องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์อัมพาต

พิธกี ารครอบครูรับมอบตวั ศิษย์ หมอสง่าจะทำพิธีครอบครูให้กับลูกหลานในวันเดียวกับวันไหว้ครู สงิ่ ของทล่ี กู ศษิ ยจ์ ะตอ้ งเตรยี มมาประกอบดว้ ย ขา้ วสาร เกลอื กลว้ ยนำ้ วา้ ๑ หว ี ดอกไม้ ธปู เทยี น หมากพลู ผา้ ขาว นำ้ มนั มะพร้าว และเงนิ ๑๒ บาท สง่ิ ของที่ใช้ในพธิ ีครอบครูรบั มอบตัวศษิ ย์ บทท่ี ๒ 99 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของศูนยเ์ รียนรู้การแพทยพ์ น้ื บ้าน หมอสงา่ พนั ธ์สุ ายศรี จงั หวัดพระนครศรอี ยุธยา

ยกถาดบชู าครูเพอื่ ขอเปน็ ศษิ ย์ 100 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้นื บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

พิธเี สกนำ้ มนต์และนำ้ มนั บทท่ี ๒ 101 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของศูนยเ์ รียนร้กู ารแพทยพ์ ื้นบ้าน หมอสง่า พนั ธุ์สายศรี จังหวัดพระนครศรีอยธุ ยา

นำน้ำมนต์ท่ีผา่ นการปลุกเสกมาลูบเท้าให้กบั ศษิ ย์ 102 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ น้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

ทำพธิ เี หยยี บไฟและเจมิ เทา้ เจมิ มอื และเจมิ หน้าผาก บทท่ี ๒ 103 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของศนู ย์เรยี นรู้การแพทยพ์ ้นื บา้ น หมอสง่า พันธุส์ ายศรี จังหวัดพระนครศรอี ยธุ ยา

พรมน้ำมนต์ให้พรเป็นขัน้ ตอนสดุ ทา้ ย 104 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทย์พนื้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

๓บทที่ การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของ เครือขา่ ยหมอพื้นบา้ นตำบลวังชัย อำเภอน้ำพอง จงั หวัดขอนแก่น บทท่ี ๓ 105 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครือข่ายหมอพนื้ บา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จังหวัดขอนแก่น

๓ 106 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้นื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

บทนำ ปัจจุบันธรรมชาติและวัฒนธรรมได้เส่ือมโทรมลง เน่ืองจากการ เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วทั้งด้านเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อม ทำให้ คนไทยต้องเผชิญกับปัญหาท่ีหลากหลายและรุนแรง รูปแบบการเจ็บป่วยของ คนไทยได้เปลย่ี นแปลงจากโรคติดตอ่ มาเป็นโรคไมต่ ิดตอ่ กนั มากขน้ึ จากปัญหา กอ่ โรคทเ่ี กดิ จากพฤตกิ รรมสขุ ภาพทไ่ี มเ่ หมาะสมและความเครยี ด เชน่ โรคมะเรง็ โรคเอดส์ เบาหวาน ความดันโลหติ สงู โรคหัวใจ อบุ ัตเิ หตุ และปญั หาสขุ ภาพจิต เป็นตน้ ผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาตเป็นปัญหาหน่ึงของคนในสังคมปัจจุบัน เนื่องจากเปน็ โรคไมต่ ดิ ตอ่ เร้อื รัง ท่ีเกิดจากพฤติกรรม ภาวะความเครยี ดในการ ดิ้นรนต่อสู้เอาตัวรอดให้อยู่ได้ในสังคมปัจจุบัน และวัฒนธรรมการอยู่แบบ พ่งึ พาอาศัยกนั ไดเ้ รม่ิ หดหายไปจากสังคมไทย วฒั นธรรมการกนิ ที่เปล่ียนแปลง ไป จากการกินพืชผักพ้ืนบ้านอาหารพ้ืนเมือง สู่การกินอาหารจานด่วนและ การกนิ ตามแบบวฒั นธรรมตะวนั ตกมากข้นึ จงึ ส่งผลให้จำนวนผู้ปว่ ยอัมพฤกษ์ อัมพาตมีมากข้ึน ในปี พ.ศ.๒๕๕๒ อำเภอน้ำพองมีผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาต ๑๗๖ ราย โรงพยาบาลน้ำพองร่วมกับเครือข่ายบริการสุขภาพอำเภอน้ำพอง ได้จัดบริการดูแลรักษาผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาตท้ังเชิงรุกและเชิงรับ เช่น ตรวจประเมินและรักษาในโรงพยาบาล การฟื้นฟูสภาพร่างกายผู้ป่วยด้วยการ แพทยแ์ ผนไทยและกายภาพบำบัดทั้งในโรงพยาบาลและชุมชน กิจกรรมอบรม อาสาสมัครดูแลผู้พิการในชุมชน แต่ผู้ป่วยยังคงแสวงหาทาเลือกในการรักษา และฟน้ื ฟสู ภาพรา่ งกายเพ่อื ให้ตนกลับมาเปน็ ปกติ บทที่ ๓ 107 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครือขา่ ยหมอพนื้ บา้ นตำบลวงั ชัย อำเภอน้ำพอง จังหวดั ขอนแกน่

หมอนวดพ้ืนบ้านเป็นอีกทางเลือกหนึ่งในการดูแล รักษา ฟ้ืนฟู สภาพร่างกายผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต ที่สำคัญ เป็นการดูแลแบบองค์รวม เชอ่ื มโยงกับบริบทของวัฒนธรรมในชุมชน ไมไ่ ด้เน้นเฉพาะรา่ งกายท่กี ำลงั ป่วย แต่ยังเน้นเยียวยาสภาพจิตใจท่ีท้อแท้หมดหวังของผู้ป่วยและญาติ จึงทำให้ ผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาตเลือกท่ีจะให้หมอพื้นบ้านเป็นผู้รักษาและดูแลตนเอง มากกว่าการแพทย์แผนปัจจุบัน ด้วยบริบทในการดูแลเสมือนญาติ ให้ความ อบอนุ่ เปน็ กันเอง พดู ใหค้ วามหวัง ให้กำลงั ใจ และญาติมสี ว่ นรว่ มในการดแู ล อย่างใกล้ชิด และด้วยความศรัทธาจากช่ือเสียงและประสบการณ์ที่ได้ยินมา ทำใหม้ คี วามหวงั ทจี่ ะกลบั คนื สสู่ ภาพเหมอื นเดมิ หรอื อยา่ งนอ้ ยขอใหช้ ว่ ยเหลอื ตนเองได้ ไมเ่ ปน็ ภาระแกค่ นในครอบครวั 108 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทย์พ้ืนบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

ข้อมูลทั่วไปอำเภอนำ้ พอง อำเภอน้ำพองมพี ้นื ท่ี ๘๒,๖๕๖ ตารางกิโลเมตร ลกั ษณะเป็นทีร่ าบสูง มีแม่น้ำพองไหลผ่าน การคมนาคมสะดวก อยู่ห่างจากตัวจังหวัดขอนแก่น ประมาณ ๕๐ กิโลเมตร สภาพภูมอิ ากาศกงึ่ รอ้ นสลับแห้งแล้ง ทศิ เหนอื ตดิ กบั อ.เขาสวนกวาง ทิศใต้ติดกับ อ.เมือง ทิศตะวันออก ติดกับ อ.กระนวน ทิศตะวันตก ติดกับ อ.อุบลรัตน์ จ.ขอนแก่น ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบ อาชพี เกษตรกรรม เชน่ ทำนา ทำไรอ่ อ้ ย มชี ลประทานครอบคลมุ พน้ื ที่ ๔๙,๖๙๐ ไร่ รายได้เฉล่ีย ๒๐,๓๙๕ บาท/คน/ปี มีโรงงาน ๑๑ แห่ง จัดเป็นแหล่ง อุตสาหกรรมแห่งหน่ึง โดยเฉพาะอุตสาหกรรมผลิตน้ำตาล ธนาคารพาณิชย์ บทท่ี ๓ 109 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครือขา่ ยหมอพ้ืนบา้ นตำบลวังชัย อำเภอนำ้ พอง จงั หวัดขอนแก่น

๔ แห่ง สหกรณ์ ๕ แหง่ โรงพยาบาลชมุ ชน ๖๐ เตียง ๑ แห่ง ศนู ยบ์ รกิ าร สุขภาพชุมชนหลัก ๑๓ แห่ง ศูนย์บริการสุขภาพชุมชนระดับรอง ๕ แห่ง คลินิกเอกชน ๖ แห่ง คลินิกทนั ตกรรม ๒ แหง่ รา้ นขายยาแผนปัจจุบนั ๘ แห่ง ร้านขายยาแผนโบราณ ๑ แหง่ ศูนย์สาธารณสขุ มูลฐานชุมชน ๑๖๘ แห่ง อาสาสมคั รสาธารณสขุ ประจำหมู่บ้าน ๒,๒๒๓ คน สถานอี นามัยตำบลวังชัย อำเภอน้ำพอง จงั หวดั ขอนแก่น มพี น้ื ทรี่ บั ผดิ ชอบ ๑๖ หมบู่ า้ น ประชากร ๑๐,๓๕๓ คน จากการสำรวจ พบหมอพ้ืนบา้ น ๕๗ คน แยกตามประเภท ดังนี้ ๑. หมอนวดแผนโบราณ จำนวน ๘ คน ๒. หมอจำ้ – หมอสูตร จำนวน ๑๑ คน ๓. หมอเปา่ นำ้ มนต์ จำนวน ๒๑ คน ๔. หมอยาสมนุ ไพร จำนวน ๑๒ คน ๕. หมอดู จำนวน ๒ คน ๖. หมอธรรม จำนวน ๓ คน การศึกษาองค์ความรู้และภูมิปัญญาหมอนวดพ้ืนบ้านในการดูแล รักษา อัมพฤกษ์ อัมพาต ได้เลือกพ้ืนที่ตำบลวังชัย อำเภอน้ำพอง จังหวัด ขอนแก่น เนือ่ งจากมีหมอพ้ืนบา้ นจำนวนมาก และไดค้ ัดเลอื กหมอพื้นบ้านทมี่ ี ความรคู้ วามชำนาญในการรักษาผปู้ ่วยอัมพฤกษ์อมั พาต จำนวน ๔ กรณี ไดแ้ ก่ ๑) หมอแดง เทยี มอนั ๒) หมอวมิ ล วุฒเิ สน ๓) หมอหวอง ทองดี และ ๔) หมอธงชัย แท่นนรินทร์ ทำการศึกษาโดยการรวบรวมองค์ความรู้ของหมอ พ้ืนบ้านแต่ละท่าน และประเมินประสิทธิผลการรักษาผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาต จากการตดิ ตามอาการ สงั เกต และสมั ภาษณผ์ ปู้ ว่ ยและญาติ 110 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้ืนบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

หมอพ้ืนบ้านรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ตำบลวงั ชยั อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแกน่ ๑) หมอแดง เทยี มอัน จากหนุ่มบ้านนาต้องเดินทางจากลูกเมีย มาเส่ียงโชคและหา งานทำท่ีเมืองกรุง เพ่ือหารายได้ไปจุนเจือครอบครัว ชีวิตในกรุงเทพฯ ต้องพบกับความลำบาก ต่อสู้ อดทนทำงานหนัก ขยัน มัธยัสถ์ อดออม เพื่อ สะสมเงินที่ได้จากหยาดเหง่ือแรงงานส่งเป็นค่าเล้ียงดูและการศึกษาบุตรท่ี ต่างจังหวัด เป็นจุดเริ่มต้นของชีวิตของ นายแดง เทียมอัน ให้มาพบกับความ เปล่ียนแปลงของชีวิตจากจับกังผู้สู้งานหนัก มาเป็นหมอนวดพื้นบ้านผู้มี ชื่อเสียงเป็นที่ยอมรับของชุมชน และเป็นที่พึ่งพาด้านสุขภาพให้กับผู้ป่วย ท่ีแสวงหาทางเลอื กในดูแลการรกั ษาสขุ ภาพ ๑. ประวตั ิท่วั ไป หมอแดง เทยี มอนั อายุ ๕๕ ปี เกิดท่ีอำเภอน้ำพอง จังหวัด ขอนแก่น ปัจจุบันอยู่บ้านเลขท่ี๑๒๖ หมู่ที่ ๑๓ ตำบล วังชัย อำเภอน้ำพอง จั ง ห วั ด ข อ น แ ก่ น ส ม ร ส กั บ นางประครอง เทียมอัน มบี ตุ ร ๓ คน เป็นหญิง ๒ คน เป็นชาย ๑ คน จบการศึกษาระดับประถมศึกษา นับถือศาสนาพุทธ ประกอบอาชีพหลักคือ ทำนา และ หมอนวดพื้นบ้าน ตำบลวงั ชยั รายไดเ้ ฉล่ยี ของครอบครวั ประมาณ ๑๕,๐๐๐ บาท/เดือน ปัจจุบันอาศัยอยู่กับภรรยา และหลาน ๑ คน ลูกสาว ๒ คน ไปทำงานต่างจังหวัด ลูกชายคนเล็กเป็นทหารเกณฑ์ ๒ ปี ดำเนินชีวิตแบบ บทท่ี ๓ 111 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของเครือข่ายหมอพน้ื บ้านตำบลวงั ชัย อำเภอน้ำพอง จงั หวดั ขอนแกน่

เรียบง่าย ทำนา ทำสวนและทำหน้าท่ีหมอพ้ืนบ้านดูแลสุขภาพชุมชน ควบคู่กันไป ไม่มีบทบาทหน้าที่อื่นในสังคม ชอบช่วยเหลือชุมชนโดยไม่รับ ตำแหน่งใดๆ ทางสังคม นอกจากเป็นหมอพื้นบ้านที่มีช่ือเสียง มีผู้มารับ บริการทง้ั ในพน้ื ทีแ่ ละต่างจงั หวัด ๒. ประวัตกิ ารเป็นหมอนวดพื้นบา้ น หมอแดงเป็นคนขยันสู้ชีวิตเร่ิมหักเหจากการเป็นจับกังมาเป็น หมอนวดเมื่อปี ๒๕๒๑ โดยได้รับการถ่ายทอดความรู้การนวดแบบจี้เส้นจาก ซินแสซ่ึงเป็นหมอชาวจีน (หมอแดงเรียกตาแป๊ะ) ในขณะนั้นหมอแดงเดินทาง เข้าไปทำงานรับจ้างในกรุงเทพฯ และเชา่ บา้ นซนิ แสอยู่ ด้วยความขยัน อดทน ไม่เก่ียงงานของหมอแดง ทำให้ซินแสรักและเมตตาหมอแดงเหมือนลูกหลาน จงึ ชวนใหม้ าฝึกเรียนนวด หมอแดงไดม้ อบตัวเปน็ ศิษย์เพื่อรับการถา่ ยทอดวิชา การนวดแบบจ้ีเส้น จบั เส้นกบั ซนิ แสชาวจีน คร้งั แรกมีการฝกึ กำลงั นิว้ เพ่อื เพิม่ ความแข็งแรงของน้ิวโดยการกำคลึงมะนาว และฝึกจ้ีลงจุด จับเส้น ขยายเส้น ตามที่ครูสอน หมอแดงบอกว่าในระยะแรกๆท่ีฝึกนวด หมอแดงเจ็บน้ิวจน กำมือปนั้ ข้าวเหนียวกินไมไ่ ด้ เพราะการนวดแบบจเ้ี ส้นจะใช้น้วิ อยา่ งเดยี วไม่ใช้ อวัยวะอื่นๆ จึงต้องฝึกนิ้วให้แข็งแรง ถ้านิ้วไม่แข็งแรงจะเป็นอันตรายต่อ ผู้ถูกนวด หมอแดงได้เรียนรู้และ ฝึกทักษะเพื่อให้เกิดความชำนาญ อยูฝ่ ึกนวดอยกู่ บั ซินแสประมาณ ๒ ปี ฝึกนวดจนชำนาญแต่ยังไม่กล้ารักษา ใคร จนกระทง่ั มีคนที่รจู้ ักกบั หมอแดง เป็นกระดูกทับเส้นประสาทไขสันหลัง มีอาการปวด ชาและอ่อนแรงที่ขา มาขอให้หมอแดงนวดรักษาให้ หมอแดงจึงลองนวดรักษาให้ประมาณ ๒ – ๓ คร้ัง ปรากฏว่าอาการของเพื่อนหมอแดงดีข้ึน ทำให้หมอแดง ดีใจมากเกิดความมั่นใจและภูมิใจที่ตนสามารถช่วยคนอื่นให้คลายจากความ เจบ็ ปวด และมีอาการดขี ึน้ ได้ 112 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทย์พนื้ บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

ประมาณปี ๒๕๒๔ หมอแดงได้กลับมาอยู่ที่บ้าน ในระยะแรก ไม่ได้นวดประจำที่บ้านได้เดินสายรักษาคนไข้ตามโรงพยาบาลศูนย์ขอนแก่น โรงพยาบาลศรีนครินทร์ และต่างจังหวัด เม่ือมีญาติคนไข้ร้องขอและมารับ ใหเ้ ดนิ ทางไปดแู ลผปู้ ว่ ยตามบา้ นและสถานทตี่ า่ งๆ และตอ้ งเดนิ ทางไปทำงานท่ี โรงโม่หินกับเถ้าแก่เฮงเพ่ือหาเงินส่งเสียลูกๆ ท่ีกำลังเรียน เม่ือหมอแดง กลับมาอยู่บ้าน ได้ดูแลสุขภาพคนในชุมชนจนมีช่ือเสียงมีผู้ที่มารับการรักษา อาการดีขึ้น พูดบอกปากต่อปาก ทำให้มีคนมารับการรักษาท่ีบ้านเพิ่มข้ึน ท้ังในอำเภอ นอกอำเภอและต่างจังหวัด ในบางครั้งเดินทางมาก็ไม่พบกับ หมอแดง เพราะมีคนมารับไปนวดตามบ้าน โรงพยาบาล หรือบางทีไปนวด ตามต่างจังหวัด ทำให้หมอแดงเกิดความรู้สึกผิดและสงสารคนท่ีตั้งใจมาหา ตนที่บ้าน จึงตัดสินใจลาออกจากโรงโม่และไม่เดินสายนวดตามสถานที่ต่างๆ กลับมาเป็นหมอนวดพื้นบ้านประจำอยู่ท่ีบ้านช่วยเหลือผู้คนให้คลายทุกข์และ หายจากอาการเจบ็ ปวด จนเปน็ ท่ยี อมรบั ของสงั คมและมชี ือ่ เสียงทัง้ ในจังหวดั และตา่ งจังหวัด รวมระยะเวลาในการเป็นหมอนวดพนื้ บ้านทั้งหมด ๒๓ ปี การปฏิบัติตนของหมอนวด ๑. ไม่เรยี กรอ้ งคา่ รกั ษา แลว้ แตผ่ ู้รบั บรกิ ารพงึ พอใจมอบให้ ๒. ไม่ดม่ื สุราและของมนึ เมา ๓. ใสใ่ จดแู ลผูท้ ่มี าหาตามอาการไมเ่ ลือกปฏบิ ัติ ไมก่ ำหนดเวลา ดูแลจนกว่าจะดขี น้ึ ไม่โลภหรือเห็นแก่ลาภ การนวดแต่ละคนใช้เวลาประมาณ ๑ ชวั่ โมง ผู้มารับการรกั ษา วนั ละประมาณ ๕-๑๐ คน/วัน หมอแดงนวด รกั ษาคนเดียวไมม่ ีผู้ชว่ ย ๓. กระบวนการและข้นั ตอนการรกั ษา อัมพฤกษ์ อัมพาต หมอแดงได้ใหค้ วามหมายของการเป็นอมั พฤกษ์ อมั พาต ดงั นี้ บทที่ ๓ 113 การดแู ลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครือข่ายหมอพื้นบ้านตำบลวงั ชยั อำเภอน้ำพอง จงั หวัดขอนแก่น

อัมพฤกษ์ อัมพาต เกิดจากเส้นเลือด/เส้นประสาทบริเวณ ก้านสมองตีบตัน มีเลือดไปเล้ียงสมองไม่เพียงพอ จึงมีลมเข้าแทรก ทำให้ แขนขาอ่อนแรง สามารถตรวจสอบได้จากการสัมผัสบริเวณใต้ติ่งหูจะพบว่า เสน้ เลอื ดตีบข้างซ้ายหรือขวาผู้ปว่ ยจะมีอาการออ่ นแรงด้านตรงขา้ ม และมีการ ตรวจขอบสะบกั แนวกลา้ มเนอ้ื หลงั ร่วมดว้ ย การตรวจร่างกายและการวนิ จิ ฉยั โรค ข้นั ตอนการตรวจ ตรวจดูร่างกายจากการสังเกต สอบถามสาเหตุและอาการ จากผู้ปว่ ย/ญาติ ใช้น้ิวคลำ/แตะดูเส้นเลือดเส้นประสาทบริเวณคอ ใต้ติ่งหู วา่ เส้นตีบหรอื ไม่ ตรวจดูกล้ามเนื้อบ่าบริเวณขอบสะบักบน และแนวเส้นหลัง วา่ แขง็ หรือไมป่ ระกอบคำวนิ จิ ฉัย ตรวจดูเส้นเลือดบริเวณแขนและขา เปรียบเทียบกับข้างท่ี ปกตวิ า่ เสน้ จมมากนอ้ ยเพียงใด ตรวจชพี จรบริเวณขมบั วา่ ๒ ขา้ ง เต้นเท่ากันหรอื ไม่ ข้ันตอนการรักษากรณหี มอแดง หมอแดงใช้วิธีการรักษาโดยการนวดแบบ “จ้ีเส้น” โดยใช้น้ิว กดเน้นจุดน้ันๆ การจับเส้นและขยายเส้นให้อ่อนลง โดยมีจุดเน้นท่ีสำคัญคือ จุดใต้ตง่ิ หู ขอบสะบกั บน สลกั เพชร ใต้เขา่ ข้อศอก ข้อมือ น้วิ มือและข้อเทา้ และนวดคลายแนวหลัง แขนขาทั้ง ๒ ข้าง กรณีท้องผูกจะนวดหลังบริเวณ เอวช่วย หมอแดงจะไม่นวดทอ้ งเพราะวา่ ทอ้ งมอี วยั วะภายในมากมายอาจเป็น อันตรายร้ายแรงได้ หมอแดงใช้น้ำมันมวยทาร่วมกับการนวดด้วย หมอแดง บอกว่าที่ใช้น้ำมันมวยเพราะซึมเข้าใต้ผิวหนังได้เร็ว ความร้อนจากน้ำมันมวย ช่วยให้กล้ามเนื้อขยายตัวได้เร็ว ลดอาการปวดขณะนวด มีการจัดกระดูกเพ่ือ 114 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ น้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ช่วยให้เกิดช่องว่างระว่างกระดูก การไหลเวียนดีขึ้น เยื่อกระดูกหมอนรอง กระดูกฟ้ืนตัว และมีการใช้คำพูดเพื่อให้กำลังใจผู้ป่วย โดยยกตัวอย่างกรณี ผู้ป่วยท่ีมีอาการมากกว่ามานวดรักษาแล้วมีอาการดีขึ้นและช่วยเหลือตัวเองได้ ซ่ึงเป็นวธิ สี ร้างขวญั กำลงั ใจใหผ้ ู้ปว่ ยและญาติท่กี ำลังทอ้ แทส้ ิ้นหวัง มีความหวงั มากข้นึ และเสริมพลงั ในการต่อสู้กับโรคทเ่ี ปน็ อยู่ ในกรณีท่ีผู้ป่วยท่ีมาหา ถ้าหมอแดงตรวจพบว่ามีอาการซีด อ่อนแรงมาก หมอแดงจะจ่ายยาบำรุงเสริม ให้ไปต้มรับประทานที่บ้าน ตัวยาประกอบด้วย ฝางเสน ทองพันช่ัง เกียงปืน ช้างน้าว ว่านชักมดลูก ใช้อยา่ งละเท่าๆ กัน จุดการนวดทส่ี ำคัญ จุดเนน้ ท่สี ำคัญคือบริเวณใต้ตงิ่ หู ขอบสะบักบน และสลักเพชร การจัดกระดกู สนั หลงั เพ่ือเพมิ่ การไหลเวียน ให้ดีขึ้น บทท่ี ๓ 115 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครอื ข่ายหมอพื้นบา้ นตำบลวงั ชัย อำเภอน้ำพอง จงั หวัดขอนแกน่

การประเมนิ หลังการรักษา ๑. ประเมินจากตรวจเช็คจุดสำคัญ เช่น เส้นบริเวณคอใต้ต่ิงหู วา่ อ่อนตัวลงหรอื ไม่ ถา้ ยังไมอ่ อ่ นตัวจะจ้เี ส้นเพ่ิม ๒. ประเมินจากสอบถามและสีหน้าคนไข้และการทดสอบการ เคลอื่ นไหวของอวยั วะ ๓. ประเมินจากเส้นที่จม หมอจะตรวจดูบริเวณแขนและขา (หลงั มือ-หลังเทา้ ) ๔. ประเมินความสัมพันธ์การเต้นของชีพจรบริเวณขมบั ๒ ขา้ ง การใหค้ ำแนะนำ/ขอ้ หา้ ม ๑. หา้ มสุราและของมนึ เมา ถา้ ดม่ื สุราหมอแดงจะไมร่ กั ษาตอ่ ๒. แนะนำญาติ/ผู้ปว่ ยใหฝ้ กึ ยืน เดนิ และฝกึ กำลงั ของกลา้ มเนือ้ ๓. ระมัดระวังอย่าใหห้ กล้ม เพราะจะแก้ไขอยากข้ึน ๔. กระบวนการสืบทอด การสืบทอดความรู้การนวดของหมอแดง เป็นการสืบทอดภายใน ครอบครวั ภรรยาและบตุ รสาว ๒ คน ไดร้ ับการสบื ทอดการนวดจากหมอแดง แต่ไม่ชอบและฝึกกำลังน้ิวไม่ได้ ทำให้กำลังนิ้วไม่แข็งแรง จึงเลือกที่จะหา งานทำตามสายอาชีพท่ีตนได้ศึกษามา สำหรับบุตรชายคนเล็กได้สืบทอดและ ช่วยหมอแดงได้ระดับหน่ึง หมอแดงจึงฝากความหวังไว้กับลูกชายคนเล็กท่ีจะ สืบทอดการเป็นหมอพื้นบ้านแทนตน หมอแดงกล่าวว่า เม่ือลูกชายคนเล็ก ปลดจากทหารเกณฑ์ กลับมาบ้านจะฝึกฝนวิชาเพิ่มเติมให้ เพื่อสืบทอดไม่ให้ สญู หาย สำหรบั กรณกี ารถา่ ยทอดใหก้ บั คนนอกครอบครวั หมอแดงไมม่ ขี อ้ หา้ ม เพียงแต่สนใจและพร้อมท่ีจะรับการฝึกให้ ถ้ามีความต้ังใจเพ่ือนำความรู้ ไปชว่ ยเหลือผูอ้ น่ื ซึง่ ข้อสำคญั คอื กระดกู ตอ้ งแข็งแรง 116 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ื้นบา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

๒) หมอวิมล วฒุ เิ สน จากหนุ่มชาวนาชอบช่วยเหลือ สังคม ทำให้คนในชุมชนยอมรับและจากการ ปฏิบัติตัวเป็นคนดี ซื่อสัตย์ และบำเพ็ญ ประโยชน์ให้กับสังคมด้วยดีตลอดมา ทำให้ สวรรค์มีตาฟ้าเป็นใจ และสิ่งศักดิ์สิทธิ์เมตตา มอบหมายให้เป็นตัวแทนในการดูแลสุขภาพ ประชาชนผู้ที่กำลังอยู่ในห้วงทุกข์ ให้หลุดพ้น และผ่อนคลายจากความทุกข์ทเ่ี กิดข้นึ จากความเจบ็ ป่วยด้านสขุ ภาพ โดยปู่ลอื คำหาญซ่ึงเปน็ ส่ิงศกั ดิ์สทิ ธิ์คู่บา้ นค่เู มืองของชาวอำเภอนำ้ พอง ไดม้ าเข้าฝนั เพื่อ สอนการนวดรักษาให้กบั นายวิมล วุฒิเสน จนสามารถนวดรักษาผู้คนในชุมชน หายจากอาการเจบ็ ปว่ ยได้ เปน็ ทเี่ ลอื่ งลือและมชี ือ่ เสียงในฐานะหมอผบี อกหรือ หมอเทวดา ๑. ประวัติทวั่ ไป หมอวมิ ล วฒุ เิ สน อายุ ๕๓ ปี เกดิ ทอ่ี ำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแกน่ ปจั จบุ นั อยบู่ า้ นเลขที่ ๑๑๐ หมทู่ ี่ ๕ ตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแกน่ สมรสกบั นางทองใบ วฒุ เิ สน มบี ตุ ร ๕ คน เปน็ หญงิ ๓ คน ชาย ๒ คน หมอวมิ ล จบการศกึ ษาระดบั มธั ยมศกึ ษาตอนต้น นบั ถือศาสนาพุทธ ประกอบอาชพี หลัก คอื ทำนา เปน็ หมอนวดพน้ื บา้ นตำบลวงั ชยั รายไดเ้ ฉลยี่ ของครอบครวั ประมาณ ๒๐,๐๐๐ บาท/เดอื น ปัจจุบันอาศัยอยู่กับภรรยา ลูกชายคนเล็ก และหลาน ๑ คน ลูกคนอื่นๆ แต่งงานแยกครอบครัวไปอยู่ที่อ่ืน บทบาทหน้าท่ีอ่ืนในสังคมคือ เปน็ สมาชิกสภาองค์การบรหิ ารสว่ นทอ้ งถ่นิ และทำหน้าที่เปน็ หมอพื้นบ้านดแู ล สุขภาพประชาชนในชุมชน มีผู้มารับการรักษากับหมอวิมลที่บ้านท้ังในพื้นที่ และนอกพน้ื ที่ บทที่ ๓ 117 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของเครอื ขา่ ยหมอพ้ืนบา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น

๒. ประวัตกิ ารเป็นหมอนวดพืน้ บา้ น เริ่มเป็นหมอนวดเมื่อปี ๒๕๔๐ หมอวิมลเล่าให้ฟังว่าได้ความรู้ การนวดมาจากการนิมิต (ฝัน) ว่า ปู่ลือคำหาญซ่ึงเป็นสิ่งศักด์ิสิทธ์ของ ชาวอำเภอน้ำพอง มาแนะนำวิธีการนวดรักษาให้ในความฝัน พอต่ืนข้ึนมา จำวิธีการนวดได้และสามารถนวดรักษาคนอื่นได้ท้ังท่ีไม่เคยเรียนนวดมาก่อน จึงได้รับขนานนามว่าหมอนวดผีบอกหรือหมอเทวดา หมอวิมลบอกว่า เวลามีคนไข้มาหา ปู่ลือคำหาญจะมาเทียมให้ตนรู้ว่าคนไข้รายนี้จะต้องนวด อย่างไร กรณีทม่ี ีสิง่ เหนือธรรมชาติ เช่น ภูตผีปศี าจกระทำ ปู่จะเขา้ ร่างทรงของ ภรรยาหมอวิมล บอกสาเหตุที่เป็นและวิธีแก้ไขโดยท่ีภรรยาหมอวิมลจะ ไม่รู้สึกตัว ถ้ามีกรณีแบบนี้ภรรยาหมอวิมลจะต้องรีบกลับบ้านไม่ว่าจะอยู่ท่ี ทุ่งนาหรือท่ีอ่ืนใด โดยไม่รู้สึกตัวว่ากลับมาบ้านได้อย่างไร หมอวิมลเริ่มรักษา คนไข้โดยการนวดมาจนถึงปจั จบุ นั เปน็ เวลา ๑๒ ปี การปฏบิ ตั ติ นของหมอนวด ก่อนนวดจะระลึกถึงปู่ลือคำหาญให้มาช่วยในการนวดรักษา แตล่ ะครั้ง ผมู้ ารบั การรักษา ๑๐ - ๒๐ คน/วัน นวดรกั ษาคนเดยี วไมม่ คี นชว่ ย เน้นขอบสะบกั และจดุ ฐานคอ ใหค้ วามสำคัญกับการนวดทอ้ งและกระตุ้นประสาท แขนและขา 118 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทย์พื้นบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

๓. กระบวนการและข้ันตอนการรักษา อัมพฤกษ์ อมั พาต หมอวมิ ลให้ความหมายของการเปน็ อมั พฤกษ์ อมั พาต ดังนี้ ภาวะอัมพฤกษ์ อัมพาต อาการเริ่มแรกทอ้ งตึง ทอ้ งผูก ทำให้ ไม่ถ่ายอุจจาระเป็นเวลาหลายๆ วันติดต่อกัน เส้นจะเข้าสันหลังร้าวข้ึนสะบัก ซงึ่ เกดิ จากการกดทบั อดุ ตนั ของเสน้ เลอื ดบรเิ วณขอบสะบกั บน ๒ ขา้ ง ทำใหป้ วด และวิงเวียนศรีษะ จึงทำให้เกิดภาวะสมองตีบ แตก ตัน ตามที่แพทย์ใน โรงพยาบาลวินิจฉัย หรือบางครั้งอาจเกิดจากอุบัติเหตุ ผู้ป่วยท่ีมีภาวะการ กดทับอุดตันของเส้นเลือดข้างซ้ายหรือขวาจะมีภาวะอ่อนแรงด้านตรงข้าม หมอวมิ ลเชอ่ื วา่ อมั พาตทม่ี สี าเหตเุ กดิ จากอบุ ตั เิ หตจุ ะฟน้ื ตวั ไดเ้ รว็ กวา่ ทเี่ กดิ จาก เสน้ เลือดแตก การตรวจร่างกายและการวนิ จิ ฉัยโรค วิธีการตรวจ จากการซักถามถึงสาเหตุที่ทำให้ผู้ป่วยเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาต ระยะเวลาและการรักษาอื่นๆ ก่อนมา ตรวจการแข็งตัวของกล้ามเน้ือบริเวณขอบสะบักบนว่า เสน้ เลอื ดแตกหรอื อดุ ตัน หมอวิมลกล่าววา่ “กรณเี สน้ แตกจะ มีลักษณะเหมือนลำอ้อยท่ีโดนรถเหยียบ แก้ไขได้ยาก กรณี เสน้ เลอื ดตีบจะฟืน้ ตัวเรว็ กว่า” ทดสอบเสน้ ประสาทแขนขาข้างท่ีเปน็ โดยกดกระตุ้นใต้ข้อพับ เขา่ ดา้ นในหรอื ใตข้ อ้ พบั ศอกดา้ นใน ถา้ ไมเ่ จบ็ หรอื ไมต่ อบสนอง แสดงว่ารกั ษาไมไ่ ดผ้ ลจะไมน่ ัดรักษาตอ่ เน่อื ง ถ้าเจ็บหรือมกี าร ตอบสนองจงึ จะนดั รกั ษาต่อเน่อื งจนอาการดีขน้ึ ตรวจดูท้องว่าแข็งตึง มีอาการท้องผูกหรือไม่ เพราะหมอวิมล บอกว่า สำหรับผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาต เรื่องการท้องผูก เป็นสำคญั เพราะเป็นสาเหตุหนึ่งของการเกิดโรค ตรวจดูเส้นเลอื ดบรเิ วณแขนและขา เปรยี บเทียบกบั ข้างท่เี ป็น วา่ เสน้ จมมากนอ้ ยเพยี งใด บทที่ ๓ 119 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครอื ข่ายหมอพืน้ บา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวัดขอนแก่น

วธิ ีการรักษา หมอวิมลจะใช้วิธีการรักษาโดยการนวดจับเส้นท่ัวร่างกาย และ เนน้ จดุ ขอบสะบกั และเนน้ ทกี่ ารนวดทอ้ ง เพราะหมอวมิ ลเชอ่ื วา่ เปน็ สาเหตขุ อง การเกดิ โรค และนวดแนวหลงั โดยไมใ่ ชน้ ้ำมันหรืออย่างอน่ื รว่ มด้วย หมอวมิ ล จะมีการกระตุ้นปลายเท้าและแขนท่อนล่างโดยการกดเข่ียใต้ข้อพับศอกและ ใต้ข้อพับเข่า เพ่ือกระตุ้นปลายประสาทให้กลับมา มีวิธีการพูดคุยเพื่อให้ผู้ที่ มารับบริการผ่อนคลาย และจุดประกายให้ผู้ป่วยและญาติมีความหวัง เช่น ทดสอบให้ดูว่ากล้ามเนื้อมีการตอบสนองดีขึ้น พูดให้ความหวังว่าอาการผู้ป่วย จะดีข้ึนเร่ือยๆ มีคำแนะนำให้แก้ในกรณีท่ีกระทำผิดต่อบรรพบุรุษ หรือโดน กระทำจากส่ิงเหนือธรรมชาติกระทำ โดยคำบอกเล่าจากภรรยาหมอวิมล ที่เชื่อว่าเป็นร่างทรงของปู่ลือคำหาญมาเข้าทรงบอกสาเหตุและวิธีแก้ไข ญาติ และผปู้ ว่ ยจะรูส้ ึกสบายใจเม่ือนำไปปฏบิ ัติตาม การประเมินหลังการรกั ษา ๑. ประเมินจากการทดสอบการเคล่ือนไหวของอวัยวะ ๒. ตรวจเส้นที่จม หมอจะตรวจดูบริเวณแขนและขาว่ามีเส้น ลอยขึน้ มาหรอื ไม่ ๓. จากการสอบถามผปู้ ่วย การให้คำแนะนำ/ขอ้ หา้ ม ๑. ห้ามดื่มเหลา้ และของมนึ เมา ๒. แนะนำให้ญาติชว่ ยฝึกเดิน ๓. แนะนำผปู้ ่วยนวดผู้ปว่ ย เช้า – เย็น หรือทุก วนั จะหายเรว็ ๔. กระบวนการสบื ทอด จากการบอกเล่าของหมอวิมล การสืบทอดความรไู้ ดม้ าจากนมิ ิต ว่า ปู่ลือคำหาญซ่ึงเป็นสิ่งศักด์ิสิทธ์ิคู่บ้านคู่เมืองของอำเภอน้ำพองมาโปรดให้ การสืบทอดองค์ความรู้ต่อจึงต้องรอปู่ลือคำหาญเข้าเทียมก่อน เพราะตอนน้ี ปู่ยังไม่ได้บอกให้ถ่ายทอดให้กับใครหรือยังไม่มีใครท่ีมีความเหมาะสม เพราะ คนที่จะรับถ่ายทอดต้องเป็นคนที่มีจิตบริสุทธิ์ ไม่ใช้วิชาความรู้แสวงหา ผลประโยชน์ 120 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทย์พน้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

๓) หมอหวอง ทองดี จากเด็กหญิงผู้มีถ่ินกำเนิดจาก เมอื งยา่ โม ตอ้ งเดนิ ทางยา้ ยถน่ิ ฐานตามบดิ าและ มารดามาปักหลักสร้างครอบครัวท่ีบ้านวังถ่ัว อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น เจริญเติบโต มาเป็นผู้ใหญ่ท่ีมีคุณภาพ สืบทอดการปั้น หม้อดินเผาจากพ่อแม่ ช่วยหารายได้จุนเจือ ครอบครัว ด้วยความเป็นคนใจบุญ มีจิตใจดี เป็นกุศลอัธยาศัยดี ทำบุญสุนทานเป็นเนืองนิจ เป็นโยมอุปถาก และบำรุง รักษาพระธรรมเป็นประจำ ทำให้บุญกุศลแห่งความดีงามที่ประกอบมาเป็น กิจวัตรประจำวัน ส่งผลให้ยายหวอง ทองดี เป็นผู้ถูกเลือกให้เป็นลูกศิษย์ ผู้สืบทอดการนวดรักษาสุขภาพหรืออาการเจ็บป่วย ช่วยเหลือคนในชุมชน จนมีชื่อเสยี งไปทวั่ ทั้งอำเภอ และตา่ งจังหวัด ๑. ประวตั ิทว่ั ไป หมอหวอง ทองดี อายุ ๗๕ ปี เกดิ ทจี่ งั หวัดนครราชสมี า บดิ า มารดาพาย้ายถ่ินฐานมาอยู่ที่อำเภอน้ำพองตั้งแต่ยังเด็ก ปัจจุบันอยู่บ้านเลขท่ี ๒/๒ หมทู่ ่ี ๕ ตำบล วงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแกน่ สถานภาพเปน็ หมา้ ย มีบุตร ๖ คน เป็นหญิง ๓ คน ชาย ๓ คน หมอหวองจบการศึกษาระดับ ประถมศึกษา นับถือศาสนาพุทธ ประกอบอาชีพหลักคือหมอนวดพ้ืนบ้าน ตำบลวงั ชัย รายไดเ้ ฉล่ีย ประมาณ ๑๐,๐๐๐ บาท/เดือน ปัจจุบันอาศัยอยู่คนเดียว ลูกๆ แยกครอบครัวไปอยู่คนละบ้าน บางคนแยกไปทำงานท่ีต่างจังหวัด ดำเนินชีวิตแบบเรียบง่าย สมถะ ทำหน้าท่ี หมอพ้ืนบ้านดูแลสุขภาพคนในชุมชนและต่างถ่ิน ไม่มีบทบาทหน้าท่ีอื่น กิจวัตรประจำวันของหมอหวอง ก่อนนวดรักษาในแต่ละวัน จะต้องใส่บาตร และจัดปิ่นโตไปวัด ทอ่ี ยู่ในหมบู่ ้านทกุ วนั และยกขนั ขห์ ้าไหว้ครกู อ่ นนวดรักษา คนไข้ทุกครั้ง ในแต่ละสัปดาห์หมอหวองจะหยุดนวดในวันพระ เพราะจะต้อง บทท่ี ๓ 121 การดูแลรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของเครือขา่ ยหมอพืน้ บา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแก่น

จัดป่ินโต แต่งขันธ์ห้า ขันธ์แปด เดินไปทำบุญท่ีวัดบ้านเก้ิง โดยต้องเดินทาง ด้วยเท้าระยะทางประมาณ ๓ กิโลเมตรเพ่ือไปทำบุญที่วัดซ่ึงหลวงพ่อน้อย ผู้ที่เป็นครูถ่ายทอดวิชาการนวดให้ และไม่นวดในวันพุธ เพราะหมอหวองจะ เล้ียงผีปู่ย่าตายาย บรรพบุรุษท่ีบ้าน เป็นภาระกิจที่หมอหวองได้ปฏิบัติมา เป็นประจำไม่ได้ขาด หลวงพ่อน้อยครูผู้ถ่ายทอดการนวดได้สอนให้หมอหวอง ว่า ไม่ให้โลภ หลังจากมีรายได้จากการนวดจะต้องแบ่งทำบุญด้วยและให้ หยุดนวดในวันพระ ถ้าไม่ปฏิบัติตามจะทำให้มีอาการปวดเม่ือยตามร่างกาย มีอาการเหมือนไม่สบายลุกไม่ขึ้น จะต้องแต่งขันธ์ห้ายกขึ้นขอขมาครูบา อาจารย์ จึงจะทำใหอ้ าการดขี ึน้ ได้ ๒. ประวตั กิ ารเปน็ หมอนวดพืน้ บ้าน เริ่มเปน็ หมอนวดเมอ่ื อายุ ๔๖ ปี ถึงปจั จบุ นั รวม ๒๙ ปี โดยไดร้ บั การถ่ายทอดการนวดรักษาจากหลวงพ่อน้อยวัดบ้านวังเก้ิง ตำบลวังชัย เพียง ๑ วัน ยายหวองเป็นคนที่หลวงพ่อเลือกท่ีจะถ่ายทอดความรู้ให้ โดยให้คนไป ตามหมอหวองที่บ้านให้มาพบที่วัด พอมาถึงวัดให้ยกขันธ์ห้า ขันธ์แปด เพื่อมอบตัวเป็นศิษย์ และได้สอนการกดจุดรักษาคนไข้ที่มารักษาตัวกับ หลวงพ่อท่ีวัด สอนโดยใช้ไม้ชี้จุดนวดท่ีร่างกายของคนไข้ท่ีมารับการรักษา กบั หลวงพ่อทวี่ ัด และให้หมอหวองนวดตาม หลังจากน้ันได้เร่ิมนวดให้กับคนในครอบครัวและญาติมิตร และ ได้ศึกษาการนวดเพ่ิมเติมจากตำราครูทวี ผู้ท่ีมานวดกับหมอหวองและได้มอบ ตำราไว้ให้ และหลังจากน้ันได้ฝึกประสบการณ์กับญาติและคนรู้จัก อาศัย ประสบการณ์จากการนวดเร่ือยมา จึงทำให้เกิดความชำนาญ ก่อนนวดรักษา ทุกคร้ังหมอหวองจะระลึกถึงหลวงพ่อผู้สอนให้มาช่วยในการรักษาและมีการ ยกครูดว้ ยขันธ์ ๕ ก่อนทำใหเ้ กดิ ความมั่นใจมากขน้ึ การปฏิบตั ิตนของหมอนวด ๑. ก่อนนวดทุกวนั ต้องทำบุญใสบ่ าตร และยกขันธห์ ้าระลกึ ถึง ครูบาอาจารย์ 122 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พน้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

๒. ไม่นวดวนั พระ ตอ้ งหยดุ เพือ่ ไปทำบุญและรกั ษาศลี ๓. ไมน่ วดนวดวนั พธุ เพอ่ื เลย้ี งผปี ู่ ยา่ ตายายและผบี รรพบรุ ษุ ๔. ไม่นวดวนั พฤหสั บดี เปน็ วันครู ต้องทำบญุ ใหค้ รบู าอาจารย์ หมอหวองมีความเช่ือว่าถ้าไม่ปฏิบัติตามจะทำให้เจ็บป่วย เพราะหลวงพอ่ สอนไมใ่ ห้โลภ เงนิ ทองท่ไี ด้จากการนวดตอ้ งแบ่งปนั ทำบุญ ผู้มารบั การรักษา ใหก้ ารรกั ษาไดว้ นั ละ ๕ - ๑๐ คน แตป่ จั จบุ นั รบั ไดว้ นั ละประมาณ ๕ คน เพราะอายุมากแลว้ ๓. กระบวนการและขน้ั ตอนการรักษา อมั พฤกษ์ อมั พาต หมอหวองใหค้ วามหมายของการเปน็ อมั พฤกษ์ - อัมพาต ดงั น้ี ภาวะอัมพฤกษ์ อัมพาต เกิดจากเส้นเลือดที่ไปเลี้ยงสมองตีบ หรือเกิดจากอุบัติเหตุ โดยผู้ป่วยท่ีมีภาวะทางสมองซีกซ้ายหรือขวาจะเป็น อัมพาตด้านตรงข้าม จะมีอาการอ่อนแรง หมอหวองบอกว่าส่วนมากผู้ป่วย มาหาคร้ังแรกจะเดินไม่ได้ ไม่มีความรู้สึกเมื่อกดนวดในครั้งแรก หลังจากนวด ตอ่ เนื่องประมาณ ๓-๔ ครัง้ จึงจะรสู้ ึกเจ็บ และมีความรสู้ กึ มากขนึ้ ในครัง้ ท่ี ๕ และ ๖ โดยอาการจะดขี นึ้ เรอื่ ยๆ การตรวจร่างกายและการวนิ จิ ฉยั โรค วธิ กี ารตรวจ จากการซกั ถามถึงสาเหตทุ ่ที ำใหผ้ ปู้ ่วยเปน็ อัมพฤกษ์ อัมพาต ตรวจดูเสน้ เลอื ดบริเวณคอ และกล้ามเนอ้ื บา่ จะแข็งกดทับเสน้ เลือดให้ตีบ ตรวจดูเส้นเลือดบริเวณแขนและขา ข้างที่เป็นเส้นจะจม และวนิ ิจฉยั จากการแมะชพี จร บทท่ี ๓ 123 การดแู ลรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครือข่ายหมอพื้นบา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวัดขอนแก่น

วธิ ีการรักษา หมอหวองรักษาโดยการนวดจับเส้น เขี่ยเส้นโดยมีจุดเน้นที่ ขอบสะบัก คอ บ่า สะโพก เข่า ข้อเท้า และนวดไล่ตามแนวเส้นท่ัวร่างกาย เพอื่ กระตนุ้ การไหลเวยี นทง้ั สองขา้ ง ไมม่ กี ารการใชย้ ารว่ มดว้ ย ยายหวอง บอกวา่ “ขอบสะบักเป็นจุดที่สำคัญเพราะเป็นจุดที่กดทับบีบเส้นเลือดท่ีไปเล้ียง หัวใจ ทำให้เส้นเลือดตีบเกิดการไหลเวียนไม่สะดวก” ถ้าผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต ท่ีโดนกระทำจากสิ่งท่ีเหนือธรรมชาติ เวลายกขันธ์ห้าก่อนนวด จะมีสัมผัสที่หกมากระทำให้ตนรู้ โดยหมอหวองอธิบายว่า จะรู้สึกขนลุก คล้ายกับมีสัมผัสที่หก เม่ือเป็นเช่นนี้หมอหวองจะสอบถามผู้ป่วยว่าเคยทำ อะไรผิดต่อบรรพบุรุษหรือได้บนบานสารกล่าวหรือได้ลบหลู่ส่ิงศักด์ิสิทธิ์อันใด หรอื เปลา่ ถ้ามี จะบอกให้รีบแกไ้ ข แลว้ จะทำให้อาการดีขนึ้ หมอหวองมลี กั ษณะพเิ ศษ คอื เปน็ คนคล่องแคล่ว ย้ิมง่าย คุยเกง่ อารมณ์ดี ทำให้ผู้ที่มาหาเกิดความสบายใจผู้ที่มารอนวดบอกว่ามือหมอหวอง เหมือนเคร่ืองเอ็กซ์เรย์ พอหมอหวองจับดูจะรู้เลยว่าเส้นเอ็นติดขัดตรงไหน เน่ืองจากปัจจุบันหมอหวองอายุมากแล้ว การนวดจึงจำกัดจำนวนคน วันละ ประมาณ ๕ คน เม่ือมีคนไข้ผู้ชายน้ำหนักมากจะส่งต่อให้หมอธงชัย ผ้เู ปน็ หลานทำการนวดรักษาแทน การประเมนิ หลงั การรักษา ๑. ประเมนิ จากการความร้สู ึกของผูป้ ว่ ย ๒. ตรวจเส้นที่จม ว่าเห็นชัดข้ึนหรือยังหมอจะตรวจดูบริเวณ แขนและขา ๓. จากการสอบถามผู้ป่วย และการเคล่ือนไหวของอวัยวะ ทดสอบการลุกน่ัง ยนื หรือเดิน การใหค้ ำแนะนำ/ขอ้ ห้าม ๑. หา้ มด่มื เหลา้ และของมึนเมา ๒. หมอจะแนะนำการฝึกกล้ามเนื้อ หัดเดินบ่อยๆ ในกรณีที่ เร่มิ เดินได้แลว้ 124 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ้ืนบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

๔. กระบวนการสืบทอด หมอหวองได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้การนวดจากหลวงพ่อ น้อยวัดบ้านวังเกิ้ง การสืบทอดภูมิปัญญาการนวดจึงต้องปรึกษาหลวงพ่อน้อย ครูผ้สู อน ใหร้ บั ทราบและช่วยตัดสนิ ใจในการถา่ ยทอด เพราะท่เี ป็นอยปู่ ัจจุบัน หลวงพ่อน้อยจะเป็นผู้เลือกเอง ที่จะถ่ายทอดความรู้ให้ใคร หรือหลวงพ่อจะ ดูเองว่าใครมีความเหมาะสม การถ่ายทอดความรู้ภายในเครือญาติของ หมอหวอง เชน่ กรณี นายธงชัย แทน่ นรินทร์ หรือหมอธงชยั ซงึ่ เปน็ หลานชาย หมอหวอง ต้องไปมอบตัวเป็นศิษย์หลวงพ่อน้อย และเรียนรู้การนวดกับ หลวงพ่อในเบ้ืองต้น ก่อนจะมาเรียนรู้และฝึกประสบการณ์การนวดต่อกับ หมอหวอง กระบวนการสบื ทอดองคค์ วามรู้ หมอหวองจะไมต่ ดั สนิ ใจดว้ ยตนเอง มอี ะไรจะตอ้ งปรกึ ษาและแจง้ ใหห้ ลวงพอ่ น้อยทราบและช่วยตดั สินใจทุกครงั้ บทที่ ๓ 125 การดแู ลรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครอื ขา่ ยหมอพ้นื บา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแกน่

๔) หมอธงชัย แทน่ นรนิ ทร์ จากชีวิตพ่อหม้ายลูกติด ต้อง ต่อสู้อดทนเพื่อเล้ียงดูส่งเสียให้ลูกเติบโตและ ดูแลตัวเองได้ ด้วยความขยัน อดทนและเป็น คนสู้ชีวิต ต้องออกเดินทางหางานทำแทบจะ ไม่ได้อยู่กับบ้าน ทำให้ยายหวองผู้ซ่ึงเป็นป้า เกิดความสงสาร ประกอบกับยายหวอง อายุ มากแล้ว จึงต้องการหาผู้สืบทอดภูมิปัญญาการนวดพื้นบ้าน จึงได้เรียนขอ อนุญาตหลวงพ่อน้อยผู้เป็นครู ให้สอนการนวด ให้นายธงชัย แท่นนรินทร์ หลังจากเรียนรู้จากหลวงพ่อประมาณ ๑ สัปดาห์ หมอธงชัยได้มาเรียนรู้ เพ่ิมเติมจากหมอหวอง และนวดรักษาอยู่กับหมอหวองจนชำนาญ ก่อนท่ีจะ แยกไปอยู่ท่ีบ้านกับแม่และเป็นหมอนวดท่ีมีช่ือเสียงคนหน่ึงในหมู่บ้านวังถั่ว ตำบลวงั ชัย ๑. ประวตั ิท่ัวไป หมอธงชยั แทน่ นรินทร์ อายุ ๕๖ ปี ปจั จบุ นั อย่บู า้ นเลขท่ี ๔๒ หมู่ท่ี ๕ ตำบลวังชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแก่น สถานภาพหยา่ ร้าง มบี ตุ ร ๒ คน เปน็ หญงิ ๑ คน ชาย ๑ คน จบการศึกระดบั ประถมศกึ ษา นับถอื ศาสนา พุทธ ประกอบอาชพี หลักคอื เปน็ หมอนวดพนื้ บา้ นในตำบลวงั ชัย รายไดเ้ ฉล่ีย ประมาณ ๑๕,๐๐๐ บาท/เดือน 126 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทย์พืน้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ปัจจุบันอาศัยอยู่กับแม่ ลูกไปทำงานที่ต่างจังหวัด ดำเนินชีวิต แบบเรียบง่าย ชอบอยู่อย่างสมถะ ทำหน้าที่หมอพื้นบ้านดูแลสุขภาพคนใน ชุมชนและต่างถ่ิน ช่วยกันกับหมอหวอง ถึงแม้หมอธงชัยจะไม่มีบทบาท หนา้ ท่อี น่ื ในชุมชน แตก่ ช็ อบช่วยเหลอื ชมุ ชน ๒. ประวัติการเปน็ หมอนวดพ้นื บ้าน เรมิ่ เป็นหมอนวดเม่อื อายุ ๓๗ ปี ถึงปัจจบุ ันรวม ๑๙ ปี โดยได้รับ การถา่ ยทอดการนวดรกั ษาจากหลวงพอ่ นอ้ ยวดั บา้ นวงั เกง้ิ ตำบลวงั ชยั เปน็ เวลา ๗ วัน หลังจากน้ันมาศึกษาเพิ่มเติมจากยายหวอง และนวดช่วยยายหวอง ทบี่ า้ นเปน็ เวลา ๑๐ ปี จึงแยกมานวดท่บี ้านแม่ ซ่งึ อยูใ่ กล้ๆ กับบ้านยายหวอง ได้ศึกษาจุดนวดรักษาเพ่ิมเติมจากตำราวัดโพธิ์ เป็นการศึกษา จากตำราเพือ่ ใหเ้ กดิ ความชำนาญในจดุ นวดรักษาเพม่ิ ขน้ึ และมีการยกขันธ์ ๕ กอ่ นนวดทกุ คร้ัง เพอื่ ระลกึ ถึงครผู สู้ อน การปฏบิ ัติตนของหมอนวด ๑. กอ่ นนวดจะยกขนั ธ์ห้า ระลึกถึงครผู ู้สอน ๒. ห้ามนวดวันพระใหญ่ (ขน้ึ และแรม ๑๕ คำ่ ) ผมู้ ารับการรักษา วันละประมาณ ๕-๑๐ คน ๓. กระบวนการและข้นั ตอนการรกั ษา อมั พฤกษ์ อัมพาต หมอธงชยั ให้ความหมายของการเป็นอมั พฤกษ์ อัมพาต ดังนี้ ภาวะอมั พฤกษ์ อมั พาต คอื อาการแขนขาออ่ นแรง ยกแขนยกขา ไมไ่ ด้ บางคนเดนิ ไมไ่ ด้ ปากเบย้ี ว พดู ไมช่ ดั เกดิ จากเสน้ เลอื ดทไ่ี ปเลยี้ งสมอง ตบี หรือจากอุบัตเิ หตุ การตรวจรา่ งกายและการวินจิ ฉยั โรค วิธีการตรวจ จากการซักถามถึงสาเหตทุ ที่ ำให้ผู้ป่วยเปน็ อัมพฤกษ์ อัมพาต บทที่ ๓ 127 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของเครือขา่ ยหมอพน้ื บ้านตำบลวงั ชัย อำเภอนำ้ พอง จงั หวัดขอนแกน่

ตรวจดูเส้นเลือดบริเวณคอ และกล้ามเนื้อบ่าโดยใช้ปลายน้ิว สมั ผัส ตรวจที่หลังบรเิ วณเอว แมะชีพจรท่ขี ้อมือและขมับ วธิ ีการรักษา รักษาโดยการนวดจับเส้นเข่ียเส้น โดยใช้ปลายน้ิวเข่ียสะกิดตาม แนวเสน้ มจี ุดเน้นทข่ี อบสะบัก ขมับทัง้ ๒ ขา้ ง คอ บ่า สะโพก เข่า และข้อเท้า นวดไล่ตามแนวเส้นทั่วร่างกายเพื่อกระตุ้นการไหลเวียนทั้งสองข้าง หมอธงชัย จะพดู ใหก้ ำลงั ใจคนไข้ ทำใหค้ นไขผ้ อ่ นคลายและไมเ่ ครียด กรณีผปู้ ว่ ยมอี าการ หนังตาตกปากเบี้ยวจะนวดท่ีใบหน้า เน้นจุดหัวค้ิว ๒ ข้าง ก่ึงกลางคิ้ว ใต้หัวตาและขอบจมูกทั้ง ๒ ข้าง มีจุดเน้นสำคัญท่ีขมับ และขอบสะบักบน ๒ ขา้ ง การประเมินหลังการรักษา ๑. ประเมนิ จากการความรู้สึกของผูป้ ว่ ย ๒. ตรวจกลา้ มเนอ้ื บริเวณคอและบา่ ว่าออ่ นตัวลงหรอื ไม่ ๓. จากการสอบถามผู้ป่วย และการเคลอ่ื นไหว ของอวัยวะ การให้คำแนะนำ/ข้อหา้ ม ๑. ห้ามดืม่ เหลา้ และของมึนเมา ๒. หมอจะแนะนำการฝกึ กลา้ มเนอ้ื ฝึกเดนิ ยนื ๔. กระบวนการสบื ทอด หมอธงชัยได้รับการถ่ายทอดองค์ความรู้การนวดจากหลวงพ่อ น้อยวัดบ้านวังเกิ้ง การสืบทอดภูมิปัญญาการนวดจึงต้องปรึกษากับหลวงพ่อ ใหร้ ับทราบและชว่ ยผตู้ ัดสนิ ใจในการถ่ายทอด เหมอื นกนั กบั หมอหวอง 128 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้นื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

สรปุ การศึกษาภูมปิ ัญญาหมอพนื้ บา้ น ดแู ลรกั ษาผปู้ ่วยอมั พฤกษ์ อมั พาต ตำบลวงั ชัย วิธกี ารเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู ๑. การเข้าไปผูกมิตร สร้างสัมพันธภาพให้เกิดความคุ้นเคยกับ หมอพนื้ บา้ น ๒. การพูดคยุ แลกเปลยี่ นประสบการณ์ ๓. การขออนุญาตเข้ามาร่วมศกึ ษาข้อมูล ๔. จดบนั ทึกจากการสัมภาษณ์ ๕. รวบรวมข้อมลู จากการถา่ ยภาพ ถา่ ย VDO ๖. การติดตามผปู้ ว่ ยกรณศี กึ ษาท่ีบา้ น ๗. การสังเกตการรักษา กรณีผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาตท่ีบ้าน หมอพ้ืนบา้ น ๘. ประชมุ ตดิ ตามและรวบรวมขอ้ มลู ๙. สรุปวเิ คราะห์ สงั เคราะหก์ รณศี ึกษา ๑๐. จัดทำรูปเล่ม นำเรียนเสนอผู้บริหาร และสำนักการแพทย์ พน้ื บา้ นไทย การเก็บข้อมูลกรณีอัมพฤกษ์ อัมพาตท่ีมานวดรักษาหมอพ้ืนบ้าน ท่ีศึกษา ทง้ั หมด ๖๐ กรณี ดังนี้ ๑. หมอแดง เทียมอัน ศกึ ษา ๒๐ กรณี ๒. หมอวมิ ล วุฒิเสน ศึกษา ๑๗ กรณี ๓. หมอหวอง ทองดี ศึกษา ๑๒ กรณี ๔. หมอธงชัย แท่นนรินทร์ ศกึ ษา ๑๐ กรณี บทท่ี ๓ 129 การดแู ลรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของเครือขา่ ยหมอพื้นบ้านตำบลวังชยั อำเภอน้ำพอง จังหวดั ขอนแก่น

ตารางท่ี ๑ ขอ้ มลู การถ่ายทอดองค์ความรขู้ องหมอพ้ืนบ้าน ที่ กรณีหมอพน้ื บา้ น การถ่ายทอดองค์ความรู้ ๑. หมอแดง เทียมอัน - รับถ่ายทอดจากซนิ แส ท่กี รงุ เทพฯ ๒-๓ ปี - ศกึ ษาเรยี นร้เู พ่มิ เตมิ จากตำรา และประสบการณ์ - ปจั จบุ ันถา่ ยทอดความร้ใู หก้ ับลูกชายคนเล็ก ๒. หมอวิมล วฒุ ิเสน - ได้องค์ความรูเ้ ร่อื งการนวดจากนิมิตว่า ปู่ลือคำหาญเขา้ มาสอนการนวดในฝัน - การถา่ ยทอดองค์ความรตู้ ้องรอใหป้ ู่ เข้าเทียมดูวา่ ใครท่จี ะเหมาะสม ๓. หมอหวอง ทองดี - รบั การถ่ายทอดองค์ความรู้จาก หลวงพอ่ นอ้ ย วดั บา้ นวังเก้ิง สอนโดยการใช้ไม้ ชจ้ี ุดในตวั คนป่วยเพอื่ ให้นวดตาม เพียง ๑ วนั เริม่ นวดให้กับครอบครัว ญาติพี่น้อง - ได้เรยี นรูจ้ ากตำราที่ครูทวีมอบให้ และจากประสบการณก์ ารนวดแตล่ ะครง้ั - การถ่ายทอดความรูต้ อ้ งปรึกษาหลวงพอ่ นอ้ ย ซ่ึงเป็นครูผ้สู อน ใหช้ ว่ ยตดั สนิ ใจ - ไดถ้ ่ายทอดและฝึกประสบการณก์ ารนวด ให้นายธงชยั แทน่ นรินทร์ ๔. หมอธงชยั แทน่ นรินทร์ - รบั การถา่ ยทอดองคค์ วามร้จู ากหลวงพอ่ นอ้ ย วดั บา้ นวังเก้ิง เรยี นรูจ้ ดุ นวดจากคนปว่ ย โดยหลวงพอ่ ชจี้ ดุ ใหน้ วดตาม เรยี น ๗ วัน - ศึกษาเพม่ิ เติมจาก ตำรานวดของวัดโพธ์ิ - ไดเ้ รยี นรู้และฝกึ ประสบการณ์จากยายหวอง - ช่วยหมอหวองนวดที่บ้านประมาณ ๑๐ ปี 130 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทย์พืน้ บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ตารางท่ี ๒ กระบวนการรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ท่ี กรณี การตรวจประเมนิ การรักษา หมายเหตุ ๑ หมอแดง เทียมอนั สอบถาม - นวดแบบจเ้ี สน้ ใชท้ กุ นิ้ว ในการนวด ลักษณะที่ ตรวจเสน้ ใตต้ ่ิงหู หมอแดงจะใชน้ วิ้ อย่างเดยี วไม่ใช้ คลา้ ยกันของ ตรวจกลา้ มเน้อื อวัยวะอ่ืนร่วมด้วย หมอพ้ืนบา้ น สะบกั บน ๒ ข้าง - มกี ารจดั กระดูกทุกรายเพอ่ื กระตนุ้ คอื การพดู คยุ ชพี จรบริเวณ การไหลเวียนโลหิต ใหก้ ำลงั ใจ ขมบั ทง้ั ๒ ข้าง - ใช้น้ำมนั มวยทาร่วมกบั การนวดเพื่อ ผปู้ ่วย เต้นไม่เสมอกัน ลดอาการปวดขณะนวดและสง่ เสรมิ การต้อนรบั ประสทิ ธผิ ลในการนวด เสมือนญาติ - กรณผี ปู้ ่วยซดี ออ่ นกำลงั จะจา่ ยยา มาเย่ียมที่บ้าน สมุนไพรใหก้ ินรว่ มดว้ ย ให้ความเปน็ ๒ หมอวิมล วฒุ เิ สน - สอบถาม - นวดจบั เส้น โดยใช้ น้วิ ศอก สน้ มือ กันเอง - ตรวจเสน้ เข่า ในการนวด แบบจับเส้น ญาติมี ขอบสะบักบน - กรณีมสี ิง่ เหนอื ธรรมชาติมากระทำ สว่ นร่วมใน ว่าแตกหรอื ตีบ จะมีปมู่ าเขา้ ร่างทรงภรรยาหมอวมิ ล การดแู ล - ตรวจท้อง เพอื่ บอกสาเหตุและวธิ แี ก้ไข ผปู้ ่วย - ทดสอบความ การให้ ร้สู ึกส่วนปลาย คำแนะนำ แขนและขา เรื่องสุรา ๓ หมอหวอง ทองดี - สอบถามอาการ - นวดแบบจับเส้น เขี่ยเสน้ โดยใช้ นว้ิ ของมึนเมา - ตรวจเสน้ คอ ศอก และเทา้ เนอ่ื งจากหมอหวอง การฝกึ และ บา่ สะบกั อายุมากแลว้ กำลังนอ้ ย บางคร้งั บรหิ าร - ดูเสน้ แขนขา ตอ้ งใช้ศอกและเทา้ เหยยี บ รา่ งกาย ขา้ งทเี่ ปน็ จะจม ร่วมดว้ ย บทท่ี ๓ 131 การดแู ลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของเครอื ขา่ ยหมอพนื้ บ้านตำบลวังชัย อำเภอนำ้ พอง จังหวัดขอนแกน่

ที่ กรณี การตรวจประเมนิ การรักษา หมายเหตุ ๔ หมอธงชัย แทน่ นรนิ ทร ์ - สอบถามอาการ - นวดแบบจบั เส้น เขี่ยเส้นโดยใช้ - แมะชพี จร น้วิ มอื โดยเฉพาะนว้ิ หวั แมม่ ือ นว้ิ ช้ี ข้อมอื และขมบั นวดท่วั ร่างกาย เน้นจุดทม่ี ีปัญหา - ตรวจคอบา่ โดยการเขยี่ ให้เวลาเพ่ิมขน้ึ มีลักษณะ - ตรวจบ้ันเอว การลงนำ้ หนกั ท่นี ้วิ มอื แบบแผว่ เบา เขย่ี ท่เี สน้ ให้ลอยตัว ไม่กดลงท่ี กล้ามเน้อื ข้อแตกต่าง และจุดเด่นในการตรวจวินิจฉัย การรักษา อมั พฤกษ์ อัมพาตของแตล่ ะกรณี หมอแดงจะใหค้ วามสำคัญจดุ ประสาทใต้ติ่งหู จะมกี ารจเี้ ส้นเพ่ือให้ เสน้ ทมี่ ปี ญั หาออ่ นตัวลง และมีการจัดกระดกู ทุก Case เพอื่ ให้ชอ่ ง วา่ ทขี่ อ้ ตอ่ กระดกู สนั หลงั หา่ งออกชว่ ยใหก้ ารไหลเวยี นดขี นึ้ หมอแดง จะไม่นวดท้องเพราะในท้องมีอวัยวะภายในท่ีอาจเป็นอันตรายได้ กรณีมอี าการทอ้ งผกู จะนวดเน้นท่เี อว หมอวิมลจะให้ความสำคัญกับอาการท้องผูก จะเน้นการนวดท้อง และกระตุกปลายประสาทแขนและขาหมอวิมลเชื่อว่าผู้ป่วย อัมพฤกษ์ อัมพาตจะมีอาการท้องผูกนำก่อนที่จะมีอาการอ่อนแรง ของกล้ามเน้ือและเชื่อว่าถ้าตรวจกระตุ้นปลายประสาทท่ีขาและ แขนมีความรู้สึกเจ็บหรือมีการตอบสนองจะมีโอกาสหาย กรณี ไม่ตอบสนองโอกาสท่ีจะฟน้ื ตวั มีนอ้ ย 132 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ืน้ บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

หมอหวอง จะให้ความสำคัญที่เส้นขอบสะบัก มีความเช่ือว่า คนไข้อัมพฤกษ์ อัมพาต จะมีปัญหาท่ีขอบสะบักเป็นจุดท่ีสำคัญ เพราะเปน็ จดุ ทก่ี ดทบั บบี เสน้ เลอื ดทไี่ ปเลยี้ งหวั ใจ ทำใหเ้ สน้ เลอื ดตบี เกิดการไหลเวียนไม่สะดวก หมอหวองจะแก้ไขจุดขอบสะบักให้ อ่อนตัวและเขี่ยเส้นบริเวณสะบักเพ่ือให้เกิดการคลายตัว และจะ นวดท้องรว่ มดว้ ยกรณมี อี าการท้องผูกและมปี ญั หาเก่ียวกับมดลูก หมอธงชัย จะเขี่ยเส้นใช้นิ้วหัวแม่มือและน้ิวชี้เป็นหลัก นอกจาก จุดท่ีต้องเน้น เม่ือพบปัญหาพบว่าเส้นจม หรือเส้นตึงก็จะเขี่ย เน้นนานขึ้น เพื่อกระตนุ้ การไหลเวยี นเลือด ความคล้ายคลึงในการนวดรักษา อัมพฤกษ์ อัมพาต ของ แต่ละกรณี สภาวะแวดล้อมทีเ่ อ้ือตอ่ การรกั ษาของหมอพน้ื บา้ น ทางกายภาพ จดั สงิ่ แวดลอ้ มใหบ้ รรยากาศเปน็ กนั เอง มแี คเ่ สอ่ื ผนื หมอนใบและจัดเตรียมสถานท่ีเพื่อไว้ต้อนรับญาติท่ีมากับผู้ป่วย เหมือนกบั เตรียมต้อนรบั ญาติทจี่ ะมาเยีย่ มบ้าน ทางสังคม เป็นบรรยากาศการเสมือนหนึ่งว่าพ่ีน้องมาเย่ียมกัน มากกว่าการมารับการรักษา คนในชุมชนพื้นที่รอบข้างบ้านหมอ จะเดินเข้ามาเย่ียมพูดคุยแลกเปล่ียนและให้กำลังใจท้ังผู้ป่วย และผดู้ ูแล เปน็ บรรยากาศที่สงั คมชว่ ยเหลือเกือ้ กูลกัน บทท่ี ๓ 133 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครอื ขา่ ยหมอพน้ื บ้านตำบลวังชยั อำเภอนำ้ พอง จงั หวดั ขอนแก่น

กระบวนการรกั ษา จดุ เนน้ จดุ นวด จุดประเมนิ ขอบสะบกั จดุ สลกั เพชร และบริเวณ ขอ้ ตอ่ ต่างๆท่ัวร่างกาย แนวการนวด นวดคลายทั่วร่างกาย นวดจากดา้ นบนลงล่าง ลำดับการนวด นวดเน้นจากจุดสำคัญด้านบนลงมาด้านล่างและ มีการตรวจเช็คประเมินอีกรอบตามจุดตรวจแต่ละหมอและเน้น อีกรอบจนกว่าจะดขี น้ึ เปน็ ท่นี ่าพอใจ เทคนคิ การรกั ษา การพดู ใหก้ ำลงั ใจผปู้ ว่ ย การใหค้ วามเปน็ กนั เอง และใหญ้ าติมีส่วนรว่ มในการรักษาและเสรมิ สร้างกำลังใจ 134 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ืน้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สรปุ บทเรียนการศึกษาภูมปิ ัญญาหมอพนื้ บา้ น ตำบลวงั ชัย การศึกษาองค์ความรู้และภูมิปัญญาหมอนวดพื้นบ้านในการดูแล รักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ตำบลวังชัย อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น ทำให้ เห็นบริบทการดูแลสุขภาพชุมชนแบบดั้งเดิม ท่ีไม่เน้นสถานท่ีที่เพรียบพร้อม อุปกรณ์ครบครนั เหมอื นกบั สถานพยาบาลอืน่ ๆ มเี พยี ง เสอื่ ผืน หมอนใบ และสถานที่รับรองญาติผู้ป่วย ท่ีสำคัญคือ มีสองมือกับอีกหน่ึงใจ ที่เป็นพลัง ส่งให้ผู้ที่มารับบริการให้คลายทุกข์และหายจากความเจ็บป่วย ต้อนรับด้วย มิตรไมตรีและมีน้ำใจตามวิถีชีวิตชุมชนของคนชนบท ซ่ึงเป็นแรงเสริม สามารถจุดประกายและเติมกำลังใจ ให้เป็นภูมิคุ้มกันกับผู้มาเยือน ท่ีบ้างก็ กำลังท้อแท้หมดหวัง บ้างวิตกกังวลกับอาการที่เป็นอยู่ บ้างก็ขาดกำลังใจ เม่ือมาเห็นการต้อนรับและดูแลเอาใจใส่เสมือนหนึ่งกับคนในครอบครัวทำให้ เกดิ พลังท่จี ะลกุ ขน้ึ มาสู้กับโรคอีกครั้งหน่งึ เพือ่ ให้มคี ณุ ภาพชวี ิต จากการสังเกต สัมภาษณ์ และสัมผัสกับการรักษาผู้ป่วยของหมอ พื้นบ้านตำบลวังชัย ทำให้ได้มองเห็นภาพความเชื่อความศรัทธาในตัวหมอ พ้ืนบ้านที่ผู้ป่วยมอบให้ ความพึงพอใจท่ีมารับบริการถึงแม้จะใช้สิทธิเบิกได้ จ่ายตรง หรือบัตรทองไม่ได้ แต่ก็เต็มใจมารักษา เห็นความสัมพันธ์ระหว่าง ผู้ป่วยกันเองระหว่างน่ังรอรับการรักษา มีการพูดคุยแลกเปล่ียนอาการและ ประสบการณ์การดูแลตนเอง เพ่ือแบ่งปันความรู้ ได้เห็นความเสียสละของคน ท่ีมารอก่อนให้กับคนท่ีมีอาการมากกว่าหรือมีภารกิจเร่งด่วน ท่ีต้องรีบไป แต่มาทีหลัง มีการพ่ึงพาอาศัยซ่ึงกันและกัน พูดให้กำลังใจ เห็นอกเห็นใจ ซ่งึ เป็นภาพท่หี าดไู ดย้ ากมากในสงั คมทกุ วนั นี้ บทท่ี ๓ 135 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของเครือข่ายหมอพน้ื บา้ นตำบลวังชยั อำเภอน้ำพอง จังหวดั ขอนแก่น

อีกมุมหนึ่ง คือ บริบทของคนในครอบครัวที่มีบทบาทสำคัญในการ ดูแลผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต ร้อยละ ๑๐๐ ของผู้ป่วยท่ีเป็นอัมพฤกษ์ อัมพาตจะมีภาวะความเครียดสูง ต้องการแสวงหาทางเลือกทุกวิถีทางเพ่ือให้ ตนเองกลับมาสู่สภาพเดิม ครอบครัวจะเป็นกำลังสำคัญในการดูแลและให้ กำลังใจ แต่บางครั้งคนที่ใกล้ชิดอาจจะหมดหวังไปด้วย ยิ่งทำให้ผู้ป่วยหดหู่ ไม่ยอมช่วยตัวเอง ไม่ยอมขยับหรือฝึกกล้ามเน้ือ เพราะหมดหวังในชีวิต ในขณะท่คี รอบครวั ที่มผี ูด้ ูแลดี ชว่ ยฝึกกล้ามเนือ้ และทำกายภาพทกุ วนั ผูป้ ่วย มักจะมีกำลังใจท่ีจะช่วยเหลือตัวเองไม่ให้เป็นภาระต่อคนในครอบครัว ทำให้ ผลสมั ฤทธแ์ิ ละความกา้ วหนา้ ของอาการผปู้ ว่ ยอมั พฤกษ์ อมั พาตฟนื้ ตวั ไดเ้ รว็ ขน้ึ เมือ่ มผี ูป้ ว่ ยเป็นอมั พฤกษ์ อมั พาต อย่ใู นบ้าน ญาติมักจะแสวงหาทางเลอื กและ สืบหาว่ามีคนที่เป็นแล้วหายรักษาที่ไหนบ้าง ถ้ารู้จะไม่รอรีบพาผู้ป่วยของตน เดินทางไปรักษาทันที ไม่ว่าจะต้องมีค่าใช้จ่ายสูงเพียงใด ขอเพียงให้หาย หรอื ชว่ ยเหลอื ตวั เองได้ การส่งเสริมองค์ความรู้และภูมิปัญญาหมอพื้นบ้านเพื่อเป็นทางเลือก ในการดูแลสุขภาพของชุมชน จึงเป็นแนวทางท่ีเป็นประโยชน์ต่อคนในชุมชน ทั้งยังเป็นการช่วยอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทยไว้ให้ลูกหลานสืบทอดให้อยู่คู่กับ คนไทยตลอดไป 136 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้ืนบา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ประสิทธิผลการนวดรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต หมอพืน้ บ้านตำบลวังชยั ขอ้ มูลผู้ปว่ ยอัมพฤกษ์ อัมพาต กรณศี กึ ษา ๕๙ ราย ดำเนินการเก็บรวบรวมข้อมูลจากการสังเกต สัมภาษณ์ และติดตาม อาการผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาตท่ีมารับการรักษากับหมอพ้ืนบ้าน ทั้งหมด ๕๙ ราย ประกอบด้วย ผู้ป่วยหญิง ๒๐ ราย และผู้ป่วยชาย ๓๙ ราย เกือบท้งั หมดมภี มู ลิ ำเนาในจงั หวดั ขอนแก่น (๘๙.๘%) แบ่งเปน็ ผู้ป่วยของหมอแดง ศึกษา ๒๐ กรณี ผูป้ ว่ ยของหมอวิมล ศกึ ษา ๑๗ กรณี ผปู้ ่วยของหมอหวอง ศึกษา ๑๒ กรณี ผู้ป่วยของหมอธงชัย ศึกษา ๑๐ กรณี สรุปผลในภาพรวมพบว่า ผลการรักษาของหมอพ้ืนบ้านแต่ละคน ไม่แตกต่างกันมากนัก ผู้ป่วยเกือบท้ังหมดมีอาการดีขึ้น และส่วนใหญ่เดินได้ ด้วยตัวเอง รองลงมาคือเดนิ ไดด้ ว้ ยไมเ้ ทา้ หรือเครอื่ งมือช่วยพยงุ ตา่ งๆ จากการศึกษาพบว่า ระยะเวลาของประสบการณ์การรักษาของ หมอพื้นบ้านน่าจะมีผลต่อความน่าเช่ือถือและการเลือกรับการรักษากับ หมอพน้ื บา้ นของผู้ปว่ ยและญาติ เพราะต้องการใหผ้ ู้ป่วยหาย เหน็ ได้จากผู้ป่วย ของหมอแดงและหมอหวอง ส่วนใหญ่มาด้วยอาการท่ีค่อนข้างหนักและ บางคนช่วยเหลือตัวเองไม่ได้เลย ในขณะท่ีผู้ป่วยหมอวิมลและหมอธงชัย สว่ นใหญ่อาการไม่หนักมาก และพอเดินไดแ้ ตต่ อ้ งมีคนพยุง บทท่ี ๓ 137 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของเครอื ข่ายหมอพ้ืนบา้ นตำบลวังชยั อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น

สรุปขอ้ มลู กรณีศกึ ษาผปู้ ว่ ย ๕๙ ราย สาเหตทุ ่มี ารับการรักษาหมอพื้นบา้ น ดว้ ยความอยากหายจึงแสวงหาทางเลอื กในการรักษา โดยการแนะนำ ของเพื่อน คนรู้จัก ญาติ หรือรู้จักชื่อเสียงอยู่ก่อนแล้ว ไปจนถึงการสอบถาม แสวงหาหมอท่ีมีช่ือเสียง โดยส่วนใหญ่ได้รับคำแนะนำจากคนรู้จักและเพ่ือน ในขณะท่ีหมอหวองเป็นหมอที่เป็นที่รู้จักมีช่ือเสียงอยู่แล้วเน่ืองจากให้การ รักษามานาน ผู้ท่ีมารกั ษาสว่ นใหญจ่ งึ มาเพราะรจู้ กั ชอ่ื เสียงอยแู่ ล้ว สาเหตุของการเกิดภาวะอัมพฤกษ์ อัมพาต เสน้ เลือดในสมองตบี /เส้นเลือดอุดตัน ๓๔ ราย เส้นเลอื ดในสมองแตก ๖ ราย กระดกู ทบั เส้นประสาท ๓ ราย อบุ ตั ิเหตุ ๙ ราย อน่ื ๆ เชน่ ปลายประสาทอักเสบ โรคหวั ใจ ๓ ราย ไม่ทราบสาเหต ุ ๓ ราย ผปู้ ว่ ยอมั พฤกษ์ อมั พาต มภี าวะโรคความดนั โลหติ สงู มากอ่ น จำนวน ๒๗ ราย 138 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พืน้ บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ตารางท่ี ๓ เปรียบเทยี บภาวะอัมพฤกษ์ อมั พาต และประสทิ ธผิ ลการรักษา ระหว่างเพศชายและเพศหญงิ เพศชาย เพศหญิง ซกี อมั พาต จำนวนผปู้ ่วย คา่ เฉลย่ี จำนวนผู้ป่วย ค่าเฉล่ยี (คน) ประสิทธผิ ล (คน) ประสิทธิผล การรักษา การรักษา ขวา ๑๘ ๒.๖ ๖ ๓.๘ ซา้ ย ๑๓ ๓.๓ ๘ ๒.๖ ครง่ึ บน ๑ ๒.๐ - - คร่งึ ล่าง ๕ ๔.๒ ๔ ๑.๓ ทงั้ ตวั - - ๑ ๒.๐ อมั พาตใบหนา้ ๑ ๑.๐ ๑ ๑.๐ ไมม่ ขี ้อมูล - - ๑ ๒.๐ จำนวนผู้ปว่ ย ๓๘ ๒๑ ผู้ป่วยส่วนใหญ่มีสาเหตุของอาการอัมพฤกษ์อัมพาตจากภาวะ ความดนั โลหติ สงู ทำใหเ้ กดิ เสน้ เลอื ดในสมองตบี หรอื อดุ ตนั ผปู้ ว่ ยสว่ นใหญเ่ ปน็ เพศชาย อาการสว่ นใหญ่เป็นอัมพาตคร่งึ ซกี ซา้ ย-ขวา โดยเพศชายมีจำนวน ผู้ป่วยอัมพาตซีกซ้ายมากกว่าซีกขวา และเพศหญิงมีผู้ป่วยอัมพาตซีกขวา มากกวา่ ซกี ซา้ ย โดยซีกที่พบเป็นอัมพาตมากกวา่ มีผลการรักษาท่ีดีกว่าซกี ทพ่ี บ เปน็ อมั พาตน้อยกวา่ บทที่ ๓ 139 การดแู ลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครือขา่ ยหมอพ้ืนบา้ นตำบลวังชัย อำเภอนำ้ พอง จงั หวัดขอนแกน่

นอกจากการมารักษาด้วยการแพทย์พื้นบ้านแล้ว ผู้ป่วยทั้งหมดผ่าน การรักษาในระยะเฉียบพลันจากโรงพยาบาลมาก่อน และรับประทานยา โรงพยาบาลต่อเน่ือง ส่วนใหญ่ได้ทำกายภาพบำบัด นอกจากนั้นผู้ป่วยได้ แสวงหาทางเลือกอ่ืนในการฟ้ืนฟูสุขภาพ โดยการแสวงหาการนวดอ่ืนๆ มานวดเสริมท่ีบ้าน รับประทานอาหารเสริมสำเร็จรูป ยาต้มสมุนไพร และ ฝกึ ฝนด้วยตนเองเพือ่ ฟ้ืนฟกู ำลังกลา้ มเน้ือ โดยประยุกต์ใชว้ ัสดทุ หี่ าได้งา่ ย เช่น ยางในรถยนต์ เชือก ราวไม้ไผ่หัดเดิน เป็นต้น โดยผู้ป่วยส่วนหนึ่งมีญาติคอย ดแู ลชว่ ยฝึกและทำกายภาพใหท้ กุ วัน ประสทิ ธิผลการรกั ษา ผลการรักษาของหมอพ้ืนบ้านส่วนใหญ่เดินได้ด้วยตัวเองหรือเกือบ ปกติ จากขอ้ มลู ผ้ปู ่วยจำนวน ๕๙ ราย อาการดขี ้ึน ๕๗ ราย อาการทรงตัว ๒ ราย ในจำนวนผู้ปว่ ยท้ังหมด เป็นผู้ป่วยอัมพาตใบหน้า ๒ ราย อาการดขี ้ึน เกือบปกติ ๑ ราย และอาการดขี ้นึ เลก็ นอ้ ยรูส้ กึ ตวั มากขน้ึ ๑ ราย ในกลมุ่ ผปู้ ่วยนอกเหนือจากผปู้ ว่ ยอมั พาตใบหน้า ประกอบด้วย จำนวน ๗ ราย อาการดีข้ึน สามารถเดินได้ด้วยตนเอง ทำงานได้ ปกติ จำนวน ๒๓ ราย อาการดีขน้ึ สามารถเดินไดด้ ้วยตนเอง ช่วยเหลือ ตัวเองได้ ไม่เปน็ ภาระของครอบครวั ชว่ ยงานบ้านได้ จำนวน ๑๕ ราย อาการดีขน้ึ สามารถเดนิ ได้โดยใช้ไมค้ ้ำยนั จบั ราว เดิน หรือมีคนพยุง ช่วยเหลือตัวเองได้ แต่ไม่สามารถช่วย งานบ้านได้ 140 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พนื้ บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

จำนวน ๑๐ ราย อาการดีข้ึนสามารถ ยกแขนขา ลุกนั่ง ยืน ช่วยเหลือตัวเองไดบ้ ้าง จำนวน ๒ ราย อาการไม่ดีขึ้น ไม่ปฏิบัติตามคำแนะนำของ หมอพนื้ บา้ นและไม่มารบั การรักษาตอ่ เนื่อง โดยเฉลี่ยแล้ว ผู้ป่วยแต่ละคนจะมารักษากับหมอพ้ืนบ้าน ประมาณ เดือนละ ๔ ครั้ง และจำนวนครั้งต่อเดือนที่ผู้ป่วยมารักษาไม่แตกต่างกันใน หมอพื้นบ้านแต่ละท่าน และผู้ป่วยจะมีอาการดีขึ้นเร่ือยๆ ตามจำนวนคร้ังท่ี มารักษาจนถึงระดับหนึ่ง ซ่ึงบางคนอาจจะดีขึ้นได้มากกว่านั้นซึ่งน่าจะขึ้นกับ หลายปัจจัย โดยมีแนวโน้มท่ีจำนวนคร้ังท่ีมารักษาในระยะเวลา ๒-๓ เดือน จะมีผลต่อประสิทธิผลการรักษา โดยผู้ป่วยที่มารับการรักษาน้อยกว่า ๕ ครั้ง จะยังไม่เห็นความแตกต่างของผลการรักษาหรือมีอาการดีข้ึนน้อย โดย ประสิทธิผลการรักษาจะเห็นได้ชัดเจนและดีขึ้นเร่ือยๆ เม่ือมารับการรักษา ตอ่ เนอ่ื งต้งั แต่ ๗ ครง้ั ขน้ึ ไป ท้งั น้ี ผ้ปู ว่ ยท่ีรับการรักษาเปน็ ระยะเวลานานกวา่ ๘ เดอื น มีแนวโนม้ หายเปน็ ปกตหิ รอื ใกลเ้ คียงปกตมิ ากกวา่ การเลือกรักษากับหมอพ้ืนบ้านยังคงขึ้นกับความน่าเช่ือถือของ หมอพื้นบ้านท่านนั้นๆ โดยหมอหวองและหมอธงชัยซึ่งได้รับความรู้จาก หลวงพ่อท่ีเป็นที่เคารพนับถือในหมู่บ้าน มักจะได้รับผู้ป่วยท่ีมีอาการค่อนข้าง หนักหมอธงชัยและหมอหวองมักจะได้รับผู้ป่วยท่ีอาการค่อนข้างหนัก และ ผู้ป่วยที่รักษากับหมอหวองมักจะมารับการรักษาต่อเน่ืองเป็นระยะเวลานาน กวา่ หมอพื้นบ้านทา่ นอนื่ บทที่ ๓ 141 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของเครือข่ายหมอพ้นื บา้ นตำบลวังชัย อำเภอนำ้ พอง จังหวัดขอนแก่น

ตารางท่ี ๔ เปรยี บเทียบจำนวนครงั้ การรักษาและระยะเวลาการรกั ษา กับ ระดบั ประสทิ ธผิ ลการรักษา ระดับประสทิ ธผิ ล ค่าเฉล่ียจำนวนครงั้ ค่าเฉลี่ยระยะเวลา การรกั ษา การรักษา (คร้ัง) การรักษา (เดอื น) ๐* ๔.๘ (๖) ๑.๖ (๖) ๑ ๗ (๑๑) ๒ (๑๐) ๒ ๗.๘ (๑๙) ๒.๕ (๑๘) ๓ ๙ (๒) ๒ (๒) ๔ ๑๔.๘ (๔) ๓.๘ (๔) ๕ ๑๖ (๑) ๒ (๑) ๖ ๙ (๔) ๒ (๔) ๗ ไมม่ ขี อ้ มูล (๐) ไม่มขี ้อมลู (๐) ๘ ๑๒ (๕) ๘.๗ (๓) ๙ ๒ (๑) ไมม่ ขี อ้ มูล (๐) จำนวนผปู้ ว่ ย ท่มี ีข้อมลู (คน) ๕๗ ๕๑ 142 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทย์พนื้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

หมายเหตุ : ๑. ในวงเล็บ = จำนวนผปู้ ว่ ย(คน) ๒. * = ในกลุ่มผู้ป่วยที่อาการค่อนข้างทรงตัวประกอบด้วย ผู้ป่วยที่อาการดีขึ้นเล็กน้อยจากเดินได้เองแบบแกว่งๆ เป็นเดินได้ดีขึ้น ๓ คน และผปู้ ว่ ยทเี่ ดนิ ไดโ้ ดยมคี นพยงุ เปน็ เดนิ ไดโ้ ดยมคี นพยงุ แตม่ กี ำลงั มากขนึ้ ๑ คน และผู้ปว่ ยที่อาการไม่ดขี ึ้น ๒ คน ๓. ระดับประสิทธิผลการรักษาพิจารณาจากจำนวนลำดับ อาการที่ดีขนึ้ ของผู้ป่วย จากก่อนรักษาจนถึงหลังรักษาครง้ั สุดท้ายที่เกบ็ ข้อมูล ตามลำดบั ลักษณะอาการจากน้อยไปมาก ดงั น้ี อวยั วะหรอื บริเวณท่ีมอี าการ ไมร่ สู้ ึก/ชา/อ่อนแรงขยบั ไมไ่ ด้ รู้สกึ ตัวมากขนึ้ ยกขา/แขนได้ พลกิ ตวั ได้ ลกุ นง่ั ได้ ยืนได้ เดินไดโ้ ดยมีคน/เครอ่ื งมือพยงุ เดินไดด้ ว้ ยไมเ้ ทา้ เดินได้ดว้ ยตวั เอง ปกต/ิ เกอื บปกติ บทที่ ๓ 143 การดแู ลรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครือขา่ ยหมอพนื้ บ้านตำบลวังชยั อำเภอน้ำพอง จงั หวดั ขอนแก่น

แผนภูมิที่ ๑ เปรยี บเทียบความสมั พนั ธ์ระหว่างระดบั ประสิทธิผลการรักษา กบั จำนวนครง้ั การรักษา และระยะเวลาทีร่ ักษา 20 15 10 5 0 0123456789 ระดบั ประสทิ ธผิ ลการรักษา คา่ เฉลยี่ ของ จำนวนคร้งั การรักษา คา่ เฉล่ยี ของ ระยะเวลาการรกั ษา 144 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทย์พ้ืนบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ปจั จัยที่มผี ลตอ่ ประสิทธิภาพการรกั ษา ส่ิงที่คาดว่าน่าจะมีผลต่อประสิทธิภาพการรักษาของหมอพ้ืนบ้าน มีทง้ั ในสว่ นของตัวผ้ปู ว่ ยเอง ครอบครวั และการมารักษากบั หมอพ้นื บ้าน เชน่ อาการความรุนแรงของโรค ระยะเวลาของการเกิดโรคก่อนมารักษากับ หมอพน้ื บา้ น จำนวนครงั้ ในการรกั ษาทค่ี วรมารกั ษาอยา่ งตอ่ เนอ่ื ง การปฏบิ ตั ติ วั ของคนไขต้ ามขอ้ หา้ มของหมอ การปฏบิ ตั ฝิ กึ ฝนรา่ งกายตนเองของคนไข้ กำลงั ใจ และการสนบั สนนุ จากครอบครัวและสังคม ดังนี้ ปัจจัยที่คาดว่าน่าจะส่งผลต่อการรักษาของหมอพื้นบ้าน ได้แก่ จำนวนคร้งั ในการรกั ษาอย่างตอ่ เนือ่ ง อาการความรนุ แรงของโรค ระยะเวลา ของการเกิดโรคกับการรักษา ความเชื่อและความศรัทธาในตัวหมอ และการ ปฏิบัติตัวของคนไข้ตามคำแนะนำของหมอพ้นื บ้าน ปัจจัยท่ีคาดว่าส่งผลต่ออาการผู้ป่วย ได้แก่ปัจจัยท่ีเกิดขึ้นจากตัว ผู้ป่วยเอง และปัจจัยจากสภาพแวดล้อม โดยปัจจัยท่ีมีผลในแง่ลบ ได้แก่ ความเครียด กำลังใจที่จะต่อสู้ ความหดหู่ท้อถอย สิ้นหวัง ของผู้ป่วย และ ปัจจยั ท่ชี ว่ ยส่งเสรมิ ประสิทธิผลในการรักษา ได้แก่ การพูดคุยให้กำลงั ใจผู้ป่วย ช่วยฝึกกล้ามเนื้อและดูแลเอาใจใส่จากญาติ ปัจจัยจากชุมชนและสังคม เช่น การพดู คยุ สอบถาม ให้กำลังใจ การใหค้ วามช่วยเหลอื ตามกำลังของเพอื่ นบา้ น ใกล้เคียง เช่น ช่วยหาอุปกรณ์ในการฝึก แนะนำวิธีฟ้ืนฟู การออกเย่ียมของ เจ้าหน้าท่ีสาธารณสุข และอ.ส.ม.ในชุมชน การได้รับการเอาใจใส่จากองค์การ ส่วนท้องถนิ่ เร่อื งรายได้ทข่ี าดหายไป เช่น จา่ ยเบีย้ ผพู้ กิ าร เปน็ ต้น ปัญหาอุปสรรค ๑. ผปู้ ว่ ยทีม่ ารับบรกิ ารสว่ นมากอย่ไู กลการตดิ ตามไม่สะดวก ๒. ทีมวิจัยมีภาระงานท่ีมากทำให้การติดตามประเมินผลไม่ได้ตาม เปา้ หมาย ๓. เครื่องมือในการเก็บข้อมูลยังสับสนอยู่บ้าง บางคร้ังไม่เข้าใจ คำถาม บทที่ ๓ 145 การดูแลรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของเครอื ข่ายหมอพืน้ บา้ นตำบลวงั ชยั อำเภอนำ้ พอง จังหวัดขอนแก่น

จดุ เน้นการนวดรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต หมอพน้ื บา้ นตำบลวังชยั จุดเนน้ กรณี ปากเบีย้ ว หนังตาตก จดุ เน้นคอ ขอบสะบกั บนท่าน่งั จุดหัวค้ิว ขมับ จดุ สดุ กราม ใต้ติ่งหู ขอบสะบักบน จุดเน้นแขนดา้ นใน จุดเนน้ คอ/ สะบกั //แขนด้านนอก จดุ เนน้ คอ สะบกั เอว สะโพกท่านอน ขาทา่ นอนหงาย จดุ เนน้ ขาดา้ นใน/ใตพ้ ับเขา่ 146 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทย์พน้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

๔บทที่ การดแู ลรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของ ตำบลปากพูนและตำบลปากนคร อำเภอเมือง จงั หวดั นครศรธี รรมราช บทท่ี ๔ 147 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของตำบลปากพนู และตำบลปากนคร อำเภอเมอื ง จังหวัดนครศรธี รรมราช

๔ 148 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้นื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก