\u1ebfng Anh, ti\u1ebfng Trung v\u00e0 bi\u1ebft ti\u1ebfng Ph\u00e1p. L\u00fd Li\u1ec5u h\u1ebft s\u1ee9c h\u1ecdc t\u1eadp, ch\u1edd ng\u00e0y v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam \u0111\u1ed9c l\u1eadp thi th\u1ed1 t\u00e0i n\u0103ng gi\u00fap n\u01b0\u1edbc. Nh\u01b0ng m\u01a1 \u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 v\u0129nh vi\u1ec5n kh\u00f4ng th\u00e0nh. Nguy\u00ean l\u00e0 cu\u1ed1i th\u00e1ng 5 n\u0103m 1913, m\u1ed9t ph\u00e1i \u0111o\u00e0n Nam K\u1ef3 do \u00f4ng Nguy\u1ec5n Quang Di\u00eau d\u1eabn \u0111\u1ea7u sang H\u1ed3ng K\u00f4ng v\u1edbi m\u1ee5c \u0111\u00edch l\u00e3nh t\u00edn phi\u1ebfu, mua v\u0169 kh\u00ed \u0111\u01b0a th\u00eam v\u00e0i h\u1ecdc sinh sang du h\u1ecdc. \u0110o\u00e0n ng\u1ee5 \u1edf nh\u00e0 \u00f4ng Hu\u1ef3nh H\u01b0ng \u1edf ven \u0111\u1ea3o C\u1eedu Long. Hai v\u1ee3 ch\u1ed3ng \u00f4ng Hu\u1ef3nh H\u01b0ng sang C\u1eedu Long \u1edf r\u1ea5t l\u00e2u gi\u1eef \u0111\u1ea7u m\u1ed1i li\u00ean l\u1ea1c gi\u1eefa c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed \u1edf Trung Qu\u1ed1c v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed \u1edf trong n\u01b0\u1edbc. V\u00ec v\u1eady khi nghe tin ph\u00e1i \u0111o\u00e0n \u0111\u1ebfn, L\u00fd Li\u1ec5u v\u00e0 Nguy\u1ec5n Truy\u1ec7n sang nh\u00e0 Hu\u1ef3nh H\u01b0ng h\u1ecfi th\u0103m tin t\u1ee9c gia \u0111\u00ecnh. Ng\u00e0y 16 th\u00e1ng 6 n\u0103m 1913 do c\u00f3 k\u1ebb ch\u1ec9 \u0111i\u1ec3m, m\u1eadt th\u00e1m Anh \u1eadp \u0111\u1ebfn nh\u00e0 Hu\u1ef3nh H\u01b0ng kh\u00e1m x\u00e9t, b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c 13 qu\u1ea3 t\u1ea1c \u0111\u1ea1n, b\u1eaft h\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 m\u1eb7t. L\u00fd Li\u1ec5u v\u1eeba \u0111\u1ebfn c\u0169ng b\u1ecb c\u1ea3nh s\u00e1t b\u1eaft, Hu\u1ef3nh H\u01b0ng nh\u1eadn m\u00ecnh mua s\u1ed1 t\u1ea1c \u0111\u1ea1n \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c kh\u00f4ng bi\u1ebft. T\u00f2a \u00e1n Anh \u1edf H\u1ed3ng K\u00f4ng x\u1eed Hu\u1ef3nh H\u01b0ng \u00e1n t\u00f9, c\u00f2n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c b\u1ecb c\u1ea3nh s\u00e1t Anh giao cho nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng. M\u00f9a \u0111\u00f4ng n\u0103m 1913, L\u00fd Li\u1ec5u v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed b\u1ecb c\u1ea3nh s\u00e1t Anh giao cho c\u1ea3nh s\u00e1t \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb b\u1ecdn m\u1eadt th\u00e1m tra t\u1ea5n c\u1ef1c k\u1ef3 d\u00e3 man. Cu\u1ed1i n\u0103m 1913, T\u00f2a \u00e1n \u0110\u1ea1i h\u00ecnh \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t x\u1eed t\u1ea1i H\u00e0 N\u1ed9i, trong \u0111\u00f3 L\u00fd Li\u1ec5u b\u1ecb \u00e1n nh\u1eb9 nh\u1ea5t l\u00e0 5 n\u0103m kh\u1ed5 sai. Nguy\u1ec5n Truy\u1ec7n t\u1ef1 t\u1eed, Nguy\u1ec5n Th\u1ea7n Hi\u1ebfn nh\u1ecbn \u0103n ch\u1ebft. L\u00fd Li\u1ec5u, Nguy\u1ec5n Quang Di\u00eau, \u0110inh H\u1eefu Thu\u1eadt, Tr\u1ea7n Ng\u1ecd \u0111\u1ec1u b\u1ecb \u0111\u1ea7y \u0111i Guyane (Nam M\u1ef9). T\u1ea1i \u0111\u00e2y, \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng b\u00e1o tin t\u1ee9c, \u0111\u1ea5u tranh \u0111\u00f2i quy\u1ec1n l\u1ee3i nh\u01b0 qu\u1ea7n \u00e1o, thu\u1ed1c men, nh\u1eadn th\u01b0 t\u1eeb t\u1eeb trong n\u01b0\u1edbc g\u1eedi sang, v\u00e0 chuy\u1ec3n th\u01b0 c\u1ee7a anh em v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc. Do L\u00fd Li\u1ec5u quen bi\u1ebft th\u00e2n thi\u1ebft v\u1edbi nhi\u1ec1u ki\u1ec1u d\u00e2n Hoa s\u1ed1ng \u1edf Guyane, \u00f4ng ng\u1ecf \u00fd v\u01b0\u1ee3t ng\u1ee5c v\u00e0 nh\u1edd h\u1ecd gi\u00fap \u0111\u1ee1. H\u1ecd \u0111\u00e3 gi\u00fap \u00f4ng tr\u1ed1n sang Trinidad v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec1u d\u00e2n Trung Hoa \u1edf \u0111\u1ea3o Trindad s\u1eafp x\u1ebfp c\u00f4ng \u0103n vi\u1ec7c l\u00e0m \u1ed5n \u0111\u1ecbnh, lo gi\u1ea5y t\u1edd h\u1ee3p ph\u00e1p: qu\u1ed1c t\u1ecbch Trung Hoa. \u1edf trong th\u01b0\u01a1ng h\u1ed9i m\u1ed9t th\u1eddi gian r\u1ed3i l\u1ea5y v\u1ee3 ng\u01b0\u1eddi Anh. M\u1eb7c d\u00f9 s\u1ed1ng n\u01a1i \u0111\u1ea5t kh\u00e1ch song \u00f4ng v\u1eabn kh\u00f4ng ngu\u00f4i nh\u1edb v\u1ec1 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng. \u00d4ng t\u00ecm c\u00e1ch tr\u1edf v\u1ec1 Vi\u1ec7t Nam \u0110\u1ed5i t\u00ean l\u00e0 L\u00fd Ph\u00f9ng Xu\u00e2n. Th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p bi\u1ebft \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1, sai ng\u01b0\u1eddi chi\u00eau d\u1ee5 \u00f4ng ra \u0111\u1ea7u th\u00fa s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m quan. \u00d4ng ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i, ph\u1ea3i tr\u1ed1n v\u1ec1 v\u00f9ng qu\u00ea ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng v\u1eabn v\u1eefng v\u00e0ng m\u1ed9t l\u00f2ng tranh \u0111\u1ea5u. Kho\u1ea3ng n\u0103m 1933 - 1934, \u00f4ng \u0111ang l\u1ea9n tr\u1ed1n trong m\u1ed9t c\u0103n nh\u00e0 l\u00e1 nh\u1ecf b\u00ean L\u1ed9 K\u1ebf \u00d4ng t\u1ec9nh V\u0129nh Long, c\u00e1ch qu\u1eadn l\u1ef5 An H\u00f3a kh\u00f4ng xa th\u00ec b\u1ecb l\u00ednh Ph\u00e1p \u0111\u1ebfn bao v\u00e2y b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c. T\u00f2a \u00e1n th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p g\u00e1n cho \u00f4ng t\u1ed9i g\u00e2y lo\u1ea1n, ph\u00e1 r\u1ed1i tr\u1ecb an, l\u1ea1i truy c\u00e1i \u00e1n v\u01b0\u1ee3t ng\u1ee5c \u1edf Guyane ng\u00e0y tr\u01b0\u1edbc, k\u1ebft \u00e1n t\u00f9 15 n\u0103m kh\u1ed5 sai, \u0111\u1ea7y ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o. L\u00fd Li\u1ec5u kh\u00f4ng ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 kh\u1ed5 s\u1edf nh\u1ecdc nh\u1eb1n trong c\u1ea3nh lao t\u00f9, \u1ed1m \u0111au trong th\u1eddi gian d\u00e0i. C\u00e1ch m\u1ea1ng th\u00e1ng T\u00e1m ra r\u01b0\u1edbc t\u00f9 ch\u00ednh tr\u1ecb v\u1ec1, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m Ch\u1ee7 t\u1ecbch huy\u1ec7n An H\u00f3a, t\u1ec9nh V\u0129nh Long.","\u0110\u1ed8I PH\u1ea4N \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n t\u00ean th\u1eadt l\u00e0 H\u1ed3 Tr\u1ecdng Ph\u1ea5n, c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 H\u1ed3 B\u00e1 Ph\u1ea5n, H\u1ed3 S\u1ef9 Ph\u1ea5n, t\u00ean ch\u1eef l\u00e0 C\u00e0n Th\u00e1i, \u00f4ng qu\u00ea \u1edf x\u00e3 Nghi V\u1ea1n, huy\u1ec7n Nghi L\u1ed9c, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. \u00d4ng xu\u1ea5t th\u00e2n t\u1eeb m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh n\u00f4ng d\u00e2n, \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecdc h\u00e0nh, nh\u01b0ng b\u1ea3n t\u00ednh \u00f4ng c\u01b0\u01a1ng d\u0169ng, chu\u1ed9ng l\u00e0m vi\u1ec7c ngh\u0129a, gi\u00e0u l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc. Khi gi\u1eb7c Ph\u00e1p h\u1ea1 th\u00e0nh Ngh\u1ec7 An, tuy c\u00f2n \u00edt tu\u1ed5i nh\u01b0ng \u00f4ng \u0111\u00e3 theo ngh\u0129a qu\u00e2n chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u. H\u1ed3 Tr\u1ecdng Ph\u1ea5n nh\u1eadn th\u1ea5y mu\u1ed1n \u0111\u00e1nh th\u1eafng qu\u00e2n Ph\u00e1p th\u00ec ph\u1ea3i h\u1ecdc c\u00e1ch c\u1ea7m qu\u00e2n, bi\u1ebft c\u00e1ch s\u1eed d\u1ee5ng binh kh\u00ed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a qu\u00e2n Ph\u00e1p th\u00ec m\u1edbi \u0111\u00e1nh th\u1eafng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang. Ngh\u0129 v\u1eady \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 l\u00e0ng, xin v\u00e0o l\u00ednh b\u1ea3n \u0111\u1ecba (c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 l\u00ednh kh\u1ed1 xanh). \u1ede l\u00ednh v\u00e0i n\u0103m, \u00f4ng l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u c\u00f4ng tr\u1ea1ng, quan binh Ph\u00e1p th\u1ea5y \u00f4ng t\u00e0i gi\u1ecfi l\u1ea1i c\u00f3 l\u00f2ng trung th\u00e0nh v\u1edbi m\u1eabu qu\u1ed1c, n\u00ean cho l\u00e0m ch\u1ee9c \u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng, \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ec9 huy m\u1ed9t ti\u1ec3u \u0111\u1ed9i l\u00ednh t\u1eadp, ti\u1ec3u \u0111\u1ed9i th\u1eddi \u0111\u00f3 c\u00f3 \u0111\u1ebfn 50 ng\u01b0\u1eddi. V\u00e0i n\u0103m sau, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00ean t\u1edbi ch\u1ee9c Ch\u00e1nh \u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng, ch\u1ec9 huy 100 l\u00ednh t\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecdc t\u1eadp, nghi\u00ean c\u1ee9u, t\u00ecm t\u00f2i chi\u1ebfn l\u01b0\u1ee3 l\u1eadp k\u1ebf ho\u1ea1ch \u0111\u00e1nh tr\u1eadn. \u00d4ng c\u00f9ng binh l\u00ednh g\u1ea7n g\u0169i nhau gi\u00fap \u0111\u1ee1 nhau trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng khi ph\u1ea3i xa nh\u00e0, v\u00ec v\u1eady binh l\u00ednh qu\u00fd m\u1ebfn \u00f4ng, coi \u00f4ng nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi anh c\u1ea3 v\u00e0 nghe l\u1eddi \u00f4ng. N\u0103m 1907 phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd \u1edf hai t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An, H\u00e0 T\u0129nh. M\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e2n v\u1eadt thu\u1ed9c ph\u00e1i \\\"\u00c1m x\u00e3\\\" nh\u01b0 Ho\u00e0ng V\u0103n H\u00e0nh, Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Thanh bi\u1ebft H\u1ed3 Tr\u1ecdng Ph\u1ea5n tuy \u0111i l\u00ednh cho Ph\u00e1p, l\u00e0m t\u1edbi ch\u1ee9c Ch\u00e1nh \u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng, nh\u01b0ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi y\u00eau n\u01b0\u1edbc, x\u01b0a \u0111\u00e3 t\u1eebng \u1edf h\u00e0ng ng\u0169 ngh\u0129a qu\u00e2n, ch\u01b0a g\u00e2y t\u1ed9i \u00e1c v\u1edbi nh\u00e2n d\u00e2n, n\u00ean \u0111\u00e3 g\u1eb7p g\u1ee1 tuy\u00ean truy\u1ec1n b\u00ed m\u1eadt gia nh\u1eadp Duy t\u00e2n h\u1ed9i. Nh\u1eb1m hu\u1ea5n luy\u1ec7n cho c\u00e1c h\u1ed9i vi\u00ean h\u1ed9i Duy T\u00e2n bi\u1ebft k\u1ef9 thu\u1eadt qu\u00e2n s\u1ef1 v\u00e0 s\u1eed d\u1ee5ng v\u0169 kh\u00ed m\u1edbi, \u00f4ng l\u1ea5y l\u00fd do thu nh\u1eadn \u1ec9\u00ednh m\u1edbi \u0111\u1ec3 b\u1ed5 sung cho l\u00ednh gi\u00e0 y\u1ebfu. \u00d4ng t\u1eadn t\u00e2m hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n s\u1ef1 cho anh em \u0111\u1ec3 anh em nhanh ch\u00f3ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ch\u1ec9 huy m\u1ed9t \u0111\u1ed9i ngh\u0129a qu\u00e2n. Anh em c\u0169ng hi\u1ec3u r\u00f5 m\u1ee5c \u0111\u00edch v\u00e0o l\u00ednh c\u1ee7a m\u00ecnh n\u00ean t\u1ea5t th\u1ea3y \u0111\u1ec1u c\u1ed1 g\u1eafng h\u1ecdc t\u1eadp, ti\u1ebfn b\u1ed9 r\u1ea5t nhanh. Th\u00e1ng 5 n\u0103m M\u1eadu Th\u00e2n (1908) phong tr\u00e0o \\\"Xin x\u00e2u\u201d, \\\"Ch\u1ed1ng thu\u1ebf\\\" t\u1eeb Qu\u1ea3ng Namlan ra Ngh\u1ec7 An, H\u00e0 T\u0129nh khi\u1ebfn cho nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p v\u00e0 Nam tri\u1ec1u ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i ph\u00f3. \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh th\u1eddi c\u01a1 kh\u1edfi ngh\u0129a \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn, \u00f4ng ch\u1ec9 huy tr\u00ean 100 l\u00ednh ph\u1ea3n chi\u1ebfn, ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi qu\u00e2n c\u1ee7a Qu\u1ea3n Truy\u1ec1n, Qu\u1ea3n L\u1ea1i c\u0169ng b\u00ed m\u1eadt gia nh\u1eadp Duy t\u00e2n h\u1ed9i nh\u01b0 \u00f4ng n\u1ed5i d\u1eady c\u01b0\u1edbp th\u00e0nh H\u00e0 T\u0129nh l\u00e0 n\u01a1i \u00f4ng \u0111\u00f3ng qu\u00e2n. Song v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m 1907, 1908 th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 Nam tri\u1ec1u \u0111\u00e3 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed9 m\u00e1y cai tr\u1ecb \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh Trung K\u1ef3, B\u1eafc K\u1ef3, v\u00ec v\u1eady qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a chi\u1ebfm th\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0i ti\u1ebfng \u0111\u1ed3ng h\u1ed5 th\u00ec qu\u00e2n Ph\u00e1p k\u00e9o \u0111\u1ebfn ph\u1ea3n c\u00f4ng, bao v\u00e2y, t\u1ea5n c\u00f4ng qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a quy\u1ebft li\u1ec7t. Qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a \u00edt, trang b\u1ecb k\u00e9m n\u00ean ch\u1ec9 c\u1ea7m c\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0i ti\u1ebfng, \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ed9i c\u1ee7a \u00f4ng m\u1ed9t s\u1ed1 hy sinh, m\u1ed9t s\u1ed1 b\u1ecf ch\u1ea1y. Khi qu\u00e2n Ph\u00e1p tr\u00e0n \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o th\u00e0nh, \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n c\u00f9ng m\u1ed9t s\u1ed1 qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u1ea1y tho\u00e1t, \u0111\u1ebfn \u1edf m\u1ed9t c\u01a1 s\u1edf b\u00ed m\u1eadt c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i \u1edf ngo\u00e0i th\u00e0nh. \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng L\u00ea Quy\u00ean, Ng\u00f4 \u0110\u1ea3ng b\u00ed m\u1eadt chi\u00eau m\u1ed9 qu\u00e2n. \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n c\u00f2n b\u00ed m\u1eadt tr\u1edf v\u1ec1 H\u00e0 T\u0129nh chi\u00eau t\u1eadp l\u00ednh kh\u1ed1 xanh, kh\u1ed1 \u0111\u1ecf Ph\u00e1p cho gi\u1ea3i ng\u0169 v\u00e0 thanh ni\u00ean y\u00eau n\u01b0\u1edbc v\u1ec1 c\u0103n c\u1ee9 B\u1ed1 L\u01b0\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec3 hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n s\u1ef1. Sau nh\u1eefng n\u0103m \u1edf trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Ph\u00e1p, \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n \u0111\u00e3 r\u00fat ra b\u00e0i h\u1ecdc l\u00e0 qu\u00e2n kh\u00f4ng c\u1ed1t \u1edf \u0111\u00f4ng, m\u00e0 c\u1ed1t \u1edf tinh luy\u1ec7n, th\u00e0nh th\u1ee5c c\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00e1c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u bi\u1ebft l\u1ee3i d\u1ee5ng \u0111\u1ecba h\u00ecnh, \u0111\u1ecba v\u1eadt \u0111\u1ec3 b\u1ed1 tr\u00ed tr\u1eadn \u0111\u00e1nh cho ph\u00f9 h\u1ee3p \u0111\u1ec3 l\u1ea5y \u00edt \u0111\u1ecbch \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u, l\u1ea5y v\u0169 kh\u00ed th\u00f4 s\u01a1 th\u1eafng v\u0169 kh\u00ed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, v\u00ec v\u1eady \u00f4ng r\u1ea5t coi tr\u1ecdng vi\u1ec7c hu\u1ea5n luy\u1ec7n qu\u00e2n s\u1ef1 cho ngh\u0129a qu\u00e2n. \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n c\u00f2n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn trang b\u1ecb v\u0169 kh\u00ed hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i cho ngh\u0129a qu\u00e2n. Trong m\u1ed9t tr\u1eadn chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u t\u1ea1i m\u1ed9t \u0111\u1ed3n binh Ph\u00e1p \u1edf huy\u1ec7n Thanh Ch\u01b0\u01a1ng do \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n ch\u1ee7 quan n\u00ean b\u1ecb qu\u00e2n Ph\u00e1p b\u1eaft. Song \u00f4ng \u0111\u00e3 m\u01b0u tr\u00ed \u0111\u00e1nh l\u1eeba gi\u1eb7c, gi\u1ebft l\u00ednh canh r\u1ed3i tr\u1ed1n tho\u00e1t. Ng\u00e0y 16 th\u00e1ng 2 n\u0103m 1910, T\u00f2a \u00e1n binh c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p k\u1ebft \u00e1n \u00f4ng t\u1eed h\u00ecnh v\u1eafng m\u1eb7t. \u00d4ng nh\u1eadn th\u1ea5y chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u v\u1edbi qu\u00e2n Ph\u00e1p n\u1ebfu l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a ta nh\u1ecf kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u1eafng \u0111\u01b0\u1ee3c, n\u00ean \u0111\u00e3","b\u00e0n v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng L\u00ea Quy\u00ean, Ng\u00f4 \u0110\u1ea3ng s\u00e1p nh\u1eadp v\u00e0o l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng ngh\u0129a qu\u00e2n do \u0110\u1eb7ng Th\u00e1i Th\u00e2n l\u00e3nh \u0111\u1ea1o. \u1ed2ng \u0111\u00e3 ch\u1ec9 huy ngh\u0129a qu\u00e2n chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u v\u1edbi qu\u00e2n Ph\u00e1p r\u1ea5t nhi\u1ec1u tr\u1eadn. Nghe \u0111\u1ebfn t\u00ean \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n l\u00e0 qu\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 qu\u00e2n Nam tri\u1ec1u r\u1ea5t kinh ho\u00e0ng. N\u0103m 1912, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tuy\u00ean b\u1ed1 gi\u1ea3i th\u1ec3 Duy t\u00e2n h\u1ed9i, th\u00e0nh l\u1eadp Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i, H\u1ed9i th\u00e0nh l\u1eadp Ph\u1ee5c qu\u1ed1c qu\u00e2n, \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n, \u0110\u1ed9i Quy\u00ean chuy\u1ec3n sang ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng cho Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n, \u0110\u1ed9i Quy\u00ean \u0111ang t\u1eadp h\u1ee3p l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ec3 \u0111\u00e1nh th\u00e0nh Ngh\u1ec7 An, nh\u01b0ng s\u00fang \u0111\u1ea1n ch\u01b0a \u0111\u1ee7, c\u00f2n ph\u1ea3i \u0111\u1ee3i h\u00e0ng tu\u1ea7n n\u1eefa \u0111\u1ec3 t\u00ecm c\u00e1ch c\u01b0\u1edbp x\u01b0\u1edfng binh kh\u00ed c\u1ee7a \u0111\u1ecbch. M\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p d\u00f2 bi\u1ebft \u0111em \u0111\u1ea1i binh \u0111\u1ebfn bao v\u00e2y \u0111\u1ed3n b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng. Ng\u00e0y 3 th\u00e1ng 7 n\u0103m 1916, gi\u1eb7c Ph\u00e1p ch\u00e9m \u00f4ng \u1edf qu\u00e1n Th\u1ea7u D\u1ea7u, th\u00e0nh ph\u1ed1 Vinh. L\u00fac \u00f4ng b\u1ecb gi\u1ebft c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00ednh v\u1ec7 binh t\u1ef1 t\u1eed theo.","H\u1ed2 PHI HUY\u1ec0N H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 H\u1ed3 Phi Th\u1ed1ng, \u00f4ng l\u00e0 ch\u00e1u n\u0103m \u0111\u1eddi H\u1ed3 Phi T\u00edch, l\u00e0 ch\u00e1u ngo\u1ea1i ti\u1ebfn s\u0129 V\u0103n \u0110\u1ee9c Giai, l\u00e0 con c\u1eed nh\u00e2n H\u1ed3 Phi T\u1ef1 - m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt phong tr\u00e0o C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng \u1edf Ngh\u1ec7 An. \u00d4ng sinh n\u0103m 1879 t\u1ea1i l\u00e0ng Qu\u1ef3nh \u0110\u00f4i, huy\u1ec7n Qu\u1ef3nh L\u01b0u, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n s\u1edbm n\u1ed5i ti\u1ebfng th\u00f4ng minh v\u00e0 c\u01b0\u01a1ng tr\u1ef1c. \u00d4ng \u0111\u1eadu c\u1eed nh\u00e2n khoa thi H\u01b0\u01a1ng \u1edf Ngh\u1ec7 An n\u0103m Canh T\u00fd (1900) khi 21 tu\u1ed5i, \u0111\u1ed3ng khoa v\u1edbi Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u. \u00d4ng kh\u00f4ng ra l\u00e0m quan m\u00e0 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng trong Duy t\u00e2n h\u1ed9i v\u00e0 phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u kh\u1edfi x\u01b0\u1edbng v\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o. \u00d4ng b\u1ecb th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p b\u1eaft v\u00e0 k\u1ebft \u00e1n t\u00f9. Ra t\u00f9, kho\u1ea3ng t\u1eeb 1910 \u0111\u1ebfn 1915, H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n d\u1ea1y h\u1ecdc, l\u00e0m thu\u1ed1c v\u00e0 vi\u1ebft s\u00e1ch. \u00d4ng t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00e1c l\u1edbp h\u1ecdc ki\u1ec3u m\u1edbi d\u1ea1y c\u1ea3 ch\u1eef H\u00e1n, ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef, to\u00e1n, v\u1ebd, th\u1ec3 d\u1ee5c, \u00e2m nh\u1ea1c, \u0111\u00e1nh c\u1edd. Th\u00f4ng qua s\u00e1ch b\u00e1o c\u1ee7a L\u01b0\u01a1ng Kh\u1ea3i Si\u00eau, Khang H\u1eefu Vy l\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch l\u1edbn \u1edf Trung Qu\u1ed1c, \u00f4ng truy\u1ec1n b\u00e1 t\u01b0 t\u01b0\u1edfng d\u00e2n ch\u1ee7 v\u00e0 tinh th\u1ea7n y\u00eau n\u01b0\u1edbc cho h\u1ecdc sinh. H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 tr\u01b0\u1edbc t\u00e1c ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 v\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc, y h\u1ecdc, v\u0103n h\u1ecdc. Trong \u0111\u00f3 \\\"Nh\u00e2n \u0111\u1ea1o quy\u1ec1n h\u00e0nh'' do \u00f4ng so\u1ea1n th\u1ea3o t\u1eeb n\u0103m 1920 b\u1eb1ng H\u00e1n v\u0103n \u0111\u0103ng tr\u00ean Nam Phong, n\u00e3m 1929 d\u1ecbch ra ti\u1ebfng Vi\u1ec7t \u0111\u0103ng tr\u00ean b\u00e1o Thanh - Ngh\u1ec7 - T\u0129nh n\u0103m 1934, in th\u00e0nh s\u00e1ch n\u0103m 1936. Quy\u1ec3n s\u00e1ch m\u1ecfng c\u00f3 100 trang nh\u01b0ng c\u00f3 t\u1ea7m t\u01b0 duy cao. S\u00e1ch ra \u0111\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi ch\u00fa \u00fd. Ch\u1ee7 t\u1ecbch H\u1ed3 Ch\u00ed Minh \u0111\u00e1nh gi\u00e1 r\u1ea5t cao ph\u1ea9m ch\u1ea5t v\u00e0 t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u0169ng nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc t\u00e1c c\u1ee7a H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n. Nh\u00e0 v\u0103n S\u01a1n T\u00f9ng \u0111\u00e3 ghi l\u1ea1i H\u1ed3i k\u00fd c\u1ee7a \u00f4ng V\u0169 \u0110\u00ecnh Hu\u1ef3nh, B\u00ed th\u01b0 c\u1ee7a H\u1ed3 Ch\u1ee7 t\u1ecbch t\u1eeb H\u1ed9i ngh\u1ecb T\u00e2n Tr\u00e0o. Chuy\u1ec7n n\u00e0y x\u1ea3y ra v\u00e0o n\u0103m 1946 khi \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111ang b\u1ecb l\u00e2m nguy. \u1ede ph\u00eda B\u1eafc th\u00ec t\u1eeb bi\u00ean gi\u1edbi Vi\u1ec7t - Trung \u0111\u1ebfn v\u0129 tuy\u1ebfn 16, 20 v\u1ea1n qu\u00e2n T\u01b0\u1edfng, k\u00e9o theo b\u1ecdn ph\u1ea3n \u0111\u1ed9ng tr\u00e0n v\u00e0o v\u1edbi \u00e2m m\u01b0u l\u1eadt \u0111\u1ed5 Ch\u00ednh ph\u1ee7 H\u1ed3 Ch\u00ed Minh; \u1edf ph\u00eda Nam v\u0129 tuy\u1ebfn 16 tr\u1edf v\u00e0o th\u00ec gi\u1eb7c Ph\u00e1p n\u00fap sau qu\u00e2n Anh - \u1ea4n g\u00e2y h\u1ea5n \u1edf S\u00e0i G\u00f2n v\u00e0 c\u00e1c t\u1ec9nh Nam B\u1ed9. Gi\u1eefa l\u00fac \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111ang l\u00e2m nguy nh\u01b0 v\u1eady, H\u1ed3 Ch\u1ee7 t\u1ecbch t\u00ecm \u0111\u1ebfn t\u1eadn ph\u00f2ng l\u00e0m vi\u1ec7c c\u1ee7a \u00f4ng Hu\u1ef3nh. B\u00e1c b\u1ea3o: \u201cL\u1ea7n n\u00e0y c\u00f3 vi\u1ec7c \u1ee7y th\u00e1c ch\u00fa \u0111i m\u1eddi \u0111\u00f3n m\u1ed9t nh\u00e0 t\u00fac nho th\u00f4ng thi\u00ean \u0111\u1ecba nh\u00e2n. B\u1eadc nho s\u0129 n\u00e0y \u0111\u1ed3ng khoa, \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ea1o v\u1edbi c\u00e1c c\u1ee5 \u0110\u1eb7ng Nguy\u00ean C\u1ea9n, Ng\u00f4 \u0110\u1ee9c K\u1ebf\u201d. T\u00f4i (V.\u0110.H) \u0111i \u0111\u00f3n kh\u00e1ch... B\u1eefa c\u01a1m \u0111\u00e3i kh\u00e1ch th\u1eadt \u0111\u1ea1m b\u1ea1c m\u00e0 ngon l\u00e0nh thanh kt. H\u1ed3 Ch\u1ee7 t\u1ecbch \u0111\u00f3n ti\u1ebfp c\u1ee5 H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n kh\u00f4ng \u0111\u01a1n thu\u1ea7n nh\u01b0 m\u1ed9t v\u1ecb nh\u00e2n s\u0129, m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t b\u1eadc th\u00e2n tri c\u1ed1 c\u1ef1u... M\u1eddi c\u1ee5 ra gi\u00fap n\u01b0\u1edbc, nh\u01b0ng c\u1ee5 bi\u1ebft m\u1ec7nh ph\u1eadn kh\u00f4ng c\u00f2n. C\u1ee5 ph\u1ea3i th\u1ed1t ra: \\\"Qu\u1ed1c gia \u0111a c\u1ed5, c\u00e1c c\u1ee5 Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng, Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u1ed1, B\u00f9i B\u1eb1ng \u0110o\u00e0n \u0111\u1ec1u ra g\u00e1nh v\u00e1c vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc v\u1edbi c\u1ee5 H\u1ed3, t\u00f4i th\u00ec m\u1ec7nh t\u1eadn\u201d. Tuy m\u1ec7nh t\u1eadn, ra g\u1eb7p B\u00e1c H\u1ed3, khi b\u00e1i bi\u1ec7t, c\u1ee5 c\u00f2n th\u01b0a: \\\"Xin Ch\u1ee7 t\u1ecbch l\u01b0u t\u00e2u, th\u1eddi m\u1ec7nh trong th\u1ebf c\u1ef1c n\u00e0y, ch\u00fang ta ph\u1ea3i tr\u1ea3i qua: thi\u00ean \u0111\u00f4 b\u1ea3o ch\u1ee7 qu\u1ed1c t\u00f4n, \u0111\u1ed9n th\u1ed5 tr\u01b0\u1eddng k\u1ef3 kh\u00e1ng \u0111\u1ecbch\u201d. Sau \u0111\u1ed1 c\u1ee5 H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n tr\u1edf v\u1ec1 qu\u00ea v\u00e0 m\u1ea5t ng\u00e0y 25 th\u00e1ng 12 n\u0103m 1946, l\u1eddi ti\u00ean tri b\u1ecf th\u1ee7 \u0111\u00f4 v\u00e0 kh\u00e1ng chi\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng k\u1ef3 l\u00e0 \u0111\u00fang\\\". Ngo\u00e0i t\u00e1c ph\u1ea9m \\\"Nh\u00e2n \u0111\u1ea1o quy\u1ec1n h\u00e0nh\u201d H\u1ed3 Phi Huy\u1ec1n c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m \\\"Y h\u1ecdc to\u00e1t y\u1ebfu\\\", \\\"\u0110\u1ea1m Trai v\u0103n t\u1eadp\\\", \\\"K\u1ef3 thu\u1eadt\\\" (d\u1ea1y \u0111\u00e1nh c\u1edd).","T\u00d4N TH\u1ea4T DO\u00c3N T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n sinh n\u0103m 1858. Sau khi h\u1ecdc xong tr\u01b0\u1eddng Qu\u1ed1c T\u1eed gi\u00e1m, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m l\u00e0m Th\u00f4ng ph\u00e1n \u1edf dinh Tu\u1ea7n v\u0169 B\u00ecnh Thu\u1eadn. N\u0103m 1905, T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n, Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4, H\u1ed3 T\u00e1 Bang m\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nho kh\u00e1c \u0111\u00e3 b\u00ed m\u1eadt g\u1eb7p g\u1ee1 Phan Chu Trinh trong chuy\u1ebfn c\u1ee5 Phan v\u00e0o c\u00e1c t\u1ec9nh ph\u00eda Nam t\u00ecm b\u1ea1n \u0111\u1ed3ng t\u00e2m. N\u0103m 1906 T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 l\u00e0m Tri ph\u1ee7 H\u00f2a \u0110a \u1edf t\u1ec9nh B\u00ecnh Thu\u1eadn. C\u0169ng n\u0103m \u0111\u00f3 phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng, phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n do Phan Chu Trinh ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng t\u1eeb Qu\u1ea3ng Nam lan t\u1edbi t\u1ec9nh B\u00ecnh Thu\u1eadn. T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n \u0111\u00e3 b\u00ed m\u1eadt tham gia c\u1ea3 hai phong tr\u00e0o \u0111\u00f3 v\u00e0 \u0111\u00e3 nhanh ch\u00f3ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh \u0111\u1ea1o phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du v\u00e0 Duy t\u00e2n \u1edf mi\u1ec1n Nam Trung K\u1ef3. T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi l\u1eadp danh s\u00e1ch, c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3o qu\u1ea3n danh s\u00e1ch nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tham gia phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du v\u00e0 phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh Nam Trung K\u1ef3 \u0111\u1ed3ng th\u1eddi qu\u1ea3n l\u00fd ph\u00e2n ph\u1ed1i c\u00e1c t\u00e0i li\u1ec7u b\u00ed m\u1eadt nh\u01b0 H\u1ea3i Ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0, L\u01b0u c\u1ea7u huy\u1ebft l\u1ec7 t\u00e2n th\u01b0 c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Thi\u00ean h\u1ea1 \u0111\u1ea1i th\u1ebf lu\u1eadn c\u1ee7a Nguy\u1ec5n L\u1ed9 Tr\u1ea1ch. N\u1eafm v\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng ch\u00e2m h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n l\u00e0: \\\"Khai d\u00e2n tr\u00ed, ch\u1ea5n d\u00e2n kh\u00ed, h\u1eadu d\u00e2n sinh\\\", T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n \u0111\u00e3\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4, H\u1ed3 S\u0129 T\u1ea1o, Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng L\u1ed9i, Nguy\u1ec5n Qu\u00fd Anh \u0111\u1ee9ng ra m\u1edf tr\u01b0\u1eddng D\u1ee5c Thanh v\u00e0 th\u00e0nh l\u1eadp c\u00f4ng ty Li\u00ean Th\u00e0nh \u1edf Phan Thi\u1ebft. N\u0103m 1908, T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n \u0111\u01b0\u1ee3c Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf b\u1ed5 nhi\u1ec7m l\u00e0m tri huy\u1ec7n Ninh H\u00f2a. C\u0169ng v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p gi\u00e1o th\u1ee5 huy\u1ec7n Th\u0103ng B\u00ecnh, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u v\u1ec1 l\u00e0m gi\u00e1o th\u1ee5 huy\u1ec7n T\u00e2n \u0110\u1ecbnh c\u0169ng thu\u1ed9c t\u1ec9nh Kh\u00e1nh H\u00f2a. T\u1eeb \u0111\u00f3 hai ng\u01b0\u1eddi quen bi\u1ebft nhau