สุขภาพ

การหมนุ ขอ้ ไหล่เขา้ -ออก จับทขี่ อ้ ศอกและขอ้ มอื กางแขน 90 องศา จบั ทข่ี อ้ ศอกและข้อมอื หมุนขน้ึ และลง เหยียดขอ้ ศอก เขา้ -ออก จับทีข่ อ้ ศอกและขอ้ มอื ให้เหยียดออก จบั ขอ้ ศอกและข้อมือใหง้ อเขา้ กระดกขอ้ มอื ข้นึ – ลง เริม่ ต้นจบั ข้อมอื และนิ้วท้งั สี่ของผ้ปู ่วย กระดกขอ้ มอื ข้นึ กระดกข้อมอื ลง กำ� น้ิวมอื เข้าและเหยียดน้วิ มือออก กระดกน้ิวโป้งขนึ้ -ลง คมู่ อื อาสาสมคั รประจำ� ครอบครัว (อสค.) 49 กลุ่มดแู ลผ้สู งู อายุ (LTC)

การเคลอ่ื นไหวขอ้ ส่วนขา งอ - เหยยี ดข้อเขา่ ข้อสะโพก เริม่ ต้นจับที่ข้อเทา้ และขอ้ เข่าผูป้ ว่ ย แล้วงอสะโพกให้สดุ และเหยยี ดออก หมนุ ขอ้ สะโพกเข้า หมนุ ขอ้ สะโพกออก เริ่มต้นจบั ท่ีข้อเท้าและข้อเขา่ ผู้ปว่ ยงอ 90 องศา แล้วหมุนขอ้ สะโพกเขา้ -ออก 50 คูม่ ือ อาสาสมคั รประจ�ำครอบครัว (อสค.) กลมุ่ ดูแลผ้สู งู อายุ (LTC)

กางขาออกและหุบขาเข้าของข้อสะโพก เรมิ่ ตน้ มือรองใต้เข่าและข้อเท้า กางขาออกและหบุ เขา้ สลับกัน การกระดกข้อเท้าข้ึนและลง การเคลื่อนไหวขอ้ ไหลท่ ใี่ หผ้ สู้ งู อายทุ �ำด้วยตนเอง โดยให้ผู้สูงอายุท่ีช่วยเหลือตนเองไม่ได้หรือนอนติดเตียงเอามือสองข้าง ประสานกันแลว้ ยกมอื ข้นึ เหนอื ศีรษะขนึ้ – ลง คมู่ อื อาสาสมัครประจำ� ครอบครวั (อสค.) 51 กลุ่มดแู ลผู้สูงอายุ (LTC)

1.5 การขับเสมหะออกจากปอดและหลอดลม การติดเชื้อในระบบทางเดินหายใจจะพบได้บ่อยในผู้ท่ีไม่สามารถ เคลื่อนไหวขยับร่างกายได้และผู้สูงอายุติดเตียง เน่ืองจากกล้ามเน้ือต่างๆ อ่อนแรงทำ� ให้ไม่สามารถขบั เสมหะออกมาได้เอง ดังนน้ั อสค. จึงต้องชว่ ยเหลือ ในการระบายเสมหะ เพ่ือปอ้ งกันการเกิดภาวะแทรกซอ้ น ตามข้ันตอนดังน้ี 1. การจดั ท่าผ้ปู ว่ ย เพ่ือระบายเสมหะ เป็นวิธีการที่อาศัยแรงโน้มถ่วงของโลก เป็นหลัก โดยให้ส่วนของปอดที่ต้องการระบายเสมหะอยู่สูงกว่าหลอดลม และปาก เพ่ือให้เสมหะไหลออกมาไดด้ แี ละขับออกไดง้ ่าย 2. การเคาะปอด การเคาะเพื่อให้เสมหะระบายออกได้ง่าย โดยใช้อุ้งมือท�ำมือโค้ง นิ้วชิดกันและเคาะ โดยใช้การกระดกข้อมือไม่ใช้แรงจากแขนท้ังหมด ขณะ เคาะถา้ ผ้ปู ว่ ยไอให้หยุดเคาะ 3. การสัน่ ปอด ใช้วิธีการสั่นสะเทือนแทนการเคาะถ้ามีข้อห้าม โดยเหยียดแขน ตรงแนบฝ่ามือนิ้วชดิ กนั ออกแรงสั่นมาจากหัวไหล่ ไมค่ วรกดแรงเกินไป อาจ เกิดการบาดเจบ็ ได้ 4. การไออยา่ งมปี ระสทิ ธิภาพ หลงั จากเคาะเสรจ็ ถ้าผู้ป่วยสามารถไอไดใ้ หส้ อนวิธีการไอ คือ เร่ิม จากหายใจเขา้ ใหส้ ุด กลัน้ ไว้สักครู่ หลงั จากนนั้ ให้ไอออกมาแรงๆ ข้อห้าม เคาะปอดและการสนั่ ปอด 1. ไอเป็นเลือด 2. วณั โรคปอดระยะแรก 3. กระดูกบางผุ 4. มะเร็งแพร่กระจายกระดกู ซโ่ี ครง 5. หนองในชอ่ งปอด 6. เนือ้ งอกในปอด 52 ค่มู อื อาสาสมคั รประจำ� ครอบครัว (อสค.) กลุม่ ดูแลผูส้ ูงอายุ (LTC)

1.6 การปเู ตยี งที่มผี ้สู ูงอายอุ ยใู่ นเตยี งใหเ้ รียบตึง 1 2 3 4 5 6 7 8 9 คูม่ อื อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) 53 กลุ่มดแู ลผูส้ ูงอายุ (LTC)

2. การดูแลช่วยเหลือการปฏบิ ตั ิกจิ วัตรประจำ� วัน 1. การทำ� ความสะอาด l ใช้ผา้ ชุบน�้ำสะอาดเช็ดซำ้� บริเวณฟัน กระพุ้งแก้ม ภายในชอ่ งปาก และล้ิน ถึงโคนลิ้น รา่ งกาย l ให้บว้ นปากทุก 2 ชม. และทาวาสลนี ที่รมิ ฝปี าก ศีรษะและผม l อาบนำ�้ หรอื เชด็ ตัววันละ 1-2 คร้ัง แม้มีสายยาง ใหอ้ าหาร หรือคาสายสวนปสั สาวะ l สระผมอยา่ งน้อยอาทิตย์ละ 2-3 คร้ัง l ควรตัดผมใหส้ นั้ อวยั วะสบื พนั ธ์ุ l ควรลา้ งน�้ำหรอื เชด็ ใหส้ ะอาด ซับใหแ้ ห้ง 2. การรับประทานอาหาร l ปรบั เปลยี่ นอาหารใหเ้ หมาะสมกับโรคที่เปน็ อยู่ l นั่งหรือยกศีรษะสูงเวลารับประทานอาหาร และหลังรับประทานอาหาร ควรใหผ้ ้สู งู อายนุ ่ัง หรือนอนในท่าศรี ษะสงู ต่ออยา่ งนอ้ ย 30 นาที ถงึ 1 ชว่ั โมง l จัดอาหารอ่อนนุ่มเหมาะตอ่ การเค้ียว รสไม่จัด ใหว้ ันละ 5-6 คร้ัง l เปลย่ี นสถานท่รี ับประทานอาหาร เพือ่ ไมใ่ ห้เบ่อื อาหาร l มีการรบั ประทานอาหารร่วมกนั ในครอบครัวพร้อมผู้ป่วย l ประเมนิ ว่าผู้ป่วยสงู อายไุ ด้รบั อาหารเพียงพอ ดจู ากนำ้� หนัก อ้วน-ผอม 54 คูม่ อื อาสาสมัครประจำ� ครอบครัว (อสค.) กลุ่มดูแลผ้สู ูงอายุ (LTC)

3. การด่มื น้ำ� l ผู้สูงอายุบางคนส�ำลักง่าย อาจให้ในรูปของอาหารที่มีส่วนผสมของน้�ำ ปนอยู่ดว้ ย l ปอ้ นนำ้� ด้วยชอ้ นเลก็ ขา้ งๆ กระพุง้ แกม้ หรือให้น�ำ้ ทางสายใหอ้ าหาร l ให้น้�ำวันละ 2 ลติ ร (กรณีไมจ่ ำ� กดั น้ำ� ) l สังเกตสีของปัสสาวะ ถ้าสีเขม้ ควรใหน้ ้�ำเพมิ่ ผู้สูงอายุท่ีได้รับน้�ำเพียงพอ ปัสสาวะจะมีสีเหลืองอ่อนและจ�ำนวนปัสสาวะ ท่ีออกมาควรสัมพันธ์กับน้�ำท่ีให้ คือ เม่ือให้น้�ำมาก ปัสสาวะจะมากข้ึน เมือ่ ให้น�ำ้ นอ้ ยปัสสาวะจะนอ้ ยลง 4. การรบั ประทานยา l ใหไ้ ด้รับประทานยาสมำ�่ เสมอและถูกต้อง l สงั เกตผลขา้ งเคยี งของยาทอ่ี าจจะเกดิ ข้ึน l ควรใหก้ ลนื ยาเป็นเม็ด ไม่ควรบดยาหรอื ละลายน้�ำ (กรณไี มม่ ปี ัญหาการกลืน) เพราะจะท�ำใหก้ ารออกฤทธขิ์ องยาไมส่ ม�่ำเสมอ คมู่ ือ อาสาสมคั รประจำ� ครอบครวั (อสค.) 55 กลมุ่ ดูแลผสู้ ูงอายุ (LTC)

5. การส่อื สาร l พดู คยุ กบั ผ้สู งู อายุอยา่ งสม�ำ่ เสมอ หม่นั ไต่ถามความต้องการของผู้ป่วย l ตงั้ ใจฟัง พดู ช้าๆ ชัดๆ ใช้ค�ำงา่ ยๆ สั้นๆ ใหเ้ วลาในการคดิ หรือตอบ l ให้ผูป้ ่วยได้เห็นหน้าผู้พดู หรือสามารถอา่ นปาก l หาวิธีการสื่อสารแทนค�ำพูดใช้สัญลักษณ์สื่อแทนค�ำพูดหรืออาจใช้การเขียน แทนการพูด l จัดกริง่ หรอื ออดไว้ใกลต้ วั ผ้ปู ว่ ย l ประเมินว่าผู้สูงอายุมีปัญหาเกี่ยวกับการติดต่อส่ือสาร การมองเห็นหรือ การไดย้ นิ ลดลงหรือไม่ ถ้ามคี วรแก้ไขหรอื หาอุปกรณ์ชว่ ยเหลือ 6. การดูแลทางดา้ นจติ ใจ อารมณ์ และความทรงจ�ำ l เอาใจใส่ พูดคุย ให้ก�ำลังใจ ให้ความเคารพ มคี วามกระตือรือรน้ ในการดูแลอยา่ งสม�่ำเสมอ l ยอมรับในการตัดสนิ ใจ ยอมรับบทบาท l จัดให้อยู่ในสถานที่ที่ผู้สูงอายุคุ้นเคย กระตุ้น ความทรงจำ� l ให้ดโู ทรทศั น์ ปฏิทิน นาฬกิ า รูปภาพ มกี ารบอก ถึงวัน เวลาและสถานท่ี ฟังวิทยุ l ให้ผู้สูงอายุพบปะกับบุคคลที่ชอบหรือคุ้นเคย เช่น ลูกหลาน เพือ่ นหรอื เพ่ือนบ้าน l ชวนสวดมนต์ ปฏิบตั ิธรรม ฝกึ สมาธิ l ปรับเปลี่ยนบรรยากาศให้ผู้สูงอายุรู้สึกสดช่ืน หลีกเล่ียงเหตุการณ์ที่ท�ำให้ เกดิ ความกระทบกระเทอื นใจ 56 คูม่ ือ อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) กล่มุ ดแู ลผสู้ ูงอายุ (LTC)

7. การนอน l จัดให้ผู้สูงอายุท�ำกิจกรรมในตอนกลางวัน เช่น อ่านหนังสือให้ฟัง ดูโทรทัศน์ ออกกำ� ลังกาย อยา่ ให้นอนตอนกลางวนั มาก จะทำ� ให้ไมห่ ลับในตอนกลางคืน l ให้ผู้สงู อายุมีความเป็นสว่ นตัว ตามความเหมาะสม l จดั ให้มีคนนอนเป็นเพ่อื น ไมป่ ลอ่ ยใหน้ อนคนเดียวในตอนกลางคนื l จัดสง่ิ แวดล้อมให้สงบเงยี บในตอนกลางคืน l นวดผ่อนคลายให้ผสู้ งู อายุ เพ่อื ลดการยึดเกรง็ ของกล้ามเนอื้ และการปวดเมือ่ ย l ประเมินว่าการนอนไม่หลับเกิดจากสาเหตุใดเพ่ือให้การช่วยเหลือได้อย่าง เหมาะสม 8. การขบั ถ่าย l กดบริเวณเหนอื หัวเหนา่ อย่างนุม่ นวล เพื่อช่วยใหป้ ัสสาวะออกหมด l ท�ำความสะอาดอวัยวะขับถ่ายโดยการล้างน�้ำและใช้ผ้านุ่มๆ หรือส�ำลีชุบ น้�ำเชด็ อยา่ งนอ้ ยวนั ละ 2-3 คร้ัง l เปล่ยี นแผน่ รองซบั หรือผ้าอ้อมส�ำเร็จรูปบอ่ ยๆ เพ่ือปอ้ งกันภาวะแทรกซ้อน l ใหม้ ีการเคล่ือนไหว โดยเปลี่ยนท่าลกุ นง่ั เดนิ บอ่ ยๆ l ให้รับประทานอาหารประเภทผักและผลไม้ เช่น ผักต้ม นมิ่ ๆ สม้ มะละกอ ลูกพรนุ หลกี เลย่ี งอาหารท่ีมีรสจัด l กระตุ้นหรือฝึกการขับถ่ายทั้งปัสสาวะและอุจจาระโดยการ จัดให้นั่งขณะถ่าย ปรับเวลาให้เหมาะสมและจัดสถานท่ี ให้เปน็ สดั สว่ นอยา่ งเหมาะสม l ให้ยาระบาย สวนหรอื ล้วงอจุ จาระ ถา้ ไมถ่ ่ายอุจจาระเกิน 2 วนั คมู่ อื อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) 57 กล่มุ ดแู ลผสู้ ูงอายุ (LTC)

9. การท�ำกายภาพบ�ำบดั l ใช้หมอนหรือวัสดุรองบริเวณแขนและขาท่ีอ่อนแรงหรือ ดา้ นท่ีไม่มคี วามรู้สกึ บวม และให้สูงขึน้ กว่าลำ� ตวั l น่งั ควรยกเท้าใหส้ งู และใชห้ มอนรองใตแ้ ขนท่ีออ่ นแรง l กระตุ้นให้ผู้สูงอายุเคล่ือนไหวหรือท�ำการเคลื่อนไหวให้ทุกข้อ เช่น ข้อน้ิว ข้อศอก ข้อไหล่ ข้อสะโพก ข้อเข่าและข้อเท้า โดยท�ำอย่างน้อยวันละ 2 เวลา เวลาละ 10-15 คร้งั ในแตล่ ะทา่ 10. การจัดสถานทแี่ ละสงิ่ แวดลอ้ ม สภาพภายในบา้ นทั่วไป ท่ีเหมาะสมกับผ้สู ูงอายุ 1. ไมว่ างของเกะกะทั่วบา้ น และเกบ็ สายไฟให้เรียบร้อย ปอ้ งกนั การสะดดุ ลม้ ของผู้สงู อายุ 2. พืน้ หอ้ งไม่ควรขดั จนเป็นมนั อาจสะดุดล้ม 3. ปรับระดับภายในบ้านให้เท่ากัน หรอื มที างตา่ งระดบั ในบ้านให้น้อยที่สุด ธรณี ประตคู วรเอาออก หรอื ปรบั ใหอ้ ย่ใู นระดบั เดียวกับพื้นทางเดนิ 4. บริเวณทางเดนิ ควรมแี สงสวา่ งทเ่ี พียงพอ 5. ติดต้ังราวจับตามทางเดินภายในบ้าน และตรวจสอบความแข็งแรงของราวจับ อยา่ งสมำ�่ เสมอ และล็อคประตูท้งั ภายใน และนอกบ้าน ควรงา่ ยตอ่ การใช้งาน 6. ติดต้ังเคร่ืองตัดไฟ เพื่อป้องกันไฟฟ้าลัดวงจรในขณะท่ีผู้สูงอายุอยู่บ้าน เพยี งล�ำพงั 7. ตรวจสอบเครอื่ งใช้ไฟฟา้ ภายในบา้ น หลอดไฟ และสายไฟอยใู่ นสภาพดี 8. บันไดมีราวจับ ความสูงของบันไดแต่ละขั้นไม่ควรเกิน 6 น้ิว และไม่วาง สิง่ ของตามข้นั บนั ได 9. รองเท้าสำ� หรบั ผู้สูงอายคุ วรเลือกแบบกันลื่น ไมม่ สี ้น 10. หนา้ ต่างเปดิ ได้ง่ายจากภายใน แตม่ ีลอ็ ครกั ษาความปลอดภยั 58 คมู่ ือ อาสาสมัครประจ�ำครอบครวั (อสค.) กลมุ่ ดแู ลผูส้ ูงอายุ (LTC)

พื้นที่รอบๆ บา้ นและสิ่งแวดล้อมท่เี หมาะกบั ผสู้ งู อายุ 1. บรเิ วณที่โลง่ เช่น หนา้ บ้าน ขา้ งๆ บ้าน ควรมีพน้ื ท่เี ท่ากันไม่เปน็ หลุม หรือ มีก้อนหิน เพือ่ ปอ้ งกนั การสะดดุ ล้ม 2. พุ่มไมห้ รือต้นไมไ้ ม่ควรบดบังมมุ มองจากถนน 3. ท�ำความสะอาดรอบๆ บ้าน ไม่ปล่อยให้รก เพื่อป้องกันสัตว์มีพิษ รวมทั้ง เศษก่งิ ไม้ หอ้ งนอน 1. ควรปรบั หอ้ งนอน หรือทนี่ อน ส�ำหรบั ผู้สูงอายใุ ห้สะดวกสบาย ในการขับถา่ ย จดั ให้เป็นระเบียบ สะอาด อากาศถา่ ยเทได้สะดวก 2. เตียงนอนควรเป็นเตียงเตี้ยและมีท่ีจับ แต่ถ้าไม่สามารถช่วยเหลือตนเองได้เลย ควรเป็นเตียงสูง เพื่อสะดวกในการดูแลของผู้ดูแล ท่ีนอนไม่ควรนุ่มหรือ แขง็ เกนิ ไป 3. มแี สงสว่างเพยี งพอ ควรมีเกา้ อ้ีมพี นักพงิ หลัง ใหผ้ ้สู ูงอายไุ ว้ในห้องนอน 4. ควรมีไฟทห่ี วั เตยี ง หรอื มีโต๊ะโคมไฟข้างเตียง เพ่ือสะดวกตอ่ การเปดิ -ปดิ ไฟ ในเวลาทีผ่ ้สู งู อายุจะลกุ ไปเขา้ หอ้ งน้�ำ หอ้ งน้�ำ 1. ภายในห้องน้�ำควรมีราวยึดเกาะ หรือตลอดทางเดิน ไปหอ้ งนำ�้ 2. พ้ืนห้องน้�ำควรปุด้วยวัสดุเนื้อหยาบ หรือแผ่นยาง กนั ลื่น ไม่มีตระไคร่นำ้� หรอื เปียกชนื้ 3. ควรมเี กา้ อน้ี ่งั อาบนำ�้ 4. ประตูหอ้ งน�้ำควรเปดิ โดยการผลักออกมาฝ่งั ด้านนอกห้องน�ำ้ เพอื่ ให้สามารถ ชว่ ยเหลือผู้สูงอายุได้เวลาเกดิ เหตุฉุกเฉิน คูม่ อื อาสาสมคั รประจ�ำครอบครวั (อสค.) 59 กลุ่มดแู ลผูส้ ูงอายุ (LTC)

1. อาหารเหลว อาหาร 2. ปน ปรุงสุกและสด ให 3. การดูแลผสู้ ูงอายุใสส่ ายยาสงะหอราือดทคอ่ รใ้ังหล้อะาไมหมาารก -ท -ท 3.1 อาหารและวิธีการให้อาหารผ่าน รา สายยางหรอื ท่อให้อาหาร 1. อาหารเหลว อาหารปั่น ปรุงสุก 4. และสด สะอาด ครัง้ ละไมม่ าก ให 2. จัดท่าของผปู้ ว่ ยให้เหมาะ คือ เป - ท่านงั่ หรือ - ท่านอนเอนตัว ไม่ใชน่ อนราบ 3. ให้อาหารช้าๆ ทีละน้อยจนกว่าจะหมด ประมาณ 15-30 นาที หากมกี ารตดิ ตนั อยา่ พยายามดนั 4. สังเกตสายยางหรอื ท่อใหอ้ าหารตัน แตก ฉีกเป่อื ย หรือไม่ 5. หลังให้อาหารเสร็จทุกครงั้ ต้อง (1) ใหน้ ำ้� สะอาดตามเล็กน้อย (2) ปดิ ปากสายยางหรอื ทอ่ ใหอ้ าหารให้สนทิ (3) ให้ผ้สู งู อายนุ งั่ สักพักหรือลุกเดินช้าๆ หมายเหตุ 1. ให้อาหารได้ทุกประเภท ถ้าไม่มีข้อจ�ำกัดจากโรคบางโรค เช่น เบาหวาน ความดนั โลหิต หรอื โรคผวิ หนัง เปน็ ตน้ 2. ถา้ หวิ ในระหว่างมื้อ สามารถใหอ้ าหารเสริมเพม่ิ เติมได้ 3. ถา้ ให้อาหารแลว้ ไอหรอื ส�ำลกั แจ้งเจา้ หนา้ ท่สี าธารณสุขทนั ที 60 คู่มือ อาสาสมคั รประจ�ำครอบครวั (อสค.) กล่มุ ดแู ลผสู้ งู อายุ (LTC)

3.2 การดูแลผู้สงู อายุทใ่ี ห้อาหารทางสายยาง 1. ระมัดระวงั ไม่ให้สายยางหรอื ท่อให้อาหารหลดุ ถ้าหลดุ รับประทานอาหาร ไปพบแพทย์ ทางปากไม่ได้ ในวัน เวลา ราชการได้ รบั ประทานอาหาร ทางปากได้ 2. สังเกตการเส่ือมสภาพของสายยางหรือ ทอ่ ใหอ้ าหาร หากเส่ือมใหเ้ ปลย่ี นใหม่ 3. ท�ำความสะอาดสายยางหรือท่อให้อาหาร วิธีสังเกตสายยางหรือท่อให้อาหารเสื่อมสภาพคือ มีลักษณะเปื่อย มนี ้ำ� หรอื เศษอาหารซมึ ออกมาขณะใหอ้ าหาร หรอื มรี อยฉีกขาดร่ัวซมึ เปน็ ตน้ การดแู ลผิวหนังบรเิ วณท่ีใส่สายยางหรอื ทอ่ ให้อาหาร 1. ทำ� ความสะอาดดว้ ยน�้ำยาแอลกอฮอล์หรอื น�ำ้ ยาเบตาดีน วนั ละ 2 คร้ัง เชา้ -เย็น แตถ่ ้าสกปรกมากก็เพิม่ การทำ� ความสะอาดไดอ้ ีกตามความเหมาะสม 2. ไม่จ�ำเป็นต้องปิดแผลบริเวณนั้น แต่ถ้ามีอาการระคายเคืองให้ใช้ ผ้ากอซสะอาดปิดได้ หากไม่ทราบวิธีปฏิบัติ ควรสอบถามและฝึกปฏิบัติจาก พยาบาล 3. สังเกตวา่ มกี ารอักเสบตดิ เช้ือบริเวณผิวหนงั ส่วนนัน้ หรือเปล่า ถ้ามี ตอ้ งแจ้งแพทยห์ รอื พยาบาล ลักษณะการอักเสบตดิ เชื้อคอื ผวิ หนงั จะแดงเจ็บ และอาจมตี ่มุ หนอง คูม่ ือ อาสาสมัครประจำ� ครอบครวั (อสค.) 61 กลมุ่ ดูแลผสู้ งู อายุ (LTC)

4. การดแู ลผสู้ ูงอายทุ ีม่ ีเคร่อื งช่วยหายใจ ดูแลให้ได้รับออกซิเจนเพียงพอและไม่มีการคั่งของคาร์บอนไดออกไซด์ โดย 1. ประเมนิ สภาพผปู้ ว่ ย 2. ตรวจและบันทกึ ข้อมูลของเคร่ืองช่วยหายใจ 3. ดูดเสมหะเพอ่ื ให้ทางเดนิ หายใจโล่ง 4. กรณีท่ีผู้ป่วยใส่ท่อช่วยหายใจ ดูแลท่อช่วยหายใจให้อยู่ในต�ำแหน่ง ทเี่ หมาะสม 5. บันทึกปริมาตรอากาศที่หายใจออกของผู้ป่วยแต่ละครั้งอย่างน้อย วันละครั้ง เพอ่ื ประเมนิ ความก้าวหนา้ ของผู้ปว่ ย 6. ดแู ลเครื่องช่วยหายใจให้ท�ำงานอย่างมปี ระสิทธภิ าพ 7. ประเมินสภาพและป้องกนั การตดิ เชือ้ ของทางเดินหายใจ 8. สังเกตลักษณะสีกลิ่นของเสมหะ เก็บเสมหะส่งเพาะเชื้อและ ติดตามผล 62 คู่มือ อาสาสมคั รประจ�ำครอบครัว (อสค.) กลมุ่ ดแู ลผสู้ ูงอายุ (LTC)

การอดุ ตันของสายส 5. การดแู ลผูส้ งู อายทุ ีใ่ สส่ ายสวนปั สสาวขะ ั้นตอนกา ในผู้สูงอายุบางรายมีความจ�ำเป็นต้อง 1 คาสายสวนปัสสาวะต่อเนื่องจากโรงพยาบาล 2 กลับไปท่ีบ้าน เพ่ือเป็นทางให้น้�ำปัสสาวะไหลได้ ตลอดเวลา การดูแลผูส้ งู อายทุ ี่คาสายสวนปสั สาวะ อย่างถูกต้อง จะช่วยป้องกันการอุดตันของ สายสวนปัสสาวะ และปอ้ งกนั การตดิ เช้ือในระบบ ทางเดินปสั สาวะ ขน้ั ตอนการดูแลผูส้ ูงอายุทใี่ ส่สายสวนปสั สาวะ ว 1. ดูแลให้ถุงปัสสาวะอยู่ต�่ำกว่าบริเวณกระเพาะปัสสาวะของผู้ป่วย อ เสมอ 2. ดแู ลสายสวนปสั สาวะและถงุ ปสั สาวะ ตามน้ี (1) ให้เปน็ ระบบปิดเสมอ ไม่ใหม้ รี อยแตก รวั่ ซมึ (2) ไมใ่ หเ้ ลื่อนเข้า - ออก หรือเกดิ การดึงร้งั ของสาย (3) ไม่ใหน้ งั่ ทับสายสวนปสั สาวะ หรอื นั่งทบั ถงุ รองรบั น้�ำปสั สาวะ (4) เทปสั สาวะออกจากถงุ วนั ละ 2 - 3 คร้ังหรอื อยา่ งน้อยทกุ 8 ชว่ั โมง (5) ท�ำความสะอาดบริเวณอวัยวะสืบพันธ์และรูเปิดของท่อปัสสาวะ ทุกวัน วันละ 2 คร้ัง เช้า-เย็น ด้วยสบู่และน�้ำ (อาจใช้แอลกอฮอล์ 80% เช็ดรเู ปิดของท่อ) อาบนำ้� หรอื เชด็ ตัวได้ตามปกติ (6) ดื่มน�้ำวันละ 8-12 แก้วหรือตามค�ำแนะน�ำของเจ้าหน้าที่ และบนั ทึกจ�ำนวนปสั สาวะในแตล่ ะวัน (7) เปลี่ยนสายสวนปัสสาวะทุก 4 สัปดาห์ หรือเร็วกว่าตาม การอุดตันหรือภาวะผดิ ปกติ คู่มือ อาสาสมัครประจ�ำครอบครวั (อสค.) 63 กล่มุ ดูแลผสู้ งู อายุ (LTC)

6. โรคตาทีพ่ บบอ่ ยในผสู้ ูงอายุและ การช่วยเหลือดูแลเบ้ืองตน้ โรคต้อกระจก ตามัวลงเร่ือยๆ เข้ารบั การตรวจจากแพทย์ โรคตอ้ หนิ รูม่านตาสขี าวขุ่น และลอกต้อ ปวดตามาก สายตา จะค่อยๆ มัวลง เขา้ รับการตรวจจากแพทย์ เพอื่ รกั ษาโดยเรว็ ถ้าช้าอาจ ท�ำให้ตาบอดได้ โรคสายตายาว ปวดตามาก สายตา เขา้ รบั การตรวจจากแพทย์ ในผู้สงู อายุ จะคอ่ ยๆ มัวลง เพือ่ รกั ษาโดยเร็ว ถา้ ช้าอาจ ท�ำให้ตาบอดได้ โรคตาแหง้ เคอื งเหมือน เป็นระยะเร่มิ แรก มีฝุน่ ผงในตา ใช้น้�ำตาเทยี ม หากอาการ มากปรึกษาจักษแุ พทย์ โรคจดุ รบั ภาพเส่ือม ภาพมวั บดิ เบยี้ ว การรักษาจะช่วยชะลอ ในผู้สงู อายุ สจี างลง มีปัญหา การเกดิ โรคท่มี ากขึ้น แตจ่ ะ ในการอ่านหรือ จ�ำหนา้ คน เหน็ จดุ ดำ� ไมห่ ายขาด ระยะแรก อาจใหว้ ิตามนิ หรอื รักษา อยูก่ ลางภาพ ร่วมกับเลเซอร์หรอื ฉดี ยา เข้าในลกู ตา 64 คูม่ อื อาสาสมัครประจ�ำครอบครวั (อสค.) กลุ่มดแู ลผสู้ ูงอายุ (LTC)

การปฏิบัติตวั เพ่อื ป้องกนั โรคตาในผู้สงู อายุ 1) ตรวจตาเป็นประจ�ำทุกปีและเม่ือมีการมองเห็นภาพที่เปล่ียนแปลง ไปดังกลา่ วควรรบี มาพบจกั ษแุ พทย์ 2) หยดุ สบู บหุ รี่ 3) สวมแว่นตากนั แดด 4) รกั ษาโรคความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือด 5) รับประทานผักผลไม้ อาหารครบ 5 หมู่ ABCDE KLUHN GTUNP คมู่ อื อาสาสมคั รประจ�ำครอบครวั (อสค.) 65 กลุ่มดแู ลผสู้ ูงอายุ (LTC)

เอกสารอ้างอิง กองการพยาบาลสาธารณสุข ส�ำนักอนามัย กรุงเทพมหานคร. (2558). คู่มือผู้ดูแลผู้ที่ไม่สามารถดูแลสุขภาพพื้นฐานด้วยตนเองได้. กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพพ์ ระพุทธศาสนาแห่งชาต.ิ กองสนับสนุนสุขภาพภาคประชาชน. (2558). คู่มือแกนน�ำสุขภาพประจ�ำ ครอบครัว (กสค.) เพ่ือการส่งเสริมบทบาทของครอบครัวในการ ดแู ลสุขภาพตนเอง. มปท. _____ .(มปพ.). ก�ำหนดการอบรมตามหลักสูตรการพัฒนาศักยภาพเครือข่าย ระดับอ�ำเภอ/ต�ำบล เร่ืองการดูแลป้องกันโรคไต โครงการพัฒนา ศักยภาพ อสม.และชมุ ชนในการป้องกนั โรคไต เพื่อสนับสนุนระบบ บรกิ ารสขุ ภาพ ปีงบประมาณ 2558 วนั ที่ 3,6,9,23,24 มนี าคม 2558. กรมอนามัย. หลักสูตรการฝึกอบรมอาสาสมัครดูแลผู้สูงอายุในครอบครัว (อสค.) และอาสาสมัครดูแลผู้สูงอายุทั่วไป หลักสูตร 18 ช่ัวโมง. สืบค้นจากเว็บไซต์ http://hpc9.anamai.moph.go.th/images/ pdf59/old59/old03.pdf ขอ้ ควรระวงั ในการออกกำ� ลังกาย. สบื ค้นจากเวบ็ ไซต์ https://goo.gl/JMvzzs ธงโภชนาการ.สืบค้นจากเว็บไซต์ http://5groups.blogspot.com/2011/08/ blog-post_7195.html โรงเรียนผู้สูงอาย.ุ สืบค้นจากเวบ็ ไซต์ http://www.thaihealth.or.th/โรงเรียนผู้สูงอายุ ส�ำนักการพยาบาล. (2556). การพยาบาลผู้ป่วยท่ีบ้าน. กรุงเทพฯ: ชุมนุม สหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย. ส�ำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.). (2557). คู่มือการจัดการความรู้พัฒนาระบบการดูแลผู้สูงอายุโดยชุมชน ทอ้ งถิ่น. สืบค้นจาก www.thaihealth.or.th ส�ำนกั งานหลกั ประกนั สขุ ภาพแห่งชาต.ิ (2559). คูม่ อื ระบบการดูแลระยะยาว ดา้ นสาธารณสุขสำ� หรับผสู้ งู อายุท่ีมภี าวะพึ่งพิง (Long Term Care) ในระบบหลกั ประกนั สุขภาพแห่งชาตปิ งี บประมาณ 2559. มปท. ข้อมูลจากเอกสารประกอบการประชุมหารือ (ร่าง) ประเด็นบันทึกข้อตกลง (MOU) การพัฒนาคุณภาพชีวิตผู้สูงอายุ เมื่อวันจันทร์ท่ี 14 พฤศจิกายน 2559 เวลา 13.30 - 16.00 น. ณ ห้องประชมุ ชนั้ 10 โรงแรมปรน้ิ ซพ์ าเลซ : กรมกิจการผ้สู งู อายุ 66 คมู่ ือ อาสาสมคั รประจ�ำครอบครวั (อสค.) กลุ่มดูแลผสู้ งู อายุ (LTC)

ภาคผนวก คมู่่ อื อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) 67 กลุม่ ดูแลผูส้ งู อายุ (LTC)

การประเมนิ ครอบครัวทีม่ ีศักยภาพ ในการดแู ลสุขภาพตนเองตามเกณฑท์ กี่ ำ� หนด 1. อสค. แสดงบทบาท 2. การปฏิบัตติ นของสมาชกิ ในครอบครวั 1) เป็นแกนน�ำปฏิบัติตนด้าน 1) คุมอาหารอย่างเป็นรปู ธรรม สุขภาพที่มีพฤติกรรมเป็น l ลดหวาน แบบอย่างให้ครอบครัวและ l ลดมนั เป็นผู้ดูแลสุขภาพของคน l ลดเค็ม ในครอบครวั l ลดเน้ือ 2) ถ ่ า ย ท อ ด ค ว า ม รู ้ ใ ห ้ ค น l เพิม่ ผักและผลไม้รสไม่หวานจดั ในครอบครัวตนเอง และ l ดื่มน�ำ้ เปล่า ชว่ ยเหลือผทู้ อี่ ยใู่ นภาวะพึง่ พิง 2) ดู แ ล ก า ร กิ น ย า ใ ห ้ ต ร ง เ ว ล า แ ล ะ พ า ไ ป 3) ประสานงานพัฒนาสุขภาพ พบแพทยต์ ามนดั ครวั เรือน และเป็นเครอื ขา่ ย 3) ออกก�ำลังกาย เช่น ใชย้ างยืด ใยแมงมุมกับ อสม. โดย 4) บ�ำรงุ รกั ษาจติ ใจ ไมซ่ ้�ำซอ้ นบทบาทกัน ผลที่ต้องการให้เกิดจากครอบครัว ท่ีมีศกั ยภาพในการดแู ลสุขภาพตนเอง ชะลอไตเสอ่ื ม ผู้ปว่ ยติดเตียงลดลง ประชาชนลดป่วยสขุ ภาพดี 68 คู่มือ อาสาสมัครประจำ� ครอบครวั (อสค.) กล่มุ ดแู ลผู้สูงอายุ (LTC)

คุณธรรม จรยิ ธรรม ของอาสาสมัครประจำ� ครอบครวั (อสค.) คุณธรรมพนื้ ฐานสำ� หรบั อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) คือ อาสาสมัครประจ�ำครอบครัว (อสค.) จะต้องเป็นผู้มีจิตวิญญาณ อาสาสมัคร ประกอบไปด้วยคุณธรรมเบ้อื งตน้ 4 ประการ คือ 1. ชอบให้มากกว่ารับ ไม่เอารัดเอาเปรียบคนอ่ืน มีความสบายใจ ทจ่ี ะใหด้ ้วยจิตเมตตา 2. มคี วามสามารถในการโนม้ น้าวจิตใจคนให้มารว่ มมือรว่ มใจกัน 3. ยึดม่นั ปฏบิ ัติตนตามพรหมวิหาร 4 ไดแ้ ก่ เมตตา คอื รักโดยไม่แบ่งแยก กรุณา คอื ลงมือชว่ ยเหลือให้ผ้อู ่ืนพน้ ทุกขแ์ ละมีความสุข มทุ ิตา คือ มีจิตใจอ่อนโยน ย้ิมแย้มแจ่มใส ลดความเห็นแก่ตัว ลดตนอยู่ตลอดเวลา อุเบกขา คอื ให้ โดยไมห่ วงั สิง่ ตอบแทนใดๆ ยุติธรรม ไม่ล�ำเอียง และท�ำตนให้มีประโยชน์ มีกิริยาท่าทีของความพยายามจะท�ำประโยชน์อยู่ ตลอดเวลา เปน็ ผ้ทู ีใ่ ชเ้ วลาทกุ นาที ให้มปี ระโยชน์ 4. ท�ำตนสม�่ำเสมอ ท�ำด้วยอุดมการณ์ ท�ำด้วยจิตเมตตา โดยไม่หวัง ส่ิงตอบแทน ไม่เอนเอยี งไปตามกระแส คู่มอื อาสาสมัครประจ�ำครอบครวั (อสค.) 69 กลมุ่ ดูแลผู้สูงอายุ (LTC)

วิธกี ารประเมนิ ผูส้ ูงอายทุ ี่ อสค. ท�ำได้ สุขภาพผ้สู งู อายุ การประเมนิ ความสามารถของผสู้ ูงอายุ กล่มุ ท่ี 1 ผ้สู งู อายุทชี่ ่วยเหลือ l การเคล่ือนไหว เดินข้นึ บันไดได้เองโดยไมต่ อ้ ง ตนเองได้ ช่วยเหลือผู้อื่น ชุมชน ชว่ ยเหลอื เดนิ ออกนอกบ้านได้ เดนิ ตามลำ� พงั และสงั คมได้ (ติดสงั คม) บนทางเรียบได้ l การรับประทานอาหาร รับประทานอาหาร ดว้ ยตนเองได้ดี l การขับถ่าย ใช้ห้องสุขาด้วยตนเองได้ อย่างเรียบร้อย กลุ่มท่ี 2 ผูส้ ูงอายทุ ม่ี ีขอ้ จ�ำกัด l การเคล่อื นไหว เดินตามล�ำพังบนทางเรยี บไม่ได้ ในการด�ำเนินกิจวัตรประจ�ำวัน ต้องใชอ้ ปุ กรณช์ ว่ ยเหลอื (ติดบ้าน) l การรบั ประทานอาหาร ตอ้ งการความช่วยเหลือ ขณะรบั ประทานอาหาร อาจทำ� โตะ๊ เปื้อน l การขับถ่าย ต้องการความช่วยเหลือ พาไปหอ้ งสุขา กลมุ่ ที่ 3 ผสู้ ูงอายทุ ไ่ี ม่สามารถ l การเคลื่อนไหว ย้ายต�ำแหน่งตัวเองขณะนั่ง ช่วยเหลือตนเองได้ หรือ ไม่ได้ ในทา่ นอนขยับตวั ไมไ่ ด้ ผู้สูงอายุท่ีอยู่ในภาวะพ่ึงพิง l การรับประทานอาหาร กลืนล�ำบาก แม้ว่า (ติดเตยี ง) ผู้ดูแลจะปอ้ นอาหารให้ ผ้สู งู อายรุ ับสารอาหาร ผ่านชองทางอนื่ (จมูก กระเพาะอาหาร หรอื ลำ� ไส้) l การขบั ถา่ ย ตอ้ งขับถา่ ยในทา่ นอน หรอื อยบู่ นเตียง สวมใส่ผ้าอ้อมตลอดเวลา ต้องเปล่ียนผ้าอ้อม เป็นประจ�ำ 70 คูม่ ือ อาสาสมคั รประจำ� ครอบครัว (อสค.) กลุ่มดแู ลผู้สงู อายุ (LTC)

คณะผูจ้ ดั ท�ำ คณะทีป่ รกึ ษา นพ.โสภณ เมฆธน ปลดั กระทรวงสาธารณสุข นพ.สมศกั ด์ิ อรรฆศลิ ป์ รองปลดั กระทรวงสาธารณสขุ พญ.ประนอม คำ� เท่ียง รองปลัดกระทรวงสาธารณสุข นพ.สุวรรณชยั วฒั นาย่ิงเจรญิ ชยั รองปลดั กระทรวงสาธารณสุข นพ.เกยี รตภิ มู ิ วงศร์ จิต รองปลดั กระทรวงสาธารณสขุ นพ.วศิ ิษฎ์ ตงั้ นภากร อธบิ ดกี รมสนับสนนุ บริการสุขภาพ นพ.ธรี พล โตพนั ธานนท ์ อธบิ ดกี รมการแพทย์ นพ.วชิระ เพง็ จันทร์ อธบิ ดกี รมอนามัย นพ.เจษฎา โชคด�ำรงสขุ อธบิ ดกี รมควบคุมโรค น.ต.นพ. บญุ เรอื ง ไตรเรืองวรวฒั น์ อธิบดกี รมสขุ ภาพจิต นพ.สเุ ทพ วัชระปยิ านนั ท์ อธิบดกี รมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทยท์ างเลอื ก นพ.สุขมุ กาญจนพมิ าย อธิบดีกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ผตู้ รวจราชการกระทรวงสาธารณสขุ เขต 1-13 สาธารณสุขนเิ ทศก์เขต 1-13 คู่มอื อาสาสมัครประจำ� ครอบครัว (อสค.) 71 กลุม่ ดแู ลผ้สู ูงอายุ (LTC)

คณะผูจ้ ัดท�ำ รองอธิบดีกรมการแพทย์ รองอธิบดกี รมการแพทย์ นพ.ปพนธ์ ต้ังศรเี กยี รตคิ ุณ รองอธิบดกี รมอนามยั นพ.ภาสกร ชยั วานิชศริ ิ รองอธิบดกี รมสนับสนุนบรกิ ารสุขภาพ นพ.ณฐั พร วงษศ์ ทุ ธภิ ากร รองอธิบดีกรมสนับสนนุ บรกิ ารสุขภาพ นพ.ประภาส จติ ตาศิรนิ ุวตั ร ผู้อำ� นวยการกองสนับสนนุ สุขภาพ นพ.ภานวุ ฒั น์ ปานเกตุ ภาคประชาชน นางอญั ธิกา ชัชวาลยางกูร รองผอู้ �ำนวยการกองสนับสนุนสขุ ภาพ ภาคประชาชน นายชาติชาย สวุ รรณนิตย ์ กองสนับสนุนสขุ ภาพภาคประชาชน กรมสนับสนุนบรกิ ารสขุ ภาพ นายจิรพันธ์ุ วิบลู ยว์ งศ์ กองสนับสนุนสุขภาพภาคประชาชน กรมสนับสนนุ บรกิ ารสุขภาพ นางวริ ณุ ศิริ อารยวงศ์ สถาบันเวชศาสตร์สมเดจ็ พระสงั ฆราชญาณสงั วร เพ่อื ผสู้ ูงอายุ กรมการแพทย์ นางนิตกิ ลุ ทองนว่ ม งานโรคไต กลุ่มงานอายุรศาสตร์ โรงพยาบาลราชวิถี กรมการแพทย์ นพ.สกานต์ บุนนาค โรงพยาบาลสถาบันไตภมู ิราชนครินทร์ สำ� นักอนามัยผู้สูงอายุ กรมอนามยั นพ.ธีรวฒั น์ ธนชยานนท์ ส�ำนกั โรคไมต่ ดิ ต่อ กรมควบคมุ โรค นางวิมล บา้ นพวน กองสนบั สนุนสขุ ภาพภาคประชาชน นางสาวธิดารตั น์ อภิญญา กรมสนับสนุนบริการสุขภาพ นางช่อเพ็ญ นวลขาว กองสนับสนนุ สุขภาพภาคประชาชน กรมสนับสนนุ บรกิ ารสขุ ภาพ นายศวิ ะณฐั โฮมวงค์ 72 คู่มอื อาสาสมัครประจำ� ครอบครวั (อสค.) กลมุ่ ดูแลผสู้ ูงอายุ (LTC)