การอยู่ไฟ : ทางเลือกของมารดาหลังคลอด

การอยไู่ ฟ: ทางเลือกของมารดาหลงั คลอด อดุ มวรรณ วนั ศรี วท.ม.1* สายพิณ เกตแุ กว้ วท.ม.1 บทคดั ยอ่ มารดาหลงั คลอดมีความเหนื่อยลา้ นอนหลบั พกั ผ่อนไดน้ ้อย ปวดเมื่อยกลา้ มเน้ ือ ปวดมดลูก เต้านมคัดตึงและต้องให้นมลูก เพ่ือฟ้ ื นฟูสุขภาพของมารดาหลังคลอด ทางเลือกหน่ึงของการดูแลสุขภาพคือ การดูแลแบบพ้ ืนบา้ น เรียกว่า “การอยู่ไฟ” ประกอบด้วยการนั่งหรือนอนผิงไฟ การเขา้ กระโจม การอาบสมุนไพร การนั่งถ่าน การทบั หมอ้ เกลือ การนวด การประคบและการกินอาหาร วิธีการน้ ีถูกเชื่อวา่ เป็ นการปรบั สมดุลตามทฤษฎีธาตุ ซ่ึงสามารถเลือกใชว้ ิธีน้ ีไดท้ ้ังจากสถานบริการของรฐั หรือปฏิบัติ ท่ีบา้ น สาหรบั การอยู่ไฟที่บา้ นมีการเลือกและปรบั วิธีการตามที่ครอบครวั ไดป้ ฏิบตั ิสืบต่อ กนั มาเป็ นวฒั นธรรมการดูแลสุขภาพมาดาหลงั คลอด คาสาคญั : การอยไู่ ฟ, หลงั คลอด, มารดา 1 กลุ่มวิชาการพยาบาลสูติศาสตร์ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ *Correspondence email : [email protected]

2 วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ ปี ที่ 1 ฉบบั ท่ี 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) Yu Fai: An Alternative Postpartum Care Udomwan wansri, M.Sc., RN1* Saipin ketkaew M.Sc., RN1 Abstract Mothers with postpartum face fatigue, sleeplessness, muscle pains, after pain, breast engorgement, and breast feeding. To rehabilitate their health during postpartum period, an alternative care is a traditional postpartum practice called “Yu Fai”. It includes sitting or sleeping near fire, being in tent, herbal steam, sitting with charcoal, Tub Moa Gluea, massage, Compression, and nutrition. It is believed that it makes the postpartum mothers balance. They can receive this alternative care from health service or their home. The traditional postpartum practice or “Yu Fai” is followed from traditional family that is a cultural care for postpartum mothers. Keywords: Yu Fai, postpartum, mothers 1 Obstetrics Nursing department, Boromarajonani College of Nursing Sanpasithiprasong *Correspondence email : [email protected]

วารสารวทิ ยาศาสตรส์ ุขภาพ วิทยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ 3 ปี ท่ี 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) บทนา มารดาหลงั คลอดไดร้ ับการดูแลท่ีโรงพยาบาลประมาณ 2-3 วนั และจาหน่าย ไปพักฟ้ ื นที่บ้านในสภาพที่ยังคงมีน้ าคาวปลา ความสูงของมดลูกท่ีลดลงไปบ้าง ความเจ็บปวดแผลฝีเย็บหรือแผลผ่าทอ้ งคลอด มีความเหน็ดเหน่ือยเมื่อยลา้ และอาจ นอนไม่พอ การพกั ฟ้ ื นที่บา้ นจึงเป็ นช่วงเวลาท่ีมารดาหลงั คลอดตอ้ งการการฟ้ ื นฟูสุขภาพ ใหแ้ ข็งแรง โดยที่มารดาหลงั คลอดปฏิบตั ิตามคาแนะนาของโรงพยาบาล และอาจใชก้ าร อยู่ไฟที่เป็ นการใชค้ วามรอ้ นในรูปแบบต่างๆ เพื่อปรบั สมดุลส่ิงแวดลอ้ มภายนอกร่างกาย และรบั ประทานอาหารรสเผ็ดรอ้ นเพ่ือปรบั สมดุลสิ่งแวดลอ้ มภายในร่างกาย ซ่ึงเป็ นหน้าท่ี ของครอบครวั ในการดแู ลสุขภาพของสมาชิก ปรบั แบบแผนใหม้ ีพฤติกรรมส่งเสริมสุขภาพ1 โดยเฉพาะญาติสายตรง คือ บิดามารดา ยายหรืออาจเป็ นแม่ของสามีโดยท่ีบุคคลเหล่าน้ ี มกั ไดร้ ับการถ่ายทอดวิธีการดูแลสุขภาพมารดาหลงั คลอดมาจากคนรุ่นก่อนๆ ซ่ึงการ อยู่ไฟของไทยน้ ี ปฏิบตั ิตามหลกั ของทฤษฎีธาตุแนวอินเดีย2 และในปัจจุบนั สถานบริการ ของรัฐมีการนานโยบายการดูแลสุขภาพมารดาหลังคลอดท่ีเรียกว่าการฟ้ ื นฟูสุขภาพ มารดาหลังคลอดด้วยการแพทย์แผนไทยเขา้ สู่ระบบบริการ ดังน้ัน การอยู่ไฟจึงเป็ น ทางเลือกของมารดาหลงั คลอดในการดูแลสุขภาพ การอยไู่ ฟ ทฤษฎีธาตแุ ละความรอ้ นบาบดั การอยู่ไฟ หมายถึง กระบวนการดูแลสุขภาพของมารดาหลังคลอดในระยะแรก ซ่ึงครอบคลุมการนอนหรือนั่งผิงไฟ การเขา้ กระโจม การอาบสมุนไพร การนั่งถ่าน การทับหมอ้ เกลือ การนวด การประคบ การรับประทานยา การรับประทานอาหาร เป็ นต้น3 สมหญิง พุ่มทอง และคณะ 4 ใหค้ วามหมายว่า เป็ นการท่ีหญิงหลังคลอด ใชช้ ีวิตประจาวนั อยู่ใกลก้ องไฟ อาจนัง่ หรือนอนอยูบ่ นไมก้ ระดานหรือสะแนนซ่ึงมีไฟก่ออยู่ ขา้ งๆ สรุปไดว้ ่า การอยู่ไฟ หมายถึง การใชค้ วามรอ้ นดว้ ยวิธีการต่างๆ ท่ีเป็ นการนาหรือ การแผ่รงั สีความรอ้ นสู่ร่างกาย ภายนอกและมีการรบั ประทานอาหารอาหารรสเผ็ดรอ้ น เพื่อใหเ้ กิดความรอ้ นภายในร่างกายของมารดาหลงั คลอด การอยูไ่ ฟของมารดาหลงั คลอดเป็ นการปรบั สมดุลของธาตุในร่างกายท่ีแปรปรวน ไปจากการคลอด เป็ นการปฏิบตั ิตามหลกั ทฤษฎีธาตุ ทฤษฎีธาตุเป็ นความรูจ้ ากวฒั นธรรมด้งั เดิมของการแพทยแ์ บบกรีก แบบอินเดีย และแบบจีน โดยการแพทย์แผนไทยยึดถือเหมือนกับการแพทยแ์ บบอินเดียว่า ร่างกาย มนุษยป์ ระกอบดว้ ย 4 ธาตุ คือ ดิน น้า ลม ไฟ2 โดยที่การเกิดรูปหรือร่างกายมาจาก

4 วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ ปี ท่ี 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) ธาตุไฟก่อนจึงเกิดธาตุอ่ืนๆ ตามมาจนครบ 4 ธาตุแลว้ จึงเกิดเวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จนครบขันธ์ 5 เมื่อครรภ์ครบ 5 เดือน5 ซึ่งสัดส่วนของธาตุท้ัง 4 น้ ี มีดิน อยา่ งน้อย 20 น้า 12 ลม 6 ไฟ 42 ประการ โดยปกติอยู่ในลกั ษณะสมดุลเป็ นธาตุภายใน ที่หมายถึงธาตุเจา้ เรือนอนั เป็ นอิทธิพลของธาตุมารดาและบิดา รวมท้งั อาหาร น้า ที่มารดา ดื่มกินและภูมิอากาศในขณะปฏิสนธิ6 ความเจ็บป่ วยมีเหตุจากความแปรปรวนหรือไม่ สมดุลของธาตุท้งั 4 ท้งั น้ ีมารดาหลงั คลอดมีความแปรปรวนของธาตุท้งั 4 อนั เป็ นผลมา จากการคลอด คือ ธาตุน้าลดลงจากการสูญเสียเลือด น้าครา่ เหงื่อและน้าปัสสาวะ ในปริมาณมาก ธาตุดินถูกทาลายจากการมีแผลฝีเย็บ ธาตุลมแปรปรวนไปจากลมเบง่ และ ธาตุไฟลดลงจากการใชก้ าลงั ในการเบง่ คลอด7 มารดาหลังคลอดมีความไม่สมดุลของธาตุท้ัง 4 ร่างกายตกอยู่ในภาวะเย็น จึงตอ้ งการความอบอุ่นเพื่อใหม้ ีการกลับคืนสมดุล8 ดว้ ยการอยู่ไฟ การงดอาหารเย็น น้าเย็น และหา้ มตากลม ปิ ดหน้าต่างประตูเรือน และตอ้ งใส่เส้ ือผา้ ใหอ้ ุ่นหรืออาจเรียกว่า Heat Therapy9 การปรบั สมดุลธาตุ ของมารดาหลงั คลอดดว้ ยการอยู่ไฟ สื่อถึงความสัมพันธ์กบั การใชค้ วามรอ้ นในการดูแลร่างกายในระยะพกั ฟ้ ื นหลงั คลอด ซ่ึงหลักการใชค้ วามรอ้ นเพื่อ การบาบัดน้ัน เป็ นความร้อนชนิ ดต้ ืนจึงจะปลอดภัย ปริมาณความร้อนท่ีอุ่น คือ 40-46๐C เวลาท่ีใชค้ ือ 3-30 นาที หากใชค้ วามรอ้ นปริมาณสูงและนานเกินไปอาจทาให้ เกิดความรอ้ นสะสม เกิดการทาลายเน้ ือเยื่อและทาใหเ้ กิดการไหมพ้ องข้ ึนได1้ 0 โดยผลของ ความรอ้ นท่ีมตี ่อร่างกายมดี งั น้ ี11 1. อุณหภูมิร่างกายสูงข้ ึนเพราะความรอ้ นถูกพาไปท้งั ร่างกายโดยการไหลเวียน ของเลือด 2. ส่งเสริมการหายของแผลเพราะเซลล์เน้ ือเยื่อมีการเจริญและฟ้ ื นตัวเร็วจาก เม็ดเลือดแดงนาออกซิเจนและเม็ดเลือดขาวท่ีทาลายเช้ ือโรคน้ันไหลเวียนมาสู่บริเวณแผล มากข้ นึ 3. ความเจ็บปวดจากการหดเกร็งหรือตึงตวั ของกลา้ มเน้ ือเสน้ เอ็นลดลง เพราะมี การคลายและยดื ตวั ของกลา้ มเน้ ือและเสน้ เอ็น 4. การบวมและการอักเสบลดลงเพราะมีการสลายตัวของลิ่มเลือดและมีการ ซึมกลับของสารคัดหลงั่ เขา้ สู่ระบบไหลเวียนเลือดและน้าเหลืองไดส้ ะดวกข้ ึนจากหลอด เลือดและน้าเหลืองขยายตวั

วารสารวทิ ยาศาสตรส์ ุขภาพ วิทยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ 5 ปี ท่ี 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 5. มีอาการอ่อนเพลียเพราะเสียสมดุลของเกลือแร่ในร่างกายจากการหลงั่ ของเหงื่อ มากเกินไป 6. อ่อนเพลียและครนั่ ตวั กลา้ มเน้ ือเมื่อยลา้ เพราะมีของเสียท่ีเกิดจากขบวนการ เผาผลาญ (Waste product) อนั เกิดจากการไดร้ ับความรอ้ นปริมาณมากและนานเกินไป และทาใหป้ วดศีรษะ คลื่นไสอ้ าเจียน เบื่ออาหารและมีของเสียคงั่ ปริมาณมาก การดูแลสุขภาพมารดาหลงั คลอดดว้ ยการอยู่ไฟเป็ นกิจกรรมท่ีรวบรวมการดูแล ร่างกาย จิตใจและจิตวิญญาณ ทาใหม้ ารดาหลงั คลอดปรับสมดุลของธาตุไดเ้ หมาะสม ผูด้ ูแลมกั ไดร้ บั การถ่ายทอดหรืออาจมีประสบการณต์ รงดว้ ยตวั เองช่วงหลงั คลอด เมื่อคร้งั เคยได้รับการดูแลจากบรรพบุรุษ จึงมีความเข้าใจ และอาจเขา้ ถึงจิตใจของมารดา หลังคลอดได้จากความใกลช้ ิดสนิทสนมและเป็ นท่ีพ่ึงท่ีทาใหร้ ูส้ ึกมัน่ คง และยังส่ือถึง จิตวิญญาณตามความเช่ือทางวฒั นธรรมท่ีสืบทอดกนั มา ขอ้ เสนอแนะในการเลือกวิธีการอยูไ่ ฟ มดี งั น้ ี 1. การปรบั วธิ ีการที่อิงตามแนวทางด้งั เดิม 1.1 การนัง่ หรือนอนผิงไฟ ใหใ้ ชเ้ ตาถ่านหลายๆ ใบแทนการใชฟ้ ื น 1.2 การเขา้ กระโจม นาผา้ ร่มเย็บเลียนแบบมุง้ กาง กางเป็ นกระโจมใช้ เสร็จก็มว้ นเก็บไดเ้ ลย หรือนาร่มคันค่อนขา้ งใหญ่กางออกแลว้ หงายร่มข้ ึนใหด้ า้ นปลาย หอ้ ยลง นาปลายดา้ มผูกติดแน่นกับเพดานหรือคานบา้ นใหส้ ูงจากพ้ ืนเท่าความสูงของ ผูท้ ่ีอบตัวเพื่อเขา้ ไปไดส้ ะดวก นาผา้ ร่มความยาวเท่ากบั ความสูงวดั จากขอบร่มถึงพ้ ืนเผ่ือ ความยาวสาหรบั หนีบติดขอบร่มไวด้ ว้ ย ใชท้ ี่หนีบผา้ หรือคลิปดาหนีบชายผา้ ใหต้ ิดขอบร่ม โดยรอบ ปล่อยชายใหเ้ ร่ียพ้ ืนอาจใชผ้ า้ 2-3 ผืน (ข้ ึนกับความกวา้ งของผา้ ) วางเกา้ อ้ ี ที่แข็งแรงและหม้อต้มสมุนไพรที่อาจเป็ นหม้อหุงข้าวหรือกระทะไฟฟ้ า ทดสอบ ความรอ้ นของไอน้าโดยยน่ื แขนเขา้ ไปองั ถา้ ทนไดแ้ สดงวา่ ความรอ้ นน้ันพอดี 1.3 การอาบสมุนไพร โดยนาสมุนไพรในบา้ น เช่น ใบมะขาม ใบมะกรูด ตะไคร้ ตม้ แลว้ ไปผสมน้าใหม้ ีความรอ้ นพอดี คือ เมื่อเทราดหลังเทา้ แลว้ สามารถทนได้ หรือใชม้ ือจุม่ ลงในกะละมงั แลว้ จุ่มมือไดม้ ิด 1.4 การนั่งถ่านใช้การแช่ฝี เย็บแทน โดยผสมน้าใหอ้ ุ่นเทลงกะละมัง ประมาณ 3 ใน 4 นาด่างทบั ทิม 3-4 เกล็ด ละลายเป็ นสีชมพอู อ่ น 2. การปรบั วิธีการท่ีอิงตามความสะดวก 2.1 การนัง่ หรือนอนผิงไฟ ใหใ้ ชเ้ คร่ืองใหค้ วามรอ้ น (Heater) สะดวกใน การปรบั อุณหภูมิ

6 วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วิทยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ ปี ท่ี 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 2.2 การเขา้ กระโจม ใหใ้ ชต้ อู้ บสาเร็จท่ีมีจาหน่ายทวั่ ไป 2.3 การอาบสมุนไพรใหใ้ ชน้ ้าอุน่ จากฝักบวั และทาผิวดว้ ยสมุนไพรสาเร็จ ตามท่ีใชแ้ ลว้ ไมแ่ พ้ เช่น ขม้ นิ ผง เกลือสปามะขาม เป็ นตน้ 2.4 การนัง่ ถ่าน ใชเ้ ป็ นการอบแผลฝีเย็บแทนโดยใชไ้ ฟโคมอบ 15 - 20 นาที เป็ นความรอ้ นแหง้ หลอดไฟขนาด 25 วตั ต์ ใหต้ ้ังห่างฝีเย็บ 35 เซนติเมตรหรือ 14 น้ ิว หลอดไฟขนาด 50 วตั ต์ ใหต้ ้งั หา่ งฝีเยบ็ 45 เซนติเมตรหรือ 18 น้ ิว สว่ นการนวด การประคบ การนัง่ ถ่านและการทบั หมอ้ เกลือควรใหผ้ ูท้ ่ีมคี วามรูด้ า้ น แพทยแ์ ผนไทยเป็ นผูด้ าเนินการ การอยไู่ ฟกบั สุขภาพมารดาหลงั คลอด การอยู่ไฟมีวิธีปฏิบัติหลายอย่าง ได้แก่ การนั่งหรือนอนผิงไฟ การนั่งถ่าน การเขา้ กระโจมอบสมุนไพร การอาบสมุนไพร การนวด การประคบ การทบั หมอ้ เกลือ และ การรับประทานอาหาร โดยมีการใชค้ วามรอ้ นทุกกิจกรรมเพ่ือปรับความเบี่ยงเบนไป ของธาตุในร่างกาย อันเป็ นผลสืบเนื่องจากการต้ังครรภ์และการคลอดใหม้ ีความสมดุล ซึ่งสอดคล้องกับการใช้ความรอ้ นบาบัด โดยที่เป้าหมายการอยู่ไฟเพื่อฟ้ ื นฟูสุขภาพ มารดาหลังคลอดท่ีมีความเหนื่อยลา้ (Fatigue) นอนหลับไดไ้ ม่ดีเพราะปวดแผลฝีเย็บ ปวดเม่ือยกลา้ มเน้ ือ ปวดมดลูก เตา้ นมคัดตึงและตอ้ งใหน้ มลูก12 ซ่ึงการอยู่ไฟมีผลต่อ สุขภาพมารดาหลงั คลอดดงั น้ ี 1. ร่างกายมีความอบอุ่นเพราะความรอ้ นถูกพาไปทัว่ ร่างกายโดยการไหลเวียน ของเลือด ซ่ึงการไหลเวียนของเลือดส่งผลใหก้ ลา้ มเน้ ือเสน้ เอ็นผ่อนคลาย ความปวดเม่ือย อ่อนลา้ ลดลง กลา้ มเน้ ือที่อกั เสบลดลง คลายความตึงเครียด รสู้ ึกกระปร้ ีกระเปร่า เพราะมี การคลายและยืดตวั ของกลา้ มเน้ ือและเสน้ เอ็น ซ่ึงกิจกรรมการอยไู่ ฟ เพ่ือใหร้ ่างกายมีความ อบอุ่น ไดแ้ ก่ การนัง่ หรือนอนผิงไฟ การอาบน้าสมุนไพร การนวดประคบสมุนไพร และ การทบั หมอ้ เกลือ 2. แผลฝีเย็บแหง้ เร็วและลดการอักเสบ เพราะมีการเจริญและฟ้ ื นตัวของเซลล์ เน้ ือเยื่อจากเม็ดเลือดแดงนาออกซิเจนมาสู่เน้ ือเยื่อ ขณะเดียวกนั เม็ดเลือดขาวก็ทาลาย เช้ ือโรคดว้ ย ส่วนอาการบวม ปวด ลดลงเพราะมีการสลายตัวของล่ิมเลือดและมีการ ซึมกลับของสารคัดหลงั่ เขา้ สู่ระบบไหลเวียนเลือดและน้าเหลืองไดส้ ะดวกข้ ึนจากหลอด เลือดและน้าเหลืองขยายตวั กิจกรรมการอยูไ่ ฟ ไดแ้ ก่ การนัง่ หรือนอนผิงไฟ การนัง่ ถ่าน

วารสารวทิ ยาศาสตรส์ ุขภาพ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ 7 ปี ที่ 1 ฉบบั ท่ี 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 3. กระตุน้ การหดรดั ตวั ของมดลูก ชว่ ยใหม้ ดลกู เขา้ อแู่ ละขบั น้าคาวปลา โดยมีการ นาสมุนไพรท่ีช่วยให้มดลูกหดรัดตัวเขา้ อู่คือว่านชักมดลูกที่เป็ นยานอกบัญชียาหลัก แห่งชาติ และสมุนไพรที่ใชข้ บั น้าคาวปลาและเลือดที่อาจคงั่ อยูใ่ นมดลกู คือรากทองพนั ชงั่ รากหญา้ นางแดง รากสมดั และตะไครห้ อม4 4. ส่งเสริมความสุขสบายช่วยใหร้ ่างกายรูส้ ึกผ่อนคลายมีความสดชื่น เพราะความ รอ้ นช่วยใหห้ ลอดเลือดขยายตวั จึงกระตุน้ การไหลเวียนโลหิตสู่กลา้ มเน้ ือ และเซลลเ์ น้ ือเยื่อ ต่างๆ ผลของการอยู่ไฟที่มีต่อสุขภาพมารดาหลงั คลอด นอกจากอธิบายไดจ้ ากผลของ ความรอ้ นต่อร่างกายแลว้ ควรพิจารณาถึงหลกั การใชค้ วามรอ้ นที่เป็ นประโยชน์คือความ รอ้ นชนิดต้ ืนเพื่อความปลอดภยั การเลือกชนิดของความรอ้ นใหเ้ หมาะสมเพ่ือสอดคลอ้ งกบั ความสามารถในการทนต่อความรอ้ น ซึ่งช่วงอุณหภูมิท่ีเหมาะสมคือ 37-40 °C จะอุ่นที่ 40-46 °C จะรอ้ นและเมื่อมากกวา่ 46 °C ถือวา่ รอ้ นมาก11 การใชค้ วามรอ้ นที่สูงและนาน เกินไปอาจเกิดความรอ้ นสะสมจนเกิดการทาลายเน้ ือเยอ่ื และทาใหเ้ กิดการไหมพ้ องได้ แนวทางการตดั สนิ ใจดแู ลสุขภาพมารดาหลงั คลอดดว้ ยการอยไู่ ฟ มารดาหลงั คลอดและสมาชิกในครอบครัวควรมีอิสระในการเลือกอยู่ไฟ และใช้ กิจกรรมใดของการอยู่ไฟตามความเช่ือ ความสะดวกในการประยุกต์ใชอ้ ุปกรณ์ สถานท่ี ระยะเวลาท่ีเหมาะสม และนาหลกั การบาบดั ดว้ ยความรอ้ นมาพิจารณาดว้ ยแนวทางการ ตดั สินใจมีดงั น้ ี 1. เป้าหมายของส่ิงที่เลือก มารดาหลงั คลอดเลือกอยู่ไฟโดยมีเป้าหมายคือ การมีสภาพร่างกายเหมือน ก่อนต้ังครรภ์และมีสุขภาพแข็งแรง ซ่ึงความเช่ือเร่ืองการอยู่ไฟมีผลต่อมารดาหลงั คลอด มีผลการวิจยั ว่าทาใหม้ ดลูกเขา้ อู่ ขบั น้าคาวปลา ขบั ของเสียหรือส่ิงชวั่ รา้ ยออกจากร่างกาย เลือดลมไหลเวียนดี ไม่ปวดศีรษะ วิงเวียน สุขภาพแข็งแรงฟ้ ื นฟูได้เร็วข้ ึน บารุงผิวพรรณ ความรอ้ นรักษาความเหน็ดเหน่ือย อ่อนลา้ ปวดเมื่อย4,13-14 ถา้ ไม่อยู่ไฟหรืออยู่ไม่ครบ ทาใหไ้ ม่แขง็ แรงหนาวสะทา้ นไดง้ ่าย เม่ืออากาศเย็นหรืออากาศเปล่ียน ส่วนเรื่องชวั่ รา้ ยน้ัน เป็ นการดูแลแบบองค์รวม จึงอาจมีความเช่ือสิ่งเหนือธรรมชาติที่พบว่าเป็ นส่วนหน่ึง ของความเป็ นคนอีสาน15 แต่อยา่ งไรก็ตามทุกภาคของประเทศไทยมีการอยูไ่ ฟ9

8 วารสารวทิ ยาศาสตรส์ ุขภาพ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ ปี ที่ 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 2. บริบทของมารดาหลงั คลอด มารดาหลังคลอดมีสภาพความเป็ นอยู่ของการดาเนิ นชีวิตเป็ นปั จเจก การพิจารณาตัดสินใจจึงอาศัยการไตร่ตรอง ทบทวนส่ิงต่างๆ ที่แวดลอ้ มใหเ้ หมาะสม โดยอาจมีการวางแผนต้งั แต่ช่วงไตรมาสที่สามของการต้งั ครรภห์ รือหลงั คลอด ตามความ จาเป็ นของแต่ละบุคคล สิ่งแวดลอ้ มท่ีควรพิจารณามดี งั น้ ี 2.1 เวลา เง่ือนเวลาของแต่ละคนมีความเฉพาะตามภาระหน้าที่ทางสังคม เร่ิมจากหน่วยของครอบครวั ที่ทางาน จนถึงสงั คมโดยรวม สถานท่ีท่ีมารดาหลังคลอด ทางานมักถูกนามาพิจารณาในแง่ของกาหนดวันที่ลาได้ และอาจมีความสัมพันธ์ กบั ค่าตอบแทนที่เป็ นขอ้ ตกลงของหน่วยงานน้ันๆ และเร่ืองความเช่ือจานวนวนั คู่หรือคี่น้ัน สามารถนามาพิจารณาควบคไู่ ปดว้ ย 2.2 ผูด้ ูแล มีความสาคญั เพราะเป็ นผูม้ ีความเขา้ ใจวิธีดูแลมารดาหลงั คลอด มกี ารเตรียมจดั สรรเวลาและวิธีปฏิบตั ิท่ีทาความตกลงใหเ้ ขา้ ใจตรงกนั กบั มารดาหลงั คลอด เพ่ือใหเ้ ป็ นการดูแลท่ีตรงกบั เป้าหมายผูด้ ูแลมี 2 กลุ่มคือ กลุ่มที่เป็ นสมาชิกในครอบครวั มกั เป็ นญาติสายตรงท่ีมีการถ่ายทอดสืบต่อกนั มา โดยอาจเป็ นผูด้ ูแลโดยลาพัง หรือมีผูม้ ี ประสบการณ์ในชุมชนเป็ นท่ีปรึกษาควบคู่ไปดว้ ย ตามวฒั นธรรมประเพณีของชุมชนน้ัน และกลุ่มเจา้ หน้าท่ีของสถานบริการของภาครฐั และเอกชนท่ีเปิ ดบริการดูแลสุขภาพมารดา หลงั คลอด 2.3 อุปกรณท์ ่ีใช้ ในกรณีดูแลที่บา้ น เนื่องจากมีขอ้ จากดั เรื่องการดูแลทารก การเดินทางหรือผูน้ าสง่ และมกี ารพิจารณาวา่ จะใชว้ ิธีปฏิบตั ิใดบา้ งของการอยูไ่ ฟ โดยจดั ทา รายการอุปกรณ์และจานวน รวมท้งั วิธีท่ีไดอ้ ุปกรณน์ ้ันมา เพื่อตรวจสอบความเป็ นไปไดท้ ่ี จะใชอ้ ุปกรณต์ ามแผนท่ีวางไว้ เช่น ถ่าน ฟื น กระโจม ตงั่ นัง่ หมอ้ ทะนน เป็ นตน้ สาหรบั การตดั สินใจประยุกต์ใชอ้ ุปกรณอ์ าจเป็ นกระเป๋ าน้ารอ้ น ลูกประคบสาเร็จท่ีเป็ นแบบแหง้ หมอ้ นึ่ง กระทะไฟฟ้า หมอ้ ตม้ สมุนไพร ถุงประคบรอ้ นที่ทาจากธญั พืช แผ่นเจล โคมไฟใช้ อบแผลฝีเย็บ เป็ นตน้ 2.4 สถานบริการ กระทรวงสาธารณสุข กาหนดใหส้ ถานบริการของรัฐ จดั บริการดา้ นการแพทยแ์ ผนไทยในระบบประกนั สุขภาพแห่งชาติ ประมาณ พ.ศ. 2547 ต่อมามีนโยบายใหโ้ รงพยาบาลศูนยห์ รือโรงพยาบาลทวั่ ไปจดั บริการการแพทยแ์ ผนไทย ต้งั แต่ระดับ 2 ข้ ึนไป คือมีการจาหน่ายหรือใชส้ มุนไพรอย่างน้อย 1 ชนิด รวมท้งั การใช้ ลูกประคบสมุนไพร ซ่ึงเป็ นระดับ 1 และมีคลินิกบริการดา้ นการนวดไทย อบ ประคบ ซึ่งเป็ นระดบั 2 และยงั กาหนดใหส้ ถานีอนามยั ที่กระจายอยู่ทุกภูมิภาคจดั บริการแพทย์

วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วิทยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ 9 ปี ท่ี 1 ฉบบั ท่ี 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) แผนไทยระดับ 1 ดว้ ย16 ซึ่งน่าจะสอดคลอ้ งกับการยอมรับระดับการแพทยด์ ้ังเดิมเป็ น ระบบสุขภาพแบบบูรณาการเป็ นการยอมรบั และรวมการแพทยด์ ้งั เดิมเขา้ สู่ระบบบริการ สาธารณสุขทุกพ้ ืนท่ีขององค์การอนามัยโลก17 และปลายปี พ.ศ. 2554 มีการนา แพทยแ์ ผนไทยท่ีเรียกว่าการพ้ ืนฟูสุขภาพมารดาหลังคลอดดว้ ยการแพทยแ์ ผนไทยเขา้ สู่ ระบบบริการ ซึ่งมีชุดบริการคือ การนวดทัว่ ร่างกาย การประคบสมุนไพรทัว่ ร่างกาย การอบสมุนไพรทัว่ ร่างกาย การทับหมอ้ เกลือ การปฏิบัติตัวสาหรับหลังคลอด1 ดังน้ัน สว่ นของสถานบริการภาครฐั ในระดบั โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตาบล จนถึงโรงพยาบาล ทัว่ ไป โรงพยาบาลศูนย์ มีการฟ้ ื นฟูสุขภาพมารดาหลังคลอด ท่ีมารดาหลังคลอดมาใช้ บริการไดต้ ามขอบเขตของการจัดวิธีปฏิบัติของการอยู่ไฟ ซึ่งมกั จะไม่มีการนั่งหรือนอน ผิงไฟ อาบ และดื่มน้าสมุนไพร หรือประคบเปี ยก บทสรุป การดูแลสุขภาพมารดาหลงั คลอด นอกจากการปฏิบตั ิตามคาแนะนาของเจา้ หนา้ ที่ สาธารณสุขแลว้ การอยู่ไฟน่าจะเป็ นทางเลือกหนึ่งของมารดาหลงั คลอด เพราะการอยู่ไฟ ของไทยที่ปฏิบตั ิตามแนวทฤษฎีธาตุของอินเดีย เป็ นการปรบั สมดุลธาตุภายนอกร่างกาย ดว้ ยการใชค้ วามรอ้ นรูปแบบต่างๆ และปรับสมดุลธาตุในร่างกายดว้ ยการรับประทาน อาหารรสเผ็ดรอ้ น และยงั มีความสอดคลอ้ งกับการใชค้ วามรอ้ นบาบัดท่ีใชค้ วามรอ้ น ชนิดต้ ืน โดยมารดาหลงั คลอดปรบั อุณหภูมิความรอ้ นใหเ้ หมาะสมกบั สภาพร่างกายของ ตวั เอง การกาหนดระยะเวลาการอยู่ไฟตามความพอดี มีการดูแลใหไ้ ดร้ บั สารน้า อาหาร และการพกั ผ่อนตลอดช่วงที่อยไู่ ฟจากบุคคลในครอบครวั เอกสารอา้ งองิ 1. ยุพา จิ๋วพฒั กุล. การพยาบาลครอบครวั . นครปฐม: สานักพิมพม์ หาวทิ ยาลยั มหิดล; 2559. 2. เสาวนีย์ กุลสมบรู ณ,์ รุจินาถ อรรถสิษฐ, บรรณาธิการ. แพทยพ์ ้ ืนบา้ นอีสาน, กรุงเทพฯ: โรงพิมพอ์ งคก์ ารรบั ส่งสินคา้ และพสั ดุภณั ฑ;์ 2548 3. ราชบณั ฑิตยสถาน. พจนานุกรมศพั ทแ์ พทยแ์ ละเภสชั กรรมแผนไทย ฉบบั ราชบณั ฑิตยสถาน. พิมพค์ ร้งั ที่ 2. กรุงเทพมหานคร: สานักกิจการโรงพิมพ์ องคก์ ารสงเคราะหท์ หารผ่านศึกในพระบรมราชูปถมั ภ์; 2552.

10 วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วิทยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ ปี ท่ี 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 4. สมหญิง พุ่มทอง, ลลิตา วีระเสถียร, วรพรรณ สิทธิถาวร, อภิชาต รุ่งเมฆารตั น์, อรลกั ษณา แพรตั กุล. การดูแลสุขภาพหญิงหลงั คลอดดว้ ยการแพทยแ์ ผนไทยใน จงั หวดั อานาจเจริญ. วารสารวิจยั ระบบสาธารณสุข. 2553;4(2):281-95. 5. สถาบนั การแพทยแ์ ผนไทยกรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก กระทรวงสาธารณสุข. 5 อ กบั การแพทยแ์ ผนไทย. กรุงเทพฯ: โรงพิมพอ์ งคก์ าร สงเคราะหท์ หารผ่านศึกในพระบรมราชปู ถมั ภ์; 2550. 6. บุญศรี เลิศวิริยจิตต.์ รายงานการวิจยั เรื่องคลงั ภูมิปัญญาหมอพ้ ืนบา้ นกบั สมุนไพร ชุมชนภาคอีสาน. กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลยั ราชภฏั สวนสุนันทา; 2554. 7. Elter P.T, Kennedy HP, Chesla C.A., Yimyam S. Spiritual Healing Practices Among Rural Postpartum Thai Women. Journal of Transcultural Nursing. 2014:1-7 Downloaded from tcn. Sagepub. Com bygucst on October 10, 2014. 8. Leifer G. Maternity Nursing and Introductory Text. 11th ed. Canada: Elsevier Saunders; 2012. 9. ละเอียด แจ่มจนั ทร,์ สุรี ขนั ธรกั ษ์วงศ,์ สุนทร หงสท์ อง, นพนัฐ จาปาเทศ. การแพทยแ์ ผนไทยกบั การบริบาลมารดาหลงั คลอดในชุมชนภาคกลาง วารสาร พยาบาลทหารบก. 2557;15(2):195-202 10.สุภาวรรณ วงศธ์ ีรทรพั ย.์ บทท่ี 9 การใชค้ วามรอ้ นและความเย็นเพื่อการบาบดั ใน สุภาวรรณ วงศธ์ ีรทรพั ย,์ สุมาลี โพธ์ิทอง สมั พนั ธ์ สนั ทนาคณิต, บรรณาธิการ. ปฏิบตั ิการพยาบาลพ้ ืนฐาน 1. กรุงเทพฯ: บพิธการพิมพ;์ 2558. หนา้ 142-90. 11.สุภาวรรณ วงศธ์ ีรทรพั ย.์ บทบาทพยาบาลในการใชค้ วามรอ้ นและความเย็นเพื่อ การบาบดั . ใน: อรชร ศรีไกรลว้ น, สุภวรรณ วงศธ์ ีรทรพั ย,์ อมรรตั น์ เลขาสุวรรณ, บรรณาธิการ. การพยาบาลพ้ ืนฐานเลม่ 2: Fundamentals of Nursing II. กรุงเทพฯ: บพิธการพิมพ;์ 2557. หนา้ 35-61. 12.Murray SM, Mckinney ES. Foundations of Maternal Newborn and Women’s Health Nursing. 6th ed. Missouri: Elsevier Saunders; 2014. 13.Chontira R, kosit P, Taksina k.Intregation of Isan Traditional knowledge in the Holistic Health Treatment of Postpartum Mothers. Asian Culture and History. 2014;6(2):227-34.

วารสารวิทยาศาสตรส์ ุขภาพ วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนนี สรรพสิทธิประสงค์ 11 ปี ที่ 1 ฉบบั ที่ 3 (กนั ยายน-ธนั วาคม 2560) 14.Thasanoh P. Northeast Thai Women’s Experience in Following Traditional Postpatum Practices. Doctorate of Philosophy’s Dissertation in Nursing, The University of California; 2010. 15.สุธรรม นันทมงคลชยั , ภทั รา สงา่ , เรืองศกั ด์ิ ป่ิ นประทีป, ระววี รรณ ชอุม่ พฤกษ์ อาภาพร พวั วไิ ล, จนั ทรเ์ พ็ญ ชปู ระภาวรรณ. ประเพณีความเชื่อเกี่ยวกบั การ ต้งั ครรภก์ ารคลอดและการปฏิบตั ิตวั ของมารดาหลงั คลอดใน 4 พ้ ืนท่ีศึกษา 4 ภาคของประเทศไทยโดยวจิ ยั ระยะยาวในเด็กไทย. เอกสารรายงานวชิ าการ โครงการวจิ ยั ระยะยาวในเด็กไทยระยะที่1 ฉบบั ท่ี12. ม.ป.ท.: 2546. 16.ประพจน์ เภตรากาศ, จิราพร ลิมปานานนท,์ รชั นี จนั ทรเ์ กษ. การวจิ ยั การบูรณา การการแพทยแ์ ผนไทย: สถานการณก์ ารใหบ้ ริการการแพทยแ์ ผนไทย. พิมพค์ ร้งั ท่ี 3. นนทบุรี: อุษาการพิมพ;์ 2551. 17.รชั นี จนั ทรเ์ กษ, วรี ะพงษ์ เกรียงสินยศ, เสาวณีย์ กุลสมบรู ณ.์ การบรู ณาการ การแพทยแ์ ผนไทย บทบาทวดั กบั การดแู ลสุขภาพชุมชน. กรุงเทพฯ: สานัก กิจกรรมโรงพิมพ์ องคก์ ารสงเคราะหท์ หารผ่านศึก; 2551.