v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh \u0111\u00f4i b\u1ea1n th\u00e2n thi\u1ebft, th\u01b0\u1eddng c\u00f9ng nhau b\u00e0n lu\u1eadn v\u1ec1 th\u1eddi cu\u1ed9c, k\u1ec3 cho nhau nghe nh\u1eefng th\u1ee7 \u0111o\u1ea1n \u00e1p b\u1ee9c, b\u00f3c l\u1ed9t nh\u00e2n d\u00e2n c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 b\u00e8 l\u0169 tay sai v\u00e0 b\u00e0n k\u1ebf s\u00e1ch v\u1eadn \u0111\u1ed9ng nh\u00e2n d\u00e2n \u0111\u1ea5u tranh. Th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p gi\u1ebft h\u1ea1i Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, b\u1eaft giam c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc, T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n v\u1eabn b\u1ec1n b\u1ec9, c\u1ee7ng c\u1ed1, ph\u00e1t tri\u1ec3n phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du v\u00e0 Duy t\u00e2n. B\u1ecdn cai tr\u1ecb Ph\u00e1p bi\u1ebft \u00f4ng v\u1eabn ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng trong phong tr\u00e0o y\u00eau n\u01b0\u1edbc, song kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u1ee9ng c\u1edb \u0111\u1ec3 b\u1eaft giam, li\u1ec1n bu\u1ed9c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf \u0111\u1ed5i \u00f4ng \u0111i n\u01a1i kh\u00e1c. \u0110\u1ea7u n\u0103m T\u00e2n H\u1ee3i (1911), Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf b\u1ed5 nhi\u1ec7m \u00f4ng l\u00e0m tri ph\u1ee7 Tam K\u1ef3, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam. T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n \u0111\u00e3 \u1ee7ng h\u1ed9 n\u00f4ng d\u00e2n ch\u1ed1ng c\u01b0\u1eddng h\u00e0o \u0111\u1ecba ch\u1ee7 b\u00f3c l\u1ed9t t\u00f4 t\u1ee9c. Nh\u1eefng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng b\u1ea3o v\u1ec7 d\u00e2n c\u1ee7a \u00f4ng kh\u00f4ng l\u1ecdt qua \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1eaft ch\u00fang, Kh\u00e2m s\u1ee9 Trung K\u1ef3 \u0111\u00f2i Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf c\u00e1ch ch\u1ee9c \u00f4ng \u0111\u1ec3 c\u00f3 c\u1edb b\u1eaft giam. Song \u00f4ng nh\u1edd c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi em th\u00fac b\u00e1 l\u00e0 T\u00f4n Th\u1ea5t H\u00e2n l\u00e0m Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 B\u1ed9 H\u00ecnh, ph\u1ee5 ch\u00ednh \u0111\u1ea1i th\u1ea7n can thi\u1ec7p v\u1edbi t\u00f2a Kh\u00e2m s\u1ee9, n\u00ean n\u0103m 1913 \u00f4ng b\u1ecb \u0111i\u1ec1u v\u1ec1 kinh gi\u1eef ch\u1ee9c Th\u1eeba ch\u1ec9 H\u00e0n l\u00e2m vi\u1ec7n. T\u1ea1i \u0111\u00e2y \u00f4ng l\u1ea1i ch\u1eafp m\u1ed1i li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u \u0111ang \u1edf Trung Qu\u1ed1c v\u00e0 c\u00e1c h\u1ed9i vi\u00ean Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Trung K\u1ef3. N\u0103m 1914, T\u00f2a Kh\u00e2m s\u1ee9 Trung k\u1ef3 bu\u1ed9c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf c\u00e1ch ch\u1ee9c \u00f4ng. Tr\u1edf v\u1ec1 s\u1ed1ng \u1edf l\u00e0ng Kim Long, T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n l\u1ea1i b\u00ed m\u1eadt li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n... c\u00f9ng nh\u1eefng y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Nam Trung K\u1ef3. Ng\u00e0y 3 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1916, cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a \u1edf kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf do Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n l\u00e3nh \u0111\u1ea1o, c\u00f3 s\u1ef1 tham gia c\u1ee7a vua Duy T\u00e2n th\u1ea5t b\u1ea1i, Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n v\u00e0 nhi\u1ec1u y\u1ebfu nh\u00e2n kh\u00e1c c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i b\u1ecb x\u1eed ch\u00e9m. Vua Duy T\u00e2n b\u1ecb \u0111\u1ea7y \u0111i \u0111\u1ea3o Reunion. T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n ch\u00e1n n\u1ea3n, \u00e2u\u1ea7u v\u00ec c\u1ea3nh m\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, d\u00e2n l\u00e0m n\u00f4 l\u1ec7 \u00f4ng l\u00e2m b\u1ec7nh. Ng\u00e0y 12 th\u00e1ng Ch\u1ea1p n\u0103m \u0110inh T\u1ef5 (1\/2\/1918) \u00f4ng m\u1ea5t \u1edf tu\u1ed5i 61.","V\u00d5 HO\u00c0NH V\u00f5 Ho\u00e0nh hi\u1ec7u Ng\u1ecdc Ti\u00ean, sinh n\u0103m 1867 thu\u1ed9c d\u00f2ng d\u00f5i th\u1ebf gia qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng Th\u1ecbnh Li\u1ec7t, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 l\u00e0ng Quang, huy\u1ec7n Thanh \u0110\u00e0m, t\u1ec9nh H\u00e0 \u0110\u00f4ng, nay Th\u1ecbnh Li\u1ec7t thu\u1ed9c huy\u1ec7n Thanh Tr\u00ec, th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u00e0 N\u1ed9i. V\u00f5 Ho\u00e0nh \u0111i thi m\u1ea5y khoa nh\u01b0ng kh\u00f4ng \u0111\u1ed7. \u00d4ng tham gia phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, l\u00e0 h\u1ed9i vi\u00ean T\u00e1n tr\u1ee3, l\u00e3nh tr\u00e1ch nhi\u1ec7m c\u1ed5 \u0111\u1ed9ng v\u00e0 quy\u00ean ti\u1ec1n cho tr\u01b0\u1eddng. \u00d4ng c\u00f2n gi\u1eef \u0111\u1ea7u m\u1ed1i li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed \u1edf trong n\u01b0\u1edbc v\u1edbi n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i. Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp t\u1eeb ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 Phan Chu Trinh hai y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a h\u1ed9i Duy t\u00e2n, nh\u01b0ng c\u0169ng l\u00e0 th\u1ee7 l\u0129nh c\u1ee7a hai xu h\u01b0\u1edbng: b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng v\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch, n\u00ean tr\u01b0\u1eddng c\u0169ng t\u1eadp h\u1ee3p ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a hai xu h\u01b0\u1edbng \u0111\u00f3. V\u00f5 Ho\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c coi nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u ph\u00e1i theo xu h\u01b0\u1edbng b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng. C\u00e1c \u00f4ng kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u0111\u01a1n thu\u1ea7n l\u00e0 d\u1ea1y h\u1ecdc tr\u00f2 n\u00e2ng cao ki\u1ebfn th\u1ee9c, m\u1edf mang d\u00e2n tr\u00ed, m\u00e0 c\u00f2n kh\u01a1i d\u1eady l\u00f2ng y\u00eau n\u1eef\u1edbc, c\u0103m th\u00f9 gi\u1eb7c h\u01b0\u1edbng qu\u1ed1c d\u00e2n \u0111\u1ed3ng b\u00e0o \u0111i v\u00e0o con \u0111\u01b0\u1eddng v\u0169 trang kh\u1edfi ngh\u0129a Nh\u1eefng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng t\u00edch c\u1ef1c c\u1ee7a V\u00f5 Ho\u00e0nh \u0111\u1ed1i v\u1edbi tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh Ngh\u0129a th\u1ee5c v\u00e0 trong c\u00e1c t\u1ea7ng l\u1edbp nh\u00e2n d\u00e2n nh\u01b0 truy\u1ec1n b\u00e1 v\u0103n th\u01a1 y\u00eau n\u01b0\u1edbc trong tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh Ngh\u0129a th\u1ee5c, ngo\u00e0i x\u00e3 h\u1ed9i; quan h\u1ec7 m\u1eadt thi\u1ebft v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng, quy\u00ean g\u00f3p ti\u1ec1n cho tr\u01b0\u1eddng, ng\u1ee3i ca cu\u1ed9c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u c\u1ee7a \u0110\u1ec1 Th\u00e1m c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u00e3 b\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p theo d\u00f5i. S\u00e1ch \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c c\u1ee7a Ch\u01b0\u01a1ng Th\u00e2u \u0111\u00e3 d\u1eabn nh\u1eadn x\u00e9t v\u1ec1 \u00f4ng c\u1ee7a th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p: \\\"M\u1ed9t ph\u1ea7n t\u00e0i li\u1ec7u gi\u1ea3ng d\u1ea1y quan tr\u1ecdng \u1edf tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh t\u1eeb n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i g\u1eedi v\u1ec1, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u nh\u01b0 H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng d\u1ecbch ra ba th\u1ee9 ti\u1ebfng H\u00e1n, N\u00f4m, Qu\u1ed1c ng\u1eef ph\u1ed5 bi\u1ebfn r\u1ed9ng r\u00e3i. Theo d\u00f5i ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, b\u1ecdn m\u1eadt th\u00e1m ph\u00e1t hi\u1ec7n: \\\"C\u1ee9 ba, b\u1ed1n ng\u00e0y m\u1ed9t l\u1ea7n, V\u00f5 Ho\u00e0nh b\u00ed m\u1eadt t\u1eadp h\u1ee3p m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi t\u1ea1i nh\u00e0 ri\u00eang \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecdc t\u00e0i li\u1ec7u t\u1eeb H\u1ea1i g\u1eedi v\u1ec1 v\u00e0 m\u01b0u toan h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng cu\u1ed9c b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u t\u1ed5 ch\u1ee9c\u201d. Khi tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c b\u1ecb Ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 gi\u1ea3i t\u00e1n, V\u00f5 Ho\u00e0nh v\u1eabn b\u00ed m\u1eadt ph\u00e2n ph\u00e1t nh\u1eefng t\u00e0i li\u1ec7u gi\u1ea3ng d\u1ea1y \u1edf tr\u01b0\u1eddng trong c\u00e1c t\u1ea7ng l\u1edbp nh\u00e2n d\u00e2n \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i. Cu\u1ed1i n\u0103m 1907 khi Th\u1ee7 l\u0129nh cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a Y\u00ean Th\u1ebf, Ho\u00e0ng Hoa Th\u00e1m c\u1eed \u0110\u1ed9i H\u1ed5, Ch\u00e1nh T\u1ec9nh, Ch\u00e1nh Song v\u1ec1 b\u1eaft li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi \u00f4ng v\u00e0 c\u00e1c \u00f4ng Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, \u0110\u1ed3 \u0110\u00e0m, \u0110\u1ed9i B\u00ecnh, \u0110\u1ed9i Nh\u00e2n th\u00e0nh l\u1eadp \u0111\u1ea3ng Ngh\u0129a H\u01b0ng \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i th\u00ec V\u00f5 Ho\u00e0nh c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u00f3ng g\u00f3p quan tr\u1ecdng. Khi v\u1ee5 \\\"H\u00e0 th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c\\\" n\u0103m 1908 n\u1ed5 ra V\u00f5 Ho\u00e0nh c\u0169ng nhi\u1ec1u y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh Ngh\u0129a th\u1ee5c tham gia. \\\"V\u1ee5 H\u00e0 Th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c\u201d th\u1ea5t b\u1ea1i, gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft V\u00f5 Ho\u00e0nh k\u1ebft \u00e1n chung th\u00e2n kh\u1ed5 sai \u0111\u1ea7y ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c tha tr\u01b0\u1edbc th\u1eddi h\u1ea1n, n\u0103m 1909 nh\u01b0ng b\u1ecb b\u1ecdn Ph\u00e1p an tr\u00ed \u1edf Sa \u0110\u00e9c. Tuy b\u1ecb Ph\u00e1p an tr\u00ed, nh\u01b0ng v\u1eabn h\u0103ng h\u00e1i ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng. M\u1eb7c d\u00f9 b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p ki\u1ec3m so\u00e1t r\u1ea5t ng\u1eb7t V\u00f5 Ho\u00e0nh v\u1eabn li\u00ean l\u1ea1c \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf B\u1ebfn Tre, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf Long Xuy\u00ean, L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf N\u00f4ng P\u00eanh. N\u0103m 1914 c\u1ee5 Nguy\u1ec5n Sinh S\u1eafc, th\u00e2n ph\u1ee5 H\u1ed3 Ch\u1ee7 t\u1ecbch \u0111\u00e3 t\u1edbi Sa \u0110\u00e9c g\u1eb7p V\u00f5 Ho\u00e0nh, c\u00f9ng g\u1eb7p g\u1ee1 c\u00e1c nh\u00e0 ch\u00ed s\u0129 \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf Nam K\u1ef3 \u0111\u1ec3 b\u00e0n k\u1ebf ho\u1ea1ch t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc v\u00e0 c\u0169ng \u0111\u1ec3 h\u1ecfi th\u0103m tin t\u1ee9c c\u1ee7a Nguy\u1ec5n \u00c1i Qu\u1ed1c...","HO\u00c0NG T\u0102NG B\u00cd Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed t\u1ef1 l\u00e0 Nguy\u00ean Phu, sinh n\u0103m T\u00e2n T\u1ef5 (1833) t\u1ea1i l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Ng\u1ea1c, huy\u1ec7n T\u1eeb Li\u00eam, t\u1ec9nh H\u00e0 \u0110\u00f4ng, nay thu\u1ed9c qu\u1eadn T\u00e2y H\u1ed3, H\u00e0 N\u1ed9i. \u00d4ng thi \u0111\u1ed7 \u00c1 nguy\u00ean khoa B\u00ednh Ng\u1ecd (1906), song kh\u00f4ng ra l\u00e0m quan m\u00e0 tham gia phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n, \u0111i c\u00e1c n\u01a1i di\u1ec5n thuy\u1ebft, h\u00f4 h\u00e0o Duy t\u00e2n. \u00d4ng tham gia \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c t\u1eeb \u0111\u1ea7u, sung v\u00e0o ban gi\u00e1o d\u1ee5c. Ban n\u00e0y chia l\u00e0m ba m\u00f4n: Vi\u1ec7t v\u0103n, H\u00e1n v\u0103n, Ph\u00e1p v\u0103n. Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, V\u0169 Tr\u00e1c, Ho\u00e0ng T\u00edch Ph\u1ee5ng, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c, L\u01b0\u01a1ng Tr\u00fac \u0110\u00e0m, \u0110\u00e0o Nguy\u00ean Ph\u1ed5 d\u1ea1y H\u00e1n v\u0103n. Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed c\u00f2n tham gia gi\u1ea3ng b\u00e0i, b\u00ecnh th\u01a1 v\u00e0n y\u00eau n\u01b0\u1edbc, di\u1ec5n thuy\u1ebft \u1edf tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, c\u00e1c ph\u00e2n hi\u1ec7u \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i, H\u00e0 \u0110\u00f4ng v\u1ec1 v\u0103n th\u01a1 Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Phan Chu Trinh, Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n v\u00e0 c\u1ee7a nhi\u1ec1u nh\u00e0 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng kh\u00e1c t\u1eeb Trung Qu\u1ed1c, Nh\u1eadt B\u1ea3n g\u1eedi v\u1ec1. C\u00e1c \u00f4ng c\u0169ng \u0111\u01b0a nh\u1eefng b\u00e0i v\u0103n th\u01a1 \u0111\u0103ng tr\u00ean \u0110\u0103ng c\u1ed5 t\u00f9ng b\u00e1o v\u00e0 \u0110\u1ea1i Vi\u1ec7t T\u00e2n b\u00e1o l\u00e0 c\u01a1 quan ng\u00f4n lu\u1eadn c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng. \u00d4ng l\u00e0 m\u1ed9t di\u1ec5n gi\u1ea3 n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed c\u1ed5 \u0111\u1ed9ng cho vi\u1ec7c ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00f4ng nghi\u1ec7p th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p \u0111\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n kinh t\u1ebf c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc v\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c li\u1ec7m \u0111\u00e3 c\u00f9ng v\u1edbi Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n m\u1edf c\u1eeda h\u00e0ng \u0110\u00f4ng Th\u00e0nh X\u01b0\u01a1ng \u1edf ph\u1ed1 H\u00e0ng Gai v\u1eeba bu\u00f4n b\u00e1n, v\u1eeba l\u00e0m c\u00f4ng ngh\u1ec7. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean d\u00f9ng nh\u1eefng khung c\u1eedi r\u1ed9ng d\u1ec7t xuy\u1ebfn hoa ph\u00f9 dung l\u1edbn r\u1ed3i nhu\u1ed9m \u0111en. Hi\u1ec7u bu\u00f4n c\u1ee7a \u00f4ng c\u00f2n sao t\u1ea9m ch\u1ebf ra tr\u00e0 T\u00e0u, tr\u00e0 m\u1ea1n, tr\u00e0 h\u1ed9p \u01b0\u1edbp sen v\u00e0 gi\u1ea5y hoa ti\u00ean \u0111\u1ec3 c\u1ea1nh tranh v\u1edbi h\u00e0ng c\u1ee7a Hoa ki\u1ec1u. \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c b\u1ecb \u0111\u00f3ng c\u1eeda, \u00f4ng th\u00f4i d\u1ea1y h\u1ecdc v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c m\u1edf mang th\u1ee7 c\u00f4ng ngh\u1ec7, bu\u00f4n b\u00e1n v\u00e0 v\u1eabn gi\u1eef li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n, gi\u1ea3ng vi\u00ean \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u0111\u00e0m lu\u1eadn th\u1eddi cu\u1ed9c. Khi v\u1ee5 \\\"H\u00e0 Th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c\\\" n\u1ed5 ra, th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u00e3 g\u00e1n cho nh\u1eefng y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c c\u00f3 li\u00ean quan ch\u1ee7 m\u01b0u trong v\u1ee5 \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c v\u00e0 li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi ngh\u0129a qu\u00e2n Y\u00ean Th\u1ebf \u0111\u00e1nh \u00fap H\u00e0 N\u1ed9i \u0111\u1ec3 b\u1eaft \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u1ea7y \u1edf C\u00f4n \u0110\u1ea3o, an tr\u00ed \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh thu\u1ed9c Nam K\u1ef3, Cao Mi\u00ean. Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed c\u0169ng b\u1ecb b\u1eaft, nh\u01b0ng nh\u1edd c\u00f3 nh\u1ea1c gia l\u00e0 Cao Xu\u00e2n D\u1ee5c, Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 b\u1ed9 H\u1ed9 b\u1ea3o l\u00e3nh, \u0111\u01b0\u1ee3c tha, ch\u1ec9 b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf Hu\u1ebf. T\u1ea1i \u0111\u00e2y \u00f4ng h\u1ecdc ti\u1ebfng Ph\u00e1p v\u00e0 To\u00e1n, tr\u1edf th\u00e0nh tinh th\u00f4ng. N\u0103m 1915 \u00f4ng ra H\u00e0 N\u1ed9i m\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y h\u1ecdc Ph\u00e1p v\u0103n, To\u00e1n h\u1ecdc, Khoa h\u1ecdc th\u01b0\u1eddng th\u1ee9c. \u00d4ng c\u0169ng d\u1ea1y Vi\u1ec7t v\u0103n \u1edf tr\u01b0\u1eddng T\u01b0 th\u1ee5c Gia Long (sau \u0111\u1ed5i l\u00e0 Th\u0103ng Long). N\u0103m Canh Tu\u1ea5t, ni\u00ean hi\u1ec7u Duy T\u00e2n (1910), \u00f4ng thi H\u1ed9i, \u0111\u1eadu Ph\u00f3 b\u1ea3ng, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ra l\u00e0m quan. \u00d4ng vi\u1ebft b\u00e1o v\u00e0 d\u1ecbch c\u00e1c ti\u1ec3u thuy\u1ebft c\u1ee7a Ph\u00e1p nh\u01b0 Paul et Virginie c\u1ee7a Bemadin de Saint- Pierri. Le conte de Monte Cristo \u0111\u0103ng tr\u00ean b\u00e1o Trung - B\u1eafc t\u00e2n v\u0103n m\u00e0 \u00f4ng l\u00e0m tr\u1ee3 b\u00fat. \u00d4ng c\u00f2n so\u1ea1n c\u00e1c v\u1edf tu\u1ed3ng \u0110\u1ec7 b\u00e1t t\u00e0i t\u1eed hoa ti\u00ean k\u00fd (1913), Ngh\u0129a n\u1eb7ng t\u00ecnh s\u00e2u (1926), Th\u00f9 ch\u1ed3ng n\u1ee3 n\u01b0\u1edbc (1927). C\u00e1c v\u1edf tu\u1ed3ng c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u1ec1u m\u01b0\u1ee3n t\u00edch x\u01b0a k\u00eau g\u1ecdi \u0111\u1ed3ng b\u00e0o v\u00f9ng l\u00ean \u0111\u00e1nh \u0111u\u1ed5i qu\u00e2n th\u00f9. Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed qua \u0111\u1eddi n\u0103m 1939.","TR\u1ea6N QU\u00dd C\u00c1P Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Ngh\u1ecb, t\u1ef1 D\u00e3 H\u00e0ng, l\u1ea1i t\u1ef1 l\u00e0 Th\u00edch Phu, hi\u1ec7u Thai Xuy\u00ean. \u00d4ng sinh n\u0103m Canh Ng\u1ecd (1870), qu\u00ea \u1edf th\u00f4n \u0110\u00e0i La, l\u00e0ng B\u00e1t Nh\u1ecb, huy\u1ec7n Di\u00ean Ph\u01b0\u1edbc, ph\u1ee7 \u0110i\u1ec7n B\u00e0n, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, nay l\u00e0 huy\u1ec7n \u0110i\u1ec7n B\u00e0n, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam. \u00d4ng th\u00f4ng minh, h\u1ecdc gi\u1ecfi, nh\u01b0ng thi H\u01b0\u01a1ng ba kh\u00f3a ch\u1ec9 \u0111\u1eadu T\u00fa t\u00e0i. V\u00ec nh\u00e0 ngh\u00e8o, \u00f4ng ph\u1ea3i \u0111i d\u1ea1y h\u1ecdc th\u00eam \u1edf nh\u00e0 B\u1ed1 ch\u00ednh Nguy\u1ec5n M\u1ea1i. Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p \u0111\u1ed7 t\u00fa t\u00e0i li\u1ec1n ba kh\u00f3a, theo l\u1ec7 coi nh\u01b0 \u0111\u00e3 \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n, \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o thi H\u1ed9i. \u00d4ng \u0111\u1ed7 Tam gi\u00e1p ti\u1ebfn s\u0129 khoa Gi\u00e1p Th\u00ecn (Th\u00e0nh Th\u00e1i 16 n\u0103m 1904). Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p kh\u00f4ng mu\u1ed1n l\u00e0m quan, m\u00e0 d\u1ea5n th\u00e2n v\u00e0o con \u0111\u01b0\u1eddng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng. Th\u1eddi gian \u0111\u1ea7u Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p thu\u1ed9c nh\u00f3m Duy t\u00e2n h\u1ed9i (b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng - c\u1ea7u ngo\u1ea1i vi\u1ec7n) c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u. Song v\u00ec \u00f4ng c\u00f2n m\u1eb9 gi\u00e0 n\u00ean kh\u00f4ng theo Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u sang Nh\u1eadt \u0110\u00f4ng du \u0111\u01b0\u1ee3c. Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng phong tr\u00e0o c\u1ea3i c\u00e1ch do Phan Chu Trinh kh\u1edfi x\u01b0\u1edbng v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t nh\u00e2n v\u1eadt nhi\u1ec7t th\u00e0nh v\u1edbi s\u1ef1 nghi\u1ec7p c\u1ea3i c\u00e1ch. N\u0103m \u1ea4t T\u1ef5 (1905), ba nh\u00e0 \u00e1i qu\u1ed1c Phan Chu Trinh, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0o Nam du \u0111\u1ec3 tuy\u00ean truy\u1ec1n c\u00e1ch m\u1ea1ng, quy\u00ean g\u00f3p ti\u1ec1n v\u00e0o qu\u1ef9 \u0110\u00f4ng du. Tr\u01b0\u1eddng Th\u0103ng B\u00ecnh l\u00e0 n\u01a1i Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed \u0111\u1ebfn l\u00e0m gi\u00e1o th\u1ee5, \u00f4ng m\u1edf ngay l\u1edbp trong tr\u01b0\u1eddng c\u1ee7a nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc, m\u1eddi th\u00e0y v\u1ec1 d\u1ea1y ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef, ch\u1eef Ph\u00e1p, h\u1ecdc tr\u00f2 c\u00f3 v\u00e0i tr\u0103m. C\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng m\u1edf tr\u01b0\u1eddng, di\u1ec5n thuy\u1ebft do Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng di\u1ec5n ra s\u00f4i \u0111\u1ed9ng \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, khi\u1ebfn cho b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p lo ng\u1ea1i. Ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 12 n\u0103m Duy T\u00e2n Th\u1ee9 nh\u1ea5t (cu\u1ed1i th\u00e1ng 1\/1908), T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c Qu\u1ea3ng Nam l\u00e0 H\u1ed3 \u0110\u1eafc Trung c\u00f3 tr\u00e1t cho c\u00e1c t\u1ed5ng, x\u00e3 trong t\u1ec9nh l\u00e0 theo l\u1eddi c\u00f4ng s\u1ee9, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, gi\u00e1o th\u1ee5 \u1edf ph\u1ee7 Th\u0103ng B\u00ecnh th\u01b0\u1eddng v\u1eadn \u00e2u ph\u1ee5c, \u0111i l\u1ea1i c\u00e1c x\u00e3 \u0111\u00e1nh tr\u1ed1ng, t\u1ee5 t\u1eadp d\u00e2n ch\u00fang di\u1ec5n thuy\u1ebft, t\u1eeb nay c\u1ea5m Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m nh\u01b0 th\u1ebf n\u1eefa. \u0110\u1ed3ng th\u1eddi l\u1ec7nh cho c\u00e1c t\u1ed5ng l\u00fd th\u00f4ng b\u00e1o cho d\u00e2n bi\u1ebft t\u1eeb nay kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e1nh tr\u1ed1ng, t\u1ee5 t\u1eadp di\u1ec5n thuy\u1ebft, ai tr\u00e1i l\u1ec7nh s\u1ebd b\u1ecb nghi\u00eam tr\u1ecb theo ph\u00e1p lu\u1eadt, nh\u1eefng l\u00fd d\u1ecbch kh\u00f4ng th\u1ef1c hi\u1ec7n nghi\u00eam l\u1ec7nh n\u00e0y c\u0169ng b\u1ecb x\u1eed ph\u1ea1t. Ngay sau \u0111\u00f3 nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u0111\u1ed5i Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p v\u00e0o Kh\u00e1nh H\u00f2a. \u0110\u1ea7u th\u00e1ng 5\/1908 x\u1ea3y ra vi\u1ec7c ch\u1ed1ng thu\u1ebf \u1edf Qu\u1ea3ng Nam. Gi\u1eefa th\u00e1ng 5\/1908, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p t\u1eeb Nha Trang g\u1eed\u00ed th\u01b0 v\u1ec1 cho b\u1ea1n \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 \u0111o\u1ea1n: \\\"C\u1eadn v\u0103n ng\u00f4 ch\u00e2u c\u1eed nh\u1ea5t, kho\u00e1i s\u1ef1 ng\u00f4 v\u0103n chi. Kho\u00e1i th\u1eadm! Kho\u00e1i th\u1eadm!\u201d (G\u1ea7n \u0111\u00e2y t\u00f4i nghe \u1edf t\u1ec9nh nh\u00e0, c\u00f3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t vi\u1ec7c r\u1ea5t th\u00fa. T\u00f4i nghe tin l\u1ea5y l\u00e0m kho\u00e1i l\u1eafm! Kho\u00e1i l\u1eafm). Kh\u00f4ng ng\u1edd th\u01b0 b\u1ecb ki\u1ec3m duy\u1ec7t, Ph\u1ea1m Ng\u1ecdc Qu\u00e1t, \u00c1n s\u00e1t Kh\u00e1nh H\u00f2a v\u1ed1n xu\u1ea5t th\u00e2n t\u00fa t\u00e0i b\u1ecb \u00f4ng khinh mi\u1ec7t, t\u00ecm c\u00e1ch tr\u1ea3 th\u00f9. H\u1eafn b\u00e1o vi\u1ec7c n\u00e0y v\u1edbi c\u00f4ng s\u1ee9 t\u1ec9nh Kh\u00e1nh H\u00f2a l\u00e0 Br\u00e9da l\u00e0 nh\u00e2n v\u1ee5 ch\u1ed1ng thu\u1ebf b\u1eaft \u00f4ng. H\u1eafn kh\u00f4ng tr\u00ecnh l\u00ean tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf, mu\u1ed1n nh\u00e2n d\u1ecbp n\u00e0y tr\u1eeb \u00f4ng \u0111\u1ec3 \u0111\u00e1nh ph\u00e1 phong tr\u00e0o, v\u1eeba \u0111\u1ec3 tr\u1ea3 th\u00f9 \u00f4ng khinh mi\u1ec7t h\u1eafn. H\u1eafn th\u00f4ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi c\u00f4ng s\u1ee9 Br\u00e9da quan th\u00e0y c\u1ee7a h\u1eafn cho l\u00ednh kh\u00e1m nh\u00e0 \u00f4ng. Ch\u00fang ch\u1ec9 b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed5 th\u1ebf gi\u1edbi treo tr\u00ean t\u01b0\u1eddng v\u00e0 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n \\\"H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0\\\" \u1edf trong tr\u00e1p. T\u1ed9i tr\u1ea1ng nh\u01b0 th\u1ebf c\u0169ng ch\u01b0a \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 k\u1ebft \u00e1n, song t\u00ean Vi\u1ec7t gian n\u00e0y \u0111\u00e3 l\u00e0m \u00e1n: \\\"Gia trung qu\u1ed1c th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ecba \u0111\u1ed3 b\u1ee9c, \u00fd d\u1ee5c h\u00e0 vi S\u01b0\u01a1ng n\u1ed9i t\u00e0ng H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0 nh\u1ea5t phong t\u1ecbnh k\u1ef3 kh\u1ea3 bi\u1ebfn. Truy b\u1ea1n tr\u1ecdng v\u1ecb h\u00ecnh, nhi b\u1ea1n t\u00e2m d\u0129 s\u00fac k\u0129. K\u1ef3 y Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, ngh\u0129 \u01b0ng x\u1eed tr\u1ea3m d\u0129 vi m\u01b0u b\u1ea1n gi\u1ea3 gi\u1edbi\u201d (Tr\u00ean t\u01b0\u1eddng treo m\u1ed9t b\u1ee9c b\u1ea3n \u0111\u1ed3 th\u1ebf gi\u1edbi, \u00fd mu\u1ed1n l\u00e0m g\u00ec? Trong tr\u00e1p gi\u1ea5u m\u1ed9t phong \\\"H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0\\\" t\u00ecnh \u0111\u00e0 \u0111\u1ee7 th\u1ea5y. Tuy vi\u1ec7c ph\u1ea3n ch\u01b0a h\u00ecnh th\u00e0nh nh\u01b0ng l\u00f2ng ph\u1ea3n \u0111\u00e3 s\u1eb5n. Ngh\u0129a n\u00ean x\u1eed ch\u00e9m, \u0111\u1ec3 nh\u1eefng b\u1ecdn m\u01b0u ph\u1ea3n l\u00e0m g\u01b0\u01a1ng).","Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p b\u1ecb b\u1eaft khi\u1ebfn d\u01b0 lu\u1eadn ph\u1ea3n \u1ee9ng m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u00f2i \u0111\u01b0a Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p ra x\u00e9t x\u1eed c\u00f4ng khai. Song t\u00ean c\u00f4ng s\u1ee9 Br\u00e9da v\u00e0 Ph\u1ea1m Ng\u1ecdc Qu\u00e1t \u0111\u00e3 vu kh\u1ed1ng cho Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p t\u1ed9i \\\"C\u00f3 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1ea1o ph\u1ea3n ch\u1ed1ng Nam tri\u1ec1u v\u00e0 Ch\u00ednh ph\u1ee7 B\u1ea3o h\u1ed9\\\". Ph\u1ea1m Ng\u1ecdc Qu\u00e1t bi\u1ebft r\u00f5 v\u1edbi ch\u1ee9ng c\u1edb v\u00e0 l\u1eddi l\u1ebd trong th\u01b0, t\u1ea5m b\u1ea3n \u0111\u1ed3 v\u00e0 b\u1ea3n \\\"H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0\\\" ch\u01b0a th\u1ec3 x\u1eed ch\u00e9m, th\u1ebf n\u00e0o T\u00f2a Kh\u00e2m s\u1ee9 Trung K\u1ef3, B\u1ed9 H\u00ecnh c\u0169ng can thi\u1ec7p, h\u1eafn t\u00ednh: \u201cL\u00e0m s\u1ef1 \u0111\u00e3 r\u1ed3i\u201d, ng\u00e0y 17\/5\/1908 ngh\u0129a l\u00e0 2 ng\u00e0y sau khi Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p b\u1ecb b\u1eaft, h\u1eafn th\u00f4ng b\u00e1o s\u1ebd x\u1eed theo h\u00ecnh th\u1ee9c \\\"y\u00eau tr\u1ea3m\\\" ngh\u0129a l\u00e0 ch\u00e9m ngang l\u01b0ng \u1edf b\u00e3i S\u00f4ng C\u1ea1n b\u00ean c\u1ea7u Ph\u01b0\u1edbc Thanh, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 \\\"G\u00f2 ch\u1ebft ch\u00e9m\\\", n\u01a1i m\u00e0 23 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc (1885), gi\u1eb7c -Ph\u00e1p \u0111\u00e3 ch\u00e9m \u0110\u1ec1 Phong (Tr\u1ecbnh Phong) th\u1ee7 l\u0129nh phong tr\u00e0o C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng t\u1ec9nh Kh\u00e1nh H\u00f2a. Tr\u01b0\u1edbc khi b\u1ecb ch\u00e9m \u00f4ng ung dung \u0111\u1ecdc b\u00e0i th\u01a1 Tuy\u1ec7t m\u1ec7nh. \\\"Ai m\u00e0 s\u1ee3 ch\u1ebft, ch\u1ebft nh\u01b0 ch\u01a1i Ch\u1ebft c\u0169ng v\u00ec vua, ch\u1ebft b\u1edfi th\u1eddi Ch\u1ebft hi\u1ebfu \u0111\u00e3 \u0111\u00e0nh x\u01b0\u01a1ng th\u1ecbt n\u00e1t, Ch\u1ebft trunq bao qu\u1ea3n c\u1ed5 \u0111\u1ea7u r\u01a1i Ch\u1ebft nh\u00e2n ti\u1ebfng \u0111\u1ec3 hi\u1ec1n mu\u00f4n thu\u1edf Ch\u1ebft ngh\u0129a danh n\u00eau bi\u1ebft m\u1ea5y \u0111\u1eddi Th\u00e0 ch\u1ebft, ch\u1ebft trong h\u01a1n s\u1ed1ng \u0111\u1ee5c, Ai m\u00e0 s\u1ee3 ch\u1ebft, ch\u1ebft nh\u01b0 ch\u01a1i. H\u00f4m \u0111\u00f3 l\u00e0 ng\u00e0y 5 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1908, khi \u0111\u00f3 \u00f4ng m\u1edbi 38 tu\u1ed5i.","TR\u01af\u01a0NG GIA M\u00d4 Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 hi\u1ec7u C\u00fac N\u00f4ng, t\u1ef1 l\u00e0 S\u01b0 Th\u00e1nh, sau \u0111\u1ed5i l\u00e0 S\u01b0 Qu\u1ea3n, bi\u1ec7t hi\u1ec7u Ho\u00e0i Huy\u1ec1n T\u1eed, sinh n\u0103m 1806. \u00d4ng qu\u00ea \u1edf Gia \u0110\u1ecbnh, nh\u01b0ng sinh t\u1ea1i l\u00e0ng H\u01b0\u01a1ng \u0110i\u1ec3m, huy\u1ec7n B\u1ea3o An, t\u1ec9nh V\u0129nh Long, nay thu\u1ed9c huy\u1ec7n Gi\u1ed3ng Tr\u00f4m, t\u1ec9nh B\u1ebfn Tre. Tuy sinh \u1edf B\u1ebfn Tre, nh\u01b0ng t\u1eeb th\u1eddi ni\u00ean thi\u1ebfu, Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 s\u1ed1ng \u1edf B\u00ecnh Thu\u1eadn l\u00e0 ch\u00ednh khi cha \u00f4ng \u0111\u01b0\u01a1ng ch\u1ee9c Tu\u1ea7n v\u0169 Thu\u1eadn - Kh\u00e1nh. Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 b\u1ea9m t\u00ednh th\u00f4ng minh, h\u1ecdc gi\u1ecfi t\u1eeb nh\u1ecf v\u00e0 t\u00ecm \u0111\u1ecdc r\u1ea5t nhi\u1ec1u lo\u1ea1i s\u00e1ch, k\u1ec3 c\u1ea3 s\u00e1ch khoa h\u1ecdc, c\u00f4ng ngh\u1ec7, ngo\u1ea1i th\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch ra ti\u1ebfng H\u00e1n. Nh\u1edd \u0111\u00f3 \u00f4ng tinh th\u00f4ng v\u0103n th\u01a1, s\u1eed \u0111\u1ecba, kinh t\u1ebf, qu\u00e2n s\u1ef1. Ch\u00ednh v\u00ec v\u1eady m\u00e0 nh\u00e2n d\u00e2n g\u1ecdi \u00f4ng l\u00e0 Ngh\u00e8 M\u00f4.\u0103m Nh\u00e2m Th\u00ecn (1892), Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 ra Hu\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 l\u00e0m th\u1eeba ph\u00e1i b\u1ed9 C\u00f4ng. T\u1ea1i b\u1ed9 C\u00f4ng, \u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi c\u00e1c lo\u1ea1i s\u00e1ch do c\u00e1c \u0111o\u00e0n \u0111i s\u1ee9 Trung Qu\u1ed1c, Ph\u00e1p, Xingapo, H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng, H\u1ed3ng K\u00f4ng mang v\u1ec1. Nh\u00e2n th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng H\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed \u0111i Ph\u00e1p \u0111\u00e0m ph\u00e1n, Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 g\u1eedi b\u1ea3n \u0110i\u1ec1u tr\u1ea7n l\u00ean vua T\u1ef1 \u0110\u1ee9c xin tri\u1ec1u \u0111inh c\u1ea3i c\u00e1ch 5 vi\u1ec7c: 1. M\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y h\u1ecdc ch\u1eef Ph\u00e1p \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh. D\u1ecbch s\u00e1ch ch\u1eef Ph\u00e1p v\u00e0 ch\u1eef Trung Qu\u1ed1c ra ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef \u0111\u1ec3 ph\u1ed5 bi\u1ebfn r\u1ed9ng r\u00e3i ra d\u00e2n ch\u00fang. 2. Ch\u1ea5n h\u01b0ng c\u00f4ng ngh\u1ec7 th\u1ef1c nghi\u1ec7p, m\u1edf r\u1ed9ng vi\u1ec7c khai hoang, ch\u0103m s\u00f3c, ch\u1eefa b\u1ec7nh cho b\u1ec7nh nh\u00e2n ngh\u00e8o. 3. C\u00e1ch ch\u1ee9c b\u1ecdn quan l\u1ea1i tham nh\u0169ng, s\u00e0ng l\u1ecdc b\u1ecdn v\u00f4 d\u1ee5ng trong b\u1ed9 m\u00e1y c\u00f4ng quy\u1ec1n. 4. L\u1eadp Ngh\u1ecb vi\u1ec7n, m\u1edf b\u00e1o qu\u00e1n \u0111\u1ec3 r\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1eddng d\u01b0 lu\u1eadn. 5. Ch\u1ec9nh \u0111\u1ed1n h\u01b0\u01a1ng t\u1ee5c, \u0111\u1ea9y m\u1ea1nh vi\u1ec7c gi\u00e1o h\u00f3a trong x\u00e3 h\u1ed9i, ng\u0103n ng\u1eeba s\u1ef1 \u0111\u1ed3i b\u1ea1i. \u0110\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ef1c ti\u1ebfp quan s\u00e1t, h\u1ecdc h\u1ecfi k\u1ef9 ngh\u1ec7 ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, \u0111\u01b0a v\u1ec1 \u1ee9ng d\u1ee5ng \u1edf Vi\u1ec7t Nam, \u00f4ng l\u00e0m \u0111\u01a1n sung v\u00e0o s\u1ee9 \u0111o\u00e0n \u0111i Ph\u00e1p, nh\u01b0ng c\u1ea3 hai vi\u1ec7c \u00f4ng \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t \u0111\u1ec1u kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh ch\u1ea5p nh\u1eadn. \u00d4ng b\u1ea5t m\u00e3n, trao tr\u1ea3 \u1ea5n t\u00edn, t\u1eeb quan v\u1ec1 s\u1ed1ng \u1edf L\u1ee5c t\u1ec9nh, sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i tr\u1edf ra B\u00ecnh Thu\u1eadn. \u00d4ng \u0111\u00e3 c\u00f9ng v\u1edbi Nguy\u1ec5n L\u1ed9 Tr\u1ea1ch m\u01b0u t\u00ednh vi\u1ec7c xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng nh\u01b0ng vi\u1ec7c kh\u00f4ng th\u00e0nh. N\u0103m 1904, Phan Chu Trinh, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng \\\"Nam du\\\" \u0111\u1ec3 li\u00ean k\u1ebft \u0111\u1ed3ng ch\u00ed chu\u1ea9n b\u1ecb cho ra \u0111\u1eddi H\u1ed9i Duy t\u00e2n \u0111\u00e3 d\u1eebng ch\u00e2n \u1edf B\u00ecnh Thu\u1eadn giao k\u1ebft v\u1edbi Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4, c\u00f9ng c\u00e1c th\u00e2n s\u0129 h\u00f4 h\u00e0o Duy t\u00e2n, c\u1ea3i c\u00e1ch, t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00f4ng ty Li\u00ean Th\u00e0nh, th\u00e0nh l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng D\u1ee5c Thanh. N\u0103m M\u1eadu Th\u00e2n (1908), sau v\u1ee5 ch\u1ed1ng thu\u1ebf \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, \u00f4ng b\u1ecb b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p k\u1ebft t\u1ed9i, tham gia v\u00e0o t\u1ed5 ch\u1ee9c b\u00ed m\u1eadt \\\"\u0111\u1ea3ng h\u1ed9i\\\", b\u1ecb ch\u00fang b\u1eaft giam \u1edf nh\u00e0 lao Kh\u00e1nh H\u00f2a. Nh\u00e0 \u00f4ng c\u0169ng b\u1ecb l\u00ednh c\u1ee7a \u00c1n s\u00e1t t\u1ec9nh Kh\u00e1nh H\u00f2a Ph\u1ea1m Ng\u1ecdc Qu\u00e1t l\u1ee5c so\u00e1t. Ph\u1ea1m Ng\u1ecdc Qu\u00e1t kh\u00f4ng t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng c\u1edb bu\u1ed9c t\u1ed9i \u00f4ng, n\u00ean ph\u1ea3i th\u1ea3 \u00f4ng. \u00d4ng tr\u1edf v\u1ec1 nh\u00e0 l\u00fac \u0111\u00e3 ngo\u00e0i 40 tu\u1ed5i, l\u00e0m ngh\u1ec1 b\u1ed1c thu\u1ed1c ch\u1eefa b\u1ec7nh cho d\u00e2n. Song \u00f4ng v\u1eabn b\u00ed m\u1eadt li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi Tri ph\u1ee7 T\u00f4n Th\u1ea5t Do\u00e3n v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed trong Duy t\u00e2n h\u1ed9i ng\u1ea5m ng\u1ea7m l\u1ea1i phong tr\u00e0o. B\u00ecnh sinh Tr\u01b0\u01a1ng Gia M\u00f4 r\u1ea5t gh\u00e9t gi\u1eb7c Ph\u00e1p, gh\u00e9t tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh suy t\u00e0n. Kho\u1ea3ng n\u0103m 1928 - 1929 \u00f4ng ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi Nguy\u1ec5n Sinh S\u1eafc. Theo nh\u00e2n d\u00e2n mi\u1ec1n Nam truy\u1ec1n l\u1ea1i th\u00ec khi B\u1ea3o \u0110\u1ea1i \u1edf Ph\u00e1p v\u1ec1 l\u00e0m vua, \u00f4ng \u0111i s\u1eafm s\u00fang s\u00e1u \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n \u0111\u01b0\u1eddng b\u1eafn ch\u1ebft. Vi\u1ec7c kh\u00f4ng th\u00e0nh, \u00f4ng b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p truy b\u1eaft, \u00f4ng \u1ea9n m\u00ecnh \u1edf n\u00fai Sam, t\u1ec9nh Ch\u00e2u \u0110\u1ed1c, nay thu\u1ed9c t\u1ec9nh An Giang. \u00d4ng mu\u1ed1n t\u1ef1 t\u1eed, \u0111\u1ed1t c\u1ea3 th\u01a1 m\u00ecnh. B\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m truy b\u1ee9c r\u00e1o ri\u1ebft \u00f4ng kh\u00f4ng mu\u1ed1n m\u00ecnh l\u1ecdt v\u00e0o tay ch\u00fang, \u0111\u00e3 leo l\u00ean th\u00e1p cao c\u1ee7a ph\u00e1o \u0111\u00e0i c\u1ed5, gieo m\u00ecnh xu\u1ed1ng v\u1ef1c s\u00e2u t\u1ef1 t\u1eed. S\u1ef1 vi\u1ec7c \u0111\u00f3 x\u1ea3y ra v\u00e0o n\u0103m 1929. C\u00e1c b\u00e1o Th\u1ea7n Chung, Ph\u1ee5 n\u1eef t\u00e2n v\u0103n \u1edf S\u00e0i G\u00f2n \u0111\u01b0a tin v\u00e0 b\u00ecnh lu\u1eadn c\u00e1i ch\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng v\u1edbi s\u1ef1 k\u00ednh tr\u1ecdng v\u00e0 th\u01b0\u01a1ng ti\u1ebfc. M\u1ed9 \u00f4ng ch\u00f4n \u1edf ch\u00e2n n\u00fai Sam.","","B\u00d9I LI\u00caM B\u00f9i Li\u00eam sinh n\u0103m 1881, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Gi\u00e1p Nh\u1ecb, x\u00e3 Th\u1ecbnh Li\u1ec7t, huy\u1ec7n Thanh Tr\u00ec, H\u00e0 N\u1ed9i. Sinh ra trong m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh c\u00f3 truy\u1ec1n th\u1ed1ng khoa b\u1ea3ng, song \u00f4ng d\u1ef1 m\u1ed9t khoa thi H\u01b0\u01a1ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng \u0111\u1ed7. H\u1ecd h\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m quan, \u0111\u01b0a \u00f4ng v\u00e0o h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng H\u1eadu b\u1ed5, nh\u01b0ng \u00f4ng t\u1eeb ch\u1ed1i, li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 nho y\u00eau n\u01b0\u1edbc t\u00ecm \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. \u00d4ng k\u1ebft b\u1ea1n v\u1edbi Phan Tu\u1ea5n Phong \u1edf l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Ng\u1ea1c, huy\u1ec7n T\u1eeb Li\u00eam. N\u0103m 1907, Phan Tu\u1ea5n Phong gi\u1edbi thi\u1ec7u B\u00f9i Li\u00eam tham gia \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. B\u00f9i Li\u00eam nh\u1eadn th\u1ea5y Th\u00e1i B\u00ecnh l\u00e0 n\u01a1i c\u00f3 phong tr\u00e0o V\u0103n th\u00e2n ch\u1ed1ng Ph\u00e1p t\u1eeb cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 XIX, phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du, phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c ph\u00e1t tri\u1ec3n, n\u01a1i c\u00f3 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc d\u1ea1y theo ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, n\u00ean li\u1ec1n v\u1ec1 huy\u1ec7n Th\u1ee5y Anh, t\u1ec9nh Th\u00e1i B\u00ecnh m\u1edf m\u1ed9t c\u1eeda h\u00e0ng T\u1ea1p h\u00f3a v\u1eeba \u0111\u1ec3 kinh doanh sinh s\u1ed1ng, v\u1eeba l\u00e0 n\u01a1i li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 nho y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh, Nam \u0110\u1ecbnh, v\u1eeba l\u1ea5y ti\u1ec1n \u1ee7ng h\u1ed9 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng du. Sau khi \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c b\u1ecb \u0111\u00f3ng c\u1eeda, B\u00f9i Li\u00eam tham gia phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u. Gi\u1eefa n\u0103m 1912, nghe tin Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i th\u00e0nh l\u1eadp, B\u00f9i Li\u00eam c\u00f9ng \u0110inh Tr\u1ecdng Li\u00ean, Nguy\u1ec5n Quang Uy\u00ean (t\u1ee9c H\u1ed3 H\u1ea3i Thu)... tr\u1ed1n sang Trung Qu\u1ed1c tham gia N\u0103m 1913, Trung \u01b0\u01a1ng Quang Ph\u1ee5c H\u1ed9i c\u1eed Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng Th\u01b0\u1eddng, Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n, Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n, Ph\u1ea1m V\u0103n Tr\u00e1ng v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc \u00e1m s\u00e1t To\u00e0n quy\u1ec1n Albert Sarraut, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng Phu, Nguy\u1ec5n Duy H\u00e0n kh\u00f4ng \u0111\u1ea1t k\u1ebft qu\u1ea3 m\u0129 m\u00e3n. N\u0103m 1915 Quang Ph\u1ee5c H\u1ed9i l\u1ea1i c\u1eed Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu (Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c C\u00f4ng), Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n, Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c (Nguy\u1ec5n Th\u00fac \u0110\u01b0\u1eddng)... v\u1ec1 \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed3n T\u1ea3 L\u00f9ng. V\u00ec sai l\u1ea7m c\u1ee7a Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n tr\u1eadn \u0111\u00e1nh th\u1ea5t b\u1ea1i, Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c b\u1ecb b\u1eaft \u1edf H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu b\u1ecb b\u1eaft \u1edf B\u0103ng C\u1ed1c, r\u1ed3i hai \u00f4ng b\u1ecb x\u1eed b\u1eafn \u1edf B\u1ea1ch Mai. Sau m\u1ed9t s\u1ed1 l\u1ea7n th\u1ea5t b\u1ea1i, n\u0103m 1916 Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i l\u1ea1i c\u1eed B\u00f9i Li\u00eam v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ed3ng ch\u00ed v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc g\u00e2y d\u1ef1ng phong tr\u00e0o, nh\u01b0ng tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc B\u00f9i Li\u00eam t\u1edbi Qu\u1ea3ng Ch\u00e2u th\u00ec b\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m b\u1eaft gi\u1ea3i v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc. T\u1ea1i T\u00f2a \u00e1n \u0110\u1ea1i h\u00ecnh ng\u00e0y 6 th\u00e1ng 11 n\u0103m 1916, B\u00f9i Li\u00eam b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p x\u1eed b\u1eafn t\u1ea1i th\u00e0nh ph\u1ed1 Nam \u0110\u1ecbnh - l\u00e0 n\u01a1i \u00f4ng tham gia ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng. Tr\u01b0\u1edbc khi ch\u1ebft \u00f4ng c\u00f3 th\u01b0 t\u1ea1 t\u1ed9i c\u00f9ng b\u1ed1, v\u00ec \u0111\u00e3 kh\u00f4ng gi\u1eef tr\u1ecdn \u0111\u1ea1o hi\u1ebfu ph\u1ee5ng d\u01b0\u1ee1ng cha gi\u00e0. Trong th\u01b0 c\u00f3 hai c\u00e2u n\u00f3i l\u00ean ch\u00ed h\u01b0\u1edbng c\u1ee7a m\u00ecnh: \\\"Sinh b\u1ea5t ti\u00eam c\u1eebu chung h\u1eefu h\u1eadu T\u1eed nhu \u0111\u1eafc s\u1edf th\u1ecb ho\u00e0n danh\\\" D\u1ecbch: S\u1ed1ng ch\u1eb3ng di\u1ec7t th\u00f9 \u00f4m h\u1eadn m\u00e3i Ch\u1ebft m\u00e0 \u0111\u00fang ch\u1ed7 \u1ea5y danh th\u01a1m.","L\u00ca \u0110\u00ccNH C\u1ea8N L\u00ea \u0110\u00ecnh C\u1ea9n c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 L\u00ea C\u1ea9n sinh n\u0103m Canh Ng\u1ecd (1870), ng\u01b0\u1eddi x\u00e3 H\u00f2a Vinh, huy\u1ec7n Ch\u01b0\u01a1ng Ngh\u0129a, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, nay H\u00f2a Ngh\u0129a thu\u1ed9c huy\u1ec7n \u0110\u1ee9c Ph\u1ed5 t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. L\u00ea \u0110\u00ecnh C\u1ea9n l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng minh, hi\u1ebfu h\u1ecdc. \u00d4ng \u0111\u1eadu c\u1eed nh\u00e2n khoa thi H\u01b0\u01a1ng n\u0103m Qu\u00fd M\u00e3o, Th\u00e0nh Th\u00e1i th\u1ee9 15 (1903) t\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng thi B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh, n\u0103m 34 tu\u1ed5i, c\u00f9ng kh\u00f3a v\u1edbi Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y (Nguy\u1ec5n S\u1ee5y). \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 l\u00e0m Hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o huy\u1ec7n M\u1ed9 \u0110\u1ee9c, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. Sau \u00f4ng ch\u00e1n c\u1ea3nh tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf ng\u00e0y c\u00e0ng l\u1ec7 thu\u1ed9c v\u00e0o th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p, ti\u1ebfp tay cho ch\u00fang \u0111\u00e0n \u00e1p c\u00e1c phong tr\u00e0o ch\u1ed1ng Ph\u00e1p c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n. V\u00ec v\u1eady \u00f4ng t\u1eeb quan tr\u1edf v\u1ec1 k\u1ebft giao v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e2n s\u0129 m\u01b0u vi\u1ec7c c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. \u00d4ng h\u0103ng h\u00e1i tham gia cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a do Tr\u1ea7n Du l\u00e3nh \u0111\u1ea1o. N\u0103m 1905, 1906, L\u00ea \u0110\u00ecnh C\u1ea9n tham gia phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n v\u00e0 \u0110\u00f4ng Du. \u00d4ng l\u00e0 m\u1ed9t trong s\u1ed1 \u00edt ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u b\u00e0n b\u1ea1c v\u1ec1 C\u01b0\u01a1ng l\u0129nh ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a H\u1ed9i v\u00e0 c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u00f3ng g\u00f3p t\u00edch c\u1ef1c cho s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i v\u00e0 phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng Du. N\u0103m 1908 n\u1ed5 ra cu\u1ed9c ch\u1ed1ng thu\u1ebf quy\u1ebft li\u1ec7t \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, \u00f4ng t\u00edch c\u1ef1c tham gia, tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t trong s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh \u0111\u1ea1o ch\u1ee7 ch\u1ed1t c\u1ee7a phong tr\u00e0o n\u00e0y. L\u00ea \u0110\u00ecnh C\u1ea9n \u0111\u00e3 c\u00f9ng L\u00ea Khi\u1ebft, Nguy\u1ec5n B\u00e1 Loan, c\u1eed Th\u1ee5y, T\u00fa Ch\u1ea9m... \u0111i kh\u1eafp 6 ph\u1ee7 huy\u1ec7n ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng nh\u00e2n d\u00e2n n\u1ed5i d\u1eady ch\u1ed1ng thu\u1ebf r\u1ea7m r\u1ed9 \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, tr\u1edf th\u00e0nh cao tr\u00e0o k\u00e9o v\u1ec1 v\u00e2y th\u00e0nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i t\u1edbi 10 ng\u00e0y v\u00e0 tr\u1eebng tr\u1ecb b\u1ecdn tay sai c\u1ee7a gi\u1eb7c Ph\u00e1p. Khi gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111\u00e0n \u00e1p, \u00f4ng b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng L\u00ea Khi\u1ebft, Nguy\u1ec5n B\u00e1 Loan, c\u1eed nh\u00e2n Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y, c\u1eed Qu\u1ea3ng, t\u00fa t\u00e0i Nguy\u1ec5n Cao Ch\u1ea9m... Khi b\u1ecb b\u1eaft, \u00f4ng v\u1eabn ngang nhi\u00ean ch\u1eedi th\u1eb3ng v\u00e0o m\u1eb7t t\u00ean tay sai \u0111\u1ea7u s\u1ecf Nguy\u1ec5n Th\u00e2n. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111\u01b0a \u00f4ng v\u1ec1 giam \u1edf nh\u00e0 lao Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i c\u00f9ng v\u1edbi C\u1eed Th\u1ee5y, T\u00fa Ch\u1ea9m, T\u00fa Tuy\u00ean, C\u1eed Qu\u1ea3ng, huy\u1ec7n Mai \u0111\u1ec3 ch\u1edd \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u1ea7y \u1edf C\u00f4n \u0110\u1ea3o. T\u1ea1i nh\u00e0 lao, L\u00ea \u0110\u00ecnh c\u1ea9n l\u00e0m b\u00e0i th\u01a1 ch\u1eef H\u00e1n: \\\"C\u1ed1 qu\u1ed1c s\u01a1n h\u00e0 tr\u1ecdng T\u00e2n tri\u1ec1u th\u1ebf l\u1ef1c khinh H\u00f9ng t\u00e2m vinh \u0111\u1ec9nh ho\u1ea1ch T\u00f4 m\u1ed9ng \u0111o\u1ea1n ngh\u00ea k\u00ecnh D\u1ee5c li\u1ec7u Cao tr\u01b0\u1eddng kh\u1ea5p Ninh tri C\u00e1t b\u1ea5t th\u00e0nh T\u00fang nhi\u00ean l\u01b0u nhi\u1ec7t huy\u1ebft \u0110\u1ed3ng lo\u1ea1i h\u1ea5p v\u0103n minh\\\" C\u1ee5 Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng d\u1ecbch v\u00e0 in trong t\u1eadp Thi t\u00f9 t\u00f9ng tho\u1ea1i: \\\"Non s\u00f4ng \u01a1n v\u1eabn n\u1eb7 S\u00f3ng gi\u00f3 cu\u1ed9c v\u1eeba xoay V\u1ea1c l\u1eeda l\u00f2ng qu\u00ean s\u1ee3 T\u0103m k\u00ecnh m\u1ed9ng \u0111u\u1ed5i ngay Kh\u00f3c \u0111\u1eddi Cao ch\u01b0 ch\u00e1n(1) H\u1ecfng vi\u1ec7c C\u00e1t n\u00e0o hay(2) M\u00e1u n\u00f3ng \u0111\u1ea7u tr\u00f4i ch\u1ea3y V\u0103n minh h\u1ea5p c\u1ea3 b\u1ea7y\\\". (1) Cao S\u01a1n Chinh Ch\u00ed (2) C\u00e1t \u0110i\u1ec1n l\u00e0 nh\u00e2n v\u1eadt Duy t\u00e2n Nh\u1eadt B\u1ea3n.","L\u00ea \u0110\u00ecnh c\u1ea9n b\u1ecb ch\u1ebft \u1edf C\u00f4n \u0110\u1ea3o n\u0103m 1915 (T\u00fa Quang c\u0169ng b\u1ecb ch\u1ebft, Nguy\u1ec5n Cao Ch\u1ea9m b\u1ecb b\u1ecdn ch\u00faa \u0111\u1ea3o s\u00e1t h\u1ea1i t\u1ea1i \u0111\u1ea3o).","HO\u00c0NG XU\u00c2N H\u00c0NH Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 Gi\u00e1m H\u00e0nh v\u00ec con \u0111\u1ea7u \u00f4ng t\u00ean l\u00e0 Gi\u00e1m, nh\u00e2n d\u00e2n th\u01b0\u1eddng g\u1ecdi l\u00e0 c\u1ed1 Gi\u00e1m H\u00e0nh. Qu\u00ea \u00f4ng \u1edf l\u00e0ng Ho\u00e0ng Tr\u00f9 t\u1ed5ng L\u00e2m Th\u1ecbnh, huy\u1ec7n Nam Thanh, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An, nay thu\u1ed9c x\u00e3 Kim Li\u00ean, huy\u1ec7n Nam \u0110\u00e0n, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh th\u00f4ng minh, v\u0103n th\u01a1 hay, nh\u01b0ng m\u1ea5y l\u1ea7n l\u1ec1u ch\u00f5ng \u0111i thi \u0111\u1ec1u b\u1ecb tr\u01b0\u1ee3t v\u00ec ph\u1ea1m quy. \u00d4ng l\u00e0m th\u00e0y \u0111\u1ed3 \u1edf c\u00e1c l\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng Ph\u1ed5, Ph\u00f9 Long. Nam \u0110\u00e0n l\u00e0 \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf Ngh\u1ec7 An c\u00f3 t\u1ed5 ch\u1ee9c Duy T\u00e2n h\u1ed9i do c\u00e1Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng c\u1eed nh\u00e2n V\u01b0\u01a1ng Th\u00fac Qu\u00fd, Tr\u1ea7n V\u0103n L\u01b0\u01a1ng, V\u01b0\u01a1ng Th\u00fac Nghi\u00eam... th\u00e0nh l\u1eadp. Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi d\u00ecu d\u1eaft Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Thanh, con c\u1ee7a c\u1ee5 Ph\u00f3 b\u1ea3ng Nguy\u1ec5n Sinh s\u1eafc v\u00e0o t\u1ed5 ch\u1ee9c Duy T\u00e2n h\u1ed9i. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tin c\u1eady c\u1eed \u0111i Y\u00ean Th\u1ebf c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng Ph\u1ea1m V\u0103n Ng\u00f4n, V\u01b0\u01a1ng Th\u00fac Nghi\u00eam, x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n T\u00fa Ngh\u1ec7. \u00cdt l\u00e2u sau Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u l\u1ea1i \u0111i\u1ec1u \u00f4ng v\u1ec1 Ngh\u1ec7 An c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng \u0110\u1ed9i Quy\u00ean, \u0110\u1ed9i Ph\u1ea5n, Th\u1ea7n S\u01a1n Ng\u00f4 Qu\u1ea3ng, Lang S\u01a1n... x\u00e2y d\u1ef1ng c\u0103n c\u1ee9 ch\u1ed1ng Ph\u00e1p \u1edf B\u1ed1 L\u01b0 (Thanh Ch\u01b0\u01a1ng) v\u00e0 \u0110\u00f4ng H\u1ed3 (T\u00e2n K\u1ef3). Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh c\u00f9ng c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed \u0111\u00e3 ph\u00e2n ph\u00e1t nh\u1eefng l\u1eddi k\u00eau g\u1ecdi, nh\u1eefng v\u1ea7n th\u01a1 \u1ee9a m\u00e1u v\u00e0 n\u01b0\u1edbc m\u1eaft c\u1ee7a c\u1ee5 Phan nh\u01b0 Vi\u1ec7t Nam vong qu\u1ed1c s\u1eed, H\u1ea3i ngo\u1ea1i huy\u1ebft th\u01b0, Khuy\u1ebfn qu\u1ed1c d\u00e2n tr\u1ee3 t\u01b0 d\u01b0 h\u1ecdc... \u0111\u00e3 kh\u01a1i d\u1eady l\u00f2ng c\u0103m th\u00f9 gi\u1eb7c Ph\u00e1p, l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc thi\u1ebft tha c\u1ee7a c\u00e1c nho sinh, thanh ni\u00ean, nh\u00e2n d\u00e2n huy\u1ec7n Nam \u0110\u00e0n. Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh c\u00f9ng c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n kh\u00e1c c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i v\u00e0 phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du \u0111\u00e3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u thanh ni\u00ean xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng nh\u01b0 V\u01b0\u01a1ng Th\u00fac Tho\u1ea1i, V\u01b0\u01a1ng Th\u00fac O\u00e1nh, Nguy\u1ec5n Sinh Kh\u00e1nh, Ho\u00e0ng T\u1ed9... N\u0103m 1911 c\u00e1ch m\u1ea1ng T\u00e2n H\u1ee3i \u1edf Trung Qu\u1ed1c th\u00e0nh c\u00f4ng, n\u0103m 1912, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tri\u1ec7u t\u1eadp c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i v\u00e0 phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, \u1edf Trung Hoa, Xi\u00eam La th\u00e0nh l\u1eadp Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i, Ph\u1ee5c Qu\u1ed1c qu\u00e2n x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng v\u0169 trang \u1edf trong n\u01b0\u1edbc v\u00e0 \u1edf Trung Hoa. Hai c\u0103n c\u1ee9 B\u1ed1 L\u01b0 v\u00e0 \u0110\u00f4ng H\u1ed3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7ng c\u1ed1. Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh t\u00edch c\u1ef1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng trong t\u1ed5 ch\u1ee9c n\u00e0y. Phong tr\u00e0o \u0111\u1ea5u tranh ch\u1ed1ng th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p ng\u00e0y c\u00e0ng quy\u1ebft li\u1ec7t, nh\u1ea5t l\u00e0 \u1edf l\u00e0ng D\u01b0\u01a1ng Ph\u1ed5 n\u01a1i \u00f4ng ng\u1ed3i d\u1ea1y h\u1ecdc. N\u0103m 1914 \u1edf \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 n\u1ed5 ra phong tr\u00e0o \u0111\u00e1nh T\u00e2y ch\u1ed1ng \u00e1p b\u1ee9c b\u1ea5t c\u00f4ng. Phong tr\u00e0o c\u00f4ng khai ch\u1ed1ng th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 Nam tri\u1ec1u \u1edf D\u01b0\u01a1ng Ph\u1ed5 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c l\u00e0ng M\u1ef9 Thi\u1ec7n, V\u1ea1n L\u1ed9c, Xu\u00e2n La noi g\u01b0\u01a1ng. N\u0103m 1915 Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh v\u1ec1 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u1edf th\u00f4n M\u1ef9 Thi\u1ec7n, x\u00e3 Tr\u00e0ng C\u00e1t, nay l\u00e0 x\u00e3 Nam C\u00e1t, gi\u00e1p x\u00e3 Kim Li\u00ean v\u1ec1 ph\u00eda \u0110\u00f4ng. Do m\u1ed9t h\u1ecdc tr\u00f2 c\u0169 ph\u1ea3n b\u1ed9i ch\u1ec9 \u0111i\u1ec3m cho gi\u1eb7c Ph\u00e1p, Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh b\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m b\u1eaft gi\u1ea3i v\u1ec1 Vinh. Khi ch\u00fang gi\u1ea3i \u0111\u1ebfn \u0111\u1ecba ph\u1eadn huy\u1ec7n H\u01b0ng Nguy\u00ean, \u00f4ng c\u1eafn l\u01b0\u1ee1i t\u1ef1 t\u1eed, sng kh\u00f4ng ch\u1ebft. Ch\u00fang gi\u1ea3i \u00f4ng \u0111\u1ebfn nh\u00e0 lao Vinh, \u00f4ng tuy\u1ec7t th\u1ef1c lu\u00f4n 9 ng\u00e0y \u0111\u00eam. Gi\u1eb7c tra t\u1ea5n \u00f4ng b\u1eb1ng nh\u1eefng \u0111\u00f2n d\u00e3 man, t\u00e0n b\u1ea1o, c\u0169ng kh\u00f4ng l\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t l\u1eddi khai. Ngay k\u1ebb th\u00f9 c\u0169ng ph\u1ea3i khi\u1ebfp ph\u1ee5c l\u00f2ng ki\u00ean trinh, b\u1ea5t khu\u1ea5t c\u1ee7a \u00f4ng. T\u00f2a \u00e1n th\u1ef1c d\u00e2n k\u1ebft \u00e1n \u00f4ng t\u00f9 10 n\u0103m, \u0111\u1ea7y \u0111i Lao B\u1ea3o. N\u0103m 1925 Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3 t\u1ef1 do. Nghe tin Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u b\u1ecb qu\u1ea3n th\u00fac \u1edf Hu\u1ebf, \u00f4ng v\u00e0o ngay Hu\u1ebf th\u0103m ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh t\u1ee5 c\u1ee7a phong tr\u00e0o ch\u1ed1ng Ph\u00e1p \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XX. Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh \u0111\u00e3 c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng, Tr\u1ea7n Ho\u00e0nh, Ph\u1ea1m Ngh\u1ecb, Tr\u1ea7n \u0110\u00ecnh Phi\u00ean v\u00e0 hai con trai c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 Phan Nghi Huynh, Phan Nghi \u0110\u1ec7 kh\u00e2m li\u1ec7m ch\u00f4n c\u1ea5t \u00f4ng Phan chu \u0111\u00e1o. \u00d4ng c\u00f2n \u1edf l\u1ea1i ch\u0103m s\u00f3c ph\u1ea7n m\u1ed9 cho c\u1ee5 Phan cho \u0111\u1ebfn khi c\u1ea3i t\u00e1ng m\u1edbi tr\u1edf v\u1ec1 qu\u00ea. V\u1ec1 t\u1edbi nh\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c ba tu\u1ea7n, \u0111\u00fang ng\u00e0y r\u1eb1m th\u00e1ng 10 n\u0103m Nh\u00e2m Ng\u1ecd (22\/12\/1942) Ho\u00e0ng Xu\u00e2n H\u00e0nh t\u1eeb bi\u1ec7t c\u00f5i \u0111\u1eddi.","","L\u01af\u01a0NG V\u0102N CAN L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can t\u1ef1 l\u00e0 Hi\u1ebfu Li\u00eam, hi\u1ec7u \u00d4n Nh\u01b0 sinh n\u0103m 1854, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Nh\u1ecb Kh\u00ea, huy\u1ec7n Th\u01b0\u1ee3ng Ph\u00fac, t\u1ec9nh H\u00e0 \u0110\u00f4ng nay l\u00e0 huy\u1ec7n Th\u01b0\u1eddng T\u00edn t\u1ec9nh H\u00e0 T\u00e2y. \u00d4ng sinh tr\u01b0\u1edfng trong m\u1ed9t nh\u00e0 nho c\u00f3 truy\u1ec1n th\u1ed1ng khoa b\u1ea3ng. Gia \u0111\u00ecnh c\u00f3 nh\u00e0 \u1edf s\u1ed1 4 H\u00e0ng \u0110\u00e0o, H\u00e0 N\u1ed9i, m\u1eb7t sau l\u00e0 s\u1ed1 10 ph\u1ed1 H\u00e0ng Qu\u1ea1t. L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can th\u00f4ng minh t\u1eeb nh\u1ecf theo h\u1ecdc c\u1eed nh\u00e2n l\u00e0ng V\u0169 Th\u1ea1ch l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng r\u1ea5t n\u1ed5i ti\u1ebfng, c\u00f3 \u0111\u1ebfn h\u00e0ng ng\u00e0n h\u1ecdc tr\u00f2 (nay l\u00e0 s\u1ed1 7 Tr\u00e0ng Thi). N\u0103m L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can 17 tu\u1ed5i \u0111\u00e3 thi H\u01b0\u01a1ng v\u00e0o Tam tr\u01b0\u1eddng, n\u0103m 1871 \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n. N\u0103m 1872 \u00f4ng thi H\u1ed9i kh\u00f4ng \u0111\u1ed7. Tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh c\u1eed l\u00e0m gi\u00e1o th\u1ee5 ph\u1ee7 Ho\u00e0i \u0110\u1ee9c, \u00f4ng kh\u00f4ng nh\u1eadn. Khi th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u1ed5n \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed9 m\u00e1y cai tr\u1ecb \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i m\u1eddi \u00f4ng ra l\u00e0m u\u1ef7 vi\u00ean H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng Th\u00e0nh ph\u1ed1, \u00f4ng c\u0169ng kh\u00f4ng nh\u1eadn, \u1edf nh\u00e0 d\u1ea1y h\u1ecdc, nu\u00f4i ch\u00ed. L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can th\u1ea5y \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc ng\u00e0y c\u00e0ng suy vong, \u00f4ng m\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y h\u1ecdc \u1edf s\u1ed1 4 ph\u1ed1 H\u00e0ng \u0110\u00e0o. \u0110\u00e2y c\u0169ng l\u00e0 n\u01a1i lui t\u1edbi c\u1ee7a c\u00e1c ch\u00ed s\u0129 nh\u01b0 Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Phan Chu Trinh, Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, L\u00ea \u0110\u1ea1i, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c... th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn x\u01b0\u1edbng ho\u1ea1 v\u0103n th\u01a1, \u0111\u1ecdc t\u00e2n th\u01b0, t\u00e2n v\u0103n, \u0111\u00e0m \u0111\u1ea1o c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c... c\u00f9ng c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n kh\u00e1c \u0111\u00e3 t\u00edch c\u1ef1c tri\u1ec3n khai vi\u1ec7c m\u1edf tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh Ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i... C\u1eed nh\u00e2n L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, 53 tu\u1ed5i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi nhi\u1ec1u tu\u1ed5i nh\u1ea5t trong s\u1ed1 s\u0129 phu s\u00e1ng l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea7u l\u00e0m Th\u1ee5c tr\u01b0\u1edfng ph\u1ee5 tr\u00e1ch Ban Tu th\u01b0, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea7u l\u00e0m Gi\u00e1m h\u1ecdc. Th\u00e1ng 12 n\u0103m 1907 Ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 ra l\u1ec7nh \u0111\u00f3ng c\u1eeda tr\u01b0\u1eddng. N\u0103m sau ch\u00fang b\u1eaft c\u00e1c \u00f4ng L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c, L\u00ea \u0110\u1ea1i, t\u1ecbch thu s\u00e1ch v\u1edf, t\u00e0i li\u1ec7u c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng. Tuy v\u1eady th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 ch\u1ee9ng c\u1ee9 k\u1ebft t\u1ed9i n\u00ean ph\u1ea3i th\u1ea3. Song ch\u00fang v\u1eabn cho m\u1eadt th\u00e1m gi\u00e1m s\u00e1t ch\u1eb7t ch\u1ebd. N\u0103m 1908 nh\u00e2n V\u1ee5 H\u00e0 th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c, th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p li\u00ean t\u1ee5c b\u1eaft L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, gi\u00e1m h\u1ecdc Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n c\u00f9ng c\u00e1c gi\u1ea3ng vi\u00ean kh\u00e1c x\u00e9t h\u1ecfi \u1edf S\u1edf Li\u00eam ph\u00f3ng. Ch\u00fang c\u0103n v\u1eb7n L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1, nh\u01b0ng tr\u01b0\u1edbc sau \u00f4ng ch\u1ec9 \u00f4n t\u1ed3n \u0111\u00e1p: \\\"Ch\u00fang t\u00f4i m\u1edf tr\u01b0\u1eddng Ngh\u0129a th\u1ee5c \u0111\u1ec3 gi\u00fap Ch\u00ednh ph\u1ee7 khai h\u00f3a d\u00e2n tr\u00ed v\u00e0 Ch\u00ednh ph\u1ee7 \u0111\u00e3 cho ph\u00e9p. T\u1eeb khi Ch\u00ednh ph\u1ee7 r\u00fat ph\u00e9p, th\u00ec ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng g\u00ec n\u1eefa!\u201d'. Kh\u00f4ng c\u00f3 l\u00fd do \u0111\u1ec3 b\u1eaft gi\u1eef \u00f4ng, h\u01a1n n\u1eefa tr\u00f4ng \u00f4ng \u0111\u00e3 gi\u00e0, r\u00e2u t\u00f3c b\u1ea1c tr\u1eafng nh\u01b0 \u0111\u00e3 70 tu\u1ed5i, ch\u00fang bu\u1ed9c ph\u1ea3i th\u1ea3, nh\u01b0ng v\u1eabn gi\u00e1m s\u00e1t ch\u1eb7t ch\u1ebd. N\u0103m 1913 sau v\u1ee5 chi\u1ebfn s\u0129 Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i n\u00e9m bom v\u00e0o kh\u00e1ch s\u1ea1n \\\"Con g\u00e0 v\u00e0ng\u2019\u2019 (ng\u00e0y 23 th\u00e1ng 4), th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p b\u1eaft giam t\u1edbi m\u1ea5y tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi, ch\u00fang cho l\u00e0 do nh\u00f3m \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng, n\u00ean b\u1eaft giam L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, L\u00ea \u0110\u1ea1i, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c, Nguy\u1ec5n C\u1ea3nh L\u00e2m v\u00e0 nhi\u1ec1u gi\u1ea3ng vi\u00ean kh\u00e1c. Ch\u00fang k\u1ebft \u00e1n L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can 10 n\u0103m bi\u1ec7t x\u1ee9, \u0111\u01b0a \u0111i an tr\u00ed \u1edf Phnom P\u00eanh. N\u0103m 1924, sau 9 n\u0103m b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf \u00f4ng m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc. Trong th\u1eddi gian tr\u1edf v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i, L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can \u0111\u1ec3 h\u1ebft t\u00e2m l\u1ef1c v\u00e0o so\u1ea1n c\u00e1c b\u1ed9 s\u00e1ch: Qu\u1ed1c s\u1ef1 ph\u1ea1m l\u1ecbch s\u1eed \u1ea5u h\u1ecdc, T\u00f9ng \u0111\u00e0m v\u00e0 d\u1ecbch c\u00e1c b\u1ed9 s\u00e1ch Lu\u1eadn ng\u1eef, M\u1ea1nh T\u1eed. \u00d4ng c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed1i li\u00ean h\u1ec7 m\u1eadt thi\u1ebft v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng nh\u01b0 Nguy\u1ec5n M\u1eadu C\u01b0\u1eddng \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf Hu\u1ebf, Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng... S\u00e1u gi\u1edd s\u00e1ng ng\u00e0y 13 th\u00e1ng 5 n\u0103m \u0110inh M\u00e3o (12\/6\/1927), L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can m\u1ea5t \u0111\u1ed9ng\u1ed9t.","NGUY\u1ec4N QUY\u1ec0N Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n sinh n\u0103m 1869, qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng Th\u01b0\u1ee3ng Tr\u00ec, t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 l\u00e0ng \u0110\u00eca, t\u1ed5ng Th\u01b0\u1ee3ng M\u00e3o, ph\u1ee7 Thu\u1eadn Th\u00e0nh, t\u1ec9nh B\u1eafc Ninh, nay thu\u1ed9c x\u00e3 Ho\u00e0i Th\u01b0\u1ee3ng huy\u1ec7n Thu\u1eadn Th\u00e0nh, t\u1ec9nh B\u1eafc Ninh. \u00d4ng thi \u0111\u1ed7 t\u00fa t\u00e0i khoa T\u00e2n M\u00e3o (1891). Cu\u1ed1i n\u0103m 1905, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m l\u00e0m Hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o Ph\u1ee7 L\u1ea1ng. G\u1ecdi l\u00e0 Ph\u1ee7, nh\u01b0ng ch\u1ec9 l\u00e0 t\u1ec9nh nh\u1ecf L\u1ea1ng S\u01a1n, v\u00ec quan T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c L\u1ea1ng S\u01a1n l\u00e0 Vi V\u0103n L\u00fd (con trai Vi V\u0103n \u0110\u1ecbnh) t\u01b0 xin ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 b\u1ed5 cho m\u1ed9t quan gi\u00e1o ch\u1ee9c l\u00e0 d\u1ea1y h\u1ecdc tr\u00f2 b\u1ea3n t\u1ec9nh. V\u00ec v\u1eady ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 m\u1edbi b\u1ed5 nhi\u1ec7m \u00f4ng. Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n d\u1ea1y h\u1ecdc, nh\u01b0ng h\u1ecdc tr\u00f2 \u00edt l\u1eafm, n\u00ean c\u00f3 th\u1eddi gi\u1edd \u0111\u1ecdc T\u00e2n th\u01b0 c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, do ch\u00ed s\u0129 Duy t\u00e2n Trung Qu\u1ed1c so\u1ea1n ho\u1eb7c d\u1ecbch c\u1ee7a c\u00e1c n\u01b0\u1edbc ch\u00e2u \u00c2u, ch\u00e2u M\u1ef9 nh\u01b0 \\\"Trung Qu\u1ed1c h\u1ed3n\u201d, \\\"Qu\u1ea7n k\u1ef9 quy\u1ec1n gi\u1edbi lu\u1eadn\u201d. \u00d4ng c\u0169ng \u0111\u00e3 ti\u1ebfp thu \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng t\u01b0 t\u01b0\u1edfng t\u00e2n ti\u1ebfn trong T\u00e2n th\u01b0. Qua m\u1ed9t s\u1ed1 l\u1ea7n ti\u1ebfp x\u00fac c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n v\u1edbi L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nho y\u00eau n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c, c\u00e1c c\u1ee5 \u0111\u00e3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh m\u1edf tr\u01b0\u1eddng ngh\u0129a th\u1ee5c t\u1ea1i H\u00e0 N\u1ed9i, \u0111\u1eb7t t\u00ean l\u00e0 \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. V\u1edbi l\u00f2ng thi\u1ebft tha \u0111\u00e0o t\u1ea1o nh\u00e2n t\u00e0i cho \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n t\u1eeb ch\u1ee9c \u0111\u1ed1c h\u1ecdc L\u1ea1ng S\u01a1n v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i t\u1ed5 ch\u1ee9c tr\u01b0\u1eddng. L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m th\u1ee5c tr\u01b0\u1edfng, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n khi \u0111\u00f3 38 tu\u1ed5i \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m gi\u00e1m h\u1ecdc. Hai \u00f4ng l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng m\u0169i ch\u1ecbu s\u00e0o, ch\u00e8o l\u00e1i con thuy\u1ec1n \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. Nh\u1eefng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c khi\u1ebfn cho th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p t\u1ee9c t\u1ed1i. V\u00ec v\u1eady cu\u1ed1i n\u0103m 1907, ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 \u0111\u00e3 ra quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh r\u00fat gi\u1ea5y ph\u00e9p c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c l\u1ea5y c\u1edb tr\u01b0\u1eddng n\u00e0y \u0111\u00e3 l\u00e0m n\u00e1o \u0111\u1ed9ng l\u00f2ng d\u00e2n, c\u1ea5m c\u00e1c cu\u1ed9c di\u1ec5n thuy\u1ebft b\u00ecnh v\u0103n, t\u00e0i li\u1ec7u c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c b\u1ecb t\u1ecbch thu. \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c gi\u1ea3i t\u00e1n \u00edt l\u00e2u, Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 bu\u1ed9c Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n tr\u1edf l\u1ea1i ty gi\u00e1o hu\u1ea5n v\u1edbi ch\u1ee9c v\u1ee5 gi\u00e1o th\u1ee5 ph\u1ee7 Ph\u00f9 Ninh, t\u1ec9nh Ph\u00fa Th\u1ecd. Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n v\u1ec1 nh\u1eadn ch\u1ee9c gi\u00e1o th\u1ee5 \u1edf Ph\u00f9 Ninh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t th\u00e1ng th\u00ec b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft gi\u1ea3i \u00e0 N\u1ed9i, giam \u1edf H\u1ecfa L\u00f2. C\u00e1c \u00f4ng L\u00ea \u0110\u1ea1i, V\u00f5 Ho\u00e0nh, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed... c\u0169ng \u0111\u1ec1u b\u1ecb b\u1eaft. Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n b\u1ecb giam \u1edf H\u1ecfa L\u00f2 9 th\u00e1ng th\u00ec c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng tr\u00ean b\u1ecb Ph\u00e1p \u0111\u01b0a ra H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng \u0110\u1ec1 h\u00ecnh (Comission criminelle) x\u00e9t x\u1eed. H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng n\u00e0y kh\u00e9p Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n v\u00e0o \u00e1n \\\"Tr\u1ea3m giam h\u1eadu\u201d sau \u0111\u1ed5i th\u00e0nh \u00e1n kh\u1ed5 sai chung th\u00e2n \u0111\u1ea7y ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o v\u00e0o n\u0103m 1909. N\u0103m 1930, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3 t\u1ef1 do \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 \\\"C\u1ee9u x\u00e9t v\u00f4 can\\\" (X\u00e9t ra kh\u00f4ng can ph\u1ea1m t\u1ed9i g\u00ec) nh\u01b0ng b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf t\u1ec9nh l\u1ef5 B\u1ebfn Tre, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c \u1edf Long Xuy\u00ean, V\u00f5 Ho\u00e0nh \u1edf Sa \u0110\u00e9c, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed \u1edf Hu\u1ebf, Phan Chu Trinh \u1edf M\u1ef9 Tho. Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n b\u1ecb an tr\u00ed, song v\u1eabn n\u1eb7ng l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc, v\u1eabn giao du v\u1edbi nh\u1eefng nh\u00e0 ch\u00ed s\u0129 y\u00eau n\u01b0\u1edbc trong v\u00f9ng l\u1ee5c t\u1ec9nh, m\u1edf ti\u1ec7m may t\u1ea1i th\u1ecb x\u00e3 B\u1ebfn Tre l\u00e0m n\u01a1i giao thi\u1ec7p, li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi b\u00ean ngo\u00e0i, v\u1eadn \u0111\u1ed9ng qu\u1ea7n ch\u00fang g\u00f3p ti\u1ec1n b\u1ea1c g\u1eedi sang Nh\u1eadt gi\u00fap Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u. N\u0103m 1941, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n b\u1ecb b\u1ec7nh b\u01b0\u1edbu \u1edf c\u1ed5. V\u00e0o 12 gi\u1edd \u0111\u00eam ng\u00e0y 24-6 n\u0103m T\u00e2n T\u1ef5 (18-7- 1941) \u00f4ng t\u1eeb tr\u1ea7n. M\u1ed9 t\u00e1ng \u1edf l\u00e0ng T\u00e2n Xu\u00e2n g\u1ea7n x\u00e3 R\u1ea1ch V\u1ea1c, t\u1ec9nh Sa \u0110\u00e9c).","PH\u1ea0M T\u01af TR\u1ef0C Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c h\u1ed3i nh\u1ecf c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Ph\u1ea1m \u0110\u0103ng Th\u00ea, t\u1ef1 Bang Phu, hi\u1ec7u Tr\u1ecdng Th\u0103ng T\u1eed, l\u00e0 con \u00f4ng Ph\u1ea1m H\u1ea3i, sinh qu\u00e1n \u1edf l\u00e0ng Ho\u00e0ng X\u00e1, nay thu\u1ed9c x\u00e3 Nguy\u00ean X\u00e1, huy\u1ec7n V\u0169 Th\u01b0, t\u1ec9nh Th\u00e1i B\u00ecnh. Thu\u1edf nh\u1ecf Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c ch\u0103m h\u1ecdc, l\u1ea1i ch\u0103m lo vi\u1ec7c nh\u00e0 n\u00f4ng. \u00d4ng \u0111\u1ed7 t\u00fa t\u00e0i li\u1ec1n hai khoa Canh T\u00fd (1900) v\u00e0 Qu\u00fd M\u00e3o (1903). \u0110\u1ebfn khoa B\u00ednh Ng\u1ecd (1906) \u00f4ng \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n th\u1ee7 khoa. Th\u1ea5y \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi t\u00e0i gi\u1ecfi, ch\u1eef \u0111\u1eb9p, Ho\u00e0ng Cao Kh\u1ea3i m\u1eddi \u00e9p \u00f4ng v\u1ec1 t\u01b0 dinh \u1edf Th\u00e1i H\u00e0 \u1ea5p ch\u00e9p h\u1ed9 t\u1eadp th\u01a1 ch\u1eef H\u00e1n, nh\u01b0ng th\u1ef1c ra l\u00e0 d\u1ee5 d\u1ed7 \u00f4ng l\u00e0 l\u00e0m quan d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n h\u1eafn. Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c l\u1ea5y c\u1edb c\u00f2n m\u1eb9 gi\u00e0, ki\u00ean quy\u1ebft t\u1eeb ch\u1ed1i xin v\u1ec1. Ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 b\u1ed5 nhi\u1ec7m \u00f4ng l\u00e0m hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o huy\u1ec7n Thanh Mi\u1ec7n, t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng. V\u1ed1n s\u1eb5n l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc, \u00f4ng \u0111\u00e3 b\u00ed m\u1eadt li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u1eed nh\u00e2n L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n, ho\u00e0ng gi\u00e1p \u0110\u00e0o Nguy\u00ean Ph\u1ed5 v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nho kh\u00e1c th\u00e0nh l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i. \u00d4ng \u0111\u01b0\u0316 \u1eed v\u00e0o ban Tu th\u01b0 vi\u1ebft v\u00e0 d\u1ecbch s\u00e1ch gi\u1ea3ng d\u1ea1y \u1edf nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 d\u00f9ng l\u00e0m t\u00e0i li\u1ec7u trong c\u00e1c bu\u1ed5i di\u1ec5n thuy\u1ebft c\u1ed5 s\u00fay t\u00e2n h\u1ecdc, b\u00ecnh v\u0103n th\u01a1 y\u00eau n\u01b0\u1edbc. Ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 c\u1ea5p gi\u1ea5y ph\u00e9p cho tr\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng th\u1ec3 v\u1eeba c\u1ea5p xong \u0111\u00e3 thu h\u1ed3i, \u0111\u1ec3 \u0111\u1ed1i ph\u00f3, ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 c\u0169ng th\u00e0nh l\u1eadp ban tu th\u01b0, do \u00f4ng l\u00e0m tr\u01b0\u1edfng ban, bu\u1ed9c \u00f4ng vi\u1ebft m\u1ed9t cu\u1ed1n L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam. \u00d4ng \u0111\u00e3 l\u00e0m b\u00e0i th\u01a1 ch\u1ee9a chan ni\u1ec1m t\u1ef1 h\u00e0o d\u00e2n t\u1ed9c trong c\u00e1c cu\u1ed9c chi\u1ebfn th\u1eafng ngo\u1ea1i x\u00e2m trong l\u1ecbch s\u1eed, th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p b\u00e8n c\u00e1ch ch\u1ee9c tr\u01b0\u1edfng ban tu th\u01b0 \u1edf ph\u1ee7 th\u1ed1ng s\u1ee9 c\u1ee7a \u00f4ng tr\u1ea3 v\u1ec1 l\u00e0m hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o huy\u1ec7n Thanh Mi\u1ec7n. Trong khi gi\u1eef ch\u1ee9c Hu\u1ea5n \u0111\u1ea1o \u1edf huy\u1ec7n Thanh Mi\u1ec7n, Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c v\u1eabn l\u00e0m nhi\u1ec7m v\u1ee5 \u1edf ban tu th\u01b0. \u00d4ng s\u00e1ng t\u00e1c th\u01a1 v\u0103n theo t\u00f4n ch\u1ec9 c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng l\u00e0 ca ng\u1ee3i tinh th\u1ea7n b\u1ea5t khu\u1ea5t c\u1ee7a T\u1ed5 ti\u00ean trong s\u1ef1 nghi\u1ec7p \u0111\u00e1nh gi\u1eb7c c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc, khuy\u00ean m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng t\u00e2m \u0111\u1ed3ng s\u1ee9c c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. L\u1eddi th\u01a1 c\u1ee7a Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e2u c\u1ee9ng nh\u01b0 th\u00e9p, quy\u1ebft li\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n trong b\u00e0i C\u1ea3i c\u00e1ch l\u1ed1i h\u1ecdc: Ch\u00ed l\u00e0m trai \u0111\u1ee9ng trong tr\u1eddi \u0111\u1ea5t Ph\u1ea3i sao cho t\u1ecf m\u1eb7t non s\u00f4ng K\u00eca k\u00eca m\u1ea5y b\u1eadc anh h\u00f9ng C\u0169ng v\u00ec thu\u1edf tr\u01b0\u1edbc h\u1ecdc kh\u00f4ng sai \u0111\u01b0\u1eddng Cu\u1ed9c ho\u00e0n h\u1ea3i li\u1ec7t c\u01b0\u1eddng tranh c\u1ea1nh M\u1edf tr\u00ed d\u00e2n gi\u00e0u m\u1ea1nh bi\u1ebft bao N\u01b0\u1edbc Nam h\u1ecdc v\u1ea5n th\u1ebf n\u00e0o Ch\u1eb3ng lo b\u1ecf d\u1ea1i l\u1ebd n\u00e0o c\u00f2n kh\u00f4n Ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef l\u00e0 h\u1ed3n trong n\u01b0\u1edbc Ph\u1ea3i \u0111em ra t\u1ec9nh tr\u01b0\u1edbc d\u00e2n ta S\u00e1ch c\u00e1c n\u01b0\u1edbc, s\u00e1ch Chi-na Ch\u1eef n\u00e0o ngh\u0129a \u1ea5y d\u1ecbch ra t\u1ecf t\u01b0\u1eddng. Nh\u01b0ng trong b\u00e0i th\u01a1 \\\"M\u1eb9 khuy\u00ean con'' th\u00ec l\u1eddi th\u01a1 l\u1ea1i nh\u1ecf nh\u1eb9, t\u00e2m t\u00ecnh, \u0111\u00fang l\u00e0 ti\u1ebfng t\u00e2m s\u1ef1 th th\u1ec9 c\u1ee7a m\u1eb9 hi\u1ec1n: Con l\u00e0m sao cho th\u00f9 b\u00e1o ngh\u0129a \u0111\u1ec1n Cho y\u00ean vi\u1ec7c n\u01b0\u1edbc k\u1ebbo phi\u1ec1n m\u1eb9 cha Con l\u00e0m sao cho \u00edch n\u01b0\u1edbc l\u1ee3i nh\u00e0 N\u01b0\u1edbc kia c\u00f3 v\u1eb9n th\u00ec nh\u00e0 m\u1edbi xong Con l\u00e0m sao, cho n\u1ed5i ti\u1ebfng L\u1ea1c H\u1ed3ng","V\u0103n minh \u0111\u00f4i ch\u1eef \u0111\u1ecd c\u00f9ng \u00c1, \u00c2u. Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c c\u00f2n d\u1ecbch nhi\u1ec1u s\u00e1ch ch\u1eef H\u00e1n ra ch\u1eef N\u00f4m nh\u01b0 s\u00e1ch \u0110\u1ea1i h\u1ecdc, Lu\u1eadn Ng\u1eef, Kinh thi. \u00d4ng bi\u00ean so\u1ea1n c\u00e1c s\u00e1ch \u1ea4u t\u00e2n h\u1ecdc th\u01b0, Nam qu\u1ed1c l\u1ecbch s\u1eed gi\u00e1o khoa th\u01b0, Tu th\u00e2n, Lu\u00e2n l\u00fd gi\u00e1o khoa th\u01b0. Trong khi tham gia ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u1edf \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c v\u1eabn b\u00ed m\u1eadt li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u t\u1ed5 ch\u1ee9c. Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c m\u1ea5t ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 3 n\u0103m T\u00e2n D\u1eadu (1921) t\u1ea1i qu\u00ea nh\u00e0, th\u1ecd 53 tu\u1ed5i.","PHAN TU\u1ea4N PHONG Phan Tu\u1ea5n Phong l\u00e0 anh c\u1ea3 Phan V\u0103n Tr\u01b0\u1eddng qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng \u0110\u00f4ng Ng\u1ea1c (V\u1ebd) huy\u1ec7n T\u1eeb Li\u00eam, H\u00e0 N\u1ed9i, \u00f4ng c\u00f9ng l\u00e0 Phan Tr\u1ecdng Ki\u00ean tham gia phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. S\u00e1ch \\\"\u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c\\\" c\u1ee7a Ch\u01b0\u01a1ng Th\u00e2u vi\u1ebft v\u1ec1 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a Phan Tu\u1ea5n Phong \u0111\u1ed1i v\u1edbi tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c nh\u01b0 sau: \\\"...Ngo\u00e0i ra c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ed9i vi\u00ean t\u00e1n tr\u1ee3 nh\u01b0: \u0110\u00e0o Nguy\u00ean Ph\u1ed5, Phan Tu\u1ea5n Phong, D\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Tr\u1ea1c, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed, L\u00ea \u0110\u1ea1i, V\u0169 Ho\u00e0nh, Nguy\u1ec5n H\u1eefu C\u1ea7u, Ph\u1ea1m T\u1ea5t Tu\u00e2n v.v...\u201d Phan Tu\u1ea5n Phong th\u01b0\u1eddng c\u00f3 m\u1eb7t \u1edf Ch\u00e8m, n\u01a1i c\u00f3 \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o nh\u00e2n d\u00e2n tham gia phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. \u0110\u1ec1 ph\u00f2ng b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p kh\u1ee7ng b\u1ed1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tham gia, l\u1eadp m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c b\u00ed m\u1eadt \u1edf m\u1ed9t hi\u1ec7u thu\u1ed1c B\u1eafc tr\u00ean b\u1edd \u0111\u00ea s\u00f4ng H\u1ed5ng, l\u00e0m n\u01a1i h\u1ed9i h\u1ecdp nghe b\u00ecnh th\u01a1 v\u0103n, di\u1ec5n thuy\u1ebft. Phan Chu Trinh, L\u01b0\u01a1ng Tr\u00fac \u0110\u00e0m th\u01b0\u1eddng v\u1ec1 di\u1ec5n thuy\u1ebft b\u00ecnh v\u0103n. Khi B\u00f9i Li\u00eam v\u1ec1 Th\u00e1i B\u00ecnh c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng \u0110\u00e0o Nguy\u00ean Ph\u1ed5, Ng\u00f4 Quang \u0110oan, Ph\u1ea1m T\u01b0 Tr\u1ef1c m\u1edf m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh c\u0169ng h\u1ebft s\u1ee9c khuy\u1ebfn kh\u00edch, cung c\u1ea5p m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e0i li\u1ec7u gi\u1ea3ng d\u1ea1y, h\u1ecdc t\u1eadp. \u0110\u1ec3 c\u00f3 ti\u1ec1n \u1ee7ng h\u1ed9 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng Du, B\u00f9i Li\u00eam v\u1ec1 huy\u1ec7n Th\u1ee5y Anh m\u1edf c\u1eeda h\u00e0ng T\u1ea1p h\u00f3a th\u00ec Phan Tu\u1ea5n Phong c\u0169ng v\u1ec1 gi\u00fap \u00f4ng ti\u1ec1n v\u1ed1n, kinh nghi\u1ec7m kinh doanh. Phan Tu\u1ea5n Phong l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 tr\u00e1ch ph\u00e2n hi\u1ec7u Ch\u00e8m-V\u1ebd. S\u00e1ch \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c c\u1ee7a Ch\u01b0\u01a1ng Th\u00e2u vi\u1ebft: \\\"\u1ede l\u00e0ng Ch\u00e8m (T\u1eeb Li\u00eam) nh\u00e2n d\u00e2n tham gia phong tr\u00e0o kh\u00e1 \u0111\u00f4ng. H\u1ecd t\u1ed5 ch\u1ee9c nh\u1eefng bu\u1ed5i b\u00ecnh th\u01a1 v\u0103n, k\u00edch \u0111\u1ed9ng l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc. \u1ede \u0111\u00e2y h\u1ecd l\u1eadp m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c y\u00eau n\u01b0\u1edbc ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng b\u00ed m\u1eadt \u0111\u1eb7t tr\u1ee5 s\u1edf \u1edf hi\u1ec7u thu\u1ed1c B\u1eafc ngay b\u1edd \u0111\u1ec3 l\u00e0m n\u01a1i t\u1ee5 h\u1ecdp. Phan Chu Trinh, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed c\u0169ng th\u01b0\u1eddng v\u1ec1 \u0111\u00e2y di\u1ec5n thuy\u1ebft, b\u00ecnh v\u0103n\\\". Phan Tu\u1ea5n Phong l\u00e0 b\u1ea1n th\u00e2n v\u1edbi B\u00f9i Li\u00eam qu\u00ea \u1edf x\u00e3 Th\u1ecbnh Li\u1ec7t, huy\u1ec7n Thanh Tr\u00ec. Bi\u1ebft B\u00f9i Li\u00eam kh\u00f4ng v\u00e0o h\u1ecdc tr\u01b0\u1eddng H\u1eadu b\u1ed5 \u0111\u1ec3 ra l\u00e0m quan, t\u1eeb n\u0103m 1907, Tu\u1ea5n Phong \u0111\u00e3 gi\u1edbi thi\u1ec7u B\u00f9i Li\u00eam v\u00e0o \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. Sau B\u00f9i Li\u00eam sang Trung Qu\u1ed1c tham gia Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. N\u0103m 1916 nh\u1eadn l\u1ec7nh v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng, \u0111\u1ebfn Qu\u1ea3ng Ch\u00e2u th\u00ec b\u1ecb m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p b\u1eaft v\u00e0 x\u1eed t\u1eed h\u00ecnh ng\u00e0y 6\/11\/1916 t\u1ea1i th\u1ecb x\u00e3 Nam \u0110\u1ecbnh. Sau khi Ph\u1ee7 Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 ra l\u1ec7nh gi\u1ea3i t\u00e1n \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, hi\u1ec7u thu\u1ed1c b\u1eafc \u1edf l\u00e0ng Ch\u00e8m c\u00f9ng nh\u00e0 nhi\u1ec1u h\u1ed9i vi\u00ean b\u1ecb kh\u00e1m x\u00e9t. Sau v\u1ee5 H\u00e0 Th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c ng\u00e0y 27\/5\/1908, th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p b\u1eaft h\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 s\u00e1ng l\u1eadp, gi\u1ea3ng d\u1ea1y, \u1ee7ng h\u1ed9 \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. Phan Tu\u1ea5n Phong c\u00f9ng v\u1edbi anh trai l\u00e0 Phan Tr\u1ecdng Ki\u00ean b\u1ecb b\u1eaft. L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb n\u0103m 1897 \u0111\u1ebfn 1918 c\u0169ng vi\u1ebft: \\\"Ho\u00e0ng Hoa Th\u00e1m d\u00e3 l\u1eadp ra \u0111\u1ea3ng Ngh\u0129a H\u01b0ng g\u1ed3m nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt ch\u1ee7 y\u1ebfu nh\u01b0 Ch\u00e1nh T\u1ec9nh (t\u1ee9c Ch\u00e1nh S\u00f2ng), Nguy\u1ec5n Vi\u1ebft Hanh, t\u1ee9c \u0110\u1ed9i H\u1ed5, L\u00fd Nho, \u0110\u1ed7 H\u00e0 Nam t\u1ee9c \u0110\u1ed3 \u0110\u1ea3n, Nguy\u1ec5n V\u0103n Ph\u00fac, t\u1ee9c Lang Seo. H\u1ecd t\u1ea3n v\u1ec1 c\u00e1c t\u1ec9nh, nh\u1ea5t l\u00e0 v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i b\u1eaft li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c nh\u01b0 L\u00ea \u0110\u1ea1i, Phan Tu\u1ea5n Phong, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed, V\u0169 Ho\u00e0nh\\\". Phan Tu\u1ea5n Phong b\u1ecb th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u00e0y ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o t\u1eeb n\u0103m 1909, \u0111\u1ebfn n\u0103m 1911 th\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c tha, \u0111\u01b0a v\u1ec1 \u0111\u1ea5t li\u1ec1n, x\u00e1c b\u1ecb qu\u0103ng xu\u1ed1ng bi\u1ec3n.","NGHI\u00caM XU\u00c2N QU\u1ea2NG Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng sinh n\u0103m 1869, ng\u01b0\u1eddi x\u00e3 T\u00e2y M\u1ed7 nay l\u00e0 th\u00f4n T\u00e2y M\u1ed7, x\u00e3 T\u00e2y M\u1ed7, huy\u1ec7n T\u1eeb Li\u00eam, th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u00e0 N\u1ed9i. \u00d4ng \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n khoa Gi\u00e1p Ng\u1ecd (1894), \u0111\u1ed7 \u0110\u1ec7 tam gi\u00e1p \u0111\u1ed3ng ti\u1ebfn s\u0129 xu\u1ea5t th\u00e2n khoa \u1ea4t M\u00f9i, ni\u00ean hi\u1ec7u Th\u00e0nh Th\u00e1i 7 (1895) n\u0103m 26 tu\u1ed5i. L\u00fac \u0111\u1ea7u b\u1ed5 l\u00e0m tri huy\u1ec7n Thu\u1eadn Th\u00e0nh, B\u1eafc Ninh. Hai n\u0103m sau, n\u0103m 1897 \u00f4ng c\u00e1o quan v\u1ec1 r\u1ed3i l\u1ea1i ra H\u1eadu b\u1ed5 H\u01b0ng H\u00f3a, l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t gi\u1eef c\u00e1c ch\u1ee9c \u0111\u1ed1c h\u1ecdc H\u01b0ng Y\u00ean, \u00c1n s\u00e1t L\u1ea1ng S\u01a1n. Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng l\u00e0 m\u1ed9t trong b\u1ed1n ng\u01b0\u1eddi s\u00e1ng l\u1eadp ra \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c th\u00e0nh l\u1eadp \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i, Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng \u0111ang l\u00e0m \u00c1n s\u00e1t t\u1ec9nh L\u1ea1ng S\u01a1n, t\u1eeb quan v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i c\u00f9ng L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can v\u00e0 c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n kh\u00e1c x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u01b0\u1eddng. C\u00e1c \u00f4ng ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u01b0\u1eddng ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i th\u1eadt t\u1ed1t, r\u1ed3i m\u1edf r\u1ed9ng ra chung quanh. Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t ph\u00e2n hi\u1ec7u \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf T\u00e2y M\u1ed7, l\u00e0ng c\u1ee7a m\u00ecnh. Ph\u00e2n hi\u1ec7u do c\u00e1c \u00f4ng T\u00fa K\u00ecnh, \u0110\u1ed7 \u0110\u00e0m, Nguy\u1ec5n H\u1eefu \u0110\u1ea1m, B\u00e1 Qu\u00fdnh, Nguy\u1ec5n V\u0103n Khuy\u00ean ph\u1ee5 tr\u00e1ch. Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng xu\u1ea5t th\u00e2n nh\u00e0 nho, l\u00e0m t\u1edbi \u0110\u1ed1c h\u1ecdc, \u00c1n s\u00e1t, nh\u01b0ng do \u0111\u1ecdc nhi\u1ec1u t\u00e2n th\u01b0, t\u00e2n b\u00e1o, ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 nho ti\u1ebfn b\u1ed9 nh\u01b0 Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n, L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Can, Phan Chu Trinh, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n... n\u00ean c\u00f3 l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc. \u00d4ng quan \u0111i\u1ec3m mu\u1ed1n cho d\u00e2n gi\u1ea7u n\u01b0\u1edbc m\u1ea1nh, th\u00ec ph\u1ea3i m\u1edf mang c\u00f4ng nghi\u1ec7p, th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ee5c h\u00e0ng \u0111\u1ea7u trong cu\u1ed1n \\\"Qu\u1ed1c d\u00e2n \u0111\u1ed9c b\u1ea3n\u201d, t\u00e0i li\u1ec7u gi\u1ea3ng d\u1ea1y c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c. V\u00ec v\u1eady m\u00e0 c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c, c\u00e1c s\u0129 phu y\u00eau n\u01b0\u1edbc t\u1eeb Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng, \u0110\u1ed7 Quang C\u01a1, Ng\u00f4 Quang \u0110oan, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed... ch\u1eb3ng nh\u1eefng ch\u1ec9 gi\u1ea3ng d\u1ea1y v\u1ec1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00f4ng nghi\u1ec7p, th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p m\u00e0 ch\u00ednh c\u00e1c \u00f4ng c\u0169ng m\u1edf x\u01b0\u1edfng c\u00f4ng ngh\u1ec7, m\u1edf c\u00f4ng ty th\u01b0\u01a1ng nghi\u1ec7p nh\u01b0 Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng th\u00e0nh l\u1eadp c\u00f4ng ty Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh, Ho\u00e0ng T\u0103ng B\u00ed, Nguy\u1ec5n Quy\u1ec1n m\u1edf hi\u1ec7u \u0110\u00f4ng Th\u00e0nh X\u01b0\u01a1ng. G\u01b0\u01a1ng \u00c1n s\u00e1t Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng t\u1eeb quan v\u1ec1 tham gia \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c v\u00e0 m\u1edf hi\u1ec7u bu\u00f4n \u0111\u00e3 l\u00f4i cu\u1ed1n nhi\u1ec1u nh\u00e0 nho th\u1ee9c th\u1eddi nh\u01b0 Nguy\u1ec5n Tr\u00e1c m\u1edf hi\u1ec7u bu\u00f4n s\u01a1n \u1edf Vi\u1ec7t Tr\u00ec. T\u1ea1i Thanh H\u00f3a, c\u00f4ng ty Ph\u01b0\u1ee3ng L\u00e2u c\u00f3 t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc c\u0169ng m\u1edf r\u1ed9ng kinh doanh, c\u00f3 chi nh\u00e1nh \u1edf Vinh, H\u00e0 T\u0129nh. \u1ede Qu\u1ea3ng Nam - Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i c\u00f3 Li\u00ean Th\u00e0nh c\u00f4ng ty. \u1ede Nam K\u1ef3, Nguy\u1ec5n An Kh\u01b0\u01a1ng (th\u00e2n sinh Nguy\u1ec5n An Ninh) - m\u1ed9t th\u1ee7 l\u0129nh phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n \u1edf Nam K\u1ef3 m\u1edf c\u00f4ng ty Chi\u00eau Nam L\u1ea7u... M\u1eb7c d\u00f9 l\u00e0m ch\u1ee7 c\u00f4ng ty kinh doanh t\u01a1 l\u1ee5a, nh\u01b0ng Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng v\u1eabn c\u00f9ng c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh nh\u01b0 Nguy\u1ec5n H\u1eefu C\u01b0\u01a1ng, Ng\u00f4 Quang \u0110oan, L\u00fd Thoa \u1edf huy\u1ec7n Ki\u1ebfn X\u01b0\u01a1ng, Ti\u1ec1n H\u1ea3i, T\u00fa Phan, L\u00fd B\u1ed9i, D\u01b0\u01a1ng Xu\u00e2n Ng\u1ea1i \u1edf \u0110\u00f4ng H\u01b0ng, Th\u00e1i B\u00ecnh v\u1eabn \u0111\u1ee9ng ra m\u1edf tr\u01b0\u1eddng d\u1ea1y h\u1ecdc ch\u1eef qu\u1ed1c ng\u1eef cho thanh, thi\u1ebfu ni\u00ean. N\u1ed9i dung d\u1ea1y theo ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i. C\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng nh\u00e0 nho y\u00eau n\u01b0\u1edbc, ti\u1ebfn b\u1ed9 kh\u00e1c, Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng m\u1edf c\u00f4ng ty t\u01a1 l\u1ee5a v\u1edbi m\u1ee5c \u0111\u00edch l\u00e0m g\u01b0\u01a1ng, khuy\u1ebfn kh\u00edch nh\u00e2n d\u00e2n l\u00e0m theo. T\u1ea1i c\u00f4ng ty c\u1ee7a \u00f4ng c\u0169ng l\u00e0 n\u01a1i nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc b\u00e0n \u0111inh k\u1ebf s\u00e1ch c\u1ee9u n\u01b0\u1edbc. L\u1ee3i nhu\u1eadn c\u1ee7a c\u00e1c c\u1eeda h\u00e0ng, c\u00f4ng ty tr\u00ean ph\u1ea7n l\u1edbn t\u00e0i tr\u1ee3 cho thanh ni\u00ean xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng du. Khi tr\u01b0\u1eddng \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i b\u1ecb Th\u1ed1ng s\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 b\u1eaft \u0111\u00f3ng c\u1eeda th\u00ec c\u00e1c c\u00f4ng ty, hi\u1ec7u bu\u00f4n, nh\u00e0 h\u00e0ng c\u0169ng b\u1ecb nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p g\u00e2y kh\u00f3 kh\u0103n, m\u1ed9t s\u1ed1 ph\u00e1 s\u1ea3n, m\u1ed9t s\u1ed1 ph\u1ea3i t\u1ef1 \u0111\u00f3ng c\u1eeda. C\u00f4ng ty Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng c\u0169ng n\u1eb1m trong s\u1ed1 ph\u1eadn \u0111\u00f3. Sau khi \u0110\u00f4ng Kinh ngh\u0129a th\u1ee5c b\u1ecb \u0111\u00f3ng c\u1eeda, Nghi\u00eam Xu\u00e2n Qu\u1ea3ng ngh\u1ec9 t\u1edbi 10 n\u0103m, sau \u0111\u00f3 l\u1ea1i ra l\u00e0m quan v\u00e0 m\u1ea5t v\u00e0o ng\u00e0y 8 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1941.","","L\u00ca V\u00d5 L\u00ea V\u00f5 c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 \u1ea4m V\u00f5, t\u00ean ch\u1eef l\u00e0 Ngo\u1ea1n Ng\u1ecdc, hi\u1ec7u l\u00e0 Tr\u00fac Kh\u00ea ti\u00ean sinh l\u1ea1i c\u00f3 hi\u1ec7u l\u00e0 D\u1ea1t Tr\u00fac ti\u00ean sinh. \u00d4ng l\u00e0 con trai quan B\u1ed1 ch\u00ednh L\u00ea Khanh v\u00e0 b\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ecb Th\u1ee5c. \u00d4ng sinh n\u0103m Gi\u00e1p Tu\u1ea5t (1871), ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng Trung L\u1ec5 (L\u1ea1c Thi\u1ec7n), nay l\u00e0 x\u00e3 Trung L\u1ec5, huy\u1ec7n \u0110\u1ee9c Th\u1ecd t\u1ec9nh H\u00e0 T\u0129nh. L\u00ea V\u00f5 v\u1ed1n l\u00e0 d\u00f2ng d\u00f5i con nh\u00e0 t\u01b0\u1edbng b\u1ed1n ng\u01b0\u1eddi anh \u0111\u00e3 ch\u1ebft v\u00ec n\u01b0\u1edbc. \u00d4ng c\u00f3 t\u01b0\u1edbng l\u1ea1: tay v\u01b0\u1ee3n, m\u00e0y di\u1ec1u, m\u1eb7t m\u0169i s\u1eafc s\u1ea3o. \u00d4ng tham gia cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a Phan \u0110\u00ecnh Ph\u00f9ng c\u00f9ng v\u1edbi anh trai l\u00e0 L\u00ea Tr\u1ef1c. N\u0103m 1887, L\u00ea Tr\u1ef1c t\u1eed tr\u1eadn \u1edf Trung L\u1ec5, \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed thay anh gi\u1eef ch\u1ee9c Th\u01b0\u01a1ng bi\u1ec7n qu\u00e2n v\u1ee5 khi c\u00f2n r\u1ea5t tr\u1ebb. N\u0103m 1891, phong tr\u00e0o C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng \u1edf Ngh\u1ec7 An, H\u00e0 T\u0129nh b\u1ecb \u0111\u00e0n \u00e1p, \u00f4ng v\u1ec1 s\u1ed1ng \u1edf qu\u00ea, n\u0103m 23 tu\u1ed5i, \u00f4ng v\u00e0o Hu\u1ebf xin khai \u1ea5m sinh nh\u01b0ng v\u00ec \u00f4ng tham gia phong tr\u00e0o C\u1ea7n v\u01b0\u01a1ng n\u00ean kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e9t. L\u00ea V\u00f5 nghe tin \u1edf Qu\u1ea3ng Nam c\u00f3 nhi\u1ec1u danh s\u0129, li\u1ec1n l\u1ebbn v\u00e0o Qu\u1ea3ng Nam xin v\u00e0o h\u1ecdc quan \u0110\u1ed1c h\u1ecdc Qu\u1ea3ng Nam l\u00e0 Tr\u1ea7n \u0110\u00ecnh Phong. T\u1ea1i \u0111\u00e2y \u00f4ng k\u1ebft b\u1ea1n v\u1edbi c\u00e1c danh s\u0129 n\u1ed5i ti\u1ebfng nh\u01b0 Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, Phan Chu Trinh, Hu\u1ef3nh Th\u00fac Kh\u00e1ng. N\u0103m 25 tu\u1ed5i, \u00f4ng v\u00e0o Hu\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eadp \u1ea5m v\u00e0o h\u1ecdc \u1edf tr\u01b0\u1eddng Qu\u1ed1c T\u1eed gi\u00e1m. N\u0103m 1905 Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0o khuy\u00ean \u00f4ng kh\u00f4ng n\u00ean theo con \u0111\u01b0\u1eddng c\u1eed nghi\u1ec7p m\u00e0 n\u00ean m\u1edf m\u1ed9t cu\u1ed9c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng l\u1edbn trong n\u01b0\u1edbc theo con \u0111\u01b0\u1eddng T\u00e2n h\u1ecdc. Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tr\u1edf ra B\u1eafc b\u00e0n b\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed, L\u00ea V\u00f5 v\u00e0o Qu\u1ea3ng Nam, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, Nam K\u1ef3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng. Chuy\u1ebfn \u0111i c\u1ee7a L\u00ea V\u00f5 c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 c\u00f9ng c\u00e1c \u00f4ng H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng Hi\u1ebfn, Th\u1ea7n S\u01a1n Ng\u00f4 Qu\u1ea3ng \u0111\u1ee9ng ra quy\u00ean g\u00f3p \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1edbi 20.000 \u0111\u1ed3ng v\u00e0 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u00f4ng \u0111\u1ea3o thanh ni\u00ean \u0111\u1ec3 xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng. Sau khi t\u1eadp h\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed \u1edf c\u1ea3 Trung, Nam, B\u1eafc K\u1ef3, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, L\u00ea V\u00f5 l\u1ea1i g\u1eb7p nhau v\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh hai \u00f4ng c\u00f9ng C\u01b0\u1eddng \u0110\u1ec3 xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng. K\u1ebft qu\u1ea3 chuy\u1ebfn \u0111i Trung Qu\u1ed1c c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, L\u00ea V\u00f5, C\u01b0\u1eddng \u0110\u1ec3 \u0111\u00e3 b\u00e0n b\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Trung Hoa l\u00e0 T\u00f4n V\u0103n, Ho\u00e0ng H\u01b0ng th\u00e0nh l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0\u1eddng \\\"\u0110\u1ed3ng V\u0103n h\u1ecdc hi\u1ec7u\\\" \u1edf Trung Hoa, do ng\u01b0\u1eddi Nh\u1eadt qu\u1ea3n l\u00fd, \u0111\u00e0o t\u1ea1o h\u1ecdc sinh cho Vi\u1ec7t Nam v\u00e0 Trung Qu\u1ed1c. C\u00e1c \u00f4ng ph\u00e2n c\u00f4ng nhau, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u l\u01b0u tr\u00fa \u1edf \u0110\u00f4ng Kinh, (Nh\u1eadt B\u1ea3n) s\u1eafp x\u1ebfp c\u00f4ng vi\u1ec7c ngo\u1ea1i giao, L\u00ea V\u00f5 sang T\u00e0u v\u00e0 sang Xi\u00eam c\u1ed5 \u0111\u1ed9ng Vi\u1ec7t ki\u1ec1u \u0111i h\u1ecdc. L\u00ea V\u00f5 \u1edf Xi\u00eam La m\u1ed9t th\u1eddi gian, sau \u0111\u00f3 \u00f4ng qua L\u00e0o tr\u1edf v\u1ec1 Thanh Ch\u01b0\u01a1ng (Ngh\u1ec7 An), \u00f4ng t\u00ecm c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed. Khi \u0111\u00f3 m\u1edbi bi\u1ebft sau v\u1ee5 ch\u1ed1ng thu\u1ebf \u1edf Qu\u1ea3ng Nam - Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i th\u00ec \\\"Vi\u1ec7t Nam Duy t\u00e2n h\u1ed9i\\\" v\u00e0 \\\"\u0110\u00f4ng du\\\" \u1edf trong n\u01b0\u1edbc b\u1ecb nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p \u0111\u00e0n \u00e1p, b\u1ecb t\u1ed5n th\u1ea5t n\u1eb7ng n\u1ec1. L\u00ea V\u00f5 l\u00ean Y\u00ean Th\u1ebf B\u1eafc Giang (tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u \u0111\u00e3 th\u1ea3o lu\u1eadn v\u1edbi Ho\u00e0ng Hoa Th\u00e1m) v\u1ec1 vi\u1ec7c l\u1eadp \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n \\\"T\u00fa Ngh\u1ec7\\\" \u1edf Y\u00ean Th\u1ebf v\u00e0 l\u1eadp c\u0103n c\u1ee9 kh\u00e1ng chi\u1ebfn \u1edf Ngh\u1ec7 T\u0129nh \u0111\u1ec3 l\u00e0m th\u1ebf \u1ef7 d\u1ed1c v\u1edbi nhau. Song c\u00f4ng vi\u1ec7c ti\u1ebfn h\u00e0nh g\u1eb7p kh\u00f3 kh\u0103n v\u00ec thi\u1ebfu v\u1ed1n \u0111\u1ec3 m\u1edf \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n \\\"T\u00fa Ngh\u1ec7\u201d \u1edf Y\u00ean Th\u1ebf, c\u00e1c ch\u00ed s\u0129 \u1edf Ngh\u1ec7 An ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb hy sinh, ng\u01b0\u1eddi \u1edf trong t\u00f9 n\u00ean k\u1ebf ho\u1ea1ch l\u1eadp c\u0103n c\u1ee9 \u1edf Ngh\u1ec7 T\u0129nh c\u0169ng kh\u00f4ng th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c. N\u0103m 1909, L\u00ea V\u00f5 ra B\u1ea5c li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed ch\u01b0a b\u1ecb b\u1eaft \u0111\u1ec3 ti\u1ebfp t\u1ee5c v\u1eadn \u0111\u1ed9ng thanh ni\u00ean xu\u1ea5t d\u01b0\u01a1ng. Song L\u00ea V\u00f5 b\u1ecb \u1ed1m k\u00e9o d\u00e0i n\u00ean ph\u1ea3i \u1edf l\u1ea1i \u0110\u1ea1i \u0110\u1ed3ng, huy\u1ec7n Thu\u1eadn Th\u00e0nh, B\u1eafc Ninh d\u01b0\u1ee1ng b\u1ec7nh t\u1edbi 6 th\u00e1ng tr\u1eddi m\u1edbi b\u00ecnh ph\u1ee5c. Cu\u1ed1i n\u0103m 1910, L\u00ea V\u00f5 ra H\u00e0 N\u1ed9i \u0111\u1ec3 li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed. \u00d4ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ng\u1edd c\u00f3 m\u1ed9t k\u1ebb ph\u1ea3n b\u1ed9i \u0111\u00e3 b\u00e1m theo \u00f4ng, ng\u1ea7m b\u00e1o v\u1edbi Ph\u00e1p l\u1eadp m\u01b0u b\u1eaft \u00f4ng \u1edf ph\u1ed1 Ho\u00e0n Ki\u1ebfm, H\u00e0 N\u1ed9i. Ch\u00fang gi\u1ea3i \u00f4ng v\u1ec1 Ngh\u1ec7 An, giam \u1edf nh\u00e0 lao Vinh. T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c Ngh\u1ec7 An \u0110o\u00e0n \u0110\u00ecnh Nh\u00e2n th\u00e2n h\u00e0nh h\u1ecfi cung v\u00e0 tra t\u1ea5n \u00f4ng. Song \u00f4ng ki\u00ean trinh s\u1eaft \u0111\u00e1 kh\u00f4ng h\u1ec1 khai ra \u0111\u1ed3ng ch\u00ed c\u1ee7a m\u00ecnh L\u00ea V\u00f5 b\u1ecb nh\u00e0 c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p v\u00e0 Nam tri\u1ec1u \u1edf Ngh\u1ec7 An k\u1ebft \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh. To\u00e0n quy\u1ec1n Albert","Sarraut gi\u1ea3m \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh \u0111\u1ea7y \u00f4ng ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o. \u00d4ng b\u1ecb t\u00f9 15 n\u0103m \u1edf C\u00f4n \u0110\u1ea3o, n\u0103m 1926 \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e2n x\u00e1, b\u1ecb an tr\u00ed \u1edf H\u00e0 T\u0129nh. N\u0103m 1927 \u00f4ng \u0111i kh\u1ea9n hoang m\u1edf trang tr\u1ea1i \u1edf C\u00f4ng Khanh, huy\u1ec7n Nghi Xu\u00e2n. Song nh\u1eefng n\u0103m ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng b\u00ed m\u1eadt v\u00e0 t\u00f9 \u0111\u1ea7y \u0111\u00e3 l\u00e0m s\u1ee9c kh\u1ecfe \u00f4ng suy gi\u1ea3m. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1941 th\u00ec \u00f4ng b\u1ecb xu\u1ea5t huy\u1ebft d\u1ea1 d\u00e0y, \u00f4ng m\u1ea5t ng\u00e0y 12 th\u00e1ng 3 n\u0103m T\u00e2n T\u1ef5 (B\u1ea3o \u0110\u1ea1i th\u1ee9 6-8\/4\/1941) th\u1ecd 68 tu\u1ed5i.","N' TRANG L\u01a0NG N'Trang L\u01a1ng t\u00ean th\u1ef1c l\u00e0 N'Trang, v\u1ee3 l\u00e0 L\u01a1ng, phong t\u1ee5c ng\u01b0\u1eddi M\u01a1 N\u00f4ng g\u1ecdi t\u00ean v\u1ee3 sau t\u00ean ch\u1ed3ng, n\u00ean g\u1ecdi l\u00e0 N'Trang L\u01a1ng, Ama Trang L\u01a1ng, Pu Trang L\u01a1ng, g\u1ed1c b\u1ed9 l\u1ea1c Bi\u1ec7t. \u00d4ng sinh n\u0103m 1870 \\\"\u0111\u1ea7u l\u00e0ng\\\" c\u1ee7a l\u00e0ng M' N\u00f4ng. V\u1eeba \u0111\u1ee9ng l\u00ean \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p, N'Trang L\u01a1ng \u0111\u00e3 t\u1eadp h\u1ee3p \u0111\u01b0\u1ee3c chung quanh m\u00ecnh nhi\u1ec1u \\\"\u0111\u1ea7u l\u00e0ng\\\", t\u00f9 tr\u01b0\u1edfng trong v\u00e0 ngo\u00e0i d\u00e2n t\u1ed9c M'N\u00f4ng. Theo Henri Bernard v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00e1c gi\u1ea3 kh\u00e1c trong nh\u1eefng n\u0103m n\u1ed5 ra cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a, \u0111\u1ed3ng b\u00e0o M'Nong ch\u1ec9 c\u00f3 kho\u1ea3ng 3 000 ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng tr\u00ean cao nguy\u00ean. Ngay t\u1eeb khi m\u1edbi ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng kh\u1edfi ngh\u0129a, N'Trang L\u01a1ng r\u1ea5t ch\u00fa tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn c\u00f4ng t\u00e1c tuy\u00ean truy\u1ec1n. Trong b\u00e0i th\u01a1 k\u00eau g\u1ecd\u1ed9c M'N\u00f4ng kh\u1edfi ngh\u0129a c\u00f3 \u0111o\u1ea1n: D\u00e2n M'N\u00f4ng \u01a1i! V\u00f9ng l\u00ean \u0111i Con g\u00e1i \u0111\u00e1nh b\u1eb1ng ch\u00e0y gi\u00e3 g\u1ea1o, Con trai c\u1ea7m dao g\u0103m, gi\u00e1o m\u00e1c, T\u1ea5t c\u1ea3 gi\u01a1 l\u00ean nh\u01b0 b\u00f4ng lau l\u00e1ch, Gi\u1ebft cho \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ean H\u0103ng ri m\u00e9t \u0111\u1ed3n tr\u01b0\u1edfng \u0111\u1ed3n B\u00e1t m\u00f4 ra... H\u01b0\u1edfng \u1ee9ng l\u1eddi k\u00eau g\u1ecdi c\u1ee7a th\u1ee7 l\u0129nh N'Trang L\u01a1ng, nh\u00e2n d\u00e2n M'N\u00f4ng, XTi\u00eang d\u00e2n t\u1ed9c anh em \u1edf T\u00e2y Nguy\u00ean \u0111\u00e3 xi\u1ebft ch\u1eb7t \u0111\u1ed9i ng\u0169 theo th\u1ee7 l\u0129nh N'Trang L\u01a1ng b\u1ec1n b\u1ec9 ch\u1ed1ng Ph\u00e1p su\u1ed1t t\u1eeb n\u0103m 1912 \u0111\u1ebfn n\u0103m 1935 v\u00e0 \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ee5c ti\u00eau gi\u1ebft t\u00ean H\u0103ng ri m\u00e9t. Phong tr\u00e0o ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ed9ng r\u00e3i t\u1edbi h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c bu\u00f4n l\u00e0ng M'N\u00f4ng, XTi\u00eang. \u00d4ng chia ngh\u0129a qu\u00e2n l\u00e0m hai l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng: L\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng t\u1eadp trung, c\u01a1 \u0111\u1ed9ng v\u00e0 chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u t\u1ea1i ch\u1ed7. \u00d4ng c\u00f2n t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0m nhi\u1ec7m v\u1ee5 tuy\u00ean truy\u1ec1n v\u00e0 th\u00e1m b\u00e1o (Bal Ty Lah B\u00f4n Lan). N'Trang L\u01a1ng tr\u1ef1c ti\u1ebfp ch\u1ec9 huy 150 tay s\u00fang, g\u1ed3m nh\u1eefng ngh\u0129a qu\u00e2n Bi\u1ec7t, N\u00f4ng \u0111\u00f3ng t\u1ea1i c\u0103n c\u1ee9 Bu Si\u1ebft, Bu Luk. Th\u1ee7 l\u0129nh Amprad, ch\u1ec9 huy ngh\u0129a qu\u00e2n R'Hong, Bi\u1ec7t t\u1ea1i c\u0103n c\u1ee9 Dak Huich. Th\u1ee7 l\u0129nh B'Heng Reng ch\u1ec9 huy ngh\u0129a qu\u00e2n Bunor \u1edf c\u0103n c\u1ee9 BupaMan... Khi t\u00e1c chi\u1ebfn c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh t\u00e1c chi\u1ebfn \u0111\u1ed9c l\u1eadp ho\u1eb7c ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh kh\u00e1c, ho\u1eb7c do N'Trang L\u01a1ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ed9ng. Khi truy\u1ec1n l\u1ec7nh t\u1eeb th\u1ee7 l\u0129nh N'Trang L\u01a1ng \u0111\u1ebfn c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng c\u00e1c bu\u00f4n l\u00e0ng v\u1ec1 l\u1ec7nh chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u, giao l\u01b0\u01a1ng, ti\u1ebfp t\u1ebf \u0111\u1ec1u c\u00f3 hi\u1ec7u l\u1ec7nh ri\u00eang theo truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi M'Nong. N'Trang L\u01a1ng r\u1ea5t coi tr\u1ecdng c\u00f4ng t\u00e1c n\u00e0y, \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u00f9ng v\u1ee3, con v\u00e0 vi\u00ean \u0111\u1ed9i Bal Ty Lah \u0111\u1ebfn bu\u00f4n Tauch l\u00e0 m\u1ed9t bu\u00f4n c\u00f3 t\u00ean Rad l\u00e0m tay sai \u0111\u1eafc l\u1ef1c cho t\u00ean Henri Matre, t\u00ean Rad \u0111e d\u1ecda bu\u1ed9c \u0111\u1ed3ng b\u00e0o ph\u1ea3i ph\u1ee5c t\u00f9ng t\u00ean Henri Matre. Sau khi N'Trang L\u01a1ng \u0111\u1ebfn, d\u00e2n l\u00e0ng \u0111\u00e3 theo ngh\u0129a qu\u00e2n. N'Trang L\u01a1ng c\u00f2n t\u1ed5 ch\u1ee9c h\u1eadu c\u1ea7n, c\u1ee9u th\u01b0\u01a1ng r\u1ea5t chu \u0111\u00e1o \u1edf t\u1eebng khu v\u1ef1c v\u00e0 ri\u00eang t\u1eebng tr\u1eadn \u0111\u00e1nh. Ngh\u0129a qu\u00e2n N'Trang L\u01a1ng m\u1edf \u0111\u1ea7u tr\u1eadn \u0111\u00e1nh v\u00e0o \u0111\u1ed3n Bou Pustra \u0111\u1ea7u n\u0103m 1912, ch\u1ec9 huy s\u1edf c\u1ee7a qu\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u1eb7t \u1edf ch\u00e2n n\u00fai Nam Lyr. Qu\u00e2n Ph\u00e1p b\u1ecb th\u1ea5t b\u1ea1i ho\u00e0n to\u00e0n. Trong 2 m\u00f9a kh\u00f4 1912 - 1914 ngh\u0129a qu\u00e2n N'Trang L\u01a1ng li\u00ean ti\u1ebfp b\u1ebb g\u1eaby c\u00e1c cu\u1ed9c h\u00e0nh qu\u00e2n c\u1ee7a qu\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0o c\u00e1c \u0111\u01a1n v\u1ecb qu\u00e2n \u0111\u1ed3n tr\u00fa Ph\u00e1p v\u00e0 c\u00e1c \u0111o\u00e0n kh\u1ea3o s\u00e1t v\u0169 trang t\u00ecm c\u00e1ch x\u00e2m nh\u1eadp v\u00e0o T\u00e2y Nguy\u00ean. \u0110\u1ea7u th\u00e1ng 8\/1914, l\u1ee3i d\u1ee5ng vi\u1ec7c t\u00ean H\u0103ngrimet ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed3n Bum\u00eara b\u00e0y tr\u00f2 \u0111\u1ea7u th\u00fa, ng\u00e0y 2\/8\/1914 N'Trang L\u01a1ng b\u1ed1 tr\u00ed ng\u01b0\u1eddi tr\u00e1 h\u00e0ng, d\u1ee5 H\u0103ngrim\u00e9t, ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed3n Bum\u00eara \u0111\u1ebfn Buno. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, b\u1ea5t th\u00ecnh l\u00ecnh N'Trang L\u01a1ng x\u00f4ng v\u00e0o gi\u1ebft ch\u1ebft H\u0103ng ri m\u00e9t t\u00ean x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c c\u00f3 n\u1ee3 m\u00e1u v\u1edbi nh\u00e2n d\u00e2n M'Nong. 40 t\u00ean l\u00ednh kh\u1ed1 xanh \u0111i theo c\u0169ng b\u1ecb di\u1ec7t h\u1ebft. Th\u1eeba th\u1eafng, t\u1edbi 4\/8, ngh\u0129a qu\u00e2n l\u1ea1i \u0111\u1ed9t nh\u1eadp v\u00e0o \u0111\u1ed3n Bum\u00eara ti\u00eau di\u1ec7t s\u1ed1 l\u00ednh c\u00f2n l\u1ea1i trong \u0111\u1ed3n v\u00e0 ph\u00f3ng h\u1ecfa \u0111\u1ed1t \u0111\u1ed3n. T\u1eeb \u0111\u00f3 thanh th\u1ebf c\u1ee7a N'Trang L\u01a1ng vang d\u1ed9i kh\u1eafp mi\u1ec1n Nam T\u00e2y Nguy\u00ean, ng\u01b0\u1eddi gia nh\u1eadp ngh\u0129a","qu\u00e2n c\u00e0ng \u0111\u00f4ng. Cu\u1ed9c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u c\u1ee7a ngh\u0129a qu\u00e2n N'Trang L\u01a1ng trong giai \u0111o\u1ea1n n\u00e0y r\u1ea5t quy\u1ebft li\u1ec7t v\u00e0 c\u0169ng v\u00f4 c\u00f9ng d\u0169ng c\u1ea3m, v\u00e0 \u0111\u00e3 gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u1eafng l\u1ee3i quan tr\u1ecdng g\u00e2y cho qu\u00e2n Ph\u00e1p nhi\u1ec1u t\u1ed5n th\u1ea5t. Cu\u1ed9c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u ki\u00ean c\u01b0\u1eddng d\u0169ng c\u1ea3m c\u1ee7a ngh\u0129a qu\u00e2n N'Trang L\u01a1ng khi\u1ebfn gi\u1eb7c Ph\u00e1p ph\u1ea3i th\u1eeba nh\u1eadn: \\\"T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u quy\u1ebft t\u00e2m m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa \u0111\u00e1nh \u0111u\u1ed5i ch\u00fang ra ra kh\u1ecfi Cao nguy\u00ean M'N\u00f4ng\\\". Trong tr\u1eadn quy\u1ebft chi\u1ebfn ng\u00e0y 23\/5\/1935 NTrang L\u01a1ng b\u1ecb tr\u1ecdng th\u01b0\u01a1ng, b\u1ecb b\u1eaft v\u00e0 hy sinh ng\u00e0y 25\/6\/1935, ch\u1ea5m d\u1ee9t cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u1ed1ng Ph\u00e1p c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng b\u00e0o M'N\u00f4ng T\u00e2y Nguy\u00ean k\u00e9o d\u00e0i 23 n\u0103m.","HO\u00c0NG TR\u1eccNG M\u1eacU Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu t\u00ean th\u1eadt l\u00e0 Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c C\u00f4ng, t\u1ef1 l\u00e0 B\u00e1u Th\u1ee5, c\u0169ng g\u1ecdi l\u00e0 Tr\u1ea7n B\u00e1u Th\u1ee5, sinh n\u0103m 1874, qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng C\u1ea9m Tr\u01b0\u1eddng, nay l\u00e0 x\u00e3 Nghi Trung, huy\u1ec7n Nghi L\u1ed9c, t\u1ec9nh Ngh\u1ec7 An. Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu l\u00e0 con trai th\u1ee9 t\u01b0 trong gia \u0111\u00ecnh c\u1ee5 C\u1eed T\u00e2n. \u00d4ng th\u00f4ng minh v\u00e0 \u0111\u00e3 \u0111\u1eadu \u0110\u1ea7u x\u1ee9 n\u00ean c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 \u0110\u1ea7u x\u1ee9 C\u00f4ng. Th\u00e1ng 2 n\u0103m 1908 Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu \u0111\u01b0\u1ee3c Ng\u01b0 H\u1ea3i \u0110\u1eb7ng Th\u00e1i Th\u00e2n trao cho th\u01b0 k\u00eau g\u1ecdi \u0110\u00f4ng du c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u t\u1eeb Nh\u1eadt B\u1ea3n g\u1eedi v\u1ec1. Th\u00e1ng 4\/1908 \u00f4ng t\u1ee9c kh\u1eafc t\u1eeb b\u1ecf c\u1eed nghi\u1ec7p, \u0111em h\u1ebft c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh t\u1eeb gi\u00e3 v\u1ee3 v\u00e0 b\u1ed1n con l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng sang Nh\u1eadt. Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00e0o h\u1ecdc tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ed3ng V\u0103n th\u01b0 vi\u1ec7n. \u00d4ng v\u00e0o h\u1ecdc ch\u1eadm n\u1eeda n\u0103m nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c s\u00e1ch ch\u1eef Nh\u1eadt thu\u1ed9c c\u00e1c m\u00f4n khoa h\u1ecdc, kh\u00f4ng th\u00f2i gi\u1edd n\u00e0o ngh\u1ec9 ng\u01a1i, \u00f4ng l\u1ea1i ch\u00fa \u00fd nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c s\u00e1ch v\u1ec1 qu\u00e2n s\u1ef1 v\u00e0 c\u00f2n t\u1eadp luy\u1ec7n. \u00d4ng tham gia C\u00f4ng Hi\u1ebfn h\u1ed9i v\u1edbi c\u01b0\u01a1ng v\u1ecb \u1ee7y vi\u00ean B\u1ed9 v\u0103n th\u01b0. Song Ch\u00ednh ph\u1ee7 Nh\u1eadt th\u00f4ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng, gi\u1ea3i t\u00e1n phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du, tr\u1ee5c xu\u1ea5t Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 l\u01b0u h\u1ecdc sinh Vi\u1ec7t Nam. Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c ti\u1ebfp t\u1ee5c h\u1ecdc t\u1eadp, nghi\u00ean c\u1ee9u. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1909 nghe tin trong n\u01b0\u1edbc cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a Y\u00ean Th\u1ebf c\u1ee7a Ho\u00e0ng Hoa Th\u00e1m \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ee5c h\u1ed3i, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u giao cho \u00f4ng chu\u1ea9n b\u1ecb l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc ti\u1ebfp \u1ee9ng. Kho\u1ea3ng \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 3 n\u0103m 1912, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tuy\u00ean b\u1ed1 gi\u1ea3i t\u00e1n h\u1ed9i Duy t\u00e2n, th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00e1ch m\u1ea1ng mang t\u00ean \\\"Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i\\\". B\u1ed9 Ch\u1ea5p h\u00e0nh c\u00f3 m\u01b0\u1eddi \u1ee7y vi\u00ean, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m \u1ee7y vi\u00ean tr\u01b0\u1edfng ph\u1ee5 tr\u00e1ch Qu\u00e2n v\u1ee5. \u00d4ng c\u00f9ng v\u1edbi Nguy\u1ec5n Th\u1ee9c \u0110\u01b0\u1eddng (t\u1ee9c Tr\u1ea7n H\u1eefu L\u1ef1c) \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7y nhi\u1ec7m vi\u1ebft l\u1eddi \\\"Tuy\u1ec1n c\u00e1o c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i\\\". \u00d4ng vi\u1ebft ba ch\u01b0\u01a1ng cu\u1ed1n \\\"Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c qu\u00e2n s\u00e1ch l\u01b0\u1ee3c\\\", hai ch\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7u do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u vi\u1ebft. Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu c\u00f2n tham gia ch\u1ecdn Qu\u1ed1c k\u1ef3 v\u00e0 qu\u00e2n k\u1ef3. Qu\u1ed1c k\u1ef3 h\u00ecnh ng\u0169 tinh li\u00ean ch\u00e2u (hai chu\u1ed7i n\u0103m ng\u00f4i sao), n\u1ec1n v\u00e0ng, sao \u0111\u1ecf l\u00e0m Qu\u1ed1c k\u1ef3, n\u1ec1n \u0111\u1ecf sao tr\u1eafng l\u00e0m qu\u00e2n k\u1ef3. V\u00e0ng l\u00e0 th\u1ec3 hi\u1ec7n gi\u1ed1ng ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc ta; \u0111\u1ecf l\u00e0 th\u1ec3 hi\u1ec7n n\u01b0\u1edbc ta \u1edf ph\u01b0\u01a1ng Nam thu\u1ed9c h\u1ecfa, h\u1ecfa s\u1eafc \u0111\u1ecf. S\u1eafc tr\u1eafng thu\u1ed9c v\u1ec1 kim gi\u1eefa vi\u1ec7c s\u00e1t ph\u1ea1t cho n\u00ean ch\u1ecdn l\u00e0m qu\u00e2n k\u1ef3. Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c H\u1ed9i in Qu\u00e2n d\u1ee5ng phi\u1ebfu k\u00fd t\u00ean Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu. Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 \u1ee7ng h\u1ed9 c\u1ee7a ch\u00ednh quy\u1ec1n Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng n\u00ean g\u1eb7p nhi\u1ec1u kh\u00f3 kh\u0103n trong ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng, thi\u1ebfu th\u1ed1n t\u00e0i ch\u00ednh, gi\u1ea5y t\u1edd t\u00f9y th\u00e2n h\u1ee3p ph\u00e1p. Trong khi \u0111\u00f3 th\u00ec \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, sau v\u1ee5 Ph\u1ea1m V\u0103n Tr\u00e1ng v\u00e0 Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n n\u00e9m t\u1ea1c \u0111\u1ea1n \u1edf kh\u00e1ch s\u1ea1n ''Con G\u00e0 v\u00e0ng\\\", gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111i\u00ean cu\u1ed3ng kh\u1ee7ng b\u1ed1 t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf trong n\u01b0\u1edbc, b\u1eaft v\u00e0 ph\u00e1 v\u1ee1 nhi\u1ec1u c\u01a1 s\u1edf. Ng\u00e0y 19\/1\/1914, Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 Mai L\u00e3o B\u1ea1ng b\u1ecb ch\u00ednh quy\u1ec1n Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng b\u1eaft giam.\u0110\u1ee9ng tr\u01b0\u1edbc kh\u00f3 kh\u0103n ch\u1ed3ng ch\u1ea5t \u0111\u00f3, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu v\u1eabn ki\u00ean tr\u00ec li\u00ean k\u1ebft v\u1edbi \u0111\u1ea3ng c\u00e1ch m\u1ea1ng Trung Hoa, t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p. \u00d4ng ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng sang Th\u00e1i Lan \u0111\u1ec3 chu\u1ea9n b\u1ecb v\u0169 kh\u00ed, ti\u1ec1n b\u1ea1c cho c\u00e1c tr\u1eadn \u0111\u00e1nh ti\u1ebfp theo. Vi\u1ec7c \u0111i n\u00e0y r\u1ea5t nguy hi\u1ec3m v\u00ec m\u1eadt th\u00e1m Ph\u00e1p v\u00e0 ch\u00ednh quy\u1ec1n c\u1ee7a Long T\u1ebf Quang b\u1ee7a l\u01b0\u1edbi b\u1eaft c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Vi\u1ec7t Nam \u1edf kh\u1eafp n\u01a1i. Song \u00f4ng v\u1eabn ki\u00ean quy\u1ebft \u0111i, xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb Ung Ch\u00e2u \u0111\u1ebfn H\u01b0\u01a1ng C\u1ea3ng \u0111\u1ee3i t\u1ea7u \u0111i Th\u00e1i Lan th\u00ec c\u00e1c \u00f4ng b\u1ecb c\u1ea3nh s\u00e1t Anh b\u1eaft giao cho c\u1ea3nh s\u00e1t Ph\u00e1p gi\u1ea3i v\u1ec1 giam \u1edf H\u1ecfa L\u00f2, H\u00e0 N\u1ed9i. Trong nh\u00e0 t\u00f9, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu v\u1eabn l\u1ea1c quan ng\u00e2m th\u01a1: \\\"Thi\u00ean ni\u00ean c\u1ed1 qu\u1ed1c quy\u00ean \u0111\u1ec1 th\u1ea3m; V\u1ea1n l\u00fd c\u00f4 th\u1ea7n h\u1ea1c khi\u1ebfu ai\\\"","T\u1ea1m d\u1ecbch: \\\"Ngh\u00ecn n\u0103m n\u01b0\u1edbc c\u0169 quy\u00ean k\u00eau th\u1ea3m; Mu\u00f4n d\u1eb7m t\u00f4i xa h\u1ea1c kh\u00f3c th\u01b0\u01a1ng\\\" Th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p tra t\u1ea5n d\u00e3 man, r\u1ed3i l\u1ea1i mua chu\u1ed9c, \u00f4ng v\u1eabn hi\u00ean ngang b\u1ea5t khu\u1ea5t, ch\u00fang k\u1ebft \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh \u00f4ng v\u1edbi t\u1ed9i danh: \\\"Vi\u1ec7t c\u1ea3nh qu\u00e1n th\u00f4ng, m\u01b0u \u0111\u1ed3 ph\u1ea3n ngh\u1ecbch\\\" (V\u01b0\u1ee3t bi\u00ean ra li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i \u0111\u1ec3 m\u01b0u \u0111\u1ed3 ph\u1ea3n ngh\u1ecbch) v\u00e0 x\u1eed b\u1eafn v\u00e0o ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 12 n\u0103m \u1ea4t D\u1eadu (22\/01\/1916) t\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng b\u1eafn B\u1ea1ch Mai (H\u00e0 N\u1ed9i).","NGUY\u1ec4N KH\u1eaeC C\u1ea6N Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n t\u1ee9c Nguy\u1ec5n V\u0103n T\u00fay, qu\u00ea \u1edf x\u00e3 Y\u00ean Vi\u00ean, huy\u1ec7n Gia L\u00e2m, t\u1ec9nh B\u1eafc Ninh, nay thu\u1ed9c H\u00e0 N\u1ed9i. \u00d4ng l\u00e0 h\u1ed9i vi\u00ean Vi\u1ec7t Nam Quang ph\u1ee5c h\u1ed9i. M\u00f9a \u0111\u00f4ng n\u0103m Nh\u00e2m T\u00fd (1913), Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n sang Trung Qu\u1ed1c nh\u1eadn m\u1ec7nh l\u1ec7nh c\u1ee7a Trung \u01b0\u01a1ng Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i thi h\u00e0nh b\u1ea3n \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh \u0111\u1ed1i v\u1edbi t\u00ean tr\u00f9m th\u1ef1c d\u00e2n Abbert Sarraut v\u00e0 c\u00e1c t\u00ean tay sai \u0111\u1ea7u s\u1ecf Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng Phu, Nguy\u1ec5n Duy H\u00e0n. Ng\u00e0y 25\/4\/1913, Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n v\u00e0 Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u1ee5y \u0111i\u1ec1u tra bi\u1ebft b\u1ecdn s\u0129 quan Ph\u00e1p th\u01b0\u1eddng t\u1ee5 t\u1eadp \u0103n u\u1ed1ng \u1edf kh\u00e1ch s\u1ea1n Hotel t\u1ea1i \u0111\u01b0\u1eddng Paulbert, nay l\u00e0 ph\u1ed1 Tr\u00e0ng Ti\u1ec1n. Nguy\u1ec5n V\u0103n Th\u1ee5y c\u1ea3nh giNguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n li\u1ec7ng bom v\u00e0o, gi\u1ebft ch\u1ebft hai trung t\u00e1 Ph\u00e1p l\u00e0 Mongg\u01a1ra v\u00e0 Sapuy (Chapuis) ch\u1ebft t\u1ea1i ch\u1ed7, m\u1ed9t s\u1ed1 t\u00ean Ph\u00e1p v\u00e0 tay sai ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t b\u1ecb th\u01b0\u01a1ng(1). Thi h\u00e0nh xong b\u1ea3n \u00e1n l\u1ee3i d\u1ee5ng l\u00fac b\u1ecdn gi\u1eb7c \u0111ang ho\u1ea3ng lo\u1ea1n, la h\u00e9t, hai chi\u1ebfn s\u0129 ung dung \u0111i b\u1ed9 tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng r\u1ed3i l\u00ean m\u1ed9t chi\u1ebfc xe tay k\u00e9o nhanh qua Gia L\u00e2m v\u1ec1 Y\u00ean Vi\u00ean. Hai anh em \u1ea9n n\u00e1u \u1edf Y\u00ean Vi\u00ean, v\u00e0i h\u00f4m th\u1ea5y gi\u1eb7c kh\u00f4ng l\u00f9ng s\u1ee5c, Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n v\u00e0 Ph\u1ea1m V\u0103n Th\u1ee5y \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ec7nh tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c nh\u1eadn nhi\u1ec7m v\u1ee5 m\u1edbi. Tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i, ng\u00e0y 7\/5\/1913, hai \u00f4ng v\u1eeba t\u1eeb tr\u00ean ga xe l\u1eeda b\u01b0\u1edbc xu\u1ed1ng m\u1ed9t ga x\u00e9p th\u00ec b\u1ecb l\u00ednh k\u00edn \u00e1p t\u1edbi l\u1ee5c so\u00e1t. V\u00ec trong ng\u01b0\u1eddi hai \u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 gi\u1ea5y t\u1edd kh\u1ea3 nghi, n\u00ean ch\u00fang b\u1eaft c\u1ea3 2 ng\u01b0\u1eddi gi\u1ea3i v\u1ec1 H\u00e0 N\u1ed9i. Sau h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u1ec9\u00e0m kinh ho\u00e0ng gi\u1eb7c Ph\u00e1p v\u00e0 b\u1ecdn Vi\u1ec7t gian b\u00e1n n\u01b0\u1edbc \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh v\u00e0 H\u00e0 N\u1ed9i, gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111i\u00ean cu\u1ed3ng kh\u1ee7ng b\u1ed1 c\u00e1c c\u01a1 s\u1edf Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf trong n\u01b0\u1edbc. Ch\u00fang b\u1eaft c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ch\u00fang nghi ng\u1edd c\u00f3 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn phong tr\u00e0o \u0110\u00f4ng du v\u00e0 v\u1ee5 H\u00e0 Th\u00e0nh \u0111\u1ea7u \u0111\u1ed9c. T\u1ea1i c\u00e1c t\u1ec9nh B\u1eafc K\u1ef3, c\u00e1c nh\u00e0 t\u00f9 ch\u1eadt n\u00edch c\u00e1c chi\u1ebfn s\u0129 c\u00e1ch m\u1ea1ng. T\u1ed5ng s\u1ed1 chi\u1ebfn s\u0129 Vi\u1ec7t Nam Quang ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf H\u00e0 N\u1ed9i v\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 li\u00ean quan l\u00ean t\u1edbi 254 ng\u01b0\u1eddi. T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb b\u1eaft \u0111\u1ec1u b\u1ecb ch\u00fang tra t\u1ea5n d\u00e3 man \u0111\u1ec3 \u1ec9\u1ea5y kh\u1ea9u cung. Ng\u00e0y 5\/9\/1913, H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng \u0110\u1ec1 h\u00ecnh Ph\u00e1p h\u1ecdp m\u1edf phi\u00ean t\u00f2a tra h\u1ecfi 84 ng\u01b0\u1eddi trong s\u1ed1 254 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c coi l\u00e0 li\u00ean quan. Ch\u00fang x\u1eed t\u1eed 7 ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi t\u1ed9i danh: \u00e2m m\u01b0u \u00e1m s\u00e1t ho\u1eb7c \u0111\u1ed3ng l\u00f5a \u00e1m s\u00e1t l\u00e0: Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n, Ph\u1ea1m V\u0103n Tr\u00e1ng, Ph\u1ea1m \u0110\u1ec7 Qu\u00fd, V\u0169 Ng\u1ecdc Th\u1ecbnh, Ph\u1ea1m Ho\u00e0ng Khu\u00ea (Qu\u1ebf) Ph\u1ea1m Ho\u00e0ng Tri\u1ebft, Ph\u1ea1m V\u0103n Ti\u00ean - ng\u01b0\u1eddi \u00e1m s\u00e1t ch\u1ee7 \u0111\u1ed3n \u0111i\u1ec1n \u0110\u1eb7ng V\u0169 H\u00e0nh ng\u00e0y 25\/5\/1913. L\u01b0\u01a1ng V\u0103n Ph\u00fac b\u1ecb k\u1ebft t\u1ed9i \u0111\u1ed3ng m\u01b0u trong v\u1ee5 n\u00e9m bom \u1edf Th\u00e1i B\u00ecnh ch\u1ec9 b\u1ecb k\u1ebft \u00e1n kh\u1ed5 sai chung th\u00e2n v\u00ec m\u1edbi 18 tu\u1ed5i. 8 ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb l\u01b0u \u0111\u00e0y trong \u0111\u00f3 c\u00f3 \u00f4ng T\u01b0 Di\u1ebfc \u1edf Quan Nh\u00e2n, 5 ng\u01b0\u1eddi ph\u00e1t ph\u1ed1i, 2 ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb k\u1ebft \u00e1n 5 n\u0103m, 11 \u00e1n kh\u1ed5 sai h\u1eefu h\u1ea1n, 5 \u00e1n c\u1ea7m c\u1ed1, 9 \u00e1n t\u00f9 t\u1eeb 20 th\u00e1ng \u0111\u1ebfn 2 n\u0103m. Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n, Ph\u1ea1m V\u0103n Tr\u00e1ng v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed c\u1ee7a hai \u00f4ng tuy ch\u01b0a \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ee5c ti\u00eau m\u00e0 Trung \u01b0\u01a1ng Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u0111\u1ec1 ra, \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Ph\u00e1p kh\u1ee7ng b\u1ed1, l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i b\u1ecb thi\u1ec7t h\u1ea1i n\u1eb7ng n\u1ec1 nh\u01b0 \u0111\u00e3 th\u1ee9c t\u1ec9nh l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u0111\u1ed3ng b\u00e0o H\u00e0 N\u1ed9i c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u1ed3ng b\u00e0o c\u1ea3 n\u01b0\u1edbc. (1) S\u00e1ch \\\"Nh\u00e2n Ch\u00ednh tr\u00ean nh\u1eefng ch\u1eb7ng \u0111\u01b0\u1eddng l\u1ecbch s\u1eed\u201d, Nxb Ch\u00ednh tr\u1ecb qu\u1ed1c gia vi\u1ebft qu\u1ea3 bom (l\u1ef1u \u0111\u1ea1n) do Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n n\u00e9m l\u00e0 do \u00f4ng T\u01b0 Di\u1ebfc (Nguy\u1ec5n V\u00e3n Di\u1ebfc) \u1edf l\u00e0ng M\u1ecdc Quan Nh\u00e2n ch\u1ebf t\u1ea1o, gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft \u00f4ng \u0111\u00e0y \u0111i C\u00f4n \u0110\u1ea3o. S\u00e1ch Vi\u1ec7t Nam ngh\u0129a li\u1ec7t s\u1eed, \u0110\u1eb7ng \u0110o\u00e0n B\u1eb1ng vi\u1ebft \\\"Hi\u1ec7p s\u0129 Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n\\\" vi\u1ebft qu\u1ea3 t\u1ea1c \u0111\u1ea1n n\u00e9m \u1edf kh\u00e1ch s\u1ea1n H\u00e0 N\u1ed9i l\u00e0 do H\u00e1n Minh (?) n\u00e9m nh\u1ea7m v\u00e0o quan binh Ph\u00e1p. Ph\u00e1p truy n\u00e3 r\u00e1o ri\u1ebft ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea3ng, b\u1ecdn ch\u00f3 s\u0103n c\u0169ng \u0111\u1ec1 ph\u00f2ng r\u1ea5t nghi\u00eam ng\u1eb7t, n\u00ean \u00f4ng kh\u00f4ng th\u1ee5c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebf ho\u1ea1ch c\u1ee7a m\u00ecnh. \u00d4ng l\u1ea1i c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Th\u1ebf Trung \u0111\u1ecbnh ra ngo\u1ea1i qu\u1ed1c. \u0110\u1ebfn L\u1ea1ng S\u01a1n th\u00ec g\u1eb7p ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p, n\u00ean c\u1ea3 hai b\u1ecb b\u1eaft. Nguy\u1ec5n Kh\u1eafc C\u1ea7n mu\u1ed1n cho H\u00e1n Minh ch\u1ea1y tho\u00e1i cho n\u00ean m\u1edbi nh\u1eadn v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p ch\u00ednh \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi n\u00e9m t\u1ea1c \u0111\u1ea1n \u1edf kh\u00e1ch s\u1ea1n. V\u00ec v\u1eadv \u00f4ng b\u1ecb gi\u1ebft c\u00f9ng Nguy\u1ec1n Th\u1ebf Trung.","NGUY\u1ec4N TH\u1ea0C CHI Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f2n c\u00f3 c\u00e1c t\u00ean l\u00e0 Hai Th\u1ea1c, Nguy\u1ec5n Qu\u00fdnh Chi, Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng Th\u01b0\u1eddng, Nguy\u1ec5n Trung Th\u01b0\u1eddng, Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng Th\u1ea1c, Nguy\u1ec5n M\u1ea1nh Hi\u1ebfu, t\u1ef1 l\u00e0 Th\u01b0\u1eddng Sinh. \u00d4ng l\u00e0 con th\u1ee9 hai quan B\u1eafc K\u1ef3 Hi\u1ec7p th\u1ed1ng qu\u00e2n v\u1ee5 \u0111\u1ea1i th\u1ea7n Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n Thu\u1eadt, qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng Xu\u00e2n \u0110\u00e0o, x\u00e3 Xu\u00e2n D\u1ee5c huy\u1ec7n M\u1ef9 H\u00e0o t\u1ec9nh H\u1ea3i D\u01b0\u01a1ng, nay l\u00e0 x\u00e3 Xu\u00e2n D\u1ee5c, huy\u1ec7n M\u1ef9 H\u00e0o, t\u1ec9nh H\u01b0ng Y\u00ean. \u00d4ng l ng\u01b0\u1eddi tr\u1ea7m t\u0129nh, khoan h\u00f2a, h\u1ecdc r\u1ed9ng, nghe nhi\u1ec1u. Khi cha \u1edf Trung Qu\u1ed1c, anh trai l\u00e0 Nguy\u1ec5n Tuy\u1ec3n b\u1ecb \u0111\u00e0y ra C\u00f4n \u0110\u1ea3o, Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f2n \u1edf tu\u1ed5i thi\u1ebfu ni\u00ean, ph\u1ea3i theo ng\u01b0\u1eddi nh\u00e0 \u0111i tr\u1ed1n tr\u00e1nh. V\u00e0o tu\u1ed5i thanh ni\u00ean, \u00f4ng c\u00f9ng ch\u00fa l\u00e0 Nguy\u1ec5n Thi\u1ec7n K\u1ebf sang Trung Qu\u1ed1c \u0110\u00f4ng du v\u00e0 quy\u00ean ti\u1ec1n cho thanh ni\u00ean du h\u1ecdc. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f9ng ch\u00fa th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean Hoa - Vi\u1ec7t \u0111i v\u1ec1 \u0111\u1ec3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng v\u00e0 \u0111\u01b0a thanh ni\u00ean B\u1eafc K\u1ef3 sang Trung Qu\u1ed1c du h\u1ecdc. M\u00f9a thu n\u0103m 1912 Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi d\u1ef1 H\u1ed9i ngh\u1ecb v\u1edbi Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u, Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n, L\u01b0\u01a1ng Ng\u1ecdc Quy\u1ebfn, Mai L\u00e3o B\u1ea1ng, Ho\u00e0ng Tr\u1ecdng M\u1eadu... th\u00e0nh l\u1eadp Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. H\u1ed9i ngh\u1ecb ph\u00e2n c\u00f4ng Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi l\u00e0m nhi\u1ec7m v\u1ee5 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng c\u00e1ch m\u1ea1ng \u1edf trong n\u01b0\u1edbc. N\u0103m 1912 Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f9ng Nguy\u1ec5n H\u1ea3i Th\u1ea7n \u0111em 6 qu\u1ea3 t\u1ea1c \u0111\u1ea1n, 300 \u0111\u1ed3ng \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng theo \u0111\u01b0\u1eddng L\u1ea1ng S\u01a1n \u0111\u00e1nh v\u00e0o B\u1eafc K\u1ef3 v\u1edbi nhi\u1ec7m v\u1ee5 gi\u1ebft t\u00ean To\u00e0n quy\u1ec1n Abbert Sauaut; ph\u00e1 khoa thi H\u01b0\u01a1ng \u1edd tr\u01b0\u1eddng thi Nam \u0110\u1ecbnh (11\/1912). Vi\u1ec7c kh\u00f4ng th\u00e0nh \u00f4ng ph\u1ea3i quay tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c. N\u0103m 1916 chi\u1ebfn tranh th\u1ebf gi\u1edbi l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t b\u00f9ng n\u1ed5. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh \u0111\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i n\u1eafm l\u1ea5y c\u01a1 h\u1ed9i \u0111\u00f3 y\u00eau c\u00e1c \u0111\u1ea1i s\u1ee9 \u0110\u1ee9c \u1edf Xi\u00eam gi\u00fap v\u0169 kh\u00ed, ti\u1ec1n b\u1ea1c cho Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f9ng Nguy\u1ec5n Th\u01b0\u1ee3ng Hi\u1ec1n sang Xi\u00eam li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00f4ng s\u1ee9 \u0110\u1ee9c - \u00c1o gi\u00fap \u0111\u1ee1 Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p. Vi\u1ec7c ch\u01b0a c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3, hai \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c. Sau \u0111\u00f3 \u00edt l\u00e2u \u00f4ng nh\u1eadn nhi\u1ec7m v\u1ee5 v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc t\u1eadp h\u1ee3p nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng ch\u00ed h\u01b0\u1edbng ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. \u00d4ng d\u1ef1 \u0110\u1ea1i h\u1ed9i \u1edf nh\u00e0 \u00f4ng L\u00fd tr\u01b0\u1edfng x\u00e3 \u0110\u1ed3ng Trung t\u1ee5c g\u1ecdi l\u00e0 l\u00e0ng Chu\u00f4m, nay thu\u1ed9c x\u00e3 Vi\u1ec7t H\u01b0ng, huy\u1ec7n M\u1ef9 H\u00e0o, t\u1ec9nh H\u01b0ng Y\u00ean g\u1ea7n ga Xu\u00e2n \u0110\u00e0o th\u00ec b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p bao v\u00e2y l\u00e0ng r\u1ed3i \u1eadp v\u00e0o b\u1eaft. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi b\u1ecb \u0111\u1ebf qu\u1ed1c Ph\u00e1p k\u1ebft \u00e1n t\u00f9 chung th\u00e2n \u0111\u1ea7y ra giam \u1edf nh\u00e0 t\u00f9 C\u00f4n \u0110\u1ea3o. Cu\u1ed9c n\u1ed5i d\u1eady ch\u1ed1ng ch\u1ebf \u0111\u1ed9 nh\u00e0 t\u00f9 \u0111\u1ebf qu\u1ed1c n\u1ed5 ra v\u00e0o 14 gi\u1edd ng\u00e0y 14\/2\/1918, t\u1ee9c l\u00e0 ng\u00e0y m\u00f9ng 4 t\u1ebft n\u0103m M\u1eadu Ng\u1ecd, Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f9ng Ph\u1ea1m Cao Ch\u1ea9m l\u00e3nh \u0111\u1ea1o 89 t\u00f9 nh\u00e2n banh II d\u00f9ng b\u00faa \u0111\u1eadp ch\u1ebft t\u00ean gi\u00e1m ng\u1ee5c Simon v\u00e0 2 t\u00ean l\u00ednh m\u00e3 t\u00e0. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi c\u00f2n h\u00f4 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi c\u01b0\u1edbp s\u00fang c\u1ee7a l\u00ednh g\u00e1c, nh\u01b0ng t\u00ean h\u1ea1 s\u0129 quan l\u00e0 Larmierrier ph\u1ea3n k\u00edch k\u1ecbp th\u1eddi. L\u00e1t sau t\u00ean qu\u1ea3n \u0111\u1ed1c Andouard d\u1eabn l\u00ednh \u0111\u1ebfn chi vi\u1ec7n. H\u1eafn ra l\u1ec7nh cho l\u00ednh x\u1ea3 s\u00fang v\u00e0o \u0111\u00e1m \u0111\u00f4ng v\u00e0 truy s\u00e1t t\u1eadn tuy\u1ec7t. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi v\u00e0 Ph\u1ea1m Cao Ch\u1ea9m c\u00f9ng 89 ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb ch\u00fang gi\u1ebft ch\u1ebft. Nguy\u1ec5n Th\u1ea1c Chi kh\u00f4ng nh\u1eefng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng ki\u00ean c\u01b0\u1eddng, m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 th\u01a1, nh\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c. \u0110\u1ebfn nay gia ph\u1ea3 c\u00f2n ch\u00e9p m\u1ed9t s\u1ed1 th\u01a1 c\u1ee7a \u00f4ng, con ch\u00e1u n\u1ed9i ngo\u1ea1i c\u0169ng thu\u1ed9c nhi\u1ec1u th\u01a1 c\u1ee7a \u00f4ng nh\u01b0: Th\u01a1 t\u1eeb C\u00f4n \u0110\u1ea3o g\u1eedi v\u1ec1, B\u00e0i ca ch\u00fac Cha th\u01b0\u1ee3ng th\u1ecd, N\u0103m b\u00e0i ca Lu\u00e2n l\u00fd. >","TH\u00c1I PHI\u00caN Th\u00e1i Phi\u00ean hi\u1ec7u Nam X\u01b0\u01a1ng, sinh n\u0103m 1882 qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng Nghi An, huy\u1ec7n H\u00f2a Vang, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam. \u00d4ng s\u1ed1ng v\u00e0 l\u00e0m vi\u1ec7c \u1edf \u0110\u00e0 N\u1eb5ng t\u1eeb nh\u1ecf. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi y\u00eau n\u01b0\u1edbc thi\u1ebft tha, t\u00ednh t\u00ecnh c\u01b0\u01a1ng tr\u1ef1c, c\u0103m th\u00f9 gi\u1eb7c Ph\u00e1p c\u01b0\u1edbp n\u01b0\u1edbc v\u00e0 b\u00e8 l\u0169 Vi\u1ec7t gian tay sai c\u1ee7a gi\u1eb7c Ph\u00e1p Th\u00e1ng 5\/1905, Th\u00e1i Phi\u00ean c\u00f9ng v\u1edbi Ti\u1ec3u La Nguy\u1ec5n Th\u00e0nh, \u0110\u1ed7 \u0110\u0103ng Tuy\u1ec3n tham gia th\u00e0nh l\u1eadp Duy t\u00e2n h\u1ed9i. \u00d4ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00f3 nhi\u1ec1u hi\u1ec7u qu\u1ea3, \u0111\u01b0\u1ee3c Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u tin c\u1ea9n. Th\u00e1i Phi\u00ean c\u0169ng nh\u01b0 Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, L\u00ea Ngung, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a ph\u00e1i Duy T\u00e2n v\u1edbi xu h\u01b0\u1edbng Duy T\u00e2n t\u1ef1 c\u01b0\u1eddng r\u1ed3i m\u1edbi \\\"d\u1ea7n m\u01b0u t\u00ednh vi\u1ec7c kh\u00e1c\\\". T\u1eeb n\u0103m 1909 tr\u1edf \u0111i, nh\u1ea5t l\u00e0 sau khi \u0110\u1ed7 \u0110\u0103ng Tuy\u1ec3n m\u1ed9t y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Duy T\u00e2n h\u1ed9i \u1edf Qu\u1ea3ng Nam b\u1ecb b\u1eaft th\u00ec m\u1ed9t m\u00ecnh Th\u00e1i Phi\u00ean ph\u1ea3i lo g\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i t\u1ed5 ch\u1ee9c Duy t\u00e2n h\u1ed9i \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi b\u1eaft li\u00ean l\u1ea1c v\u00f3i L\u00ea Ngung \u0111\u1ec3 g\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i t\u1ed5 ch\u1ee9c Duy t\u00e2n h\u1ed9i \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. Ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u chuy\u1ec3n Duy t\u00e2n h\u1ed9i sang t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i. N\u0103m 1914, Th\u00e1i Phi\u00ean c\u00f9ng L\u00ea Ngung t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t cu\u1ed9c h\u1ecdp c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc t\u1ea1i Trung K\u1ef3 t\u1ea1i th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n nhi\u1ec1u l\u1ea7n c\u1eed ng\u01b0\u1eddi sang Trung Qu\u1ed1c, Xi\u00eam La \u0111\u1ec3 \u0111\u1eb7t k\u1ebf ho\u1ea1ch ph\u1ed1i h\u1ee3p. Sau cu\u1ed9c ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi vua Duy T\u00e2n, Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n tri\u1ec7u t\u1eadp c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh Trung K\u1ef3 h\u1ecdp \u0110\u1ea1i h\u1ed9i l\u1ea7n th\u1ee9 hai v\u00e0o trung tu\u1ea7n th\u00e1ng 3 n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn (1916) t\u1ea1i nh\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ea3ng vi\u00ean \u1edf ch\u1ee3 C\u1ea7u Ch\u00e1y l\u00e0ng Xu\u00e2n Y\u00ean, huy\u1ec7n B\u00ecnh S\u01a1n, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. \u0110\u1ea1i h\u1ed9i ki\u1ec3m \u0111i\u1ec3m l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng c\u00e1ch m\u1ea1ng quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh k\u1ebf ho\u1ea1ch kh\u1edfi ngh\u0129a v\u1edbi danh ngh\u0129a: \\\"Vi\u1ec7t Nam qu\u00e2n Ch\u00ednh ph\u1ee7\\\". Ngay sau khi nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ec7nh l\u1ec7nh c\u1ee7a vua Duy T\u00e2n, Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n th\u00f4ng b\u00e1o cho c\u00e1c \u1ee7y vi\u00ean \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh v\u00e0o gi\u1edd T\u00fd ng\u00e0y 2 th\u00e1ng 5 n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn, t\u1ee9c 1 gi\u1edd s\u00e1ng ng\u00e0y 3 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1916. M\u1eadt hi\u1ec7u kh\u1edfi ngh\u0129a l\u00e0 \\\"N\u0103m Th\u00ecn, th\u00e1ng T\u1ef5\u201d. T\u1ea1i Hu Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n b\u1ecb m\u1ea5t li\u00ean l\u1ea1c v\u1edbi c\u00e1c tr\u1ea1i l\u00ednh, nh\u01b0ng v\u1eabn quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ed9ng thuy\u1ec1n \u0111\u1ebfn b\u1ebfn Th\u01b0\u01a1ng B\u1ea1c r\u01b0\u1edbc vua Duy T\u00e2n ra l\u00e3nh \u0111\u1ea1o cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. V\u1ee5 m\u01b0u kh\u1edfi ngh\u0129a kh\u00f4ng th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c, v\u00ec kh\u00f4ng n\u1ed5 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1o l\u1ec7nh, kh\u00f4ng \u0111\u1ed1t \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eeda tr\u00ean \u0111\u00e8o H\u1ea3i V\u00e2n, n\u00ean c\u00e1c n\u01a1i \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i r\u00fat. Ch\u1ec9 ri\u00eang \u1edf ph\u1ee7 Tam K\u1ef3, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, d\u00e2n binh d\u00f9 kh\u00f4ng c\u00f3 l\u1ec7nh, v\u1eabn bao v\u00e2y t\u00f2a \u0110\u1ea1i l\u00fd Ph\u00e1p, ph\u00e1 kho thu \u0111\u01b0\u1ee3c hai kh\u1ea9u s\u00fang tr\u01b0\u1eddng r\u1ed3i k\u00e9o v\u00e0o ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng, nh\u01b0ng tri ph\u1ee7 \u0111\u00e3 b\u1ecf tr\u1ed1n. Ngay ng\u00e0y h\u00f4m sau gi\u1eb7c Ph\u00e1p th\u1eb3ng tay \u0111\u00e0n \u00e1p, ch\u00e9m gi\u1ebft ngh\u0129a qu\u00e2n, h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh ngh\u0129a qu\u00e2n \u0111\u1ec1u b\u1ecb b\u1eaft. T\u1ea1i Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, L\u00ea Ngung t\u1ef1 t\u1eed tr\u01b0\u1edbc khi b\u1ecb b\u1eaft v\u00e2y m\u00e0 ch\u00fang v\u1eabn ch\u1eb7t \u0111\u1ea7u \u00f4ng \u0111em b\u00eau. C\u00e1c \u00f4ng Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y, Tr\u1ea7n Th\u00e2n, V\u00f5 C\u1ea7u, Mai Tu\u1ea5n, H\u1ee9a Th\u1ecd \u0111\u1ec1u b\u1ecb ch\u00e9m. \u1ede Qu\u1ea3ng Nam s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb ch\u00e9m l\u00ean \u0111\u1ebfn h\u00e0ng tr\u0103m. Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n r\u01b0\u1edbc vua ra kh\u1ecfi th\u00e0nh, \u0111\u1ecbnh \u0111\u01b0a v\u1ec1 Nam Ng\u00e3i. Nh\u01b0ng ng\u00e0y h\u00f4m sau vua t\u00f4i m\u1ec7t nh\u1ecdc v\u00e0o ngh\u1ec9 \u1edf ch\u00f9a Ng\u0169 Phong th\u00ec gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u1eadp v\u00e0o b\u1eaft. Ng\u00e0y 17 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1916, gi\u1eb7c Ph\u00e1p ch\u00e9m c\u00e1c \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ec1, Nguy\u1ec5n Quang Si\u00eau \u1edf An H\u00f2a (Hu\u1ebf), c\u00e1ch kinh th\u00e0nh kh\u00f4ng \u0111\u1ea7y 1 c\u00e2y s\u1ed1. Ch\u00fang ch\u00f4n hai \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n m\u1ed9t h\u1ed1. Sau m\u1ed9t n\u1eef \u0111\u1ed3ng ch\u00ed l\u00e0 Tr\u1ecbnh Th\u1ecb H\u01b0ng (hay H\u01b0\u01a1ng) b\u00ed m\u1eadt d\u1eddi h\u00e0i c\u1ed1t t\u1eeb n\u01a1i x\u1eed \u00e1n v\u1ec1 an t\u00e1ng t\u1ea1i khu r\u1eebng g\u1ea7n ch\u00f9a Ch\u00e2u L\u00e2m \u1edf Kinh th\u00e0nh Hu\u1ebf.","VUA DUY T\u00c2N N\u0103m 1907 vua Th\u00e0nh Th\u00e1i y\u00eau n\u01b0\u1edbc b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p ph\u1ebf tru\u1ea5t \u0111\u1ea7y ra V\u0169ng T\u1ea7u. Ho\u00e0ng t\u1eed V\u0129nh San khi \u0111\u00f3 m\u1edbi l\u00ean 8 tu\u1ed5i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u01b0a l\u00ean l\u00e0m vua, \u0111\u1eb7t ni\u00ean hi\u1ec7u l\u00e0 Duy T\u00e2n, v\u00ec ch\u00fang hy v\u1ecdng nh\u00e0 vua \u00edt tu\u1ed5i ch\u1ec9 ng\u1ed3i l\u00e0m b\u00f9 nh\u00ecn. S\u1ecdng tr\u00e1i v\u1edbi s\u1ef1 mong \u0111\u1ee3i c\u1ee7a ch\u00fang, vua Duy T\u00e2n b\u1ea9m t\u00ednh th\u00f4ng minh, gi\u1ecfi \u0111\u1ed1i \u0111\u00e1p, c\u00f3 l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc t\u1eeb nh\u1ecf. Bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng th\u00f4ng tin \u0111\u00f3, c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Trung K\u1ef3 l\u00e0 Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n b\u1eb1ng m\u1ecdi c\u00e1ch ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi nh\u00e0 vua. K\u1ebft qu\u1ea3 vua Duy T\u00e2n nh\u1eadn l\u1eddi tham gia cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1914 Th\u00e1i Phi\u00ean tri\u1ec7u t\u1eadp cu\u1ed9c h\u1ecdp c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i c\u1ee7a 5 t\u1ec9nh mi\u1ec1n Trung quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh kh\u1edfi ngh\u0129a. Vua Duy T\u00e2n b\u00e1o cho Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n bi\u1ebft l\u00e0 \u0111\u1ebfn h\u1ebft ng\u00e0y 10\/5\/1916 th\u00ec 2500 l\u00ednh m\u1ed9 t\u1eadp trung \u1edf Hu\u1ebf s\u1ebd ph\u1ea3i sang Ph\u00e1p, n\u00ean ph\u1ea3i kh\u1edfi s\u1ef1 ngay. Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh kh\u1edfi ngh\u0129a v\u00e0o t\u1ed1i ng\u00e0y m\u00f9ng 3 r\u1ea1ng ng\u00e0y m\u00f9ng 4 th\u00e1ng 5\/ 1916 \u1edf 5 t\u1ec9nh. Song c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a kh\u00f4ng bi\u1ebft r\u1eb1ng qu\u00e2n Ph\u00e1p \u0111\u00e3 bi\u1ebft cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a t\u1eeb 2 ng\u00e0y tr\u01b0\u1edbc n\u00ean \u0111\u00e3 c\u00f3 k\u1ebf ho\u1ea1ch ng\u0103n ch\u1eb7n. K\u1ebb \u0111\u1ecbch kh\u1ea9n tr\u01b0\u01a1ng nh\u01b0ng b\u00ed m\u1eadt \u0111\u1ed1i ph\u00f3, ra l\u1ec7nh gi\u1edbi nghi\u00eam \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i, Hu\u1ebf t\u01b0\u1edbc v\u0169 kh\u00ed c\u1ee7a l\u00ednh kh\u1ed1 xanh, cho l\u00ednh Ph\u00e1p, l\u00ednh kh\u1ed1 \u0111\u1ecf tu\u1ea7n ph\u00f2ng nghi\u00eam ng\u1eb7t. Theo l\u1eddi h\u1eb9n tr\u01b0\u1edbc c\u1ee7a Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, vua Duy T\u00e2n c\u1ea3i trang nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi b\u00ecnh d\u00e2n: \u0111\u1ea7u ch\u00edt kh\u0103n \u0111en, m\u1eb7c \u00e1o ng\u1eafn m\u00e0u \u0111\u1ecf, qu\u1ea7n v\u1ea3i tr\u1eafng, ch\u00e2n \u0111i \u0111\u1ea5t, c\u00f9ng b\u1ed1n th\u1ecb v\u1ec7 tin c\u1eady ra kh\u1ecfi th\u00e0nh. K\u1ebf ho\u1ea1ch b\u1ecb l\u1ed9, qu\u00e2n Ph\u00e1p k\u1ecbp th\u1eddi \u0111\u1ed1i ph\u00f3, nhi\u1ec1u c\u00e1nh qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u01b0a xu\u1ea5t ph\u00e1t \u0111\u00e3 b\u1ecb bao v\u00e2y, b\u1ecb b\u1eaft. Vua v\u00e0 t\u00f9y t\u00f9ng \u0111i v\u1ec1 h\u01b0\u1edbng T\u00e2y - Nam Th\u1eeba Thi\u00ean, song v\u00ec c\u00f3 k\u1ebb l\u00e0m ph\u1ea3n n\u00ean c\u1ea3 \u0111o\u00e0n Kh\u00e2m s\u1ee9 Charles bu\u1ed9c tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh Hu\u1ebf kh\u00e9p vua v\u00e0o t\u1ed9i: \\\"Vua m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n b\u1ea3o h\u1ed9 c\u1ee7a Ph\u00e1p \u0111ang chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u v\u1edbi k\u1ebb th\u00f9 l\u00e0 \u0110\u1ee9c m\u00e0 kh\u1edfi lo\u1ea1n ch\u1ed1ng l\u1ea1i Ph\u00e1p l\u00e0 ph\u1ea3n b\u1ed9i, ph\u1ea3i t\u1ed9i t\u1eed h\u00ecnh\\\". Song b\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p v\u1eabn thuy\u1ebft ph\u1ee5c Duy T\u00e2n l\u00e0m vua b\u00f9 nh\u00ecn cho ch\u00fang. Kh\u00e2m s\u1ee9 Trung K\u1ef3 \u0111i\u1ec7n ra H\u00e0 N\u1ed9i m\u1eddi To\u00e0n quy\u1ec1n \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng v\u00e0o thuy\u1ebft ph\u1ee5c. Nh\u00e0 vua v\u1eabn tr\u1ea3 l\u1eddi: \\\"N\u1ebfu \u00f4ng bu\u1ed9c t\u00f4i ti\u1ebfp t\u1ee5c \u1edf l\u1ea1i ng\u00f4i v\u1ecb Ho\u00e0ng \u0111\u1ebf An Nam. \u00d4ng c\u1ea7n xem t\u00f4i nh\u01b0 m\u1ed9t v\u1ecb ho\u00e0ng \u0111\u1ebf \u0111\u00e3 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh. T\u00f4i kh\u00f4ng c\u1ea7n c\u1ea3 H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng Ph\u1ee5 ch\u00ednh l\u1eabn l\u1eddi khuy\u00ean c\u1ee7a \u00f4ng. T\u00f4i s\u1ebd \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc t\u00f4i tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf nh\u01b0 c\u00e1c qu\u1ed1c gia kh\u00e1c, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p\\\". B\u1ecdn c\u1ea7m quy\u1ec1n Ph\u00e1p giao cho Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 b\u1ed9 H\u1ed9 l\u00e0 H\u1ed3 \u0110\u1eafc Trung thi h\u00e0nh \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh. \u00d4ng Trung b\u00e0n v\u1edbi c\u00e1c quan kh\u00f4ng n\u00ean t\u1eed h\u00ecnh vua, tri\u1ec1u \u0111\u00ecnh t\u00e1n th\u00e0nh, l\u00e0m v\u00e3n b\u1ea3n c\u1ee9u vua. Nh\u1edd \u0111\u00f3 vua Duy T\u00e2n ch\u1ec9 b\u1ecb \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u00e0y \u1edf \u0111\u1ea3o Reunion \u1edf \u1ea4n \u0110\u1ed9 D\u01b0\u01a1ng. N\u0103m 1936 m\u1eb7t tr\u1eadn B\u00ecnh D\u00e2n Ph\u00e1p do \u0110\u1ea3ng C\u1ed9ng s\u1ea3n v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ea3ng c\u00e1nh t\u1ea3 \u1edf Ph\u00e1p th\u00e0nh l\u1eadp, l\u1eadp Ch\u00ednh ph\u1ee7 th\u1ef1c hi\u1ec7n nhi\u1ec1u c\u1ea3i c\u00e1ch nh\u01b0 ph\u00f3ng th\u00edch t\u00f9 ch\u00ednh tr\u1ecb \u1edf ch\u00ednh qu\u1ed1c v\u00e0 c\u00e1c thu\u1ed9c \u0111\u1ecba. C\u1ef1u ho\u00e0ng Duy T\u00e2n n\u1eafm l\u1ea5y th\u1eddi c\u01a1 \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7 c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc. Nh\u00e0 vua d\u1ef1 cu\u1ed9c m\u00edt tinh do M\u1eb7t tr\u1eadn B\u00ecnh d\u00e2n t\u1ed5 ch\u1ee9c t\u1ea1i c\u1ea3ng La Pointe des Galets, ph\u00e1t bi\u1ec3u t\u1ea1i di\u1ec5n \u0111\u00e0n, ph\u00eda sau l\u00e0 l\u00e1 c\u1edd \u0111\u1ecf b\u00faa li\u1ec1m. \u00d4ng y\u00eau c\u1ea7u B\u1ed9 tr\u01b0\u1edfng Thu\u1ed9c \u0111\u1ecba tr\u1ea3 t\u1ef1 do cho \u00f4ng, chuy\u1ec3n \u00f4ng v\u1ec1 s\u1ed1ng t\u1ea1i Paris. Song y\u00eau c\u1ea7u n\u00e0y kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c Ch\u00ednh ph\u1ee7 Ph\u00e1p \u0111\u00e1p \u1ee9ng. Do b\u1ecb s\u1ee9c \u00e9p c\u1ee7a giai c\u1ea5p t\u01b0 s\u1ea3n v\u00e0 c\u00e1c th\u1ebf l\u1ef1c c\u00e1nh h\u1eefu c\u00f9ng nh\u1eefng bi\u1ebfn \u0111\u1ed9ng do ph\u00e1t x\u00edt \u0110\u1ee9c v\u00e0 Ch\u1ee7 ngh\u0129a ph\u00e1t x\u00edt \u00dd g\u00e2y ra, M\u1eb7t tr\u1eadn B\u00ecnh d\u00e2n ph\u1ea3i t\u1ef1 gi\u1ea3i t\u00e1n, Ch\u00ednh ph\u1ee7 B\u00ecnh d\u00e2n \u0111\u1ed5. Gi\u1ea5c m\u01a1 c\u1ee7a c\u1ef1u ho\u00e0ng Duy T\u00e2n v\u1ec1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp d\u00e2n t\u1ed9c c\u0169ng b\u1ecb d\u1eadp t\u1eaft. N\u0103m 1939, \u0111\u1ea1i chi\u1ebfn th\u1ebf gi\u1edbi l\u1ea7n th\u1ee9 hai b\u00f9ng n\u1ed5. Ng\u00e0y 18\/6\/1940, vua Duy T\u00e2n nghe \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n Hi\u1ec7u tri\u1ec7u c\u1ee7a \u0110\u1edd G\u00f4n ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u phe kh\u00e1ng chi\u1ebfn. Trong 2 n\u0103m sau, vua Duy T\u00e2n li\u00ean l\u1ea1c \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi t\u1ed5 ch\u1ee9c Ph\u00e1p T\u1ef1 do \u1edf trong v\u00f9ng, v\u00e0 b\u1ecb ch\u00ednh quy\u1ec1n th\u00e2n \u0110\u1ee9c b\u1eaft giam m\u1ed9t th\u00e1ng. M\u00f9a thu n\u0103m 1942, ph\u00e1i \u0110\u1edd G\u00f4n chi\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea3o Reunion, \u0111\u1ec3 tho\u00e1t kh\u1ecfi \u0111\u1ea3o, nh\u00e0 vua \u0111\u0103ng l\u00ednh v\u00e0 l\u00e0m \u0111i\u1ec7n b\u00e1o vi\u00ean tr\u00ean t\u1ea7u L\u00e9operd. Do c\u00f3 s\u1ef1 can thi\u1ec7p c\u1ee7a \u0110\u1edd G\u00f4n ng\u00e0y 18\/6\/1945, nh\u00e0 vua \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a v\u1ec1 Paris. T\u1ea1i","\u0111\u00e2y nh\u00e0 vua c\u00f3 c\u00e1c cu\u1ed9c \u0111i th\u0103m Vi\u1ec7t ki\u1ec1u, th\u0103m l\u00ednh th\u1ee3 b\u1ecb giam \u1edf Kelarman... Nh\u00e0 vua lu\u00f4n lu\u00f4n \u0111\u1ea3 k\u00edch c\u00e1c l\u1ed7i l\u1ea7m c\u1ee7a Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng... Quan \u0111i\u1ec3m y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a nh\u00e0 vua \u0111i ng\u01b0\u1ee3c v\u1edbi \u00e2m m\u01b0u s\u1eed d\u1ee5ng nh\u00e0 vua v\u00e0o m\u1ee5c \u0111\u00edch x\u00e2m l\u01b0\u1ee3c Vi\u1ec7t Nam. V\u00ec v\u1eady ch\u00fang \u0111\u01b0a \u00f4ng sang s\u01b0 \u0111o\u00e0n 9 b\u1ed9 binh \u0111\u00f3ng \u1edf \u0110\u1ee9c \u0111\u1ec3 chu\u1ea9n b\u1ecb sang Vi\u1ec5n \u0110\u00f4ng tham chi\u1ebfn. T\u1ea1i \u0111\u00e2y c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng nh\u1eb1m m\u01b0\u1ee3n \u0111\u01b0\u1eddng qu\u00e2n s\u1ef1 tr\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a nh\u00e0 vua qu\u00e1 l\u1ed9 li\u1ec5u, b\u1ecdn Ph\u00e1p chuy\u1ec3n nh\u00e0 vua qua trung \u0111o\u00e0n thi\u1ebft gi\u00e1p c\u0169ng \u0111\u00f3ng \u1edf \u0110\u1ee9c \u0111\u1ec3 c\u00e1ch ly. Ng\u00e0y 29\/10\/1945, \u0110\u1edd G\u00f4n k\u00fd Ngh\u1ecb \u0111\u1ecbnh \u0111\u1eb7c c\u00e1ch cho vua Duy T\u00e2n l\u00ean c\u1ea5p ti\u1ec3u \u0111o\u00e0n tr\u01b0\u1edfng. Ng\u00e0y 14\/12\/1945, \u0110\u1edd G\u00f4n g\u1eb7p nh\u00e0 vua. Nh\u01b0ng vua Duy T\u00e2n sau cu\u1ed9c g\u1eb7p \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng Ch\u00ednh ph\u1ee7 Ph\u00e1p \u0111\u00e3 c\u00f4ng nh\u1eadn n\u1ec1n \u0111\u1ed9c l\u1eadp c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam, ch\u1edd c\u01a1 h\u1ed9i \u0111\u1ec3 k\u00fd k\u1ebft vi\u1ec7c th\u1ed1ng nh\u1ea5t ba k\u1ef3, vi\u1ec7n tr\u1ee3 kinh t\u1ebf v\u00e0 qu\u00e2n s\u1ef1, c\u0169ng nh\u01b0 gi\u00fap Vi\u1ec7t Nam v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n ngo\u1ea1i giao v\u00e0 qu\u1ed1c ph\u00f2ng. Nh\u00e0 vua kh\u00f4ng bi\u1ebft ng\u00e0y 3\/12\/1945 b\u1ed9 Thu\u1ed9c \u0111\u1ecba Ph\u00e1p \u0111\u00e3 k\u00fd Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh s\u1ed1 7312\/102 tr\u1ea3 Ho\u00e0ng t\u1eed V\u0129nh San v\u1ec1 l\u1ea1i \u0111\u1ea3o Reunion, ti\u1ebfp t\u1ee5c cu\u1ed9c s\u1ed1ng l\u01b0u \u0111\u00e0y t\u1eeb n\u0103m 1916. Ng\u00e0y 24\/12\/1945, vua Duy T\u00e2n r\u1eddi Paris b\u1eb1ng chi\u1ebfc m\u00e1y bay Lockheed Lodester ki\u1ec3u C60 v\u00e0 chi\u1ec1u 26\/12\/1945 tr\u00ean ch\u1eb7ng \u0111\u01b0\u1eddng th\u1ee9 hai t\u1eeb Ford Lamy h\u01b0\u1edbng v\u1ec1 Bangui, phi c\u01a1 h\u1ebft x\u0103ng (?) ph\u1ea3i h\u1ea1 c\u00e1nh kh\u1ea9n c\u1ea5p xu\u1ed1ng v\u00f9ng \u0111\u1ed3i \u1edf l\u00e0ng Bossak\u00f4 v\u00e0 m\u00e1y bay v\u1ee1 n\u00e1t b\u1ed1c ch\u00e1y. Vua Duy T\u00e2n, h\u00e0nh kh\u00e1ch v\u00e0 c\u1ea3 phi h\u00e0nh \u0111o\u00e0n \u0111\u1ec1u ch\u1ebft. Nh\u01b0 v\u1eady vi\u1ec7c vua Duy T\u00e2n tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u1ec1 \u0111\u1ea3o Reunion t\u1eeb bi\u1ec7t v\u1ee3 con \u0111\u1ec3 tr\u1edf l\u1ea1i Paris chu\u1ea9n b\u1ecb v\u1ec1 \\\"c\u1ea7m c\u1edd t\u00e1i chi\u1ebfm Vi\u1ec7t Nam cho Ph\u00e1p\\\" kh\u00f4ng h\u1ec1 c\u00f3. Tr\u01b0\u1edbc sau vua Duy T\u00e2n v\u1eabn l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi y\u00eau n\u01b0\u1edbc, ch\u1ed1ng Ph\u00e1p.","L\u00ca \u0110\u00ccNH D\u01af\u01a0NG L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng qu\u00e1n l\u00e0ng \u0110\u00f4ng M\u1ef9 (Na Kham c\u00f3 s\u00e1ch vi\u1ebft l\u00e0 La Kham), t\u1ed5ng Kh\u01b0\u01a1ng Th\u01b0\u1ee3ng (G\u00f2 N\u1ed5i, Ph\u00f9 K\u1ef3), huy\u1ec7n Di\u00ean Ph\u01b0\u1edbc, ph\u1ee7 \u0110i\u1ec7n B\u00e0n t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, nay thu\u1ed9c x\u00e3 \u0110i\u1ec7n Quang, huy\u1ec7n \u0110i\u1ec7n B\u00e0n, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam. \u00d4ng l\u00e0 con Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 T\u1ed5ng \u0111\u1ed1c H\u00e0 - An (H\u00e0 N\u1ed9i - H\u01b0ng Y\u00ean) L\u00ea \u0110\u00ecnh \u0110\u0129nh. L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng l\u00e0 y s\u0129, \u00f4ng l\u00e0 anh em ru\u1ed9t v\u1edbi y khoa b\u00e1c s\u0129 L\u00ea \u0110\u00ecnh Th\u00e1m, b\u00e1c s\u0129 L\u00ea \u0110\u00ecnh Ki\u1ec1n, b\u00e1c s\u0129 L\u00ea \u0110\u00ecnh C\u1ee7ng, th\u1ea1c s\u0129 y khoa L\u00ea \u0110\u00ecnh Quy. L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng tham gia t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i ngay t\u1eeb khi m\u1edbi th\u00e0nh l\u1eadp. \u00d4ng c\u00f9ng v\u1edbi L\u00ea Ngung, Nguy\u1ec5n S\u00fay l\u00e0 y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh mi\u1ec1n Nam Trung K\u1ef3 trong \u0110\u1ea1i chi\u1ebfn th\u1ebf gi\u1edbi l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t. Th\u00e1ng 9\/1915, Th\u00e1i Phi\u00ean tri\u1ec7u t\u1eadp c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Trung K\u1ef3 h\u1ecdp \u0110\u1ea1i h\u1ed9i l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t t\u1ea1i Hu\u1ebf \u0111\u1ec3 th\u1ea3o lu\u1eadn k\u1ebf ho\u1ea1ch b\u1ea1o \u0111\u1ed9ng. T\u1ea1i cu\u1ed9c h\u1ecdp n\u00e0y, L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng v\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y t\u00ecm g\u1eb7p, ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi vi\u00ean trung t\u00e1 ng\u01b0\u1eddi \u0110\u1ee9c l\u00e0 Harmaudes ch\u1ec9 huy \u0111\u1ed9i l\u00ednh L\u00ea d\u01b0\u01a1ng \u0111\u00f3ng \u1edf B\u00ecnh \u0110\u00e0i (\u0111\u1ed3n Mang C\u00e1) \u0111\u1ec3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. Nh\u1edd c\u1ed1 \u0111\u1ea1o B\u00e0n G\u1ed1c c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi trong t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i l\u00e0m m\u00f4i gi\u1edbi, L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng v\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y \u0111\u00e3 th\u1ecfa thu\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1edbi thi\u1ebfu t\u00e1 Harmandes khi cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a n\u1ed5 ra, h\u1ecd s\u1ebd h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng. \u00d4ng c\u0169ng thuy\u1ebft ph\u1ee5c \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c \u0111\u1ed9i tr\u01b0\u1edfng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t d\u01b0\u1edbi quy\u1ec1n Harmandes nh\u01b0 \u0110o\u00e0n V\u0103n C\u00f2n, Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh Tr\u1ee9, H\u00e0 L\u1ea1i, \u0110\u00e0o Duy Phong nh\u1eadn l\u00e0m h\u1eadu thu\u1eabn cho cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. Trong \u0111\u00f3 Nguy\u1ec5n \u0110\u00ecnh Tr\u1ee9, H\u00e0 L\u1ea1i s\u1ebd c\u00f9ng Ph\u1ea1m Th\u00e0nh Ch\u01b0\u01a1ng ch\u1ec9 huy c\u00f4ng ph\u00e1 tr\u1ea5n B\u00ecnh \u0110\u00e0i. Kh\u00f4ng bao l\u00e2u, trung t\u00e1 Harmaudes \u0111\u01b0\u1ee3c th\u0103ng h\u00e0m \u0111\u1ea1i t\u00e1, T\u1ed5ng ch\u1ec9 huy qu\u00e2n \u0111\u1ed9i to\u00e0n mi\u1ec1n Trung \u0111\u00e3 l\u00ean k\u1ebf ho\u1ea1ch l\u1ea5y c\u1edb \u0111i ph\u00e1t l\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ec3 ng\u1ea7m c\u1ed5 v\u0169 t\u00e2n c\u1ef1u binh ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng kh\u1edfi ngh\u0129a. Nh\u1edd c\u00f3 s\u1ef1 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng t\u00edch c\u1ef1c c\u1ee7a L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng v\u00e0 c\u00e1c \u00f4ng Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, Tr\u01b0\u01a1ng B\u00e1 Huy, \u0110\u1ed7 T\u1ef1 n\u00ean l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng kh\u1edfi ngh\u0129a \u1edf Qu\u1ea3ng Nam m\u1ea1nh h\u01a1n c\u00e1c t\u1ec9nh. \u0110\u1ebfn tr\u01b0\u1edbc ng\u00e0y kh\u1edfi ngh\u0129a, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam \u0111\u00e3 v\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c kho\u1ea3ng 80% l\u00ednh t\u1eadp tham gia. Ch\u1ec9 t\u00ednh ri\u00eang \u1edf t\u1ed5ng Ph\u01b0\u1edbc L\u1ee3i, ph\u1ee7 Tam K\u1ef3 \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1edbc ng\u00e0y kh\u1edfi ngh\u0129a \u0111\u00e3 c\u00f3 240 Ph\u1ee5c Qu\u1ed1c qu\u00e2n, 200 t\u00e2n binh. C\u00e1c \u00f4ng c\u00f2n v\u1eadn \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ed5ng b\u00e0o d\u00e2n t\u1ed9c thi\u1ec3u s\u1ed1 \u1edf v\u00f9ng n\u00fai Ph\u00fa T\u00fac, B\u00e0 N\u00e0 \u1edf H\u00f2a Vang v\u00e0 N\u01b0\u1edbc Hai \u1edf Tr\u00e0 Mi \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng khu c\u0103n c\u1ee9. L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p ph\u1ea7n t\u00edch c\u1ef1c v\u00e0o c\u00f4ng vi\u1ec7c chu\u1ea9n b\u1ecb cho cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. Song cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a b\u1ecb b\u1ea1i l\u1ed9 kh\u00f4ng th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c, ch\u1ec9 ri\u00eang \u1edf ph\u1ee7 Tam K\u1ef3, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam, d\u00e2n binh d\u00f9 kh\u00f4ng c\u00f3 hi\u1ec7u l\u1ec7nh v\u1eabn bao v\u00e2y t\u00f2a \u0111\u1ea1i l\u00fd Ph\u00e1p, ph\u00e1 kho thu \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ea1n v\u00e0 2 kh\u1ea9u s\u00fang tr\u01b0\u1eddng r\u1ed3i k\u00e9o v\u00e0o ph\u1ee7 \u0111\u01b0\u1eddng nh\u01b0ng c\u0169ng nh\u01b0 \u0111\u1ea1i l\u00fd Ph\u00e1p, tri ph\u1ee7 \u0111\u00e3 b\u1ecf tr\u1ed1n. Ngay \u0111\u00eam \u0111\u00f3 Ph\u1ee5c Qu\u1ed1c qu\u00e2n v\u00e0 d\u00e2n binh r\u00fat lui. T\u1ea1i Hu\u1ebf, vua Duy T\u00e2n, Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n v\u00e0 h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh \u0111\u1ec1u b\u1ecb b\u1eaft, b\u1ecb gi\u1ebft h\u1ea1i. L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng c\u0169ng b\u1ecb gi\u1eb7c b\u1eaft. Ch\u00fang d\u00f9ng \u0111\u1ee7 c\u1ef1c h\u00ecnh tra t\u1ea5n \u00f4ng, song kh\u00f4ng moi \u0111\u01b0\u1ee3c \u1edf \u00f4ng l\u1eddi khai b\u00e1o n\u00e0o. Gi\u1eb7c \u0111\u00e0y \u00f4ng l\u00ean nh\u00e0 lao Bu\u00f4n Ma Thu\u1ed9t \u00f4ng v\u1eabn ki\u00ean c\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea5u tranh.","L\u00ca NGUNG L\u00ea Ngung c\u00f2n g\u1ecdi l\u00e0 T\u00fa Ngung v\u00ec \u00f4ng \u0111\u1ed7 t\u00fa t\u00e0i, qu\u00ea \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. N\u0103m 1908 c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh Duy t\u00e2n h\u1ed9i ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng phong tr\u00e0o \\\"ch\u1ed1ng thu\u1ebf\\\" \\\"xin x\u00e2u\\\" \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i th\u00ec h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Duy t\u00e2n h\u1ed9i ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb x\u1eed ch\u00e9m, ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb \u0111\u00e0y \u1ea3i \u1edf c\u00e1c nh\u00e0 t\u00f9. Tuy nhi\u00ean \u1edf Qu\u1ea3ng Nam v\u1eabn c\u00f2n Th\u00e1i Phi\u00ean, \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i v\u1eabn c\u00f2n L\u00ea Ngung. V\u00ec v\u1eady t\u1eeb n\u0103m 1909, Th\u00e1i Phi\u00ean c\u00f9ng L\u00ea Ngung th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean g\u1eb7p g\u1ee1 nhau \u0111\u1ec3 ph\u1ee5c h\u1ed3i phong tr\u00e0o. Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp thay th\u1ebf Duy t\u00e2n h\u1ed9i, v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc m\u1ed9t c\u00e1ch nhanh ch\u00f3ng. L\u00ea Ngung c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u00f3ng g\u00f3p v\u00e0o s\u1ef1 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh c\u1ee7a t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i c\u00e1c t\u1ec9nh Nam Trung B\u1ed9 v\u00e0 c\u00f9ng v\u1edbi Th\u00e1i Phi\u00ean tr\u1edf th\u00e0nh th\u1ee7 l\u0129nh c\u1ee7a t\u1ed5 ch\u1ee9c n\u00e0y. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1914, L\u00ea Ngung \u0111\u00e3 c\u00f9ng Th\u00e1i Phi\u00ean t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u1ed9t cu\u1ed9c h\u1ecdp m\u1eb7t c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf Trung K\u1ef3 t\u1ea1i \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. H\u1ed9i ngh\u1ecb nh\u1ea5t tr\u00ed ph\u1ea3i g\u1ea5p r\u00fat kh\u1edfi ngh\u0129a, n\u00ean \u0111\u00e3 ph\u00e2n c\u00f4ng ng\u01b0\u1eddi chu\u1ea9n b\u1ecb l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng, x\u00e2y d\u1ef1ng c\u0103n c\u1ee9 \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh t\u1eeb Qu\u1ea3ng B\u00ecnh tr\u1edf v\u00e0o. Trong s\u1ed1 c\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a th\u00ec L\u00ea Ngung l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi n\u00f4n n\u00f3ng kh\u1edfi ngh\u0129a nh\u1ea5t. \u00d4ng cho r\u1eb1ng Th\u1ebf chi\u1ebfn th\u1ee9 nh\u1ea5t n\u1ed5 ra, \u0110\u1ee9c \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p, Ph\u00e1p ph\u1ea3i r\u00fat l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng v\u1ec1 ph\u00f2ng th\u1ee7 l\u00e0 c\u01a1 h\u1ed9i t\u1ed1t nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 kh\u1edfi ngh\u0129a \u0111\u00e1nh Ph\u00e1p. Th\u00e1ng 8 n\u0103m 1914, khi \u0110\u1ee9c b\u1eaft \u0111\u1ea7u ti\u1ebfn qu\u00e2n \u0111\u00e1nh v\u00e0o n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p, \u00f4ng \u0111\u00e3 vi\u1ebft th\u01b0 g\u1eedi Th\u00e1i Phi\u00ean n\u00f3i r\u00f5: \\\"Ng\u00e0y \u0110\u1ee9c - Ph\u00e1p \u0111\u00e1nh nhau ch\u00ednh l\u00e0 th\u1eddi c\u01a1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc Vi\u1ec7t Nam\\\". Nh\u01b0ng \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb c\u1ee7a L\u00ea Ngung kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o kh\u00e1c ch\u1ea5p nh\u1eadn, v\u00ec cho r\u1eb1ng l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u01b0a m\u1ea1nh, l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n s\u1ef1 c\u1ee7a Ph\u00e1p ch\u01b0a th\u1eadt suy y\u1ebfu. Tr\u01b0\u1edbc t\u00ecnh h\u00ecnh chi\u1ebfn tranh x\u1ea3y ra ng\u00e0y c\u00e0ng \u00e1c li\u1ec7t, th\u00e1ng 01 n\u0103m 1915 L\u00ea Ngung l\u1ea1i vi\u1ebft th\u01b0 l\u1ea7n th\u1ee9 hai \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb ti\u1ebfn h\u00e0nh kh\u1edfi ngh\u0129a. Tuy nhi\u00ean Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt ch\u1ee7 ch\u1ed1t kh\u00e1c v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ed3ng \u00fd v\u00ec l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n Ph\u00e1p c\u00f2n m\u1ea1nh, l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng v\u0169 trang \u1edf c\u00e1c t\u1ec9nh v\u1eabn ch\u01b0a ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u1ec1u. L\u1ea7n th\u1ee9 ba, ng\u00e0y 3 th\u00e1ng 7 n\u0103m 1915 L\u00ea Ngung bi\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c tin, qu\u00e2n \u0110\u1ee9c \u0111ang ti\u1ebfn \u0111\u1ebfn g\u1ea7n Paris, Ch\u00ednh ph\u1ee7 Ph\u00e1p ph\u1ea3i r\u00fat m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn qu\u00e2n \u0111\u1ed9i vi\u1ec5n chinh \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng v\u1ec1 b\u1ea3o v\u1ec7 n\u01b0\u1edbc Ph\u00e1p. L\u00ea Ngung l\u1ea1i g\u1eedi th\u01b0 cho Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 g\u1eedi ra n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i cho Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u th\u00fac gi\u1ee5c kh\u1ea9n thi\u1ebft: \\\"Th\u1eddi h\u1ed3, th\u1eddi h\u1ed3, th\u1eddi b\u1ea5t t\u00e1i lai! Kim tr\u00ec b\u1ea5t ph\u1ea5n c\u00f4 \u0111\u00e3i h\u00e0 th\u1eddi?\u201d (Th\u1eddi c\u01a1! th\u1eddi c\u01a1! Th\u1eddi c\u01a1 kh\u00f4ng tr\u1edf l\u1ea1i. Ng\u00e0y nay kh\u00f4ng ph\u1ea5n \u0111\u1ea5u \u0111\u1ee3i \u0111\u1ebfn l\u00fac n\u00e0o?). L\u1ea7n n\u00e0y th\u00ec Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed ch\u1ea5p nh\u1eadn v\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh tri\u1ec7u t\u1eadp H\u1ed9i ngh\u1ecb c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u00e1c t\u1ec9nh mi\u1ec1n Nam Trung K\u1ef3 t\u1ea1i Hu\u1ebf \u0111\u1ec3 b\u00e0n \u0111\u1ecbnh. K\u1ebf ho\u1ea1ch \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eadp ra, nh\u01b0ng l\u1ea1i b\u1ecb b\u1ea1i l\u1ed9 t\u1eeb hai ng\u00e0y tr\u01b0\u1edbc, m\u00e0 \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a kh\u00f4ng h\u1ec1 bi\u1ebft. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0 to\u00e0n b\u1ed9 \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a v\u00e0 vua Duy T\u00e2n b\u1ecb b\u1eaft. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c \u1ee7y vi\u00ean \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a v\u00e0 nhi\u1ec1u binh l\u00ednh, d\u00e2n binh \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. L\u00ea Ngung b\u1ecb bao v\u00e2y, chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u t\u1edbi c\u00f9ng r\u1ed3i u\u1ed1ng thu\u1ed1c \u0111\u1ed9c \u0111\u1ec3 s\u1eb5n trong ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 t\u1eed. Tuy v\u1eady gi\u1eb7c v\u1eabn l\u1eadp T\u00f2a \u00e1n k\u1ebft \u00e1n \u00f4ng ''L\u1ee5c thi tr\u1ea3m ni\u00ean\\\", ngh\u0129a l\u00e0 d\u00f9 ch\u1ebft r\u1ed3i v\u1eabn \u0111em thi h\u00e0i ra ch\u00e9m b\u00eau \u0111\u1ea7u \u1edf l\u00e0ng Cam L\u00ea c\u00f9ng 13 \u0111\u1ed3ng ch\u00ed c\u1ee7a \u00f4ng. C\u00e1c th\u1ee7 l\u0129nh kh\u00e1c nh\u01b0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y, Tr\u1ea7n Thi\u1ec3m (Th\u00eam), V\u00f5 C\u1ea7n, Mai Tu\u1ea5n, H\u1ee9a Th\u1ecd b\u1ecb b\u1eaft v\u00e0 b\u1ecb ch\u00e9m \u0111\u1ea7u. Ph\u1ea1m Cao Ch\u1ea9m c\u00f9ng nhi\u1ec1u binh l\u00ednh ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t b\u1ecb \u0111\u00e0y \u0111i C\u00f4n \u0110\u1ea3o, Ch\u00e2u Do\u00e3n \u0110\u1ecbch v\u00e0 25 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c b\u1ecb \u0111\u00e0y \u1edf nh\u00e0 lao Th\u00e1i Nguy\u00ean.","NGUY\u1ec4N TH\u1ee4Y Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 Nguy\u1ec5n S\u1ee5y, sinh n\u0103m Canh Th\u00e2n (1880), qu\u00ea t\u1ea1i th\u00f4n H\u1ed5 Ti\u1ebfu, x\u00e3 T\u01b0 Ngh\u0129a H\u1ea1, nay l\u00e0 \u1ea5p H\u1ed1 Thanh, x\u00e3 T\u01b0 Nguy\u00ean, huy\u1ec7n T\u01b0 Ngh\u0129a, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. \u00d4ng xu\u1ea5t th\u00e2n t\u1eeb m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh b\u00e1 h\u1ed9 n\u1ed5i ti\u1ebfng trong v\u00f9ng. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng minh, giao du r\u1ed9ng, t\u00ednh t\u00ecnh kh\u1ea3ng kh\u00e1i, c\u01b0\u01a1ng tr\u1ef1c. Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n H\u00e1n h\u1ecdc khoa Qu\u00fd M\u00e3o (1903) t\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng thi B\u00ecnh \u0110\u1ecbnh. \u00d4ng c\u0169ng gi\u1ecfi ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef, h\u1ecdc r\u1ed9ng, \u0111\u1ecdc nhi\u1ec1u t\u00e2n th\u01b0 c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, giao du v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 \u1edf nhi\u1ec1u t\u1ec9nh\u01b0\u01a1ng tr\u1ef1c v\u00e0 r\u1ea5t trung hi\u1ebfu. M\u1eb7c d\u00f9 thi \u0111\u1ed7 c\u1eed nh\u00e2n, b\u1ea1n b\u00e8 r\u1ee7 ra l\u00e0m vi\u1ec7c nh\u01b0ng \u00f4ng \u0111\u1ec1u t\u1eeb ch\u1ed1i, m\u00e0 n\u00f3i: \\\"N\u01b0\u1edbc c\u00f3 \u0111\u1ea1o, n\u00ean ra l\u00e0m quan, n\u01b0\u1edbc v\u00f4 \u0111\u1ea1o n\u00ean \u1edf \u1ea9n\\\". \u0110\u1ec3 g\u00f3p ph\u1ea7n truy\u1ec1n b\u00e1 l\u00f2ng y\u00eau n\u01b0\u1edbc trong nh\u00e2n d\u00e2n, \u00f4ng l\u00e0m gi\u00e1o vi\u00ean d\u1ea1y ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef \u1edf tr\u01b0\u1eddng V\u1ea1n T\u01b0\u1eddng. C\u0169ng trong th\u1eddi gian d\u1ea1y h\u1ecdc, \u00f4ng h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng phong tr\u00e0o Duy t\u00e2n do Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u s\u00e1ng l\u1eadp. \u00d4ng c\u1eaft t\u00f3c ng\u1eafn, b\u1eaft h\u1ecdc tr\u00f2 c\u0169ng c\u1eaft t\u00f3c ng\u1eafn v\u00e0 th\u01b0\u1eddng ra H\u00e0 N\u1ed9i mua s\u00e1ch T\u00e2n th\u01b0 v\u1ec1 \u0111\u1ecdc. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1908 phong tr\u00e0o \\\"kh\u1ea5t thu\u1ebf\\\" \\\"xin x\u00e2u\\\" c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n huy\u1ec7n \u0110\u1ea1i L\u1ed9c, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam lan nhanh kh\u1eafp t\u1ec9nh r\u1ed3i lan sang t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. Th\u00e1ng 3\/1908, Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y c\u00f9ng v\u1edbi Nguy\u1ec5n B\u00e1 Loan (\u1ea5m Loan) v\u00e0 L\u00ea Khi\u1ebft \u0111\u1ee9ng ra v\u1eadn \u0111\u1ed9ng phong tr\u00e0o ch\u1ed1ng Ph\u00e1p nh\u01b0 \u1edf Qu\u1ea3ng Nam d\u01b0\u1edbi chi\u00eau b\u00e0i \\\"xin kh\u1ea5t thu\u1ebf\\\". C\u1eed nh\u00e2n Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y l\u00e0m t\u00e2n th\u01a1 kh\u00edch l\u1ec7 \u0111\u1ed3ng b\u00e0o \u0111\u1ea5u tranh. Th\u01a1 c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0ng v\u1ea1n \u0111\u1ed3ng b\u00e0o h\u1ecdc thu\u1ed9c l\u00f2ng c\u00f9ng \u0111\u1ed3ng thanh ca vang nh\u01b0 s\u1ea5m d\u1eady, khi\u1ebfn b\u1ecdn Ph\u00e1p v\u00e0 l\u0169 tay sai run s\u1ee3, ch\u00fang \u0111\u00f3ng ch\u1eb7t c\u00e1c c\u1ed5ng th\u00e0nh. L\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng nh\u00e2n d\u00e2n \u0111\u1ebfn bao v\u00e2y c\u00e0ng \u0111\u00f4ng, Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y c\u00f9ng ban l\u00e3nh \u0111\u1ea1o li\u1ec1n r\u00fat b\u1edbt l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng bao v\u00e2y th\u00e0nh, ph\u00e2n t\u00e1n th\u00e0nh nh\u1eefng nh\u00f3m nh\u1ecf, \u0111i l\u00f9ng b\u1eaft b\u1ecdn Vi\u1ec7t gian, tay sai c\u1ee7a Ph\u00e1p. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ea7u h\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e3nh \u0111\u1ea1o phong tr\u00e0o \\\"xin x\u00e2u\\\" nh\u01b0 C\u1eed Th\u1ee5y, C\u1eed Qu\u1ea3ng, t\u00fa t\u00e0i Ph\u1ea1m Cao Ch\u1ea9m, T\u00fa Huy\u00ean, \u0111i \u0111\u00e0y C\u00f4n \u0110\u1ea3o. Sau khi m\u00e3n h\u1ea1n t\u00f9, \u00f4ng \u0111\u00e3 nhanh ch\u00f3ng tr\u1edf th\u00e0nh y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i. \u00d4ng c\u00f9ng L\u00ea Ngung, V\u00f5 C\u1ea7u, Mai Tu\u1ea5n nhanh ch\u00f3ng ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u1ee7a h\u1ed9i ra to\u00e0n t\u1ec9nh. Cu\u1ed1i n\u0103m 1915 Ph\u00e1p thua \u0110\u1ee9c trong chi\u1ebfn tranh ch\u00e2u \u00c2u, qu\u00e2n \u0110\u1ee9c t\u1ea5n c\u00f4ng th\u1ee7 \u0111\u00f4 Paris. B\u1ecdn Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng r\u00e1o ri\u1ebft b\u1eaft l\u00ednh, l\u00ednh th\u1ee3 sang Paris l\u00e0m bia \u0111\u1ee1 \u0111\u1ea1n cho ch\u00fang, v\u01a1 v\u00e9t t\u00e0i nguy\u00ean \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng ch\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc ph\u1ee5c v\u1ee5 chi\u1ebfn tranh. C\u00e1c \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, L\u00ea Ngung, Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y... nh\u00e2n c\u01a1 h\u1ed9i n\u00e0y m\u01b0u t\u00ednh cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. H\u1ea7u h\u1ebft \u0111\u1ed3ng b\u00e0o, th\u00e2n s\u0129 \u0111\u1ec1u h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng, m\u1ed9t ph\u1ea7n ba ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t trong qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Ph\u00e1p t\u00ecnh nguy\u1ec7n l\u00e0m n\u1ed9i \u1ee9ng cho qu\u00e2n kh\u1edfi ngh\u0129a. C\u1eed Th\u1ee5y \u0111\u00e3 b\u00ed m\u1eadt t\u1ed5 ch\u1ee9c ngh\u0129a binh, v\u1eadn \u0111\u1ed9ng d\u00e2n ch\u00fang quy\u00ean g\u00f3p r\u1ea5t c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3. Nh\u01b0ng \u0111\u1ea1i s\u1ef1 \u0111\u00e3 l\u1ed9 \u1edf Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i t\u1eeb ng\u00e0y 29 th\u00e1ng 3 n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn (chi\u1ec1u 1\/5\/1916). Vi\u1ec7c b\u1ea1i l\u1ed9, C\u1eed Th\u1ee5y l\u1ec7nh cho c\u00e1c to\u00e1n ngh\u0129a \u0111ang ti\u1ebfn v\u1ec1 th\u00e0nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i r\u00fat lui \u0111\u1ec3 b\u1ea3o to\u00e0n l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng. Ngh\u0129a qu\u00e2n b\u1ecf l\u1ea1i nhi\u1ec1u g\u01b0\u01a1m gi\u00e1o Trong m\u1ea5y ng\u00e0y li\u1ec1n, l\u00ednh Ph\u00e1p v\u00e0 b\u1ecdn tay sai t\u1ea7m n\u00e3 kh\u1eafp n\u01a1i b\u1eaft tr\u00ean 100 \u0111\u1ea3ng vi\u00ean Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u0111\u1ea7y \u0111i C\u00f4n \u0110\u1ea3o. Tri ph\u1ee7 T\u01b0 Ngh\u0129a Nguy\u1ec5n M\u1eadu d\u1eabn t\u1ed5ng l\u00fd, t\u1eadp binh bao v\u00e2y, \u0111\u00f3ng t\u1ea1i nh\u00e0 C\u1eed Th\u1ee5y, b\u1eaft m\u1eb9 \u00f4ng l\u00e0m con tin, k\u00ea khai t\u00e0i s\u1ea3n, t\u1ea7m n\u00e3 C\u1eed Th\u1ee5y g\u1eaft gao. Th\u01b0\u01a1ng m\u1eb9 v\u00e0 \u0111\u1ec3 gi\u1eb7c kh\u00f4ng b\u1eaft th\u00eam c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed, \u0111\u00eam h\u00f4m \u1ea5y C\u1eed Th\u1ee5y l\u1ebbn v\u1ec1 nh\u00e0 t\u1eafm r\u1eeda s\u1ea1ch s\u1ebd. Ngay 5 gi\u1edd s\u00e1ng ch\u00fang gi\u1ea3i \u00f4ng v\u1ec1 t\u1ec9nh. D\u1ecdc \u0111\u01b0\u1eddng \u00f4ng n\u1eb1m trong v\u00f5ng v\u00e9n m\u00e0n cho \u0111\u1ed3ng b\u00e0o xem m\u1eb7t. Ng\u00e0y 10 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1916 (t\u1ee9c ng\u00e0y 9 th\u00e1ng 4 n\u0103m Binh Th\u00ecn) gi\u1eb7c Ph\u00e1p v\u00e0 b\u1ecdn tay sai Nam tri\u1ec1u \u0111\u01b0a C\u1eed Th\u1ee5y, L\u00ea Tri\u1ebft, Tr\u1ea7n Th\u00e2n, Mai Tu\u1ea5n, H\u1ee9a Th\u1ecd v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ed3ng ch\u00ed ra c\u1eeda b\u1eafc th\u00e0nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i ch\u00e9m \u0111\u1ea7u. \u0110\u1ed3ng b\u00e0o, \u0111\u1ed3ng ch\u00ed b\u00ed m\u1eadt quy\u00ean g\u00f3p l\u00e0m l\u1ec5 truy \u0111i\u1ec7u v\u00e0 \u0111\u1ec3 tang \u00f4ng.","PHAN TH\u00c0NH T\u00c0I Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, hi\u1ec7u \u0110\u1ee9c \u0110\u1ea1t sinh n\u0103m 1869 ng\u01b0\u1eddi l\u00e0ng B\u1ea3o An, huy\u1ec7n \u0110i\u1ec7n B\u00e0n, t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam. Phan Th\u00e0nh T\u00e0i r\u1ea5t nhi\u1ec7t huy\u1ebft v\u1edbi T\u00e2n h\u1ecdc do Phan Chu Trinh, Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng. N\u0103m 1906 Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ed5 nhi\u1ec7m l\u00e0m gi\u00e1o th\u1ee5 ph\u1ee7 Th\u0103ng B\u00ecnh. Theo Ti\u1ec3u s\u1eed Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p vi\u1ebft: \\\"... \u0110\u1ebfn n\u01a1i (Th\u0103ng B\u00ecnh), Ti\u00ean sinh m\u1edf l\u1edbp T\u00e2n h\u1ecdc ngay trong tr\u01b0\u1eddng gi\u00e1o, r\u01b0\u1edbc th\u00e0y v\u1ec1 d\u1ea1y ch\u1eef Ph\u00e1p, ch\u1eef Qu\u1ed1c ng\u1eef, h\u1ecdc tr\u00f2 xa g\u1ea7n \u0111\u1ebfn h\u1ecdc c\u00f3 h\u01a1n \u0111\u00f4i tr\u0103m ng\u01b0\u1eddi\\\". C\u00f9ng v\u1edbi tr\u01b0\u1eddng Th\u0103ng B\u00ecnh, \u1edf Qu\u1ea3ng Nam c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng n\u1eefa, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 hai tr\u01b0\u1eddng l\u1edbn, n\u1ed5i ti\u1ebfng l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng Di\u00ean Phong m\u1edf t\u1ea1i Phong Th\u1eed huy\u1ec7n \u0110i\u1ec7n B\u00e0n (sau d\u1eddi v\u1ec1 Ph\u01b0\u1edbc B\u00ecnh). Gi\u00e1o s\u01b0 c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng c\u00f3 Ti\u1ebfn s\u0129 Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, c\u1eed nh\u00e2n Phan Th\u00fac Duy\u00ean, Mai \u00c1i v\u00e0 Phan Th\u00e0nh T\u00e0i. \u00d4ng T\u00e0i l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi t\u1ed5 ch\u1ee9c, qu\u1ea3n l\u00fd v\u00e0 l\u00e0 gi\u00e1o vi\u00ean ch\u00ednh c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng. Tr\u01b0\u1eddng Di\u00ean Phong c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u1edf Qu\u1ea3ng Nam, Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i...\u1ed3n t\u1ea1i \u0111\u1ebfn n\u0103m 1908 khi ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1n b\u1ed9 gi\u1ea3ng d\u1ea1y c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng nh\u01b0 Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, tham gia l\u00e3nh \u0111\u1ea1o phong tr\u00e0o ch\u1ed1ng thu\u1ebf b\u1ecb b\u1eaft. Tr\u1ea7n Qu\u00fd C\u00e1p b\u1ecb x\u1eed ch\u00e9m, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i b\u1ecb b\u1eaft \u0111i \u0111\u00e0y... Sau khi ra t\u00f9 Phan Th\u00e0nh T\u00e0i l\u1ea1i b\u00ed m\u1eadt c\u00f9ng c\u00e1c \u0111\u1ed3ng ch\u00ed h\u1ed9i h\u1ecdp \u0111\u1ec3 th\u00e0nh l\u1eadp t\u1ed5 ch\u1ee9c y\u00eau n\u01b0\u1edbc ch\u1ed1ng Ph\u00e1p m\u1edbi. N\u0103m 1912, Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i th\u00e0nh l\u1eadp \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng \u0110\u00f4ng ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 trong n\u01b0\u1edbc. Qu\u1ea3ng Nam l\u00e0 n\u01a1i c\u00f3 phong tr\u00e0o m\u1ea1nh th\u00ec Phan Th\u00e0nh T\u00e0i l\u1ea1i tham gia v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t y\u1ebfu nh\u00e2n trong t\u1ed5 ch\u1ee9c n\u00e0y. Chi\u1ebfn tranh l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t b\u00f9ng n\u1ed5, \u0110\u1ee9c \u0111\u00e1nh. Ph\u00e1p ph\u1ea3i r\u00fat b\u1edbt l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Ph\u00e1p \u1edf \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng, b\u1eaft l\u00ednh kh\u1ed1 \u0111\u1ecf, l\u00ednh th\u1ee3 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t sang Ph\u00e1p \u0111\u00e1nh \u0110\u1ee9c. Tr\u01b0\u1edbc t\u00ecnh th\u1ebf \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ee9ng \u0111\u1ea7u t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Trung K\u1ef3 mu\u1ed1n nh\u00e2n c\u01a1 h\u1ed9i n\u00e0y t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng v\u0169 trang \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed5 Ph\u00e1p. Th\u00e1ng 9 n\u0103m 1915 t\u1ea1i cu\u1ed9c h\u1ecdp ban L\u00e3nh \u0111\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i to\u00e0n Trung K\u1ef3. D\u1ef1 cu\u1ed9c h\u1ecdp c\u00f3 Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, \u0110\u1ed7 T\u1ef1, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng, L\u00ea Ngung, Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y, V\u00f5 V\u0103n Tr\u1ee9 \u0111\u1ec3 b\u00e0n vi\u1ec7c kh\u1edfi ngh\u0129a v\u00e0 th\u1ed1ng nh\u1ea5t m\u1eddi vua Duy T\u00e2n tham gia. Sau cu\u1ed9c ti\u1ebfp x\u00fac gi\u1eefa vua Duy T\u00e2n v\u1edbi Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n v\u00e0o ng\u00e0y 12 th\u00e1ng 3 n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn (1916) nh\u00e0 vua nh\u1eadn l\u1eddi tham gia cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. T\u1eeb \u0111\u00f3 Phan Th\u00e0nh T\u00e0i lu\u00f4n lu\u00f4n \u1edf b\u00ean c\u1ea1nh Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n c\u00f9ng v\u1ea1ch ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng, ch\u1ec9 \u0111\u1ea1o cho c\u00e1c t\u1ec9nh t\u00edch c\u1ef1c chu\u1ea9n b\u1ecb cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. Trong m\u1ed9t cu\u1ed9c H\u1ed9i ngh\u1ecb c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i Trung K\u1ef3 \u0111\u00e3 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh b\u1ea7u \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a c\u00f3 Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, L\u00ea Ngung, \u0110\u1ed7 T\u1ef1 v\u00e0 Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y. Theo Vi\u1ec7t Nam Ph\u00e1p thu\u1ed9c s\u1eed c\u1ee7a Phan Khoang th\u00ec Phan Th\u00e0nh T\u00e0i \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1eed l\u00e0m Nam - Ngh\u0129a kinh l\u01b0\u1ee3c. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7y ban kh\u1edfi ngh\u0129a giao nhi\u1ec7m v\u1ee5 ch\u1ec9 huy ngh\u0129a qu\u00e2n \u0111\u00e1nh chi\u1ebfm t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Nam n\u01a1i c\u00f3 c\u0103n c\u1ee9 \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n vua Duy T\u00e2n. Khi cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a th\u1ea5t b\u1ea1i, qu\u00e2n Ph\u00e1p v\u00e0 qu\u00e2n Nam tri\u1ec1u chi\u1ebfm \u0111\u00f3ng l\u00e0ng B\u1ea3o An, t\u00e0n s\u00e1t d\u00e2n ch\u00fang, \u0111\u1ed1t ph\u00e1 nh\u00e0 c\u1eeda. Ch\u00fang \u0111e d\u1ecda n\u1ebfu Phan Th\u00e0nh T\u00e0i kh\u00f4ng v\u1ec1 h\u00e0ng thgi\u1ebft c\u1ea3 l\u00e0ng. Th\u01b0\u01a1ng d\u00e2n, \u00f4ng t\u1ef1 v\u1ec1 l\u00e0ng cho ch\u00fang b\u1eaft. Gi\u1eb7c Ph\u00e1p x\u1eed t\u1eed \u00f4ng v\u00e0o ng\u00e0y 9 th\u00e1ng 7 n\u0103m 1916.","L\u00ca CH\u00c2U H\u00c0N L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 L\u00ea C\u1ea3nh Th\u00e1i hay \u1ea4m H\u00e0n (c\u00f3 t\u01b0 li\u1ec7u vi\u1ebft l\u00e0 H\u00e0ng) v\u00e0 em l\u00e0 L\u00ea Ch\u00e2u Nam, c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 L\u00ea C\u1ea3nh V\u1ea1n hay Vi\u00ean Th\u00f4ng con c\u1ee5 L\u00ea H\u1eefu Kh\u00e1nh l\u00e0m quan t\u1edbi Quang l\u1ed9c T\u1ef1 khanh, Tri\u1ec1u li\u1ec7t \u0111\u1ea1i phu \u0110\u00f4ng c\u00e1c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc s\u0129, qu\u00ea \u1edf l\u00e0ng M\u1ef9 Th\u1ecb, huy\u1ec7n Di\u00ean Ph\u01b0\u1edbc, sau thu\u1ed9c x\u00e3 H\u00f2a Long, huy\u1ec7n H\u00f2a Vang, nay thu\u1ed9c kh\u1ed1i \u0110a M\u1ef9 T\u00e2y, ph\u01b0\u1eddng B\u1ea3o M\u1ef9 An, qu\u1eadn Ng\u0169 H\u00e0nh S\u01a1n, th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n \u0111\u1ed7 t\u00fa t\u00e0i d\u01b0\u1edbi tri\u1ec1u vua Th\u00e0nh Th\u00e1i, song \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi y\u00eau n\u01b0\u1edbc, thi\u1ebfu th\u1eddi \u0111\u00e3 c\u00f9ng em l\u00e0 L\u00ea Ch\u00e2u Nam (t\u1ee9c L\u00ea C\u1ea3nh V\u1ea1n) gia nh\u1eadp t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i, ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng t\u1ea1i c\u00e1c t\u1ec9nh Nam Trung K\u1ef3 do hai \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n l\u00e3nh \u0111\u1ea1o. Hai \u00f4ng H\u00e0n, Nam tr\u1edf th\u00e0nh nh\u1eefng y\u1ebfu nh\u00e2n c\u1ee7a t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c \u1edf Nam Trung K\u1ef3. \u0110\u1ea7u n\u0103m 1914, Th\u00e1i Phi\u00ean c\u00f9ng v\u1edbi L\u00ea Ngung m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf t\u1ec9nh Qu\u1ea3ng Ng\u00e3i t\u1ed5 ch\u1ee9c cu\u1ed9c h\u1ecdp m\u1eb7t c\u00e1c nh\u00e0 y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u1edf Trung K\u1ef3 t\u1ea1i \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n, L\u00ea Ch\u00e2u Nam c\u0169ng d\u1ef1 h\u1ed9i ngh\u1ecb \u0111\u00f3. H\u1ed9i ngh\u1ecb nh\u1ea5t tr\u00ed ph\u1ea3i chu\u1ea9n b\u1ecb kh\u1edfi ngh\u0129a. Hai \u00f4ng c\u00f3 cha l\u00e0m quan to trong tri\u1ec1u, c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i g\u1ea7n g\u0169i vua Duy T\u00e2n m\u1ed9t \u00f4ng vua y\u00eau n\u01b0\u1edbc, n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c Th\u00e1i Phi\u00ean v\u00e0 Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n giao cho ti\u1ebfp x\u00fac. Sau m\u1ea5y l\u1ea7n tr\u00f2 chuy\u1ec7n v\u1edbi anh em h\u1ecd L\u00ea, vua Duy T\u00e2n h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a, giao cho hai \u00f4ng b\u1ed1 tr\u00ed cho nh\u00e0 vua g\u1eb7p hai nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n. L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n \u0111\u00e3 b\u1ed1 tr\u00ed cu\u1ed9c g\u1eb7p g\u1ee1 \u0111\u00f3 m\u1ed9t c\u00e1ch an to\u00e0n \u1edf C\u1eeda T\u00f9ng, nh\u00e0 vua \u0111\u00e3 t\u00e1n th\u00e0nh v\u00e0 tham gia cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a. Song cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a th\u1ea5t b\u1ea1i, h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i \u1edf Nam Trung K\u1ef3 trong \u0111\u00f3 c\u00f3 L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n, L\u00ea Ch\u00e2u Nam b\u1ecb b\u1eaft. C\u00e1c \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n b\u1ecb x\u1eed ch\u00e9m. Vua Duy T\u00e2n \u0111\u01b0a \u0111i \u0111\u00e0y, L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n, L\u00ea Ch\u00e2u Nam nh\u1edd c\u00f3 th\u1ebf l\u1ef1c c\u1ee7a cha n\u00ean ch\u1ec9 b\u1ecb giam \u1edf nh\u00e0 t\u00f9 10 n\u0103m tho\u00e1t kh\u1ecfi \u00e1n t\u1eed h\u00ecnh.","L\u00ca CH\u00c2U NAM L\u00ea Ch\u00e2u Nam c\u00f2n c\u00f3 t\u00ean l\u00e0 L\u00ea C\u1ea3nh V\u1eadn, L\u00ea C\u1ea3nh Th\u00f4ng. \u00d4ng l\u00e0 con quan Tri\u1ec1u li\u1ec7t \u0111\u1ea1i phu L\u00ea H\u1eefu Kh\u00e1nh, l\u00e0 em trai L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n. \u00d4ng sinh ra trong m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh c\u1ef1 t\u1ed9c h\u1ecd L\u00ea \u1edf Qu\u1ea3ng Nam - \u0110\u00e0 N\u1eb5ng. M\u1eb7c d\u00f9 l\u00e0 con quan \u0111\u1ea1i th\u1ea7n, nh\u01b0ng tr\u01b0\u1edbc n\u1ea1n \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p th\u1ed1ng tr\u1ecb, c\u1ea3 d\u00e2n t\u1ed9c b\u1ecb tr\u00f3i bu\u1ed9c trong v\u00f2ng n\u00f4 l\u1ec7, \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u00f9ng v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi anh trai l\u00e0 L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n gia nh\u1eadp t\u1ed5 ch\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam Quang Ph\u1ee5c h\u1ed9i Trung K\u1ef3 do Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n kh\u1edfi x\u01b0\u1edbng. Nh\u1edd uy t\u00edn c\u1ee7a cha t\u1eebng l\u00e0 th\u00e0y d\u1ea1y h\u1ecdc cho vua Th\u00e0nh Th\u00e1i v\u00e0 vua Duy T\u00e2n khi c\u00f2n l\u00e0 Ho\u00e0ng t\u1eed, n\u00ean \u00f4ng c\u00f3 d\u1ecbp th\u00e2n c\u1eadn v\u1edbi nh\u00e0 vua. Hai th\u1ee7 l\u0129nh Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n giao ph\u00f3 \u0111\u1eb7c tr\u00e1ch c\u00f4ng t\u00e1c t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1edbi vua Duy T\u00e2n. Nh\u00e0 vua y\u00eau n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 h\u01b0\u1edfng \u1ee9ng v\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh linh h\u1ed3n c\u1ee7a cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a B\u00ednh Th\u00ecn (1916). L\u00ea Ch\u00e2u Nam \u0111\u01b0\u1ee3c tham \u0111\u1ef1 b\u00e0n c\u01a1 mun h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng v\u1edbi c\u00e1c \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, L\u00ea Ngung, L\u00ea C\u01a1, Nguy\u1ec5n S\u1ee5y (Nguy\u1ec5n Th\u1ee5y), Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, L\u00ea \u0110\u00ecnh D\u01b0\u01a1ng, L\u00ea Ch\u00e2u H\u00e0n, T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ec1, Nguy\u1ec5n Quang Si\u00eau. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c giao cho gi\u1eef m\u1ed1i li\u00ean l\u1ea1c gi\u1eefa nh\u00e0 vua v\u00e0 ban l\u00e3nh \u0111\u1ea1o kh\u1edfi ngh\u0129a. Cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a v\u00e0o ng\u00e0y m\u00f9ng 3 th\u00e1ng gi\u00eang n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh kh\u1edfi s\u1ef1 v\u00e0o 9 gi\u1edd \u0111\u00eam h\u00f4m \u0111\u00f3. Song do s\u1ef1 ph\u1ea3n b\u1ed9i c\u1ee7a nh\u1eefng t\u00ean Vi\u1ec7t gian b\u00e1n n\u01b0\u1edbc m\u00e0 cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a b\u1ecb l\u1ed9, gi\u1eb7c Ph\u00e1p \u0111\u00e3 k\u1ecbp th\u1eddi \u0111\u1ed1i ph\u00f3. C\u00e1c \u00f4ng th\u1ea5y \u0111\u00e3 \u0111\u1ebfn gi\u1edd m\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y s\u00fang th\u1ea7n c\u00f4ng n\u1ed5 l\u00e0m hi\u1ec7u l\u1ec7nh th\u00ec b\u1ed7ng nhi\u00ean gi\u1eb7c Ph\u00e1p k\u00e9o \u0111\u1ebfn, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi nghe ti\u1ebfng k\u00eau kh\u00f3i \u1edf trong cung vang \u0111\u1ed9ng. Th\u00e1i Phi\u00ean bi\u1ebft \u0111\u1ea1i s\u1ef1 \u0111\u00e3 \u0111\u1ed5 v\u1ee1, \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean b\u00e8n b\u1ea3o L\u00ea Ch\u00e2u Nam qua b\u1ebfn Ng\u1ef1 b\u00e1o hung tin. Nh\u00e0 vua nghe xong th\u1edf d\u00e0i: \\\"Th\u00f4i vi\u1ec7c nh\u01b0 r\u1ee9a th\u00ec hay r\u1ee9a, ch\u1eeb th\u00e0y \u0111i t\u00ecm m\u1eddi th\u00e0y ph\u00f3\\\" (t\u1ee9c Th\u00e1i Phi\u00ean \u0111\u1ebfn nh\u1eadn m\u1ec7nh). \u00d4ng v\u1ed9i ra \u0111i v\u00e0 li\u1ec1n ngay sau \u0111\u00f3, \u00f4ng l\u1ea1i \u0111\u1ebfn g\u1eb7p l\u1ea1i nh\u00e0 vua v\u1edbi hai th\u1ecb v\u1ec7 th\u00e2n t\u00edn l\u00e0 T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ec1 v\u00e0 Nguy\u1ec5n Quang Si\u00eau ph\u00f2 vua Duy T\u00e2n xu\u1ea5t b\u00f4n. Ch\u00ednh \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f5ng vua Duy T\u00e2n b\u0103ng th\u00e0nh trong \u0111\u00eam kh\u1edfi ngh\u0129a n\u0103m B\u00ednh Th\u00ecn (1916). VI th\u1ebf \u00f4ng b\u1ecb gi\u1eb7c Ph\u00e1p b\u1eaft c\u00f9ng v\u00f3i c\u00e1c \u00f4ng Th\u00e1i Phi\u00ean, Tr\u1ea7n Cao V\u00e2n, Phan Th\u00e0nh T\u00e0i, T\u00f4n Th\u1ea5t \u0110\u1ec1, Nguy\u1ec5n Quang Si\u00eau. T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u b\u1ecb k\u1ebft \u00e1n h\u00ecnh, h\u00e0nh quy\u1ebft v\u00e0o ng\u00e0y 17 th\u00e1ng 5 n\u0103m 1916. Ri\u00eang \u00f4ng may m\u1eafn tho\u00e1t ch\u1ebft nh\u1edd uy th\u1ebf c\u1ee7a th\u00e2n ph\u1ee5 v\u00e0 Th\u01b0\u1ee3ng th\u01b0 B\u1ed9 H\u00ecnh H\u1ed3 \u0110\u1eafc Trung m\u00e0 ch\u1ec9 b\u1ecb \u00e1n t\u00f9 10 n\u0103m, nh\u01b0ng th\u1ef1c d\u00e2n Ph\u00e1p giam gi\u1eef \u00f4ng t\u1edbi v\u00e0i ch\u1ee5c n\u0103m m\u1edbi th\u1ea3. \u00d4ng tr\u1edf v\u1ec1 th\u00ec phong tr\u00e0o Vi\u1ec7t Minh \u0111ang l\u00ean cao, \u00f4ng t\u00edch c\u1ef1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng v\u00e0 tham gia T\u1ed5ng kh\u1edfi ngh\u0129a Th\u00e1ng T\u00e1m n\u0103m 1945. \u0110\u00eam 1 th\u00e1ng 8 n\u0103m Gi\u00e1p Th\u00ecn (1946) \u00f4ng b\u1ecb ch\u1ebft m\u1ed9t c\u00e1ch th\u00ea th\u1ea3m. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e1ng \u1edf ngh\u0129a \u0111\u1ecba L\u00ea t\u1ed9c c\u00f9ng v\u1edbi cha m\u1eb9, anh l\u00e0 L\u00ea C\u1ea3nh H\u00e0n t\u1ea1i ph\u01b0\u1eddng B\u1eafc M\u1ef9 An, qu\u1eadn S\u01a1n Tr\u00e0, th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 N\u1eb5ng.","T\u00c0I LI\u1ec6U BI\u00caN SO\u1ea0N CH\u00cdNH S\u00e1ch l\u1ecbch s\u1eed: - L\u1ecbch s\u1eed Vi\u1ec7t Nam t\u1eeb 1858 \u0111\u1ebfn 1894 - Vi\u1ec7t s\u1eed c\u01b0\u01a1ng m\u1ee5c ti\u1ebft y\u1ebfu - \u0110\u1ea1i Nam th\u1ef1c l\u1ee5c ch\u00ednh bi\u00ean, t\u1eadp 34, 35, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i, 1974. - C\u00f4ng v\u0103n t\u1ea5u t\u1eadp, k\u00fd hi\u1ec7u A545, Th\u01b0 vi\u1ec7n Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i. - H\u00e0 N\u1ed9i th\u1ee7 \u0111\u00f4 n\u01b0\u1edbc C\u1ed9ng h\u00f2a x\u00e3 h\u1ed9i ch\u1ee7 ngh\u0129a Vi\u1ec7t Nam, Tr\u1ea7n Qu\u1ed1c V\u01b0\u1ee3ng ch\u1ee7 bi\u00ean, NXB Qu\u00e2n \u0111\u1ed9i Nh\u00e2n d\u00e2n. - H\u1ed9i \u0111\u1ed3ng l\u1ecbch s\u1eed H\u00e0 B\u1eafc: L\u1ecbch s\u1eed H\u00e0 B\u1eafc t\u1eadp I. - Ban nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed T\u1ec9nh \u1ee7y Ngh\u1ec7 T\u0129nh, Nh\u1eefng m\u1ea9u chuy\u1ec7n v\u00e0 th\u1eddi ni\u00ean thi\u1ebfu c\u1ee7a B\u00e1c H\u1ed3, NXB S\u1ef1 th\u1eadt, 1985. - L\u1ecbch s\u1eed 80 n\u0103m ch\u1ed1ng Ph\u00e1p. - H\u00e0 Nam nh\u00e2n v\u1eadt l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 v\u0103n h\u00f3a - Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u1ea7u: Ch\u1ed1ng x\u00e2m l\u0103ng quy\u1ec3n I, II, NXB X\u00e2y d\u1ef1ng, H\u00e0 N\u1ed9i 1956 - T\u00f4n Quang Phi\u1ec7t: Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u v\u00e0 m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n l\u1ecbch s\u1eed ch\u1ed1ng Ph\u00e1p c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n Vi\u1ec7t Nam, NXB V\u0103n h\u00f3a, H\u00e0 N\u1ed9i, 1958. - D\u01b0\u01a1ng Kinh Qu\u1ed1c: Vi\u1ec7t Nam nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed, t\u1eadp I, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i. - Nguy\u1ec5n Phan Quang - L\u00ea H\u1eefu Ph\u01b0\u1edbc: Kh\u1edfi ngh\u0129a Tr\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ecbnh, NXB Th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u1ed3 Ch\u00ed Minh, 1989. - Phan Tr\u1ea7n Ch\u00fac - L\u00ea Qu\u1ebf: Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng, NXB Qu\u1ed1c V\u0103n, H\u00e0 N\u1ed9i, 1946. - Ban li\u00ean l\u1ea1c C\u1ef1u chi\u1ebfn binh Vi\u1ec7t Nam \u1edf C\u0103mpuchia th\u1eddi k\u1ef3 1945- 1954: Qu\u00e2n t\u00ecnh nguy\u1ec7n Vi\u1ec7t Nam \u1edf C\u0103mpuchia th\u1eddi k\u1ef3 1945-1954. - Phan Khoang: Vi\u1ec7t Nam Ph\u00e1p thu\u1ed9c s\u1eed, S\u00e0i G\u00f2n 1974. - \u0110\u00e0o \u0110\u0103ng V\u1ef9: Nguy\u1ec5n Tri Ph\u01b0\u01a1ng, B\u1ed9 V\u0103n h\u00f3a - Gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 thanh ni\u00ean, S\u00e0i G\u00f2n, 1974. - Ph\u1ea1m V\u0103n S\u01a1n: Qu\u00e2n d\u00e2n Vi\u1ec7t Nam ch\u1ed1ng T\u00e2y x\u00e2m, S\u00e0i G\u00f2n, 1963. - Nguy\u1ec5n V\u0103n H\u1ea7u: Cu\u1ed9c kh\u1edfi ngh\u0129a B\u1ea9y Th\u01b0a, T\u00e2n Sinh, S\u00e0i G\u00f2n, 1956. S\u00e1ch V\u0103n h\u1ecdc: - Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u to\u00e0n t\u1eadp, nxb Thu\u1eadn H\u00f3a - Th\u01a1 v\u0103n y\u00eau n\u01b0\u1edbc n\u1eeda sau th\u1ebf k\u1ef7 XIX, NXB V\u0103n h\u1ecdc, H\u00e0 N\u1ed9i, 1970. - Th\u01a1 v\u0103n y\u00eau n\u01b0\u1edbc Nam B\u1ed9. - D\u01b0\u01a1ng Qu\u1ea3ng H\u00e0m: V\u0103n h\u1ecdc s\u1eed y\u1ebfu, nha H\u1ecdc ch\u00ednh \u0110\u00f4ng Ph\u00e1p, H\u00e0 N\u1ed9i, 1943. - \u0110\u1ea1i Nam ch\u00ednh bi\u00ean li\u1ec7t truy\u1ec7n, Qu\u1ed1c s\u1eed qu\u00e1n tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - Phan B\u1ed9i Ch\u00e2u ni\u00ean bi\u1ec3u - Truy\u1ec7n Tr\u01b0\u01a1ng \u0110\u1ecbnh - \u00d4ng Ngh\u00e8, \u00f4ng C\u1ed1ng tri\u1ec1u Nguy\u1ec5n - S\u01a1n Nam: B\u1ebfn Ngh\u00e9 x\u01b0a, NXB Tr\u1ebb 1997. - Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u00e1p: L\u01b0\u1ee3c truy\u1ec7n c\u00e1c t\u00e1c gia Vi\u1ec7t Nam. Nxb Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i, H\u00e0 N\u1ed9i, 1971. - Ph\u1ea1m Ph\u00fa Th\u1ee9 v\u1edbi t\u01b0 t\u01b0\u1edfng Canh t\u00e2n, NXB \u0110\u00e0 N\u1eb5ng, 1995. - Tr\u1ea7n V\u0103n Gi\u00e1p: T\u00ecm hi\u1ec3u kho s\u00e1ch H\u00e1n N\u00f4m, t\u1eadp II, NXB Khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i, H\u00e0 N\u1ed9i, 1969.","- Nh\u00f3m Tr\u00e0 L\u0129nh: \u0110\u1eb7ng Huy Tr\u1ee9: Con ng\u01b0\u1eddi v\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea9m, NXB Th\u00e0nh ph\u1ed1 H\u1ed3 Ch\u00ed Minh, 1990. - K\u1ef3 Xuy\u00ean V\u0103n Sao, b\u1ea3n d\u1ecbch c\u1ee7a L\u00ea Th\u01b0\u1edbc. - V\u0103n h\u1ecdc y\u00eau n\u01b0\u1edbc c\u00e1ch m\u1ea1ng H\u00e0 Nam Ninh. - Ph\u1ea1m Th\u1eadn Du\u1eadt to\u00e0n t\u1eadp, Nxb V\u0103n h\u00f3a Th\u00f4ng tin, H\u00e0 N\u1ed9i, 2000. - Danh nh\u00e2n Th\u00e1i B\u00ecnh. - C\u00e1c nh\u00e0 khoa b\u1ea3ng Vi\u1ec7t Nam. - V\u00e8 Th\u00e1i B\u00ecnh. - V\u0169 Ng\u1ecdc Kh\u00e1nh: Giai tho\u1ea1i \u00f4ng \u0111\u1ed3, Nxb Thanh ni\u00ean, H\u00e0 N\u1ed9i, 2002. \u0110\u1ecba ch\u00ed: - \u0110\u1ecba ch\u00ed B\u1ebfn Tre S\u00e1ch ti\u1ebfng Ph\u00e1p: - Andr\u00e9 Massen: \\\"H\u00e0 N\u1ed9i, giai \u0111o\u1ea1n 1873 - 1888\\\". - Dulleman: Cu\u1ed9c chi\u1ebfn tranh ch\u1ed1ng c\u01b0\u1edbp b\u00f3c - Histoire militaire de l'Indochine Francais - Parlin Histoire de la Cochindume - Toboulel: Le geste francais en Indochine - P.Vial: Les premi\u00e8r\u00e8 ann\u00e9es de la Cochine (Nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u \u1edf Nam K\u1ef3). - Annales de la, prapagagation de la Foi - L'Amiral Dp\u00e9et la conqu\u00eate du Ton Kin Dideb. - Histoire militaire de l'Indochinoir - Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u1edf B\u1eafc K\u1ef3 v\u00e0 vi\u1ec7c can thi\u1ec7p c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p. - X\u1ee9 B\u1eafc K\u1ef3 v\u00e0 s\u1ef1 can thi\u1ec7p c\u1ee7a Ph\u00e1p (b\u1ea3n d\u1ecbch th\u01b0 vi\u1ec7n KHXH). S\u00e1ch ti\u1ebfng Nga: - K.Xtannhin K\u00eavich: V\u00f2ng quanh th\u1ebf gi\u1edbi tr\u00ean l\u1ea7u Co\u00f3c xin: Tuy\u1ec3n t\u1eadp t\u00e1c ph\u1ea9m, 1977. S\u00e1ch ti\u1ebfng Trung Qu\u1ed1c: - D\u01b0\u01a1ng s\u1ef1 th\u1ee7y m\u1ea1t: B\u1ea3n d\u1ecbch c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc T\u1ed5ng h\u1ee3p, H\u00e0 N\u1ed9i. - Chi\u1ebfn tranh Trung - Ph\u00e1p, quy\u1ec3n 7. B\u00e1o c\u00e1o: - B\u00e1o c\u00e1o c\u1ee7a c\u00f4ng s\u1ee9 Th\u00e1i B\u00ecnh \u00d4 e (Auer), h\u1ed3 s\u01a1 s\u1ed1 71, 844, F6, 686, C\u1ee5c l\u01b0u tr\u1eef Trung \u01b0\u01a1ng. - Sim\u00f4ni: B\u00e1o c\u00e1o g\u1eedi To\u00e0n quy\u1ec1n \u0110\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng. - Th\u01b0 t\u00edn ch\u00ednh tr\u1ecb (Contes pondances pliliquen) (Th\u01b0 c\u1ee7a De Vile g\u1eedi cho Henririvi\u00e8re). T\u1ea1p ch\u00ed: - T\u1ea1p ch\u00ed Nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed c\u00e1c s\u1ed1 3\/1977; S\u1ed1 2\/1990, s\u1ed1 4\/199\u1ed1 6\/2000. - T\u1ea1p ch\u00ed X\u01b0a v\u00e0 nay s\u1ed1 223 th\u00e1ng 1\/2004; s\u1ed1 223\/2005. - T\u1ea1p ch\u00ed To\u00e0n c\u1ea3nh s\u1ed1 5\/1999. Gia ph\u1ea3: - Gia ph\u1ea3 h\u1ecd L\u00ea Xu\u00e2n \u1edf R\u1ea1ch Gi\u00e1."]


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook