0 SCERT Maharashtra
● वतक - ेयनामावली ● काशक - शालये श ण वभाग, महारा शासन ● ेरणा - रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पुणे 30 मा. रण जत सह देओल (भा. .स.े ) ● मागदशक - स चव, शालये श ण वभाग, मं ालय, मुंबई. मा. सूरज माढं रे (भा. .स.े ) आयु ( श ण), महारा रा पुणे मा. कै लास पगारे (भा. .से.) SCERT Maharashtra● सपं ादक -रा क संचालक, महारा ाथ मक श ण प रषद, मुंबई मा. एम. देवदर सह, (भा. . स.े ) ● सहसपं ादक - संचालक, रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 मा. रमाकातं काठमोरे, ● कायकारी सहसंचालक, रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 वकास गरड, संपादक - ाचाय, रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 तजे नी आळवेकर, व र अ ध ा ाता, व ान वभाग रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 म नषा ताठे, अ ध ा ाता, व ान वभाग रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 ● संपादन सहा - ेता दलीप ठाकू र, पयवे का/BOS, अ ासाहेब वतक ारक व ामं दर, तालकु ा वसई, ज ा पालघर पेश दनकर ठाकू र, सहा क श क/BOS, अ ासाहेब वतक ारक व ामं दर, ता. वसई, ज. पालघर ● न मती सहा - बाळकृ वाटेकर, व र अ ध ा ाता, ज ा श ण व श ण सं ा, पुणे सुधाकर सीताराम यादव, गट श णा धकारी, तालकु ा - आ ी, ज ा - बीड ीशलै बाळ ा मठपती, मु ा ापक, देशभ र ा ा ा कुं भार व ालय, राजापरू , ता. शरोळ, ज ा को ापूर ांजली गरीश द त, सहा क श क, मा मक व ालय, उ म नगर, पुणे गौरी राज कु मार शदे, सहा क श क, गोरेगाव पवू मनपा मा मक व ालय, मुबं ई अशोक आनदं राव पोल,े पयवे क, गुणवतं राव देशमुख मा मक व उ मा मक व ालय, कवडीपूर, पुसद, ज ा यवतमाळ वषृ ाली सु मत फडे, सहा क श क, जनरल ए कु े शन इ ूटचे हाय ू ल, क ाण, सुभदे ारवाडा, गांधी चौक, क ाण मला सतं ोष पवार, सहा क श क, जवाहरलाल नहे पोट व ालय (मा मक वभाग), शवे ा, जवाहरलाल नहे पोट वसाहत, ता. उरण, ज ा रायगड रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 1
मं जरी महेश पाटील, सहा क श क, म. ए. सो. राणी ल ीबाई मुल ची सै नक शाळा कासार अंबोली, ता. मळु शी, ज. पणु े. राजकु मार मा ती पवार, सहा क श क, मुधोजी हाय ू ल व ु नअर कालँ ेज फलटण, ता. फलटण, ज. सातारा शलै जा दे वदास नाईकवाडे, सहा क श क, ज ा प रषद मा मक शाळा, गणोरी, ता. फु लं ी, ज ा औरंगाबाद अ नल अजुन गलगल,े सहा क श क, अ भनव ान मं दर शाला व क न महा व ालय, ता. कजत, ज. रायगड ओकं ार बळवतं कु लकण , सहा क श क, दानोळी हाय ू ल दानोळी तालकु ा शरोळ, ज ा को ापूर म लद नारायणराव मघे े, सहा क श क, दादासाहेब ठाकरे हाय ू ल, आ शवाद नगर, नागपरू अनुराधा द ा य जंगम, सहा क श क, ल ीबाई पाटील ग हाय ू ल व ु नयर कॉलजे , जय सगपरू , तालकु ा शरोळ, ज ा को ापरू मनोजकु मार लखाण रहांगडाले, सहा क श क, ीमती वमल ताई व ालय, कतंगी नाका, ग दया, ता. व ज. ग दया मोह द अतीक शेख अ ुल, सहा क श क, उदू मा मक शाळा, चांद नगर ता. द स ज ा यवतमाळ सुजाता शेखर के ळकर, सहा क श क, कु लाबा ु न सपल सके ं डरी ू ल, कु लाबा, मबुं ई कांचन राज सोरटे, पयवे क, रलाय फाऊं डेशन शाळा, लोधीवली, तालकु ा खालापरू , ज ा रायगड भकन कसन सोनवण,े सहा क श क, काळबादेवी (चनु ाभ ी) मनपा मा मक शाळा, बी. एम. सी. शाळा इमारत, चुनाभ ी (प)ू , मंुबई SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 2
SCERT Maharashtra व ा यासाठी / पालकांसाठी सचू ना नम कार व ाथ म ानं ो ! आपण शै णक वष 2021-22 म ये आप याला नहे मी माणे शाळेत जाता आले नाही, पण आपले श क तमु यापयत व वध मा यमातनू श ण पोहोच व याचा य न करीत होते. आपली नय मत शाळा भरत न हती तरी श ण सु च होत.े आता आपण नवीन शै णक वषासाठी स ज होत आहोत. शै णक वष 2022-23 ची पूवतयारी तसेच मागील वष या अ यास माची उजळणी हावी, या उ ेशाने हा सेतू अ यास माची पनु रचना के ली आहे. 1. मागील इय तते ील या मह ा ा सकं पनावं र या वष चा पा म आधा रत आहे, अशाच सकं पनाचं ा समावेश या सेतू अ यास मात कर यात आला आहे. 2. सेतू अ यास माचा कालावधी 30 दवस न त कर यात आला आहे. 3. सेतू अ यास मातील येक कृ तप का मह ा ा संक पना प ट कर या या हेतनू े तयार के ली आहे. 4. कृ तप के ची रचना खालील माणे कर ात आली आहे : ● समजनू घऊे या : कृ तप के त समा व ट कर यात आले या सकं पना यथे े द या आहेत. ● संदभ : मागील वष या पाठाचा सदं भ दे यात आला आहे. ● अ ययन न प ती / मता वधाने : दले या कृ तप के तून सा य होणारी अ ययन न प ती व वक सत होणा ा मता. ● ल ात घऊे या : सकं पना अ धक प ट हो यासाठी थोड यात प टीकरण दे यात आले आहे. याम ये त त,े संक पना च ,े ओघत ा, आकृ या, इ. चा वापर कर यात आला आहे. ● सराव क या : समजनू घते ले या सकं पना व पा ाशं ाचा अ धक सराव हो यासाठी ान, आकलन, उपयोजन आ ण कौश य यांचा समतोल राखनू नाचं ी रचना कर यात आली आहे. ● अ धक अ ासासाठी द ा ल स : कृ तप के तील सकं पनांचे ढीकरण हो यासाठी द ा पोटलवरील सबं ं धत सकं पनां या डओ ल स द या आहेत. 5. श कां या मागदशनाने कृ तप का सोडवा यात. अ यासात सात य राह यासाठी पालक व व ा यानी श कां या संपकात राहावे. 6. यके कृ तप का नयो जत कालावधीतच पणू करावी 7. कृ तप के तील नांची उ तरे एका वतं वहीम ये सोडवनू ती वही अंतगत मू यमापनासाठी जपनू ठे वावी. 8. छो ा कृ ती तसेच योगांची मांडणी कर यात आली आहे. या व ा यानी पालक कवा श कां या उप तीत करा यात. 9. कृ तप के या शवे टी दले या ल सचा वापर क न व ा यानी सबं ं धत डओ पा न संक पना अ धक चागं या कारे समजावून या यात. 10. कृ तप का सोड वताना काही अडचण आ यास आप ा पालक कवा श कांची मदत या. आ हाला खा ी आहे क तु ही हा सेतू अ ास म यश ीरी ा पूण क न नवीन शै णक वष 2022-23 साठी आ म व वासाने तयार हाल. ामा णकपणे आ ण व य नाने सेतू अ यास म पूण कर यासाठी मन:पूवक शुभे ा ! रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 3
SCERT Maharashtra श कांसाठी सचू ना शै णक वष 2021-22 म ये उ वले या कोरोना वषाणू ादुभावा या जाग तक सकं टामळु े य वग अ ापनाम ये अनके अडचणी आ या. आपण सवानी व वध मा यमांचा वापर क न व ा यापयत पोहोच याचा य न के ला. यात आप याला उ तम यशही मळाल.े परंतु य अ यापन होत नस याने या य नांनाही अनेक मयादा येत हो या. अ ापही सकं ट पूणपणे टळलले े नाही. आप या व ा यानी शै णक वष 2021-22 म ये के ले ा अ यनाची उजळणी होणे आव यक आहे, तसेच वतमान शै णक वषा या अ ास माची पवू तयारी हो या या उ ेशाने हा सेतू अ ास माची पनु रचना कर ात आली आहे. 1. सते ू अ ास म 30 दवसां या कालावधीत दले या नयोजना माणे पणू क न यायचा आहे. 2. या सेतू अ यास मात मागील वषा या अ यतं मह वा या सकं पनांचा समावेश क न कृ तप का व पात मांड यात आ या आहेत. 3. यके कृ तप का तयार करताना सहज उपल ध होणा ा सा ह याचा वापर क न व ा याना सहज करता येतील अशा कृ ती, छोटे योग याचं ी मांडणी कर यात आली आहे. 4. कृ तप के ची रचना यव त समजावनू या, हणजे या सोडवून घणे े सलु भ होईल. ● समजून घऊे या : मागील वष या पाठाशी सबं ं धत कृ तप के त समा व ट कर यात आले या मह वा या सकं पना यथे े द या आहेत. या वष ा संक ना व ा रत झा ा आहेत, अशा गे ा वष ा सकं नावं र जा भर दे ात आलले ा आहे. ● सदं भ : मागील वष या पाठाचा सदं भ दे यात आला आहे. व ा याना संदभासाठी मागील वष चे पा पु तक वापर यासंबंधी सूचना ा यात. ● अ ययन न प ती/ मता वधाने : दले या कृ तप के तनू सा य होणारी अ ययन न प ती व वक सत होणा-या मता याचं ा समावेश कर यात आलले ा आहे. कृ तप का सोडवून घते ाना अ ययन न प ती सा य हो याकडे, तसचे सबं ं धत मता वक सत हो याकडे ल ावे. ● ल ात घऊे या : संक पना अ धक प ट हो यासाठी थोड यात प टीकरण दे यात आले आहे. याम ये त ते, संक पना च ,े ओघत े , आकृ या, इ. चा वापर कर यात आला आहे. यथे े आपण इतरही व वध अ ययन अनभु वांची रचना क शकता. मह वाचे मु े आ ण सं त मा हती आपले अ यापन सुलभ हो यासाठी दे यात आली आहे. आपण आप या उपल ध वळे नुसार या संक पनां या प टीकरणात भर घालू शकता. ● सराव क या : समजून घते ले या सकं पनाचा, पा ाशं ाचा अ धक सराव हो यासाठी ान, आकलन, उपयोजन आ ण कौश य यांचा समतोल राखून नाचं ी रचना कर यात आली आहे. यके कृ तप के तील सराव वतं वहीत व ा याकडू न ल न यावेत. यामुळे उजळणीसोबतच लखे नसरावही होईल. सते ू अ यास म पणू झा यानतं र या व ा जमा क न ठेवा यात. ● अ धक अ ासासाठी द ा ल स : कृ तप के तील संक पनाचं े ढीकरण हो यासाठी द ा पोटलवरील सबं ं धत सकं पनां या डओ ल स द या आहेत. या लकवरील डओ व ा याना घरी पाह यासंबधं ी या सचू ना ा यात. 5. वतमान इय तते ील व वध संक पना समजनू घे यासाठी, व ा याचे पवू ान जागतृ कर ासाठी तसचे व ा या या अ ययनाचा आढावा घे यासाठी हा सेतू अ यास म उपयु त ठरणार आहे. 6. अनु म णके त दले या नयोजनानसु ार कृ तप का काटेकोरपणे सोडवनू या यात. 7. सते ू अ यास मातील कृ तप का व ाथ ामा णकपणे व व य नाने सोडवतील याकडे श कांनी ल असावे, व ा ा या अडचणी समजनू घेऊन यो य ती मदत करावी. 8. 30 दवसांचा सते ू अ यास म पूण झा यानंतर आप या नय मत अ यास मा या अ यापनास सु वात करावी. शै णक वष 2022-23 साठी मनःपूवक शुभे छा ! रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 4
रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पणु े 30 पूवतयारी सेतू अ ास म इय ा - दहावी वषय - व ान व तं ान भाग 2 अनु म णका दवस माकं कृ तप का माकं कृ तप के तील घटकाचे नाव 1, 2 3, 4 1 आनुवं शकता व प रवतन 1 5, 6 7, 8 2 आनवु ं शकता व प रवतन 2 9, 10SCERT Maharashtra 11, 12 3 आनुवं शकता व प रवतन 3 13, 14 15, 16 4 सजीवांमधील जीवन या 1 17, 18 5 सजीवांमधील जीवन या 2 19, 20 21, 22 6 सजीवामं धील जीवन या 3 23, 24 25, 26 7 सजीवांमधील जीवन या 4 27, 28 29, 30 8 सजीवामं धील जीवन या 5 9 सजीवांमधील जीवन या 6 10 प रसं ते ील ऊजा वाह 11 वन त चे वग करण 12 उपयु आ ण उप वी सू जीव 13 जैवतं ानाची ओळख 14 पयावरणीय व ापन 15 मा हती सं ेषण तं ान : गतीची नवी दशा रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 5
रा शै णक संशोधन व श ण प रषद, महारा , पुणे 30 पूवतयारी सेतू अ ास म इय ा : दहावी कृ तप का : 01 व ान आ ण तं ान भाग 2 समजून घऊे या : अनवु ंश, आनवु ं शकता, आनवु ं शक ल णे व ल णांचे कटीकरण, गणु सू ाचं ी रचना व कार, क का डी.एन.ए. आ ण आर.एन.ए. संदभ : इय ा 9 वी पाठ माकं : 16 आनवु ं शकता व प रवतन मता वधाने : 1. अनवु शं व आनवु ं शक शा ब ल मा हती घऊे न माता- पता व सतं ती यां ातील सा व भदे हे आनुवं शकतचे े प रणाम आहेत आ ण ते माता प ांकडू न मळणा ा जनकु ांमळु े कट होतात हे जाणनू घते ात. 2. आकृ तीव न गणु सू ांची रचना सागं तात व कार ओळखतात. 3. डी.एन.ए. आ ण आर.एन.ए. यां ा रचना सागं तात आ ण आर. एन. ए. चे कार ओळखतात. ल ात घेऊ या : आप ा आसपास नसगातील एकाच जातीम े खूप व वधता असते हे आपण अ ासले आहे. परंतु ही व वधता नेमक कशामुळे नमाण होते याचा आपण वचार क या. वरील च ात चहे ातील काही भेद दले आहेत ाचे नरी ण करा. आपण सव मनु ाणी असूनही सवा ा उंची म ,े रंगाम े, चेह ा ा ठेवणी म े फरक आहे. उदाहरणाथ काही जणां ा कानाची पाळी पूणपणे चकटले ा असतात तर काह ा अ ा चकटले ा असतात तसचे नाक व ओठांची ठेवण, कपाळावरील के सांचा कोन ेकाचा वेगवेगळा असतो. SCERT Maharashtra अनवु शं :- सजीवातील गणु धम एका पढीतून ां ा दुस ा पढीत उतर ा ा वृ ीला अनुवशं असे णतात. पनु ादना ा यते नू नवीन संतती नमाण होत.े अल गक पनु ादना ा यते नमाण होणा ा सजीवात भदे सू असतात तर ल गक जननाने पनु ादीत होणा ा सजीवात भेद तुलनने े जा असतात. आनवु ं शक शा :- सामा पणे अनुवंशाचा आ ण मु े जनकु ाचं ा अ ास करणा ा जीवशा ा ा शाखेला आनवु ं शक शा असे णतात. आनुवं शक ल णे व ल णांचे कटीकरण :- माता प ांकडू न सतं तीम े येणारी ल णे व ामळु े दसनू येणारे सा व भदे यांनाच आनवु ं शक ल णे असे णतात. पशे ीतील गणु सू े ां ातील डी.एन.ए चा रेणू आ ण ात असणारी ु ओटाईडची मवार रचना यावर अनवु ं शक ल णे ठरतात आ ण ां ा माता- प ाकं डू न मळणा ा जनुकांमुळे ती कट होतात. उदाहरणाथ वन त ा उंचीची वाढ ही वृ ी सं ेरका ा माणावर अवलबं ून असत.े वन तीत कती माणात वकर व सं रे क तयार होईल हे DNA वरील जनुके ठरवतात. रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 6
गुणसू े :- गुणसू े क का आ ण थनापं ासनू बनलले े असतात. गणु सू ांवर आनवु ं शक गुणधमाचा आराखडा जनुकां ा पात असतो. ेक सजीवा ा जातीत गणु सू ांची सं ा ठरा वक व न त असत.े गुणसू ांचे कार गणु सू बदू ा जागेनुसार : म क ी, उपम क ी, अ क ी, अं क ी गुणसू ांचे कार आकार व रचनेनसु ार : समजातीय गुणसू े, वजातीय गुणसू े, लग गणु सू े, अ लगी गुणसू े डी.एन.ए.( डीऑ रायबो ू क ॲ सड): डी.एन.ए रेणचू ी रचना सव सजीवात सारखीच असत.े 1953 साली वॅटसन आ ण क यानं ी या रेणंू ा रचनेची तकृ ती तयार के ली. हे रेणू पेश चे काय, वाढ व वभाजन नयं त करतात. या डी.एन.ए. रेणतू ील रेणखु डं ाना जनुके णतात. डी.एन.ए. रेणतू ील के धागा ु ीओटाइड नावा ा अनेक लहान रेणंूचा बनलले ा असतो. नाय ोजनयु पदाथ ॲडेनीन, ानीन, सायटोसीन व थायमीन अशा चार कारचे असतात. ापैक ॲडेनीन व ानीन यांना ु र णतात तर सायटोसीन व थायमीन यानं ा प र मडी णतात. आर.एन.ए.( रायबो ू क ॲ सड) : यात ा नन, सायटो सन,ॲडे नन व युरॅ सल या चार नाय ोजनयु पदाथाचा समावेश असतो. हे क का रायबोज शकरा, फॉ े टचा रेणू आ ण एक नाय ोजनयु पदाथाचा रेणू यां ा संयुगातून ू क आ ा ा साखळीतील एक कडी णजचे ु ओटाईड तयार होत.े ां ा काय णालीनुसार ाचे rRNA, mRNA व tRNA असे कार आहेत. सराव क या. . 1) गणु सू ा ा खालील कारानसु ार आकृ ांची नावे लहा. SCERT Maharashtra ----------------- -------------- ---------------- ----------------- . 2) काही वन त ची उंची वाढलेली दसते तर काह वन त म े वाढ खंटु लेली दसत.े कारण लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 7
. 3) खालील त ातील रका ा जागा भरा. अ. . सजीव गुणसू ांची सं ा 46 1 48 2 04 26 3 खेकडा 4 SCERT Maharashtra5 . 4) खालील आकृ तीला नावे ा. . 5) खालील आकृ तीला नावे ा. . 6) दले ा आकृ ती व न वचारले ा ांची उ रे लहा. रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 8
अ) ही आकृ ती कशाची आहे? ब) डी.एन.ए. ा तकृ तीत ु ओटाईडचे दोन समातं र धागे एकमके ांभोवती लपेटलेले असतात, यांस कोणती रचना णतात? क) यातील नाय ोजनयु पदाथाची नावे लहा. ड) डी.एन.ए.चा ेक खांब(कणा) कशाने बनलले ा असतो? इ) सहसबं ंध लहा. ऍडी नन: थाय मन : : ____________ : सायटो सन . 7) आकृ तीत दलेले आर.एन.ए. चे कार ओळखनू लहा. SCERT Maharashtra -------------------- --------------------- -------------------- . 8) जनकु ानं ा आनवु ं शकतचे े कायकारी घटक णतात. कारणे लहा. अ धक अ यासासाठी ल : ावना : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187069297131521820?referrer=utm_sourc e%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content डी.एन.ए. : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187069531750401840?referrer=utm_sour ce%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content आर.एन.ए. (Ribonucleic Acid) : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187069643653121186?referrer=utm_sourc e%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 9
SCERT Maharashtra कृ तप का : 02 समजून घेऊ या : मडेल याचं े आनवु ं शकतचे े स ांत 1. मडेलचा एकसंकर संततीचा योग 2. मडेलचा संकर संततीचा योग सदं भ : इय ा 9 वी पाठ माकं : 16 आनवु ं शकता व प रवतन मता वधाने : माता प ाकं डू न संततीम े समान माणात जनकु य पदाथ सं मत के ले जातात यावर ल णां ा आनुवं शकतचे े स ांत आधारलले े आहेत हे मडेल ा एक सकं र व संकर संतती योगाव न कळत.े याव न जनकु वधा व प वधा याचं ी गुणो रे ल हता येतात. ल ात घेऊ या : 1. मडेलचा एकसकं र संततीचा योग- व ल णांची एक जोडी असले ा (उदा. उंच असणा ा व बटु के असणा ा) वाटा ा ा झाडात सकं र घडवनू आणला. ाला एक संकर योग असे णतात. 2. मडेलची सकं र सतं ती- मडेल ा संकरात वरोधी ल णां ा दोन जो ाचं ा समावेश होतो. मडेलने एकापे ा जा ल णां ा जो ा एकाच वळे ी वाप न वाटा ा ा झाडात संकरणाचे आणखी योग के ल.े गोल पव ा (RRYY) बीजां ा झाडांचा सुरकु तले ा हर ा बीजां ा (rryy) झाडांशी सकं र घडवनू आणला. यात बीजाचं ा रंग व कार अशा दोन ल णांचा समावेश आहे. णनू याला संकर टले जात.े 3. P1 पढीतील उंच झाडे व F1 पढीतील उंच झाडे याचं ी प वधा समान असली तरी जनुक वधा भ होती. मडेल यानं ी F1 पढीतील झाडाचं े फलन होऊ दल.े ातनू दुसरी संतानीय पढी F2 तयार झाली. 4. प वधा णजे सजीवाचं े बा प. उदाहरणाथ, उंच अथवा बटु क झाडे. जनकु वधा णजे ल णांसाठी कारणीभूत असलेली जनुकांची जोडी. सराव क या : . 1) नावे लहा : मडेल ा एकसंकर योगात जनक पढी P1 म े : 1. उंच झाडासाठी वापरलले ी इं जी अ रे = 2. बटु ा झाडांसाठी वापरलले ी इं जी अ रे = . 2) खालील त ातील रका ा जागते मानवी भावी कवा अ भावी वै श ाचं ी नावे लहा. भावी अ भावी दुमडणारी जीभ हातावर के स नसणे काळे व कु रळे के स कानाची चकटलले ी पाळी रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 10
3) मडेल ा एकसकं र सतं ती ा योगातील रका ा जागी यो उ र लहा. SCERT Maharashtra . 4) खालील त ा पणू करा. कार ल णे समयु मनजी F2 शु भावी (TT) - उंच झाडे F2 शु अ भावी (tt) - बटु क झाडे F2 म कारची (Tt) - उंच झाडे रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 11
. 5) मडेल ा संकर सतं ती ा योगाचा त ा अ ासून खालील ांची उ रे लहा. SCERT Maharashtraअ) वरील त ाव न यु कासं ाठीची इं जी अ रे लहा. a) गोल पवळी = b) सुरकु तलले ी पवळी = c) गोल हरवी = d) सुरकु तलले ी हरवी = ब) वरील त याव न प वधा गणु ो र लहा. गोल पवळी = सरु कु तलले ी पवळी = गोल हरवी = सरु कु तलले ी हरवी = प वधा गुणो र = ____ : ____ : ____ :____ क) जनुक वधा गुणो र लहा. a) RRYY = b) RRYy = c) RRyy = d) RrYY = e) RrYy = f) Rryy = g) rrYY = h) rrYy = i) rryy = जनुक वधा गणु ो र =___ : ___ :___ : ___ : ___ :___ :___ : ___ : ___ अ धक अ यासासाठी ल : मडेलचा एकसकं र योग : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187069767352321109?referrer=utm_sourc e%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content मडेलचा संकर योग : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187069904650241821?referrer=utm_sour ce%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 12
SCERT Maharashtra कृ तप का : 03 समजून घेऊया- आनवु ं शक वकृ ती: अ) गणु सू ां ा अपसामा तमे ुळे नमाण होणा ा वकृ ती ब) एक जनुक य वकृ ती क) तंतुक णक य वकृ ती ड) ब घटक य वकृ ती सदं भ: इय ा 9 वी पाठ माकं : 16.आनवु ं शकता व प रवतन मता वधाने : 1. गणु सू ातं ील अपसामा तेमुळे कवा जनुकातील उ रवतनामुळे आनवु ं शक आजार नमाण होतात हे समजनू घते ा यते े. 2. ठळक वै श ामं ळु े दुभगं लले े ओठ, वणकहीनता यासारखी शारी रक ंगे आ ण सकलसले ॲ न मया, हमो फ लया यासारखे शरीर यातील दोष ही आनुवं शक वकृ त ची उदाहरणे ओळखता येतात. ल ात घेऊ या: गणु सू ातील अपसामा तेमुळे कवा जनकु ातील प रवतनामुळे जे आजार नमाण होतात ांना आनुवं शक वकृ ती असे णतात.उदा. वणकहीनता, दुभंगलेले ओठ, टनर स ोम, सकलसेल ॲ न मया इ. माणसात 46 गुणसू े ही 23 जो ां ा पात असतात. गणु सू ां ा जो ाचं ा आकार आ ण आकारमान यांत व वधता असत.े या जो ांना अनु माकं दलले े आहेत. गुणसू ां ा 23 जो ापं ैक 22 जो ा अ लगी गुणसू ां ा असतात. तर एक जोडी लग गुणसू ाचं ी असते. यामं े ही गुणसू े 44 + XX अशी तर पु षांम े 44 + XY अशी दाखवतात. अ) गणु सू ां ा अपसामा तेमुळे नमाण होणा ा वकृ ती. 1. डाऊ स ोम कवा मगं ो लकता (डाऊन संल ण) 2. टनर स ोम 44+X 3. ाईनफे स स ोम 44+XXY ब) एकजनुक य उ रवतनामळु े होणारे रोग 1. वणकहीनता 2. दा पेशी पाडं ू रोग ( सकलसले ॲ न मया) क) तंतुक णक य वकृ ती ड) ब जनुक य उ रवतनामुळे होणा ा वकृ ती सराव क या: . 1) सहसंबधं लहा. a) 44+X : टनर स ोम : : 44+XXY : ------- b) हमो फ लया : एक जनुक य वकृ ती : : -------- : ततं ुक णक य वकृ ती रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 13
. 2) खालील च पा न आनवु ं शक वकृ त ची नावे लहा. 1. ------------------- 2. –------------------ 3. --------------------- SCERT Maharashtra . 3) (i) या आकृ तीत बा धत ला कोणता आनुवं शक आजार झाला आहे? कसे ओळखाल? आनवु ं शक वकृ तीचे नाव लहा. ______________________________________ ______________________________________ ______________________________________ _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ (ii) या आनुवं शक आजारावरील उपाययोजना लहा. _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ _____________________________________________________________________ . 4) सागं ा पा . अ) राजला रा झाली क दसत नाही, चालताना अडखळतो, घराबाहेर पडू शकत नाही तर ाला कोणता आनुवं शक आजार झाला आहे? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- आ) रा ीय आरो अ भयान अतं गत सव ज ा ालयात सकलसेल नदानासाठी असणारी टे -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 14
अ धक अ यासासाठी ल : 1. आनुवं शक वकृ ती- https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187070018764801184?referrer=utm_sourc e%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content 2. ततं ुक णक य वकृ ती- https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187070369300481212?referrer=utm_sour ce%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content 3. सकलसेल आजार- https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187070251991041841?referrer=utm_source %3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content 4. रा ीय आरो अ भयान-https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187070135336961762?referrer=ut m_source%3Dmobile%26utm_campaign%3Dshare_content SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 15
कृ तप का : 04 समजनू घऊे या : वन तीमधील प रवहन, उ जन, मूलदाब, मळु ां ारे होणारे शोषण, पानां ारे होणारा बा ो वास, ानातं रण संदभ : इय ा 9 वी, पाठ मांक 15, सजीवांमधील जीवन या, मता वधाने : वन तीमधील बा ो वास या, मलू दाब, प रवहन यांचे आकृ ती ारे वणन करता येणे. आकृ ानं ा अचकू नाम नदशन करता येत.े वन तीतील टाकाऊ पदाथ ओळखतो. ल ात घेऊया : 1) प रवहन : प रवहन यमे ाफत एका भागाम े सं े षत झालले ा कवा शोषून घेतलले ा पदाथ दुस ा भागापयत पोहोचवला जातो. वन त ची मुळे ज मनीतील अकाबनी पदाथ शोषनू घते ात व ांचे प रवहन करतात. 2) मूलदाब : सोबत ा खालील दो ी आकृ त चे नरी ण करा व मलू दाब समजावनू ा. इओ सन ा लाल रंगा ा ावणाचे प रवहन होते ामळु े पाना ा शरा लाल रंगा ा दसतात. 3) मळु ां ारे होणारे शोषण : मुळां ा पशे ी या ज मनीतील पाणी आ ण ख नजे यां ा संपकात असतात. संहतीम े असले ा फरकामळु े पाणी आ ण ख नजे मळु ां ा पृ भागावरील पशे म े शरतात यामुळे या पशे ी ताठर होतात ामुळे ां ा लगत ा पशे वर दाब नमाण करतात यालाच मलू दाब असे णतात. 4) पानां ारे होणारा बा ो वास दश वणा-या खालील आकृ तीचे नरी ण करा. SCERT Maharashtra वन पती पानांवरील पणरं ां या माफत बा प पाने पाणी बाहेर टाकतात. पणरं ाभोवती दोन बा आवरण यु पशे ी असतात, ानं ा र कपेशी हणतात. या पेशी पणरं ांची उघडझाप कर यावर नयं ण ठेवतात. या पणरं ातून बा पो सजन होत.े या येला बा पो ास असे हणतात. पानामं ाफत बा पीभवन येमळु े पाणी वातावरणात सोडले रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 16
SCERT Maharashtraजात.े यामुळे पाना या अ प वचेतील पा याचे माण कमी होत.े हे पा याचे माण भ न काढ यासाठी जलवा ह यांमाफत पाणी पानांपयत आणले जात.े बा पो ासामळु े पाणी व ख नजे शोषनू घणे े आ ण ते सव भागानं ा पोहोचवणे यासाठी मदत होत.े तर मूलदाबाचा प रणाम रा ी या वळे ी पाणी वर ढकल याचे मह वाचे काय करतो. 5) ानातं रण : पानांम े तयार झालले े अ वन त ा के पेशी कडे पोहोचवले जाते. अ मनो आ े सोडू न जा ीचे अ मूळ, फळे आ ण बयामं े साठवले जाते या यले ा पदाथाचे ानातं रण णतात. सराव क या : . 1) दले या च ातील घटना ओळखून यामागील कारण लहा. -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------- . 2) तु हाला मा हती असलेले वन त मधील टाकाऊ पदाथ जे मानवाला उपयु आहेत, यांची नावे लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 3) पानां ारे होणारा बा ो वास- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) रका ा जागा पणू करा. (i) ओक वन ती पानामं ाफत एका वषात समु ारे ………एवढे लटर पाणी बा ो जत करत.े (ii) एक एकर े ातील म ाची पके ……….एवढे लटर पाणी बाहेर टाकतात. अ धक अ यासासाठी ल : https://diksha.gov.in/play/content/do_3130187068709847041334 रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 17
कृ तप का : 05 समजनू घेऊ या : घटक मानवामधील उ जन उ जन सं ा, वृ ाचा उभा छेद, ने ॉन रचना, डाय ल सस (र ा ेषण) संदभ : इय ा नववी पाठ मांक 15 सजीवामं धील जीवन या मता वधाने : 1. उ जन सं ा आकृ ती ा आधारे वणन करता यणे े 2. ने ॉन रचना आकृ तीसह माडं ता येणे. 3. ा ेषण येचे मह करता यणे े. SCERT Maharashtra4. उ जन णजे काय व उ जक अवयव यांची मा हती असण.े 5. वृ ाचा उभा छेद या आकृ तीला यो नाम नदशन करता येणे. ल ात घेऊया : मानवामधील उ जन : नको असलले े घातक पदाथ जसे यु रया, यु रक आ , अमो नया शरीराबाहेर टाक ा ा यले ा उ जन असे णतात. मानवी उ जन सं मे े वृ ाची जोडी, मू वा हनीची जोडी, मू ाशय आ ण मू ो जक न लका याचं ा समावेश असतो. वृ ामं ाफत र ातील टाकाऊ पदाथ आ ण जा ीचे अनाव क पदाथ वगे ळे क न मू तयार के ले जाते. ने ॉन रचना : वृ ातील गाळ ाची मूलभतू या करणा ा घटकाला ने ॉन असे णतात. उजवे वृ हे डा ा वृ ापे ा थोडे खाली असते के वृ ाम े अंदाजे दहा लाख ने ॉन असतात. साधारण ा शरीरात अदं ाजे पाच लटर एवढे र असते जे वृ ांमधनू रोज चारशे वेळा गाळले जात.े रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 18
आकृ तीचे नरी ण करा. दुखापत, ससं ग कवा कमी माणात र परु वठा झा ास वृ ाची काय मता कमी होते. यामळु े वषारी ांचा शरीरात जादा सचं य होतो व ामळु े मृ ूसु ा होऊ शकतो. वृ नकामी झा ास कृ म उपकरणाचा वापर क न र ातील नाय ोजनयु पदाथ वगे ळे के ले जातात. र ातून नाय ोजनयु पदाथ बाहेर काढ ासाठी कृ म उपकरणाचा वापर के ला जातो. या येला ा ेषण णतात. एका वळे ी या उपकरणातून 500 मली र पाठवले जात.े शु ीकरण के लेले र नतं र पु ा रो ा ा शरीरात सोडले जाते. सराव क या : न 1. नावे लहा. अ) र ातील टाकाऊ पदाथ आ ण जा ीचे अनाव क पदाथ वगे ळे क न मू तयार करणारा अवयव - आ) कृ म र या र तातील नाय ोजनयु त पदाथ वेगळे काढ याची प त - इ) वृ ातील गाळ ाची मूलभूत या करणारा घटक - न 2. नाम नद शत आकृ ती काढा. उ जन सं ा SCERT Maharashtra रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 19
वृ ाचा उभा छेद SCERT Maharashtraन 3. सहसबं ंध ओळखा ने ॉन : र गाळणे :: मू ाशय: ----------- न 4. एका वा ात उ रे लहा 1) मानवाम े वृ हा उ जनाचा अवयव असला तरी इतर कोणते अवयव उ जनास मदत करतात? 2) साधारण ा शरीरात अदं ाजे कती लटर र असत?े 3) वृ ामधून रोज कती मू तयार होते ? न 5. मानवी उ जन सं ेचे 3 मह ाचे घटक व ाचं ी काय लहा. 6. उ रे लहा. (i) ेक वृ ा े अंदाजे कती ने ॉन असतात? (ii) वृ ामधनू रोज कती वेळा र गाळले जात?े (iii) मानवी उ जन सं ते कोणते अवयव असतात? अ धक अ यासासाठी ल : मानवातील उ सजन https://youtu.be/dzqTMi6GxCo रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 20
कृ तप का : 06 णजे सम य समजून घऊे या : सम य-वन त मधील सम य, अनवु तन हालचाली, वन तीमधील सं ेरके सदं भ : इय ा नववी, करण 15 वे सजीवांमधील जीवन या. मता वधाने : 1) वन त मधील सम य समजावून घेता यते ा.े 2) अनवु त हालचाल मागील कारणे शा ीय ीकोनातून जाण ाचा य करता येतो. 3) व वध सं ेरके व ांची काय याचं ी मा हती असणे. ल ात घेऊ या : 1) सम य : सजीवामं धील व वध याचं े प तशीर नयं ण करणे व या या मवार घडवनू आणणे होय. 2) वन तीमधील सम य :- SCERT Maharashtra 1) व श रसायनांना दलेला तसाद णनू भागां ा झाले ा हालचालीस रसायन-अनवु त हालचाल णतात. 2) काश ोतां ा दशेने वन त ची वाढ होते. वन त नी दाख वले ा या हालचालीस काशानुवत हालचाल णतात. 3) काही वले ी आधाराने वाढतात या वले चे तणावे बाजचू ा आधार घते ात व वाढतात याला आधारानवु त हालचाल णतात. अशा कारे वन ती बा उ ीपनास तसाद देतात. 4) वन त ची मळू सं ा (Root System) गु ाकषण व पाणी या उ पनानं ा तसाद देते. या तसादांना अनु मे गु ानवु त हालचाल (Gravitropic Movement) व जलानवु त हालचाल (Hydrotropic movement) असे णतात. वरील सव कार ा हालचाली या वन त ा वाढीशी संबं धत आहेत णनू या हालचाल ना वन त मधील वृ ी संल हालचाली असे णतात. 3) व वध सं रे के : ऑि झ , ज रे ल , ॲबसे सक आ ● वले चे तणाव हे श सवं ेदी असतात रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 21
● रोहा ा अ भागात तयार होणारे ऑि झन (Auxin) नावाचे सं ेरक पशे ी ववधनाला (Cell Enlargement) मदत करत.े ● खोडा ा वाढीसाठी ज रे ल , पशे ी वभाजनासाठी सायटोकाय न ही सं रे के मदत करतात. ● ॲबसे सक आ हे सं रे क वन त ची वाढ रोखणे वाढीची या मंद होणे, पाने कोमेजणे यावर भावी ठरते. 4) वन त मधील व वध वृ ी-असंल हालचाली: लाजाळू सार ा वन तीला ा ठकाणी श होतो ा ठकाणा त र इतर ठकाणीही हालचाल होत.े वन त तील काही व श हालचाल चे पयवसन ां ा वाढीत होत नाही. अशा हालचाल ना वृ ी-असलं हालचाल असे णतात. भोवताल ा प रसरातील बदलांना तसाद णून वन तीतील सं ेरके वन त म े व वध कार ा हालचाली घडवून आणतात. SCERT Maharashtra ीनस ाय ॅप या वन तीत क टकांना फसव ासाठी फु लां माणे दसणारा व फु लां माणे सुवा सक असणारा एक सापळा असतो. जे ा क टक ावर येतात ते ा सापळा बदं होतो व ा क टकांचे पचन वन त ारे के ले जाते. क टकाचा श होताच ॉसरे ा या क टकभ ी वन ती ा पानावरील तंतकु े आत ा बाजसू वळतात व क टकाला च बाजूंनी घे न टाकतात. कमळाचे फू ल सकाळी तर न शगधं ाचे फू ल रा ी उमलते. तरे डा (Balsam) या वन तीत यो वेळ यते ाच प फळ फु टते व ा ा बया सव पसरतात. सराव क या : . 1) खालील आकृ ामं धील हालचाली ओळखा व नाम नदशन करा. . 2) खालील त ा पणू करा काय वन ती सं रे क ऑि झन जबरे ल ॲबसे सक आ रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 22
. 3) एका वा ात उ रे ा. 1) लाजाळू वन ती हालचालीत कोण ा आदेशाचं ा उपयोग करतात? ही हालचाल वृ ी-संल न आहे क वृ ी-असंल न आहे ते लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) ा ा लहा. 1) काशअनवु त हालचाल - -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- 2) जलानुवत हालचाल - -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 5) व वध क टक भ ी वन त ची नावे लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- अ धक अ ासासाठी लक : ावना : https://youtu.be/D9jvN0xKVQE वन त मधील सम य : https://youtu.be/hCOjtoGQulsVQE SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 23
कृ तप का : 07 समजून घेऊया : चते ा नयं ण, चेतापशे ी, चते ापेश चे कायानसु ार कार, मानवी चते ासं ा कार. संदभ : इय ा नववी, करण 15वे सजीवांमधील जीवन या. मता वधाने : 1) चेतापशे ीचे आकृ तीसह वणन करता येत.े 2) चते ापेशीचे कायानसु ार वग करण करता यते .े 3) चेतापेशी चे व वध कार सांगता येणे. ल ात घेऊया: 1) चते ा नयं ण : पयावरणातील बदलां ा अनुषंगाने मानवी शरीरात आवगे नमाण होतात. पेशीम े या आवगे ांना तसाद SCERT Maharashtra दे ाची मता नमाण कर ाचे मह ाचे काय चते ा नयं णा ारे के ले जात.े मानवासार ा ब पशे ीय ा ामं े आवगे ांना तसाद दे ासाठी चेता सं ेसारखी यं णा कायरत असते. 2) चेतापेशी रचना व काय : चते ा पशे ी (Neuron) - आप ा पयावरणातील सव मा हती चते ापेशीतील वृ के ा वै श पूण टोकां ारे हण के ली जात.े तथेच रासाय नक या सु होऊन व ुत आवेग नमाण होतात. ांचे वहन वृ के (Dendrite) कडू न पेशीकायके डे (Cell body); पशे ीकायेकडू न अ ततं ू (Axon) कडे व अ ततं कू डू न ा ा टोकाकडे होते. हे आवगे एका चेतापशे ीकडू न दुस ा चते ापेशीकडे सं मत के ले जातात. यासाठी प ह ा अ ततं ू ा शवे ट ा टोकाशी पोहोचलेला व तु आवगे चेतापेशीला काही रसायने व ास उ ु करतो. ही रसायने दोन चेतापेश दर ान असले ा अ तसू पोकळीतनू णजचे संपक ानातून (Synapse) जातात व तसाच आवगे पुढील चते ापशे ी ा वृ के म े नमाण करतात. अशा कारे आवेगाचं े शरीरात वहन होते आ ण हे आवगे चेतापशे ीकडू न अं तमत: ायपू ेशी कवा थं ीकडे पोहोचवले जातात. 3) चेतापेश चे कार (Types of Nerve cells / Neurons ): चते ापशे ा कायानुसार ाचं े वग करण पढु ील तीन कारातं करतात. सवं ेदी चेतापेशी (Sensory Neurons), ेरक चते ापेशी (Motor Neurons) आ ण सहयोगी चते ापशे ी (Association Neurons) 4) मानवी चते ासं ा (The Human Nervous System) पढु ील तीन भागात वभागली आहे : म वत चेतासं ा (Central Nervous System), प रघीय चते ासं ा (Peripheral Nervous System), ाय चते ासं ा (Autonomic Nervous System) रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 24
सराव क या : . 1) पुढील सकं पना च पूण करा. . 2) खालील आकृ तीचे नाम नदशन करा. SCERT Maharashtra . 3) एका श ात उ रे लहा अ) शरीरात एका ठकाणा न दुस ा ठकाणी संदेश वहनाचे काय करणा ा वशेष कार ा पशे ी ------------- आ) मानवी शरीरातील सवात लाबं पशे ी ------------------- इ) चेतापशे ना आधार देणा ा व ां ा कायात मदत करणा ा पशे ना काय णतात? ------------------ . 4) चेतापशे ची काय लहा. 1) संवदे ी चेतापेशी —------------------------------------- 2) ेरक चते ापेशी —------------------------------------ 3) सहयोगी चते ापशे ी —--------------------------------- —------------------------------------------------------ अ धक अ ासासाठी लक : मानवामधील सम य : https://youtu.be/gTAwTNFKhRY मानवी चते ासं ा : https://youtu.be/CljE7iYpyXE रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 25
कृ तप का : 08 समजून घऊे या : म वत चते ासं ा, म , अनुम , म पु सदं भ : इय ा नववी, व ान भाग 2, करण 15 वे सजीवांमधील जीवन या मता वधाने : 1) मानवी मदू रचनेची आकृ ती रेखाटता यते े. 2) मानवी मदूचे भाग व काय यांची तुलना करता येत.े 3) मदू ा भागाचं े ीकरण देता येत.े ल ात घऊे या: 1) म वत चेतासं ा : म वत चेतासं ा ही मदू आ ण मे र ू यांनी बनलले ी असत.े मदू हा चते ासं ेचा मखु असा नयं ण करणारा भाग आहे. मे र लू ा कशे ंभाचे सरं ण मळते. मदू ा व वध भागातील पोकळयाना म नलये णतात. मे र तू ील लांब पोकळीला म नाल असे णतात. 2) मदूची रचना : म , अनमु , म पु मे र ू 3) मानवी मदूचे भाग व काय : SCERT Maharashtra रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 26
5) खालील त ा अ ासा : काय मदूचा भाग म (Cerebrum) ऐ क हालचाल चे नयं ण, मनाची एका ता, नयोजन, नणय मता, रणश , बु म ा व बु वषयक या. अनमु (Cerebellum) 1. ऐ क हालचाल म ेससु ू ता आणणे. 2. शरीराचा तोल साभं ाळण.े म पु दयाचे ठोके , र वाह, ासो ास, शकणे, खोकणे, लाळ न मती इ ादी (Medulla-oblongata) अनै क यांचे नयं ण. SCERT Maharashtra मे र ू (Spinal cord) 1. चपे ासनू मदूकडे आवेगाचे वहन करणे. 2. मदूपासून ायू व थं कडे आवगे ाचे वहन. 3. त याचं े सम यक क णून काय करतो. सराव क या : . 1) आकृ तीत दश वलेले भाग ओळखून काय लहा. . 2) ओघ त ा पणू करा : रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 27
. 3) पढु ील या करत असताना मदूचा जो भाग कायरत असेल तेथे टीक (✔) करा. 1) सा नया पाढे पाठ करीत आहे. ⬜ डावा मदू ⬜ उजवा मदू ⬜ उजवा मदू 2) अ ैत पयानो वाजव याचा आनदं घते आहे. ⬜ डावा मदू ⬜ उजवा मदू ⬜ उजवा मदू 3) जोहान आप या बागेत बसून क वता रचत आहे. ⬜ डावा मदू 4) इ पे टर साहेबांनी घटना थळी मळालले े परु ावे पा न तपास सु के ला. ⬜ डावा मदू . 4) योगशाळेत उपल असणा ा मदू ा तकृ तीचे नरी ण करा. मदूचे भाग व ाची काय अ ासा. तसचे व ान श कां ा मदतीने ादा मा हती मळवा व ा क न दवहीत न दी करा. अ धक अ ासासाठी लक : मानवी चेतासं ा https://youtu.be/CljE7iYpyXE SCERT Maharashtra रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 28
कृ तप का : 09 समजून घेऊ या : प रघीय चते ासं ा, ाय चेतासं ा, त या, रासाय नक नयं ण-अंत ावी थं ी सदं भ : इय ा नववी, व ान भाग २, करण १५ वे सजीवांमधील जीवन या. मता वधाने : 1) त येची रचना, मदू शवाय नयं ण व सम य कसा राखला जातो याचे ीकरण देऊन आकृ ती रेखाटता यते .े 2) अंत ावी थं चे थान, मह ल ात घेतात व ां ा कायाची ओळख क न घते ात. 3) अंत ावी थं ची मह ाची काय ओळखता येणे. ल ात घऊे या : 1) प रघीय चते ासं ा : याम ये म यवत चते ासं थपे ासून नघणा-या चेताचं ा समावेश असतो. या चेता म यवत SCERT Maharashtraचते ासं थेला शरीरा या सव भागाशं ी जोडतात. 2) ाय चेतासं ा : दय, फु फु स, जठर यासं ार या अनै क अवयवातं ील चेतांनी वाय त चते ासं था तयार होते. त या (Reflex action) - पयावरणातील एखा ा घटनले ा अनै क र ा णाधात दलले ा तसाद णजचे त या होय. आपण काही घटनानं ा काहीही वचार न करता त या देतो कवा ा त यवे र आपले कोण ाही कारचे नयं ण नसते. या कृ ती णजे पयावरणातील उ ीपनानं ा दलेला तसादच होय. अशा प र तीत मदू शवाय नयं ण व सम य यो कारे राखला जातो. 3) रासाय नक नयं ण (Chemical Control) : आप ा शरीरात सं ेरके या रासाय नक पदाथामाफत देखील सम यन व नयं ण के ले जाते. अतं : ावी ंथ तून सं ेरके वतात. अतं ावी थं ी चेतासं े ा बरोबरीने नयं ण व सम याची जबाबदारी पार पाडतात. शरीरातील व वध याचं े नयं ण व एका ीकरण कर ाचे काय या दो ी सं ा एकमके ा मदतीने करतात. सराव क या : . 1) त ये ा आकृ तीचे काळजीपूवक नरी ण क न खालील ाचं ी उ रे ा. अ) 1 व 2 म े नेमके काय घडत आहे? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 29
आ) कोण ा चते ा ारे 3 यथे े आवेगाचे वहन झाले व ते कोण ा दशेने? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- इ) 4 ही कोणती चते ा आहे? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- SCERT Maharashtra ई) 5 हा कोणता अवयव आहे? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- उ) 6 तसादाचे वहन कोणती चेता करत आहे? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- ऊ) 7 हा तसाद नेमका कु ठपयत पोहोचला आहे? ामळु े काय झाले? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 2) खालील त ा पूण करा. अ. . थं ी थान सं ेरके काय 1 पयु षका 2 अवटु ंथी 3 अ धवृ क ंथी 4 वादु पड थं ी 5 वृषण थं ी रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 30
. 3) त ा पणू करा. काय सं ेरक इ ोजने ोजे ेरोन टे ो ेरोन थायमोसीन SCERT Maharashtra 4) कपर चेता व मे चेता णजे काय? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- अ धक अ ासासाठी ल स : 1) प रघीय चेतासं ा https://diksha.gov.in/play/collection/do_312526581876883456142811?contentId=do_3 130187069050798081771 2) रासाय नक नयं ण https://diksha.gov.in/play/collection/do_312526581876883456142811?contentId=do_3 130187069184000001183 रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 31
कृ तप का : 10 समजून घेऊ या : प रसं ते ील ऊजा वाह संदभ : इय ा नववी करण 7 प रसं ेतील ऊजा वाह मता वधाने : अ साखळी व अ जाळे यामधील आतं रसबं ंध, ऊजचा मनोरा, जैव-भू- रासाय नक च , काबन, ऑ जन व नाय ोजन च ातील मखु या या वषयी अ धक मा हती मळवता येत.े नसै गक च बदलामं ागील कारणांचा शोध घते ा येण.े पोषण प तीनुसार वग करण करता यणे े व ापासनू अ जाळे तयार करता यणे .े ल ात घेऊया : अ साखळी व अ जाळे : 1.अ साखळी : उ ादक, भ क आ ण मृतोपजीवी यां ातील मवार आतं र या णजचे अ साखळी होय. ेक साखळीत अशा चार व पाच न अ धक क ा असू शकतात. 2. अ जाळे : एखा ा प रसं मे े अ साख ा पर राशं ी जोड ा गेले ा असतात.कारण एखादा सजीव इतर अनेक सजीवाचं े भ असतो. ामळु े अशा होणा ा गंतु ागतंु ी ा जोडणीमधून अ जाळे नमाण होत.े 3. पोषण पातळी : अ साखळीतील ेक साखळी णजे पोषण पातळी होय. अ ा कर ाचा र पोषण पातळी दाखवते. 4. ऊजा मनोरा : न रावरील उ ादकापासून उ रावरील भ कापयत ट ाट ानं ी घटत जाणा ा अ साखळीतील अ घटकां ा व ऊज ा माणावर आधा रत आकृ ती णजेच ऊजा मनोरा होय. जैव-भू -रासाय नक च : प रसं ते होत असणा ा पोषण ां ा च य पातील पातील वाहाला जवै -भू -रासाय नक च णतात. पोषक ाचं ा हा च य वाह सव सजीवांना वाढीसाठी पोषक े परु वतो SCERT Maharashtra रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 32
काबन च : काबनचे वातावरणातून सजीवांकडे व सजीवां ा मृ नू ंतर पु ा वातावरणाकडे होणारे अ भसरण व पुनच करण णजे काबन च होय. अजै वक काबन ा अणचू े काशसं ेषण व सन ये ारा जै वक अ भसरण व पनु च करण होत.े SCERT Maharashtraऑ जन च पृ ीवरील वातावरणात समु ारे 21 % ऑ जन असतो. जीवावरणातील ऑ जनचे अ भसरण व ाचा पनु वापर णजे ऑ जन च होय.या च ात देखील जै वक व अजै वक असे दो ी घटकसमा व असतात. नाय ोजन च : वातावरणात नाय ोजन हा वायू सवा धक ( 78 %) माणात आढळतो. नसगात जै वक आ ण अजै वक यातून नाय ोजन वायूचे वगे वगे ा सयं गु ात घडू न येणारे अ भसरण व पनु च करण णजे नाय ोजन च होय. नाय ोजन च ातील मखु या - नाय ोजनचे रीकरण, अमो नकरण, नाय ीकरण, वनाय ीकरण रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 33
सराव क या : . 1) काबन, ऑ जन व नाय ोजन च ाचं े काळजीपवू क नरी ण क न त ता पूण करा. जैव-भ-ू रासाय नक च जै वक या अजै वक या काबन च ऑ जन च SCERT Maharashtraनाय ोजन च . 2) प रसं थते ील ऊजचा वाह आ ण पोषण याचं ा वाह यांतील फरक तुम या श दांत लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 3) व वध जवै -भू-रासाय नक च ाचं ा समतोल राख ासाठी तु ी कोणकोणते य कराल ? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) वघटक हे कोण ाही प रसं ते ील मह ाचे घटक का असतात. तमु ा श ात करा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 34
-------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 5) काबनचे पृ ीवरील माण र आहे,तरीही CO2 वायमू ळु े तापमानवाढ का होत आहे ? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 6) सबु क नाम नद शत आकृ ती काढा. जलीय प रसं ेचा ऊजा मनोरा. SCERT Maharashtra अ धक अ यासासाठी ल : ावना : https://youtu.be/Ta7LLIH1FB0 अ जाळे : https://youtu.be/wyzLm67bf8I नाय ोजन च : https://youtu.be/tbMIbml2Txs रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 35
कृ तप का : 11 समजून घेऊ या : वन ती सृ ी, वग करणाचा आधार, अबीजप ी (अपु ) व बीजप ी (सपु ) वन ती. संदभ : इय ा : नववी करण 6 वन त चे वग करण मता वधाने : वन तीसृ ीमधील व वधते वषयी मा हती होण.े अनावृ बीजी व आवृ बीजी वन त चे वै श े अ ासणे. बीजप ी व एकबीजप ी वन त चा तुलना क अ ास करण.े प रसरात आढळणा ा वन त ची नावे व गुणधम आप ा श ात माडं णे. ल ात घऊे या : ● पशे ी भ कायु SCERT Maharashtraक क पशे ी असणा ा यपं ोषी सजीवां ा समहू ाला वन ती णनू ओळखले जात.े ● वन ती ह रत ा ा सहा ाने काशसं ेषण करीत अस ाने यपं ोषी झाले ा आहेत. ● वन तीशा एचर (1883) यानं ी अबीजप ी व बीजप ी या दोन उपसृ ी म े वग करण के ल.े उपसृ ी : अबीजप ी वन ती वभाग I -थलॅ ोफायटा (Thallophyta)- पा ात वाढतात, मळू -खोड-पाने-फु ले असे व श अवयव नसतात, यंपोषी, गो ा तसचे खारट पा ात आढळतात, शरीर ामु ाने मऊ व ततं ु पी असते. या वन पत ना शवै ाल (Algae) असेही हणतात. ाच गटात हरीत नसले ा व वध कार ा क व बरु शीचा तं पणे समावेश होतो, ास कवके (Fungi) असे णतात. रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 36
उपसृ ी : अबीजप ी वन ती वभाग II : ायोफायटा : SCERT Maharashtra उभयचर यपं ोषी वन ती, जनन बीजाणू न मतीने होते, चप ा र बनी सारखी लांब रचना असते, खरी मुळे, खोड, पाने नसतात, पानासार ा रचना व मुळाऐं वजी मलु ाभ असतात, पाणी व अ ा ा वहनासाठी व श ऊती नसतात. उपसृ ी : अबीजप ी वन ती वभाग III : टे रडोफायटा : मुळे, खोड, पाने असे सु अवयव असतात, पाणी व अ वहनासाठी ऊती असतात, फु ले, फळे येत नाहीत, बीजाणू ारे जनन होते. उपसृ ी : बीजप ी वन ती : या वन तीम े जननासाठी वशी ऊती असून ा बया नमाण करतात. वभाग I : अनावृ बीजी वन ती : खोडानं ा फां ा नसतात, पानाचं ा मकु ु ट, नर व मादी फु ले एकाच झाडा ा वगे वेग ा बीजाणू प ावं र, बयांवर नसै गक आ ादन नसते, णजचे यानं ा फळे येत नाहीत. उदा. सायकस, प सया ( समस ी), थुजा (मोरपंखी ), पायनस (देवदार ). वभाग II : आवृ बीजी वन ती : फु ले हे ाचं े जननाचे अवयव आहेत, फु लांचे पातं र फळात होते व फळां ा आत बया तयार होतात. या बयांवर आवरण असत.े ां ा बयांचे सहजपणे दोन भाग सटु े होतात, ांना बीजप ी तर ां ा बयांचे दोन भाग होत नाहीत, ानं ा एकबीजप ी वन ती असे णतात. बीजप ी वन ती एकबीजप ी वन ती बी दोन बीजप े एक बीजप मूळ ठळक ाथ मक मूळ (सोटमूळ) तंतुमुळे खोड मजबूत, कठीण खोड, उदा. वटवृ पोकळ (बांबू), आभासी (के ळी), चकतीसारखे (कादं ा) पान जाळीदार शरा व ास समांतर शरा व ास फू ल 4 ते 5 भागाचं े फू ल(चतुभागी कवा पंचभागी) 3 कवा 3 ा पटीत असणारे ( भागी) रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 37
सराव क या : . 1) नरी ण करा. सायकस वृ कवा समस ी आ ण जा ंदीचे झाड, ललीचे रोप इ ादी वन त चे सखोल नरी ण करा. तु ाला आढळलेली सा े व फरक यां ा न दी करा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 2) पुढील वन पत चे गट ओळखून यां या शरीररचनामं े फरक असले तरी ां ातील समानता कोणती ते लहा? SCERT Maharashtra ---------------------- ----------------------- --------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 3) आकृ तीला यो नावे ा. रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 38
. 4) खालील आकृ तीचे नरी ण करा व वचारले ा ांची उ रे लहा. अ) आकृ तीतील वन तीचे नाव लहा. आ) चौकटीतील भागाचे नाव लहा. इ) ही वन ती कोण ा वभागातील आहे? -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- . 5) मोहरी व मका या वन त ा बी, मूळ, खोड, पान, फू ल या बाब चे नरी ण व न दी करा व गुणधमातील फरक पडताळू न पहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 6) क न पहा : मका, घेवडा, शगदाणा, चचोका, आं ाची कोय, ग अशा बया पा ात रा भर भजवा. भज ानंतर के बी चे दोन समान भाग होतात का हे पहा आ ण ानसु ार वग करण करा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 7) थलोफायटा, ायोफायटा व टे रडोफायटा या त ी गटातील वन त ा शरीररचनांम े फरक असले तरी ां ातील समानता कोणती ? SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 39
. 8) फरक करा. -अनावृ बजी वन ती व आवृ बीजी वन ती अ धक अ यासासाठी ल : ावना : https://youtu.be/RQuOy-Yj860 वग करणाचा आधार : https://youtu.be/F8nzFl24k5o अबीजप ी वन ती : थलोफायटा : https://youtu.be/uaRdLKV25t0 ायोफायटा, टे रडोफायटा : https://youtu.be/q61lXz41Ji4 SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 40
कृ तप का : 12 समजनू घऊे या : उपयु सू जीव (Useful Micro-organisms), लॅ ोबॅ सलाय, रायझो बअम, क , उप वी सू जीव (Harmful Micro-organisms), ॉि डयम व इतर सू जीव संदभ : इय ा : नववी करण . 08 उपयु आ ण उप वी सू जीव मता वधाने : सू जीवां ा मदतीने अ , औषधे, यांसारखी उ ादने मो ा माणावर घते ली जातात या वषयी अ धक मा हती मळवता यते .े सू जीव ा कारे उपयोगी आहेत तसचे हा नकारक आहेत, हे समजावून घते ा येत.े इतर रोगकारक सू जीवांची मा हती मळवता यते े. ल ात घेऊया : SCERT Maharashtraउपयु सू जीव (Useful Micro-organisms) 1. लॅ ोबॅ सलाय (Lactobacilli) : लॅ ोबॅ सलाय जीवाणू दुधातील लॅ ोज शकरेचे क न ये ारे लॅ क आ ाम े पांतर करतात. यामुळे दुधाचे द ात पातं र होणे असे णतात. दही, ताक, तपू , चीज, ीखडं , सडार, कोको, भा ांची लोणची, म ाक न मती करताना लॅ ोबॅ सलाय क न या वापरली जाते. 2. रायझो बअम: सहजीवी जीवाणू (Rhizobium : Symbiotic Bacteria) : 1. मळु ावं रील गाठीत राहणारे रायझो बअम रोप ाला नाय े स, नाय ाई स तसेच अ मनो आ े पुरवतात व ा बद ात रोप ांकडू न कब दकां ा पात ऊजा मळ वतात. अशा कारे पर रानं ा फाय ाचे ठरणा ा ना ाला ‘सहजीवन’ णतात. तजै वके (Antibodies) : 1. सू जीवांचा नाश व ां ा वाढीस तकार करणारी, जीवाणू व कवकांपासनू मळवलले ी काबनी सयं ुगे णजे “ तजै वके ” होय. उदा. पे न सलीन, जटामाय सन, ए र ोमाय सन, ॲ ी सलीन, ॲमाॅ झी सलीन, टे ासाय ीन इ ादी. उप वी सू जीव (Harmful Micro-organisms) कवके (Fungi) : ओलसर कापड, गोणपाट, चाम ा ा चपला- बटू , पा कटे, प े तसेच लोणचे, मुराबं ,े जमॅ , सॉस, चट ा अशा ओलसर अ ातही कवकां ा व वध जाती वाढतात. कवके अ ातील पोषण े शोषून त:ची वाढ व जनन करतात. बुरशीकडू न मायकोटॉ ही वषारी रसायने अ ात मसळली जाऊन ते अ वषारी होत.े ॉि डअम (Clostridium): शजवलले े अ खराब करणारे हे जवाणू दंडा ा आकाराचे असून तकू ल प र तीत बाटली ा आकाराचे बीजाणू तयार करतात. या जीवाणचंू े वै श णजे ते वनॉ ी प र तीत वाढतात. रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 41
इतर रोगकारक सू जीव (Other Harmful Micro- organisms) : इतर अनेक जात चे जवाणू, वषाण,ू आ दजीव व कवके हे सू जीवही अनेक मानवी रोगांसाठी कारणीभूत आहेत. सराव क या : . 1) आप ा दैनं दन जीवनाचा सू जीवांशी काय संबंध आहे ? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- SCERT Maharashtra . 2) आकृ तीत दश वलले ा जवाणू ओळखनू याचे दोन उपयोग लहा. ------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------- . 3) उपयु त सू मजीवाचं ा वापर क न तयार के ले या तमु या घरातील चार पदाथाची नावे लहा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) खालील पदाथाम े कोणकोणते सू जीव आढळतात ांची नावे लहा. अ. दही - ------------------------------------------ ब. पाव - ------------------------------------------ क. कडधा ां ा मळु ांवरील गाठी - ------------------------------------------ ड. इडली - ------------------------------------------ इ. डोसा - ------------------------------------------ . 5) तु ही खा पदाथ वकत घेताना ां ा वे नावर पुढील मा हती छापलेली दसली तर ती तु ही तोे पदाथ वकत याल का ? कारण लहा. रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 42
-------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 6) उ ा ात खपू काळ ठेवले ा वरणावर फे स का जमा झालले ा दसतो. कारण ा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- अ धक अ यासासाठी ल : 1. ावना https://youtu.be/TtGX-WV9zuQ 2. रायझो बअम https://youtu.be/goZ9ykSTUks 3. क https://youtu.be/qOtBjbyHEqo 4. जैवउपचार https://youtu.be/fcOE6R0kNvQ 5. पे न सलीन https://youtu.be/dADOkqH2APQ 6. उप वी सू जीव https://youtu.be/6lsOEXd4RhQ 7. इतर रोगकारक सू जीव https://youtu.be/IDXRAoBdLF8 SCERT Maharashtra रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 43
कृ तप का : 13 समजनू घऊे या : ऊती, ऊतीचे कार, ऊती संवधन, जैवतं ानाचे उपयोजन संदभ : इय ा नववी करण 17 जवै तं ानाची ओळख. मता वधाने : वन ती ऊती, ाणी ऊती व ाचं े कार समजनू घते ात. ऊत ा वै श ावं न उत चे कार व काय ओळखता यते ात. जवै तं ानामुळे शते ी वसायात झालले े बदल करता यते .े उ ान व ा, रोपवा टका व वनीकरण े ात जवै तं ानाचे उपयोजन, कृ षी पयटन व शेतीपूरक वसायांची मा हती होते. ऊती ा व वध कारामधील फरक अचूक रचने ा आधारे करता यणे .े ल ात घवे ूया : 1. ऊती : शरीराचे व श काय कर ासाठी एक आले ा एकसार ा पेश ा समूहाला ऊती णतात. 2. ऊतीचे कार : सरल ऊती (एकाच कार ा पशे ी) व जटील ऊती (एकापे ा अ धक कार ा पशे ी) 3. ाणी ऊती : ाणी ऊतीचे अ भ र ऊती, सयं ोजी ऊती, ायू ऊती व चते ा ऊती हे 4 कार आहेत. 4. वन ती ऊती : वन ती ऊतीचे वभाजी ऊती, ायी ऊती व पृ भागीय ऊती हे 3 कार आहेत. 5. जैवतं ान : i) सजीवामं े कृ म र ा जनकु य बदल व सकं र घडवनू सधु ारणा कर ा ा यांना जवै तं ान णतात. ii) जैवतं ानात जनकु य अ भयां क व ऊती संवधन ही दोन तं े वापरली जातात. 6. ऊती सवं धन : i) सजीवां ा शरीराबाहेर पोषक व नजतकु मा मातच पशे ी कवा ऊतीची वाढ करणे या तं ाला ऊती सवं धन णतात. ii) ऊती सवं धन तं ाने एखादी पशे ीपासनू कवा ऊतीपासून संपणू सजीव वक सत करता येतो. 7. जवै तं ानामळु े शते ी वसायात झालेले बदल : i. पकां ा डी.एन.ए.म े बदल घडवून जनकु य सधु ा रत वाण तयार के ले जात आहेत. SCERT Maharashtra ii. या सधु ा रत जाती कोण ाही तकू ल प र तीत वाढतात. iii. या बयाणूमळु े पकां ा नासाडीत घट होते व पोषणमू ात वाढ होते. iv. उ उ ादन पक जाती : के ळी, मका, भात, बटाटा, सोयाबीन, कापूस, टोमॅटो, सफरचंद, वागं ी, पपई, गलु ाब, बीट, तंबाख,ू ग इ पकां ा जाती उपल आहेत. 8. उ ान व ा, रोपवा टका व वनीकरण े ात जवै तं ानाचे उपयोजन : i. ऊतीसंवधनामुळे उ ृ तीची फु ले, फळे यणे ा ा वन ती मो ा माणावर तयार करता येतील. रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 44
ii. कमी कालावधीत पूण वाढ. iii. न जणा ा बयांची न मती देखील श . iv. खपू मो ा माणावर रोपाचं ी न मती श . v. रोगमु , वषाणू – मु वन त ची न मती vi. दु मळ व नामशेष होत असले ा वन ती सरु त वाढवनू अ कायम राखता येते. 9. कृ षी पयटन क : पुरेशा ज मनीची उपल ता अस ास कृ षी पयटन क हा न ाने उदयास आलेला छान उ ोग आहे. SCERT Maharashtrai. आंबा, चकू , पे , नारळ, सीताफळ व इतर काही ादे शक फळझाडे. ii. सावली देणारे, नयनर देशी – वदेशी वृ , शोभेची झाडे व फु लझाडे iii फु लपाखराची बाग, ओषधी वन त ची बाग, स य भा ा, फळे. इ. ची लागवड करतात. अशा ठकाणी पयटक मो ा सं ेने यते ात. रोपे, भा ा, फळे यांची व अ धक फायदा देत.े 10. शते ीपूरक वसाय : अ. पशुसवं धन : आप ा देशात दूध उ ादन व शेती ा कामात मदत हो ासाठी पशुपालन के ले जाते. दुधाचे उ व उ ादन मळावे णून पशधु नाची काळजी ावी लागते. आ. कु ु टपालन : अडं ी व मासं देणा ा क ब ांचे पोषण व पैदास के ली जात,े ास कु ु टपालन णतात. इ. रेशीम उ ोग : रेशीम उ ादनासाठी रेशीम कडे पाळले जातात. ‘बॉ मोरी ‘ जातीचा यासाठी सवा धक वापर होतो. रेशीम क ा ा जीवनच ात अंडी – अळी- कोश – पतंग या चार अव ा असतात. सराव क या : . 1) आकृ तीत दश वले या ऊत चे नाव व काय लहा. -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- -------------------------------------------------- रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 45
. 2) वन पती ऊत या कारानुसार यो य नाव ा. SCERT Maharashtra. 3) रोपवा टका उ ोगातून आणखी कोणकोणते उ ोग वक सत होऊ शकतात ? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) नावे लहा. i. उ उ ादन पकां ा GM जाती : ---------------------------------------------- ii. क डरोधक जनकु ाचं े रोपण के ले ा GM जाती : ------------------------------------- iii. देशी गाई : --------------------------------------------------------------- iv. वदेशी गाई : ------------------------------------------------------------- . 5) आकृ तीसह रेशीम क ाचे जीवनच करा. -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 6) जलवा हनी व रसवा हनी यामधील फरकाचे मु े लहा. अ धक अ यासासाठी ल : 1. ावना : https://youtu.be/NbAjt8Cj_qs 2. ाणी ऊती : https://youtu.be/KFgYbj8jaxw 3. सयं ोजी ऊती : https://youtu.be/xloBIpCIcZs 4. ायू ऊती : https://youtu.be/1k8t_KVs_vo 5. वन ती ऊती : https://youtu.be/uvdtvPNSmB4 6. ायी ऊती : https://youtu.be/r-Laouzrtv0 7. जैवतं ान : https://youtu.be/vHc13EW4ljY 8. जवै तं ानामुळे शते ी वसायात झालेले बदल : https://youtu.be/cMwf3iPD1Dw 9. कृ षी पयटन : https://youtu.be/yndJV8tFjLI 10. कु ु टपालन : https://youtu.be/-0-PMsVY2_U रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 46
कृ तप का : 14 समजनू घऊे या : हवामान (Weather) - हवामानातील बदल, हवामानशा , भारतीय हवामान खात,े हवामान अदं ाज. घनकचरा व ापन काळाची गरज (Solid Waste Management) - वघटनशील, अ वघटनशील कचरा, घनकचरा व ापन. आप ी व ापन (Disaster Management) - थमोपचार सदं भ : इय ा : नववी - करण . 09 पयावरणीय व ापन मता वधाने : हवामानातील होणारे बदल, हवामान शा भारतीय हवामान खाते व हवामान अदं ाज यां ा वषयी अ धकची मा हती होणे. घनकच ा ा व ापनाबाबत जन-जागतृ ी हो ास मदत होणे. आप ी व ापना बाबत अ धक मा हती होण.े ल ात घऊे या : हवामान (Weather) : एखा ा ठकाणी ठरा वक वेळेला असले ा वातावरणा ा तीला ‘हवामान’ असे णतात. कवा वातावरणा ा दीघकालीन ायी तीला ‘हवामान’ असे णतात. हवामान सतत बदलत नाही. ते एका देशात दीघकाळासाठी सारखचे असते. आप ा अ , व , नवारा या ाथ मक गरजा तसेच व वध वसाय यांवर हवामानाचा प रणाम होतो. हवामानाचे घटक : SCERT Maharashtra 23 माच हा दवस ‘जाग तक हवामानशा दन’ णनू साजरा कर ात येतो. दैनं दन तसचे दीघकालीन हवचे ा व हवामानाचा मानवी जीवनप तीवर वा अ भाव पडत असतो. घनकचरा व ापन काळाची गरज (Solid Waste Management ) कृ ती : तमु ा वगात कवा घरी कच ा ा ड ात जमा झाले ा कच ाचे नरी ण करा ात कोणकोणते पदाथ आहेत याची यादी करा व या कच ाची यो कारे व ेवाट कशी लावता यईे ल याचा वचार करा. कच ाचे ामु ाने वघटनशील कचरा आ ण अ वघटनशील कचरा अशा दोन गटात वभागणी करतात. रा शै णक संशोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 47
SCERT Maharashtraघनकचरा व ापनाची आव कता : 1. पयावरण दूषण रोख ासाठी व प रसर तसे ाठी 2. ऊजा न मती तसचे खत न मती व ातनू रोजगार न मती/कामा ा संधी उपल कर ासाठी 3. घनकचरा ये ारा नसै गक ससं ाधनावरील ताण कमी कर ासाठी 4. आरो सरं ण व जीवनाची गुणव ा सधु ार ासाठी व पयावरणाचे सतं लु न राख ासाठी घनकचरा व ापनाची 7 त े : पनु वापर (Reuse), वापर नाकारणे (Refuse), च करण (Recycle), पनु वचार (Rethink), वापर कमी करणे (Reduce), सशं ोधन (Research), नयमन/जनजागृती (Regulate and Public Awareness) आप ी व ापन (Disaster Management): आप ा सभोवताली वीज पडणे, महापरू येण,े आग लागणे अशा नसै गक, तर अपघात घडण,े बॉ ोट, कारखा ातील रासाय नक दुघटना, या ा व गद ा ठकाणी होणारी चगराचगरी, दंगल अशा मानव न मत आप ी घडत असतात. याम े मो ा माणात जीवीत तसचे आ थक हानी होते. आप ी व ापन णजे सु नयोजन, संघटना क कृ ती व सम य यां ारे अंमलबजावणी कर ाची एका क अशी या होय. आप ानं ा थमोपचार देणे गरजेचे आहे. लचक, मुरगळण,े चमक भरण,े मकु ा मार अशा प र तीत RICE ची उपाययोजना करावी. Rest : आप ताला आरामदायक अव थेत बसवाव.े Ice : आप ताला मार लागले या जागवे र बफाचे पोटीस ठेवावे. Compression : बफाचे पोटीस थोडा वेळ ठेव यावर मग या भागाला हळू वार मसाज करावा. Elevate : मार लागलले ा भाग उंचावून ठेवावा. सराव क या : . 1) हवामानाचा कोणकोण ा घटकावं र अनकु ू ल कवा तकू ल प रणाम होतो? हा प रणाम कमी कर ासाठी काय करावे लागले ? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पणु े ३० 48
. 2) फरक करा – ‘हवा’ व ‘हवामान’ -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 3) आप ा सभोवतालचा प रसर कोणकोण ा कारे दू षत होतो? -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- . 4) खालील च ‘अ’ आ ण ‘ब’ म े नमे का काय फरक आहे? छाया च ‘ब’ मधील प र ती कायम ठेव ासाठी काय करावे लागले ? SCERT Maharashtra -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- -------------------------------------------------------------------------------- रा शै णक सशं ोधन व श ण प रषद महारा , पुणे ३० 49
Search
