บทความวิจัยลิเกเด็ก

ณฐั ธยำน์ เผยกลำง, กนกพร กล่นิ ชำต,ิ พรสุดำ วงษำชยั สำขำวิชำภำษำไทย คณะมนุษยศำสตร์และสงั คมศำสตร์ มหำวิทยำลัยรำชภัฏเทพสตรี อาจารย์ที่ปรกึ ษางานวจิ ัย : สนธยา สุขอิ่ม บทคัดย่อ การวิจัยนม้ี วี ัตถปุ ระสงคเ์ พอื่ จะศึกษาประวตั คิ วามเป็นมา การแสดงศิลปวัฒนธรรมการแสดงลเิ กเด็กของ โรงเรยี นวดั โพธิ์เกา้ ต้น และบทบาทของลเิ กเดก็ โรงเรียนวดั โพธ์เิ ก้าตน้ ท่ีถอื เป็นศลิ ปะการแสดงท่เี ปน็ ภาพ สะท้อนศิลปะการแสดงภาพวิถชี วี ิตและวัฒนธรรมของคนผา่ นการแสดงลิเกเด็กโรงเรยี นวัดโพธเ์ิ กา้ ต้นในจงั หวดั ลพบุรี ผลการวจิ ัยพบวา่ ลเิ กเด็กของโรงเรียนวดั โพธเิ์ กา้ ตน้ สามารถแบง่ ออกได้ 3 ประเภท ได้แก่ มปี ระวัติ ความเปน็ มาการแสดงศิลปวฒั นธรรมการแสดงลิเก รูปแบบและองคป์ ระกอบของการแสดงลิเกเด็กโรงเรียนวัด โพธเิ์ ก้าตน้ สว่ นบทบาทของลิเกเด็กของโรงเรยี นวดั โพธ์เิ กา้ ตน้ มี 3 ดา้ น ไดแ้ ก่ บทบาทใหค้ วามบนั เทงิ บทบาท ให้ความรแู้ ละคณุ ธรรม และบทบาทเป็นสอื่ มวลชนชาวบา้ นหรอื ประชาสัมพันธ์ คำสำคัญ : ลิเกเด็กโรงเรยี นวดั โพธิ์เกา้ ต้น โตโผหรอื ตว้ั โผ ลงโรง ลเิ กทรงเครื่อง ควำมเปน็ มำและควำมสำคัญ ปัจจบุ นั กระทรวงวัฒนธรรม โดยกรมสง่ เสรมิ วัฒนธรรม ไดม้ ีการบูรณาการความรว่ มมือในการบรหิ าร จัดการองค์ความรู้และมรดกศิลปะการแสดงลิเกให้เกิดประโยชน์แก่เด็กและเยาวชนอย่างเป็นรูปธรรม เน่ืองจากมุมมองของคนในสังคมท่ีมีต่อภาพลักษณ์ของศิลปะการแสดงว่าอดีตท่ีผ่านมาเป็นเร่ืองของคนแก่ โบราณ จึงได้มกี ารวางระบบในเรอ่ื งศิลปะการแสดงลิเกที่จะใหเ้ ด็กและเยาวชนได้เข้าถึง เพ่ือจะเจริญเตบิ โตไป กับความเป็นไทยท่ีพัฒนาควบคู่ไปกับสากล โดยจังหวัดลพบุรีเป็นอีกหนึ่งจังหวัดที่มีคณะลิเกอยู่เป็นจานวน มาก พร้อมกับทางจังหวัดลพบุรไี ด้มีการรณรงค์ในการอนุรักษ์ศิลปะการแสดงลิเกมาตลอด ซ่ึงโรงเรียนโพธิ์เก้า ตน้ หมู่ที่ 4 ตาบทโพธ์เิ ก้าตน้ อาเภอเมอื งลพบรุ ี จงั หวัดลพบุรี ต้องยกใหใ้ นเรื่องศิลปะการแสดงลิเกเดก็ ท่ีมีการ สอนลิเกให้กับนักเรียนเพื่อเป็นการ สืบสาน สานต่อวัฒนธรรมของศิลปะการแสดงลิเกของจังหวัดลพบุรี เอาไว้ นอกจากน้ีอีกส่ิงหน่ึงที่ได้มากกว่าการฝึกศิลปะการแสดงลิเกก็คือ นักเรียนที่ไดเ้ ข้ามาเรียนที่โรงเรียนวัด ผลกำรวจิ ยั โพธ์ิเก้าต้นจะได้ฝึกการมีสมาธิ และฝึกทักษะในการเรียนรู้ของหลักภาษาไทยได้เป็นอย่างดี โดยต้ังแต่ปี การศกึ ษาลิเกเดก็ ของโรงเรียนวดั โพธิ์เกา้ ตน้ ในชมุ ชนโรงเรยี นโพธ์ิเก้าต้น ตาบลโพธิ์เก้าต้น อาเภอเมืองลพบุรี จงั หวัด การศึกษา 2549 โรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้นได้มกี ารทาโครงการสืบสานภูมิปัญญา นาฏลีลา โพธิ์เก้าต้น ที่เป็นการ ลพบุรี สามารถแบ่งออกได้ 2 ประเด็น ได้แก่ ประวัติ ท่มี าของการแสดงลิเกโรงเรยี นวัดโพธิ์เก้าต้น ประวัตโิ รงเรยี นวัดโพธิ์ อนุรักษศ์ ิลปะการแสดงลเิ ก และโขน ซ่ึงนับวันจะยิ่งสูญหายไปตามตัวศิลปินทที่ ยอยล้มหายไป ทางโรงเรยี นวัด เก้าต้น ประวัติผู้ก่อตั้ง คณะลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้น และประวัติและที่มาของการแสดงลิเกเด็กวัดโพธิ์เก้าต้น โพธเ์ิ กา้ ต้นจงึ ได้มกี ารจดั ต้ังชุมนมุ โขนสด และชมุ นุมลเิ กข้นึ ได้มกี ารเชิญปราชญ์ชาวบ้านก็คือ คณะโขนสดและ รูปแบบและวิธีการแสดงของลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้น ได้แก่การโหมโรง การราถวายมือ การออกแขก การดาเนิน คณะลิเกเก่าแก่ในตาบลโพธ์ิเก้าต้นมาถ่ายทอดศาสตร์การแสดงดังกล่าวให้เด็ก ๆ และเยาวชนได้เรียนรู้ และ เร่ือง และการปิดเรื่อง และองค์ประกอบของการแสดงลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธ์ิเก้าต้น ได้แก่ การคัดเลือกผู้แสดง การฝึก จากการฝึกซอ้ มของเดก็ ในโรงเรียนวดั โพธ์ิเก้าต้น โดยจะอาศยั จัดการแสดงใหก้ ับแขกมาเยยี่ มโรงเรยี น และเม่อื มีหน่วยงานในตาบลจัดงาน หรืองานศพในชุมชน คุณครูผู้ฝึกสอนก็จะนาคณะลิเกไปบริการเล่นให้โดยไม่คิด รอ้ งบทลเิ ก การฝึกราหน้าพาทย์ การฝึกเจรจา เนื้อเร่ืองท่ใี ช้แสดง เคร่อื งแต่งกาย ฉาก เวที และเครอื่ งดนตรี ค่าตอบแทน ถือเป็นการฝึกให้กับเด็กให้มีประสบการณ์ในการแสดงมากขึ้น ปัจจุบันคณะลิเกโพธ์ิเก้าต้นเร่ิมมี บทบาทของลิเกเด็กของโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้น มีบทบาท 3 ด้าน ได้แก่ บทบาทด้านให้ความบันเทิงให้ความ การพัฒนาฝีมือจนได้ไปแสดงทงี่ านจงั หวัดของลพบุรีและจังหวัดใกล้เคียง จนทาให้เด็กมรี ายได้พิเศษได้อีกดว้ ย ซ่ึงการจัดตั้งชุมนุมลิเกข้ึนนั้นไม่ได้มีประโยชน์เฉพาะในการปลูกฝังให้เด็ก ๆ อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมไทยอัน เพลิดเพลินและสามารถผ่อนคลายอารมณ์ได้ บทบาทด้านการอนุรักษ์วัฒนธรรม เช่น การแต่งกาย ท่าราที่ยังคงอนุรักษ์ แบบแผนโบราณไว้ และบทบาทด้านเป็นสื่อมวลชนชาวบ้าน โดยการเผยแพร่ความรู้เร่ืองคุณธรรมคุณลักษณะอันพึง ทรงคุณค่าเท่าน้ัน ยังก่อให้เกิดการเปล่ียนแปลงต่อโรงเรียนโพธ์ิเก้าต้นท่ีมีการพัฒนาทั้งด้านคุณภาพของเด็ก ประสงคท์ ีเ่ ดก็ และเยาวชนควรรู้ อภิปรำยผลกำรวจิ ัย และการเรยี นการสอนที่ดขี ึน้ จนทาใหไ้ ดก้ อ่ เกิดคณะลเิ กของโรงเรียนวัดโพธิเ์ กา้ ต้นขึน้ มาอย่างสมบูรณ์ ผูว้ ิจยั จึงมีแนวคดิ ทจ่ี ะศกึ ษาประวตั ิความเป็นมา การแสดงศิลปวัฒนธรรมการแสดงลิเกเด็กของโรงเรียน 1. จากการศกึ ษาของลเิ กเดก็ ของโรงเรยี นวดั โพธเ์ิ กา้ ตน้ ในชมุ ชนโรงเรยี นโพธ์เิ ก้าตน้ ตาบลโพธ์ิเก้าตน้ อาเภอเมือง วัดโพธ์ิเก้าต้น และบทบาทของลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้นที่ถือเป็นศิลปะการแสดงท่ีเป็นภาพสะท้อน ลพบุรี จังหวัดลพบุรี พบวา่ องคประกอบของการแสดงลเิ กยังคงยดึ ตามขนบเดมิ และมีปรับเปลย่ี นไปตามสถานการณ์ ศิลปะการแสดงภาพวิถีชีวิตและวัฒนธรรมของคนผ่านการแสดงลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้นในจังหวัดลพบุรี ปจั จบุ นั โดยเฉพาะเนอ้ื หาท่ีแสดง ซง่ึ สอดคล้องกบั งานวิจัยของพันทิพา มาลา (2551) ท่วี ่าการแสดงลิเกเด็กของโรงเรียน ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการศึกษาเรียนรู้ และสร้างจิตสานึกพร้อมกับการปลูกฝังในการอนุรักษ์ ศิลปวัฒธรรม วดั สระแก้วท่ถี อื เปน็ การแสดงทม่ี กี ารสืบทอดการแสดงลเิ กเดก็ วดั สระแก้วและมีการพัฒนานามาประยุกต์ใช้ให้เข้ากบั ยุค ทางด้านการแสดงลเิ กในจงั หวดั ลพบุรีให้คงอยูค่ ู่กบั สังคมวัฒนธรรมตลอดไป สมัยท่เี ปลีย่ นแปลงไปไดอ้ ยา่ งเหมาะสม วัตถปุ ระสงค์ของกำรวิจัย 2. จากการศกึ ษาบทบาทของลเิ กเด็กของโรงเรียนวดั โพธ์เิ ก้าต้น ในชุมชนโรงเรียนโพธ์ิเกา้ ต้น ตาบลโพธ์เิ กา้ ต้น อาเภอ เมืองลพบุรี จังหวัดลพบุรี พบวา่ บทบาททโี่ ดดเด่นของลเิ กเดก็ ของโรงเรียนวดั โพธเ์ิ กา้ ตน้ ได้แก่ บทบาทดา้ นการอนรุ กั ษ์ 1. เพ่ือศึกษาประวัติความเป็นมาของลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธ์ิเก้าต้น ตาบลโพธิ์เก้าต้น อาเภอเมือง วัฒนธรรม ซึง่ มจี ดุ ประสงค์ทจ่ี ะอนุรักษแ์ ละสืบทอดศิลปะการแสดงลิเกของชุมชนโพธิ์เกา้ ตน้ ไวใ้ ห้อยู่คู่กบั ลกู หลาน และ ลพบรุ ี จงั หวดั ลพบุรี สรา้ งรายไดใ้ ห้กับคนภายในชมุ ชนซง่ึ สอดคล้องกับงานวิจยั มณี เทพาชมพู (2553) ทวี่ า่ บทบาทของการแสดงลิเก มี 5 ด้าน 2. เพื่อศึกษาองค์ประกอบของการแสดงลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธ์ิเก้าต้น ตาบลโพธิ์เก้าต้น อาเภอเมือง ได้แก่ ภมู ิปญั ญาทางด้านภาษา ภมู ิปญั ญาด้านนาฏศิลป์ ภมู ิปัญญาดา้ นเพลงและดนตรี ภูมปิ ัญญาแต่งกาย แตง่ หน้าและ ลพบุรี จังหวัดลพบุรี ในด้านการคัดเลือกผู้แสดง การฝึกร้องบทลิเก การฝึกราหน้าพาทย์ การฝึกเจรจา ภมู ิปญั ญาดา้ นฉากและเวที แสงและเสียง ที่เข้ามาเป็นแนวทางในการใช้รว่ มกบั การแสดงลิเกและมีการอนุรกั ษ์พรอ้ มกบั มี เนอ้ื เรื่องท่ีใช้แสดง เครอื่ งแตง่ กาย ฉาก เวที และเคร่ืองดนตรี การเผยแพร่ที่ใหม้ ีการคงอยู่คกู่ ับสงั คมไทย 3. เพ่ือศึกษาบทบาทของลิเกเด็กโรงเรียนวัดโพธิ์เก้าต้น ตาบลโพธ์ิเก้าต้น อาเภอเมืองลพบุรี จังหวัด ข้อเสนอแนะเชงิ วจิ ยั ลพบุรี 1. ผู้กอ่ ต้ังลเิ กเด็กของโรงเรียนวดั โพธิ์ มวี ัตถปุ ระสงค์ท่ีจะอนรุ กั ษก์ ารแสดงลเิ กเดก็ ของของโรงเรียนวดั โพธิ์ ผกู้ อ่ ตง้ั จึงได้ ตระหนักและสืบต่อหนา้ ท่นี ้ีโดยสนบั สนนุ จดั หาครูลิเกมาฝึกให้กับเดก็ โรงเรียนวดั โพธิ์เก้าต้น วธิ ีดำเนินกำรวิจยั 2. ควรได้มกี ารศกึ ษาผลงาน วธิ กี ารควบคมุ และถา่ ยทอดการแสดงลเิ กชุมชนโพธ์ิเกา้ ตน้ ของผทู้ ีใ่ หค้ วามรูเ้ ฉพาะด้านลเิ ก ในชมุ ชน ท่ีจะอนรุ กั ษศ์ ิลปะการแสดงลเิ กไทยให้สืบต่อไป แล้วนามาเชดิ ชเู กียรตใิ ห้เปน็ ทป่ี ระจักษแ์ ก่ทุกคน ใน กำรเก็บรวบรวมขอ้ มลู ความสามารถในการแสดงลเิ ก 1. การเก็บรวบรวมขอ้ มูลจากเอกสารลายลกั ษณท์ เี่ กี่ยวกบั ขอ้ มูลทวั่ ไปของชุมชนโพธ์เิ กา้ ต้น และ ขอ้ มลู โรงเรียนวดั โพธ์ิเกา้ ตน้ ข้อมลู เบอ้ื งต้นเกีย่ วกับการแสดงลเิ กเดก็ ของโรงเรียนโพธิ์เกา้ ต้น ใชว้ ิธีเก็บ เอกสารอา้ งอิง รวบรวมขอ้ มูลแบบทุตยิ ภูมิ 2. การเกบ็ รวบรวมข้อมลู จากขอ้ มูลภาคสนาม แบง่ เปน็ กนกวรรณ มากมลู . (2561, 5 พฤศจิกายน). นักเรียนโรงเรียนวัดโพธ์เิ กา้ ตน้ . สมั ภาษณ์. 3. สัมภาษณ์ขอ้ มลู จากกลมุ่ ตวั อยา่ ง ไดแ้ ก่ ผ้ใู ห้ข้อมลู จานวน 15 คน นงคน์ ชุ ไพรพิบูลยกิจ. (2541). ลเิ ก. กรุงเทพฯ: เอส.ท.ี พ.ี เวลิ ด์ มีเดยี . 4. สงั เกตแบบไม่มสี ว่ นรว่ มในการแสดงลเิ กเด็กของโรงเรยี นวัดโพธเ์ิ กา้ ต้น ผ้วู จิ ยั บุศราคมั นาคทอง. (2561, 5 พฤศจกิ ายน). นักเรียนโรงเรยี นวดั โพธเิ์ กา้ ต้น. สมั ภาษณ์. กำรวเิ ครำะห์ข้อมลู พนั ทิพา มาลา. (2551). การแสดงลิเกเด็กกาพร้าวดั สระแกว้ อาเภอป่าโมก จงั หวัดอา่ งทอง ใน คณะครุศาสตร์ 1. รวบรวมขอ้ มูลท่ไี ด้จากการสัมภาษณ์ 2. นาข้อมลู ที่ไดม้ าจาแนกและวเิ คราะหต์ ามวัตถุประสงค์ของงานวิจัย มหาวิทยาลยั ราชภัฏพระนครศรีอยุธยา. พระนครศรีอยุธยา: มหาวิทยาลยั ราชภัฏพระนครศรอี ยธุ ยา. 3. นาเสนอผลการวิเคราะห์ขอ้ มลู แบบพรรณนา พิยดา ภภู่ ูษิต. (2561, 5 พฤศจกิ ายน). นกั เรยี นโรงเรยี นวัดโพธิ์เกา้ ตน้ . สัมภาษณ์. 4 นาขอ้ มลู จากการวเิ คราะหม์ าตรวจสอบความถกู ต้อง มณี เทพาชมพู. (2553). ลเิ ก : การอนุรกั ษแ์ ละพฒั นาตามมิติทางวัฒนธรรมภูมปิ ญั ญาและปรัชญาเศรษฐกจิ พอเพียง. กรมส่งเสริมวฒั นธรรม.