05.01.10 – АХБОРОТ ОЛИШ ТИЗИМЛАРИ ВА ЖАРАЁНЛАРИ Aprior ehtimolliklarni hisoblash: Sifat so‘z turkumiga oid bo‘lish ehtimolligi- P(Ot) = 6/14 = 0,43 ni hisoblash: P(O‘zak) = 9/14 = 0,64 (5) Aposterior ehtimolliklarni hisoblash: Aprior ehtimolliklarni hisoblash: P(O‘zak|Ot) = 2/9 = 0,22 P(O‘zak + aff) = 5/14 = 0,36 Aprior va Aposterior ehtimolliklar orqali P(sifat )= 9/14 = 0,64 so‘zning sifat bo‘lmaslik (ot bo‘lish) ehtimoli- ni hisoblash: Aposterior ehtimolliklarni hisoblash: P(O‘zak + aff |Sifat) = 1/5 = 0,2 Demak, Aprior va aposterior ehtimolliklar orqali P(Sifat|O‘zak) = 0,89 sifat so‘z turkumiga doir ekanlik ehtimolini hi- (Ot|O‘zak) = 0,33 soblash: Hisoblashlar natijasiga ko‘ra, “Uy issiq Ot so‘z turkumiga oid bo‘lish ehtimolini hi- bo‘lgani uchun tutun yuqoriga ko‘tarilmay- soblash: di” gapida keltirilgan issiq so‘zi 88 % aniqlik bilan sifat so‘z turkumiga oid deya baholay- (6) miz. Kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, issiq so‘zi kx2in=. o‘zak + aff shaklida ham uchrashi mum- Aprior ehtimolliklarni hisoblash: Ot Aposterior ehtimolliklarni hisoblash: Sifat P(O‘zak + aff |ot) = 4/5 = 0,8 Aprior va aposterior ehtimolliklar orqali ot so‘z turkumiga doir ekanlik ehtimolini hi- soblash: Yangi qiymat 8-rasm. Issiq so‘zining o‘zak+aff so‘z shaklida Demak, P(Sifat|O‘zak + aff) = 0,35 va uchrash holatlari P(Ot|O‘zak + aff) = 0.93 qiymatlar hosil bo‘ldi. Bundan kelib chiqadiki, “Issiqda terlab-pishib Masalan, issiqda terlab-pishib sport bilan sport bilan shug‘ullanish nafaqat yoqimsiz, shug‘ullanish nafaqat yoqimsiz, balki sog‘liq balki sog‘liq uchun xav�lidir” gapidagi issiq uchun xav�lidir. omonim so‘zi 93 % ehtimollik bilan ot so‘z turkumiga oid ekanligi aniqlandi. Olib boril- Ushbu jumladagi issiqda so‘zining qay- gan kuzatuvlar shuni ko‘rsatadiki, sifat yoki si so‘z turkumiga oid ekanlik ehtimolli- ot so‘z turkumi doirasidagi omonim so‘zning gini hisoblash jarayonini ko‘rib chiqamiz: issiqda = o‘zak + aff= x2. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 50 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.01.10 – АХБОРОТ ОЛИШ ТИЗИМЛАРИ ВА ЖАРАЁНЛАРИ ot so‘z turkumi va sifat so‘z turkumiga oidlik 1-jadval hodisalari birgalikda bo‘lmagan hodisalardir. Issiq so‘zi haqidagi statistik ma’lumotlar Yfoar’mniuxla1 dvaanxf2oyxduasulasniyibatblaor‘ldmaanybdiir. vaqtda (3) Parametrlar So‘z turkumi Tadqiqot natijalari tahlili Python dasturlash tilining Scikit learn ku- 1 O‘zak Sifat tubxonasi Naive Bayes modelini yaratishda yordam beradi. Scikit learn kutubxonasida 2 O‘zak +aff Ot Naive Bayes algoritmlarining 3 ta asosiy turi mavjud: 3 O‘zak Sifat - Gauss sodda Bayes; - Multinomial Naive Bayes; 4 O‘zak Sifat - Bernoulli Naive Bayes. Naive Bayes klassi�ikatori ko‘p sin�li tas- 5 O‘zak Ot ni�lashning eng mashhur algoritmlaridan biridir. Ko‘rib chiqilayotgan ma’lumotlarga 6 O‘zak Sifat qarab, Naive Bayes algoritmlari 3 turining istalganidan foydalanish mumkin. 7 O‘zak +aff Ot Gauss – hodisalarni tasni�lashda ishlatiladi va tasni�lash xususiyatlari normal taqsimotga 8 O‘zak Sifat mos keladi, deya taxmin qilinadi. Multinomial – diskret hisoblash uchun 9 O‘zak +aff Ot ishlatiladi. Misol uchun, aytaylik, bizda matn- ni tasni�lash muammosi bor. Bu yerda bir 10 O‘zak Sifat qadam oldinda bo‘lgan Bernoulli sinovlarini ko‘rib chiqish mumkin va “kiruvchi so‘zning 11 O‘zak +aff Ot korpusda sodir bo‘lishi” emas, “so‘zning qan- chalik tez-tez sodir bo‘lishi hisoblanadi”. 12 O‘zak +aff Ot Bernoulli – agar xususiyat vektorlari ikki- lik bo‘lsa (ya’ni nollar va birliklar), binomial 13 O‘zak Sifat model foydalidir. Ilovalardan biri “so‘zlar sum- kasi” modeli bilan matn tasni�i bo‘lishi mum- 14 O‘zak Ot kin. Bunda 1 va 0 mos ravishda “so‘z hujjatda uchraydi” va “so‘z hujjatda mavjud emas”. …… Yuqorida ko‘rib chiqilgan ot yoki sifat so‘z turkumlari orasidagi omonimiyani aniqlash #inputs.SuzTurkumi = inputs.SuzTurkumi. jarayoni Gaus Naive Bayes modeliga mos ke- map({‘Sifat’:1,’Ot’:2}) ladi. Chunki unda tasni�lash xususiyatlaridan foydalanilgan va u normal taqsimotga (tasnif- turkum = pd.get_SuzTurkumi(inputs. lash xususiyatlari mustaqil) bo‘ysunadi. Sifat SuzTurkumi) yoki ot so‘z turkumlari doirasida omonimlik hosil qiluvchi issiq so‘zini O‘zbek tili milliy turkum.head(14) korpusida izlash natijalaridan iborat bo‘lgan dataset hosil qilindi. 2-jadval Sifat va ot so‘z turkumlarini ajratib olish import pandas as pd df = pd.read_csv(“d:/data/omonim.csv”) Sifat Ot df.head() 01 0 10 1 21 0 31 0 40 1 51 0 60 1 71 0 80 1 91 0 10 0 1 11 0 1 12 1 0 13 0 1 #inputs.Parametrlar = inputs.Parametrlar. map({‘O‘zak’: 1,’O‘zak+aff’:2}) xususiyat = pd.get_parametr(inputs. Parametrlar) xususiyat.head(14) PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 51 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.01.10 – АХБОРОТ ОЛИШ ТИЗИМЛАРИ ВА ЖАРАЁНЛАРИ 3-jadval model = GaussianNB() model.�it(X_train,y_train) O‘zak va O‘zak+aff belgilarini ajratib olish model.score(X_test,y_test) 0. 8873546295522388 O‘zak O‘zak+aff model.predict_proba(X_test) array([0.88735462,0.13021545]) 01 0 class_count(inputs.Parametrlar. map({‘O‘zak+aff’,’O‘zak+aff’=1,’Sifat’=1, 10 1 ‘Ot’=1})) 21 0 31 0 41 0 51 0 60 1 71 0 Training O‘zak+aff Sifat Ot 14 5 1 4 80 1 91 0 10 1 0 model = GaussianNB() model.�it(X_train,y_train) 11 0 1 model.score(X_test,y_test) 0.93333333 12 1 0 model.predict_proba(X_test) array([0.34896122, 0.93333333]) 13 1 0 inputs.columns[inputs.isna().any()] 4-jadval 2- va 3-jadvallarni birlashtirish natijasida Yuqoridagi hisoblashlar garchi bitta so‘z misolida keltirilgan bo‘lsa-da, bu klassi�ikator hosil bo‘lgan jadval yordamida jami ot yoki sifat so‘z turkumlari doirasidagi omonimiyani aniqlash mumkin. O‘zak O‘zak+aff Sifat Ot Chunki ot yoki sifat so‘z turkumlari doirasi- dagi omonim so‘zlar o‘zak va o‘zak+aff para- 01 0 1 0 metrlari yordamida farqlanadi. Bundan tash- 10 1 0 1 qari, grammatik jihatdan o‘xshash bo‘lgan 21 0 1 0 boshqa turli so‘z turkumlari doirasidagi omonim so‘zlarni tasni�lovchi parametrlar 31 0 1 0 aniqlanib, statistik ma’lumotlar olinadi. Olin- gan natijalar asosida yuqoridagi hisoblashlar 41 0 0 1 amalga oshiriladi va baholanadi. 51 0 1 0 Shuningdek, turli so‘z turkumlari doirasi- 60 1 0 1 dagi omonimiyani aniqlash uchun har xil 71 0 1 0 usullardan foydalanish mumkin. Izlanish- 80 1 0 1 lar davomida chastotali usul yordamida omonimiyani aniqlash bo‘yicha hisoblashlar 91 0 1 0 aniqlandi. 10 1 0 0 1 11 0 1 0 1 12 1 0 1 0 13 1 0 0 1 class_count(inputs.Parametrlar. map({‘O‘zak’, ‘O‘zak’=1, ‘Sifat’=1, ‘Ot’=1})) Training O‘zak Sifat Ot 5-jadval 14 9 7 2 Naive-Bayes klassi�ikatori va chastotali from sklearn.model_selection import usuldan olingan natijalar train_test_split Ot Sifat X_train, X_test, y_train, y_test = train_test_ split(inputs,target,test_size=0.3) Naive Bayes O‘zak O‘zak+aff O‘zak O‘zak+aff (%) (%) (%) (%) from sklearn.naive_bayes import GaussianNB 33 93 89 35 Chastotali usul 5 95 95 5 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 52 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.01.10 – АХБОРОТ ОЛИШ ТИЗИМЛАРИ ВА ЖАРАЁНЛАРИ 5-jadvaldan ko‘rish mumkinki, chastota- - barcha xususiyatlarning mustaqil, bir-bi- li usuldan foydalanish uchun ham tasni�lash riga bog‘liq emasligi Naive Bayes klassi�ika- parametrlari aniqlab olinishi zarur. torining ishlash tezligini oshiradi. Ba’zi hollar- da yuqori aniqlikdan ko‘ra tezlik afzalroqdir; Xulosalar Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, - kichik miqdordagi statistik ma’lumotlar o‘zbek tilida omonimiyani aniqlash masalasi bilan bog‘liq NLP masalalari uchun boshqa murakkab jarayon. Omonimiyani aniqlash- tasni�lagichlarga qaraganda yaxshiroq nati- da ularni turli guruhlarga ajratish va ularni jalarga erishish mumkin; farqlovchi omillarga asosan, turli usullardan foydalanish maqsadga muvo�iq. Naive Bayes - matnlarni tasni�lash kabi yuqori o‘l- klassi�ikatori ana shunday usullardan biri. chamli ma’lumotlar bilan yaxshi ishlaydi; Ushbu klassi�ikatordan o‘zbek tilidagi gram- matik jihatdan o‘xshash bo‘lgan so‘z turkum- - algoritmning “yo‘qolgan” ma’lumotlarga lari orasidagi omonimiyani bartaraf etishda nisbatan sezgirligi kamroq bo‘lib, ko‘pincha foydalanildi. Turli so‘z turkumlari doirasidagi matnni tasni�lash uchun ishlatiladi; omonimiyani aniqlashda Naive Bayes klassi- �ikatoridan foydalanish uchun dastlab gram- - Naive Bayes algoritmi natijalarni osongi- matik jihatdan o‘xshash bo‘lgan so‘z turkum- na tavsi�laydi. larini tasni�lash parametrlari belgilandi. Tas- ni�lash parametrlarini inobatga olgan holda, Kamchiliklari: statistik ma’lumotlar olindi. Statistik ma’lu- - xususiyatlarning mustaqil bo‘lishi haqi- motlar asosida Naive Bayes hisoblashlari dagi taxmin real hayotdagi NLP ilovalarga de- amalga oshirildi va natijalar baholandi. Har yarli mos kelmaydi; bir usulning o‘ziga xos yutuq va kamchiliklari - aniqlikni yo‘qotish ehtimoli mavjud; bo‘ladi, albatta. - agar tasni�lash parametri o‘zgaruvchining Naive Bayes algoritmining afzalliklari: o‘quv ma’lumotlari to‘plamida kuzatilmagan toifasi mavjud bo‘lsa, u holda model 0 (nol) eh- timollikni belgilaydi va bashorat qila olmaydi. Sanab o‘tilgan kamchiliklar omonimiyani aniqlashning sifatiga ta’sir qilmaydi. REFERENCES 1. Anggraeni, M., Syafrullah, M., & Damanik, H. (2019). Literation Hearing Impairment (I-Chat Bot): Natural Language Processing (NLP) and Naïve Bayes Method. Journal of Physics: Conference Series, 1201, 1-7. doi:10.1088/1742-6596/1201/1/012057 2. Axmedova, X. (2022). Chastotali usul yordamida omonimiyani aniqlash [Determining homonymy using frequency method]. Proceedings of the Republican scienti�ic and practical conference “Prospects of applied uzbek philology”, (pp. 164-170). Tashkent. 3. Axmedova, X. (2022). Turli so‘z turkumlari orasidagi omonimiyani aniqlovchi matematik modellar [Mathematical models for identifying homonymy between different word groups]. Science and Innovation, 1(7), 393-400. doi:10.5281/zenodo.7238546 4. Bahri, S., Saputra, R., & Wajhillah, R. (2017). Sentiment analysis based on Natural Language (NLP) with Naïve-Bayes classi�ier. Proceedings of the National Conference on Social Science & Technology, 1 (1), pp. 176-180. Получено из https://www.researchgate.net 5. Bako, A., Taylor, H., Wiley, K., Zheng, J., Walter-McCabe, H., Kasthurirathne, S., & Vest, J. (2021). Using natural language processing to classify social work interventions. American Journal of Managed Care, 27(1), E24–E31. doi:10.37765/AJMC.2021.88580 6. Bogery, R., Babtain, N., Aslam, N., Alkabour, N., Hashim, Y., & Khan, I. (2019). Automatic semantic categorization of news headlines using ensemble machine learning: A comparative study. International Journal of Advanced Computer Science and Applications, 10(11), 689–696. doi:10.14569/ IJACSA.2019.0101190 PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 53 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.01.10 – АХБОРОТ ОЛИШ ТИЗИМЛАРИ ВА ЖАРАЁНЛАРИ 7. Chifu, A., & Ionescu, R. (2012). Word sense disambiguation to improve precision for ambiguous queries. Open Computer Science, 2(4), 398-411. doi:10.2478/s13537-012-0032-6 8. Elov, B., & Axmedova, X. (2022). Determining homonymy using statistical methods. Proceedings of the Second Uzbekistan-Malaysia International Conference “Computational Models and Technologies (HMT 2022)”, (pp. 106). Tashkent. 9. Elov, B., & Axmedova, X. (2022). Uchta so‘z turkumi doirasidagi omonimiyani farqlovchi biznes jarayonni modellashtirish [Modeling a business process that differentiates homonymy within three sets of words]. Science and Innovative Development(1), 150-162. doi:10.36522/2181- 9637-2022-1-15 10. Foster, J., & Wagner, J. (2021). Naive Bayes versus BERT: Jupyter notebook assignments for an introductory NLP course. Proceedings of the 5th Workshop on Teaching Natural Language Processing (pp. 112-114). Association for Computational Linguistics (ACL). doi:10.18653/v1/2021. teachingnlp-1.20 11. Granik, M., & Mesyura, V. (2017). Fake news detection using naive Bayes classi�ier. Proceedings of the 2017 IEEE 1st Ukraine Conference on Electrical and Computer Engineering (UKRCON 2017) (pp. 900-903). Institute of Electrical and Electronics Engineers Inc. doi:10.1109/ UKRCON.2017.8100379 12. Kaur, C. (2020). Sentiment Analysis of Tweets on Social Issues using Machine Learning Approach. International Journal of Advanced Trends in Computer Science and Engineering, 9(4), 6303– 6311. doi:10.30534/ijatcse/2020/310942020 13. Ku, C., & Leroy, G. (2014). A decision support system: Automated crime report analysis and classi�ication for e-government. Government Information Quarterly, 31(4), 534-544. doi:10.1016/j. giq.2014.08.003 14. Kunal, S., Saha, A., Varma, A., & Tiwari, V. (2018). Textual Dissection Of Live Twitter Reviews Using Naive Bayes. Proceedings of the International Conference on Computational Intelligence and Data Science (ICCIDS 2018), 132, pp. 307-313. 15. Nahar, K., Jaradat, A., Atoum, M., & Ibrahim, F. (2020). Sentiment analysis and classi�ication of arab jordanian facebook comments for jordanian telecom companies using lexicon-based approach and machine learning. Jordanian Journal of Computers and Information Technology, 6(3), 247-262. doi:10.5455/jjcit.71-1586289399 16. Pal, A., Saha, D., Naskar, S., & Dash, N. (2021). In search of a suitable method for disambiguation of word senses in Bengali. International Journal of Speech Technology, 24(2), 439-454. doi:10.1007/ s10772-020-09787-8 17. Putong, M., & Suharjito. (2020). Classi�ication model of contact center customers emails using machine learning. Advances in Science, Technology and Engineering Systems, 5(1), 174-182. doi:10.25046/aj050123 18. Rusli, N., Amir, A., Zahri, N., & Ahmad, R. (2019). Snake species identi�ication by using natural language processing. Indonesian Journal of Electrical Engineering and Computer Science, 13(3), 999–1006. doi:10.11591/ijeecs.v13.i3.pp999-1006 19. Siddiqui, S., Rehman, M., Daudpota, S., & Waqas, A. (2019). Opinion mining: An approach to feature engineering. International Journal of Advanced Computer Science and Applications, 10(3), 159–165. doi:10.14569/IJACSA.2019.0100320 20. Taheri, S., & Mammadov, M. (2013). Learning the naive bayes classi�ier with optimization models. International Journal of Applied Mathematics and Computer Science, 23(4), 787-795. doi:10.2478/amcs-2013-0059 Taqrizchi: Muhammadiyeva D.T., t.f.d., professor, “Toshkent Irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexani- zatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot unversiteti. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 54 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-5 UDC: 677.21.03(045)(575.1) PAXTA TOZALASH MASHINALARI UCHUN TAKOMILLASHTIRILGAN TASMALI UZATMANING NAZARIY HISOBI VA TAJRIBADA SINASH Djurayev Anvar Djurayevich, texnika fanlari doktori, professor, ORCID: 0000-0002-3372-8976, e-mail: [email protected]; Kasimov Abror Aliyorovich, assistent, e-mail: [email protected] Toshkent to‘qimachilik va yengil sanoat instituti Kirish Annotatsiya. Maqolada paxta tozalash korxona- Paxta tolasi jahon bozorida to‘qimachilik larining tozalash sexida eng ko‘p qo‘llaniladigan sanoatining asosiy mahsulotlaridan biri hi- UXK paxta tozalash mashina agregatining barcha soblanadi. Dunyo mamlakatlarida paxta to- barabanlarini aylanma harakatlarga keltiruvchi lasining import salohiyati yildan-yilga oshib tasmali uzatmalari obyekti – ikkita shkiv va tasmadan bormoqda. Xalqaro konsultativ qo‘mitaning iborat bo‘lgan tasmali uzatmaning takomillashtirilgan (ICAC) ma’lumotiga ko‘ra, 2015–2016-yil konstruksiyasi nazariy hisob-kitob qilingan. Tasma mavsumi bo‘yicha Bangladesh, Vetnam, Xitoy, va tasmali uzatma qo‘zg‘alishning tortish quvvati Turkiya, Indoneziya, Pokiston kabi davlatlar tasmaning nisbiy sirpanishi va samaradorlikning uza- paxta tolasini import qilish bo‘yicha yetakchi tish tortish koeffitsiyentiga bog‘liqligi eksperimental o‘rinlarni egallamoqda (Djurayev & Kasimov, usullar bilan tavsiflangan. Tasmaning tortish qobiliyati 2023). va elastik sirpanish zonasida ratsional ish rejimini Ma’lumki, bugungi kunda respublikamiz- nazariy jihatdan baholashga imkon beradigan tasmali da ishlab chiqarish hajmining asosiy qismini uzatmaning matematik modeli va yangi konstruksi- paxta tozalash sanoati tashkil etadi. Hozirgi yasi ishlab chiqilib, “REAL AGRO СOTTON” unitar kunda paxta tozalash sanoati korxonalari ol- korxonasiga qarashli paxta tozalash korxonasi, dida ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatini tozalash sexida joylashgan UXK agregatiga o‘rna- jahon andozalariga mos keladigan me’yorda tilib, tajriba-sinov o‘tkazilgan. Tajriba-sinov natijalari ishlab chiqarish vazifasi turibdi. Davlatimiz tahlil qilingan. rahbari tomonidan imzolangan 2021-yil 3-fevraldagi “Qishloq xo‘jaligida bilim va in- Kalit so‘zlar: takomillashtirilgan tasmali uzatma, novatsiyalar tizimi hamda zamonaviy xizmat- shkiv, ekssentrik, resurstejamkor uskunalar, UXK lar ko‘rsatishni yanada rivojlantirish to‘g‘- paxta tozalagich, qayishqoq element, optimal risida”gi PF–6159-sonli farmon, 2023-yil qiymatlar, tajriba-sinov, mashina, agregat. 26-yanvardagi “Paxta xomashyosi yetishti- ruvchilar faoliyatini yanada qo‘llab-quv- ТЕОРЕТИЧЕСКИЙ РАСЧЕТ И vatlashning qo‘shimcha chora-tadbirlari ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫЕ ИСПЫТАНИЯ УСОВЕРШЕНСТВОВАННОЙ РЕМЕННОЙ ПЕРЕДАЧИ ДЛЯ ХЛОПКООЧИСТИТЕЛЬНЫХ МАШИН Джураев Анвар Джураевич, доктор технических наук, профессор; PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 55 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ Касимов Аброр Алиёрович, to‘g‘risida”gi PQ–23-sonli qaror va loyihalar асcистент shular jumlasidandir. Ташкентский институт текстильной и легкой Paxta tozalash korxonalarida tozalash se- промышленности xida paxta xomashyosi eng ko‘p UXK mashi- na agregatida mayda va yirik i�losliklardan Аннотация. В статье рассмотрен объект tozalanadi. Jinlarning optimal ravishda ish- ременной передачи, приводящей в движение lashi va tola tarkibidagi i�los aralashmalarni все барабаны хлопкоочистительного агрегата kamaytirish uchun paxta xomashyosi toshlar, УСК, наиболее часто используемого в очисти- metall bo‘laklari, organik i�los aralashmalar тельном цехе хлопкоочистительных предприя- va ulyuklardan tozalanadi. Paxta xomashyosi- тий, и теоретически рассчитана усовершен- ni mayda i�losliklar, ulyukdan tozalash uchun ствованная конструкция ременной передачи, tarkibida qoziqchali barabanlar, to‘rli yu- состоящая из двух шкивов и ремня. Тяговая zalardan tashkil topgan tozalash mashinalari; мощность ремня и ременной передачи по экспе- yirik i�losliklardan tozalash uchun esa arra- риментальным методам характеризуется за- li va cho‘tkali barabanlar, ildiruvchi cho‘tka, висимостью относительного скольжения ремня kolosnikli panjaralar bilan jihozlangan paxta и КПД от коэффициента сопротивления пере- tozalash mashinalari qo‘llaniladi (Djurayev & дачи. Разработана математическая модель Kasimov, Paxtani tozalash texnologik mashi- новой конструкции ременной передачи, позволя- nalarining tasmali uzatmalarini tasma taran- ющая теоретически оценить прочность ремня gligining uning tarmoqlari uzayishiga ta’siri на растяжение и рациональный режим работы [The effect of belt tension on the elongation of в зоне упругого скольжения, конструкция уста- the belts of cotton ginning machines], 2023). новлена на оборудовании УСК, расположенном в хлопкоочистительном цехе хлопкоочиститель- Paxtani dastlabki ishlashda tozalash ного предприятия, входящего в состав унитар- mashinalarining yuritmalarini takomillash- ного предприятия «Реал Агро Коттон». Резуль- tirish, harakatga keltiruvchi uzatmalarining таты эксперимента были проанализированы. yangi samarali konstruksiyalarini ishlab chiqish, ishchi organlarining kerakli harakat Ключевые слова: усовершенствованная ре- rejimlarini aniqlash masalalari bo‘yicha bir менная передача, шкив, эксцентрик, ресурсосбе- qator olimlar, jumladan, V.L. Veitz, N.I. Kol- регающее оборудование, хлопкоочистительная chin, A.M. Martinenko, L. Gladinewiez, P. Ber- машина УСК, ременный элемент, оптимальные nard, Y.P. Adler, M.V. Feridman, B.A. Pronin, значения, экспериментальная проверка, маши- B.S. Papanov, U.M. Gutyar, V.K. Martinov, на, агрегат. N.P. Petrov va N.E. Jukovskiy ilmiy izlanish- lar olib borganlar. Respublikamiz olimlari- THEORETICAL CALCULATION AND dan I. Fayziyev, A. Djurayev, M. Ergashov, EXPERIMENTAL TESTING OF IMPROVED BELT J. Mirxamidov, V. Turdaliyev, A. Mamaxonov, S. Yunusov, I.G. Shin, N. Muxitov, Y. Mirza- TRANSMISSION FOR COTTON CLEANING xonov, A. Lugachev, X. Tursunov, R. Maksu- MACHINES dov, A. Parpiyev, B. Mardonov, D. Muxam- madiyev, I. Madumarov, X. Axmedxodja- Dzhuraev Anvar Dzhuraevich, yev, A. Mamatov, R. Murodov, Q. Jumayev Doctor of Technical Sciences, Professor; va boshqalarning ishlari paxtani dastlabki ishlash texnikasi va texnologiyasini tako- Kasimov Abror Aliyorovich, millashtirish, shuningdek, mashina ishchi Assistant organlarini takomillashtirish, texnologik o‘lchamlarini asoslashga qaratilgan. Lekin Tashkent Institute of Textile and Light Industry paxtani chiqindidan tozalash mashinalarida qoziqli barabanlar kerakli chastota va am- Abstract. The article considers the object of belt transmission driving all the drums of the USK cotton- cleaning unit, most commonly used in the cleaning shop of cotton-cleaning plants, and theoretically calculates the improved design of belt transmission consisting of two pulleys and a belt. Traction power of belt and belt transmission according to experimental methods is characterized by dependence of belt relative slip and efficiency on transmission resistance ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 56 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ plitudada aylanishini ta’minlaydigan tasmali coefficient. A mathematical model of new belt uzatma qo‘llanilmagan. Ularning kinematik transmission design has been developed, which va dinamik tahlili to‘liq amalga oshirilmagan. allows theoretical estimating of belt tensile strength Shuningdek, paxtani chiqindilardan tozalash and rational operating mode in elastic slipping zone; texnologik mashinalarining qoziqli bara- the design has been installed at the machinery of ban burchak tezliklarini tozalash jarayoniga the cotton-cleaning plant, a part of unitary enterprise ta’sirini o‘rganish bo‘yicha ilmiy izlanishlar “Real Agro Cotton”. The results of the experiment hozirgi kungacha yetarli darajada olib boril- were analyzed. magan (Murodov, 2019), (Kasimov, 2019), (Murodov, 2021), (Murodov, Development Keywords: improved belt transmission, pulley, of an effective design and justi�ication of eccentric, resource-saving equipment, USK cotton the parameters of the separation and clean- cleaning machine, belt element, optimum values, ing section of raw cotton, 2021), (Djurayev, experimental testing, machine, unit. Miraxmedov, Murodov, Mamadaliyeva, & Nurullayeva, 2006), (Djurayevich & Juma- mashtirilib, bir necha takrorlanishda amalga yevich, 2017), (Dzhuraev & Murodov, 2018), oshirilmoqda, jumladan, UXK agregatlarida. (Murodov, 2021). Chigitli paxta qoziqli barabandan yirik i�los- liklardan tozalash bloki ta’minlash kamera- Tasma uzatilishining kinematik va kuchi- sidagi cho‘tkali barabanlarga uzatiladi ni hisoblash N.P. Petrov va N.E. Jukovskiy to- (1-rasm). monidan ishlab chiqilgan tasmaning shkivlar bo‘ylab elastik sirpanish nazariyasiga asos- 1, 3, 4, 14 – podshipnik; 2 – tishli g‘ildirak; lanadi (Belov, 2017). Ushbu nazariyaga mu- 5 – variator; 6, 8, 10, 12, 13 – shkiv; 7, 12 – tasma; vo�iq, shkivlarda tasmaning elastik sirpanish joylari mavjud. Shu bilan birga, elastik sir- 11 – yuritgich panish tufayli tasmaning harakatlanadigan 1-rasm. UXK paxta tozalash mashinasi va qo‘zg‘atuvchi shkivlari nuqtalarining tez- ta’minlovchi valik va qoziqli barabanli ligi nisbati tasmaning nisbiy cho‘zilishi bi- lan chiziqli bog‘liq bo‘ladi, bu esa tasmaning bo‘limining kinematik sxemasi nisbiy cho‘zilishlari farqiga tengdir. Mazkur Paxta yirik chiqindilardan arrali silindr- amaliy tadqiqotlardan kelib chiqib, tasma- larga harakat tasmali uzatmalar orqali toza- ning yetaklovchi va yetaklanuvchi shkivlari langanda, eng ko‘p uchraydigan muammo nuqtalarining tezliklari hamda tasmaning paxta xomashyosining tozalash jarayonida- harakat tenglamasi o‘rtasidagi yangi olingan gi tiqilishlardir (UZB Patent No. IAP 06793 bog‘lanish tenglamasiga asoslangan takomil- APIS, F 16 H 7 02, 2018). Tiqilishlarga lashtirilgan tasmali uzatmaning matematik quyidagilarni misol keltirish mumkin: pax- modeli ishlab chiqildi. tani mayda va yirik i�losliklardan tozalash mashinasida tozalash jarayoni ko‘p takrorla- Yirik va mayda chiqindilarning UXK agre- nish orqali amalga oshiriladi; tozalash sama- gatida o‘zaro aralashib ketishi, keyinchalik re- generatorlar orqali qayta tozalashga tushiril- gan paxta bo‘lakchalaridan mayda chiqindi- larni tozalash qiyinlashadi. Shuning uchun chiqindilar alohida ajratilib, mashinadan ham alohida chiqariladi va boshqa agregatda qay- ta tozalash amalga oshiriladi. Bu, albatta, o‘z navbatida, ortiqcha xarajatga olib keladi (Murodov, Industry machine repair, 2019). Umuman olganda, hozirda paxtani may- da va yirik chiqindilardan tozalash o‘zaro al- PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 57 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ rasi yuqori emas; tola va chigit shikastlani- s – tekis tasmaning ko‘ndalang kesimi shi yuqori; ishchi organlar harakat tezliklari maydoni, m2; o‘zaro moslashtirilmagan; yuritish dvigatel- ������ – tasma qalinligining yarmi, m; lari alohida o‘zgaruvchan tezlikdan deyarli digaαn1, αsh2 k–ivhlaarraktaastmlanatiqruovpclahmi vaasinbionsghqraardiliaa-l foydalanilmaydi; sarf quvvati yuqori, resursi burchagi, rad; yuqori emas; tasmali uzatmalar konstruksi- ruvrc1h, irs2hk–ivhnairnagkoa‘tqlai ntruuvbckhaisvi raadhiaursaik, mat;lanti- yalari ularga moslashtirilmagan. εsuh, kεidv–latraisomʻratansiindgagyientaiskbcihyi va yetaklanuv- chi choʻzilishi; Tasma va tasmali yuritmaning tor- tezlωig1i,, rωa2d/–s;1-shkiv va 2-shkivning burchak tish qobiliyati tasmaning nisbiy sirpanishi shk���i���v������l,ar���d���������a – yetaklovchi va yetaklanuvchi hamda samaradorlikning uzatish-tortish tasma nuqtasining tezligi, m/s; koeffitsiyentiga bog‘liqligining eksperi- u – uzatmani bog‘lash; mental grafiklari bilan tavsiflanadi (Mama- r – tasma zichligi, kg/m3; tova, Djuraev, & Nematov, 2022), (Muro- lanu������v������,ch������i������sh–kitvalsamriannininggtoyrettiaskhckhui cvhai yetak- dov, Rudovskiy, & Korabelnikov, Substan- ti, N; qiyma- tiation of parameters and finite element modeling of hie movement of a cotton–air man������i0ng– vaznni hisobga olmagan holda, tas- mixture in a cotton separator). Tasmaning dastlabki kuchlanish kuchi, N; vazifasi tortish va elastik siljish zonasida E – tasmaning elastiklik moduli, Pa; yaxshi ishlash rejimini nazariy jihatdan kucσh0la–nisthas, mN;a kesimidagi dastlabki normal baholashga imkon beradigan tasmali uzat- σf u––shtaksimv abielagnilutvacshmaannliignigcshiergpaarnaissih, Pa; maning matematik modelini ishlab chiqish- lanish koef�itsiyenti; ishqa- dir. µ – “shkiv nuqtasi – tayanch” aylanish juft- Material va metodlar ligida toymasligi ishqalanish koef�itsiyenti; O‘rganish obyekti va asosiy belgilari, al- katlMan1,tiMru2v–chhiarkaukcahtllaarnujvucfthliigsihmkiovnmie1nthinairnag- batta, paxta tozalash korxonalarida amalda qiymati va mos ravishda harakatlantiradi- mavjud UXK markali paxta tozalash mashinasi gan shkiv 2 ga ta’sir qiluvchi foydali qarshilik tasmali uzatmalar kompleksi bo‘lib, “tasmali kuchlari juftligi (ish yuki), N m; uzatma” – bu qo‘zg‘aluvchan, yetaklaydigan shkiv va ularni bog‘laydigan tasmadan iborat mexanik tizimdir. 2-rasmda biz tomondan tavsiya qilinayotgan qayishqoq elementli eks- sentrikli tasmali uzatmaning hisobi keltiril- gan. ayla���n���0is1,h ���o���‘0q2iga– mos keladigan g‘altakning nisbatan harakatlanuvchi va harakatlantiradigan shkivning “val – tayanch” aylanish juftligidagi ishqalanish kuchi mo- mentining qiymati, N m; kucPh1i,, VPt2; – juft kuchlarning M1, M2 momenti ƞ – tasma qo‘zg‘alish samaradorligi; e – ekssentrik. 2-rasm. Qayishqoq elementli ekssentrikli Ekssentriksiz tasmali uzatma kinemati- tasmali uzatma hisobi kasi 3-rasmda keltirilgan bo‘lib, harakatla- Bu yerda: R1, R2 – 1-shkiv va 2-shkivning radiusi, m; nuvchi shkiv 1 va shkivlarning doimiy kuchi L – 1- va 2-shkivlar o‘qlari orasidagi ma- hamda bir xil aylanishga ega bo‘lgan 2 tasma- sofa, m; li uzatmani ko‘rib chiqaylik. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 58 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ Lu = l(1 + εu); Ld = l(1 + εd); (3) likk���a���������,a���l���m������ aibsohrtiarliabr,int iv(a3q)titneinhgilsikodbgana (2) teng- da, quyidagi tenglikka erishamiz: olmagan- (4) Aniqlanishi bo‘yicha, u (=1)—ωω, (124)yyoak’init:eng- liklarni hisobga olgan holda 1 – yetaklovchi va 2 – yetaklanuvchi shkiv (5) 3-rasm. Ekssentriksiz tasmali uzatma A, C va K, E nuqtalari yetaklovchi va ye- taklanuvchi shkivlar tasmali qoplama yoyi- Formula (5) tasmaning sirpanishi bo‘l- ning oxirgi nuqtalari bo‘lsin (3-rasm). Ye- maganda amal qiladi. Bu tasmali uzatmaning taklovchi va yetaklanuvchi shkivlar ustidan tishli nisbati yetaklanuvchi va yetaklovchi o‘tuvchi tasmaning AB va KD bo‘limlarida shkivlar radiuslarining nisbatiga teng ekan- tasma shkiv bo‘ylab sirg‘alib ketmaydi. De- ligi, birga teng bo‘lmagan proporsionallik mak, tasmaning yetakchi shkivi AB kesma koef�itsiyentiga ko‘paytirilishi hamda uning snhukqitvanlainrigniAngnu������q������ ttaeszi ltigeizlbigirigtaekteisngy.eSthakulobvilcahni yetaklanuvchi va yetaklovchi shkivlarining birga, tasmaning harakatlantiruvchi shkiv- nisbiy cho‘zilishlariga bog‘liqligini isbotlay- ga tegib turgan qismining nuqtalari tezligi C di. bo‘lgan nuqtada q������i������sgmaicqhiasqkaarmisahyiatduif,ayyal’insihtkaisv- maning harakat Nazariy izlanishlar orqali quyidagi metod- bo‘ylab siljiydi. Xuddi shunday holatlar yetak- lar yordamida yuqorida keltirilgan material- lanuvchi shkivning KE nuqtasida ham kuzati- larning shkiv va tasma dinamikasini hisob- lishi kerak. Tasmaning yetaklanuvchi shkiv laymiz. K nuqtasining shkivda yurgandagi Sthezulibgiila������n������ sidaMg1i, aMy2lamniosmhneintklaor‘irnaimngiz.qiBymizattlaasrmi aon‘ritnag- shkivning K nuqtasi tezligiga teng. og‘irligini hisobga olmaymiz. Bu yetaklovchi birga, DE tasmasi shkivga tegib turgan nuqta- kuchlarning ishiga ta’sir qilmasligini isbot- larining tezliklari E boʻlish nuqtasida ���h���������isgoa- lash mumkin. O‘zgarmas yukda 1-shkivlar- oshadi, yaʼni DE tasma qismi choʻzilish ning aylanishi bir xil bo‘ladi, deb faraz qila- biga shkivni harakatlantiradi (Belov, 2017): miz; 2-tasmaning harakati barqaror; 3-tasma elastik taranglik holatida. (1) Uzluksiz vosita sifatida tasmaning yetak- Tasmani siljitishdagi tenglik (1). Yetaklovchi lovchi shkivni qoplaydigan qismini ajratib shkivni qamrab olgan tasmaning AC nuqtasini olaylik (4-rasm). Bu qism o‘qlarning silindrsi- ko‘rib chiqing. t vaqtida uning o‘rnini yetakchi mon ichki va tashqi yuzalardan, shkivlarning dssheagkgmiivCenCni1ntpigoy���z���e���i���ttasukizyluaansnilunikvidcahamigaislhgAakAio1vsnshienirggamd���ei���:������ntuizvuanlAikC- aylanish o‘qiga perpendikulyar bo‘lgan ikkita yon sirtdan hamda tasmaning oldinga silji- Lu = vut; Ld = vdt; (2) shi va konvergensiyasining ikkita tekis radial kesimidan iborat bo‘lgan nazorat yuzasi bilan ningAAb1irvxailCACC1 bo‘limlari turli vaqtlarda tasma- cheklangan (Murodov, Development of an ef- kesimini ifodalaydi va deformat- fective design and justi�ication of the parame- siyalanmagan holatda uzunligi ������ ga ega. Demak, ters of the separation and cleaning section of raw cotton, 2021). Boshqaruv yuzasiga quyi- dagi kuchlar ta’sir qiladi: 1-yetaklovchi va 2-yetaklanuvchi shkivlar taranglik kuchlari- PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 59 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ lnoivncghmi sohskrivanviisnhgdnaahtiojasviliyboF⃗1‘lgreaankFs⃗ui,yaF⃗lda;ryi.etak- = ������ρ���������(���F(⃗���1���)1−+)δ+)((������������1������+2−δ���)���(������������������������������)−=������������) (6) Bu yerda ������������(F⃗1) – shkiv o‘qiga nisbatan Ft⃗e1kkiastataylliagni.ish kuch momentining tenglamasi- 1-shkivning bir ni aylanish o‘qiga nisbatan kuchlar moment- larining muvozanati uchun tenglama ko‘ri- nishida ifodalaymiz: ������1−������������(F⃗1)−������01=0 4-rasm. Tasma va unga ta’sir qiluvchi kuchlar Shuning uchun (7) tenglamani quyidagi- maydoni cha yozish mumkin: Doimiy qarshilik bilan tasmaning uzluk- ������1=ρ������(������1+δ)(������������2−������������������������)+(������1+δ)(������������−������������)+������01 siz vosita sifatidagi harakati barqaror bo‘ladi. yoki Qo‘zg‘atilgan shkivda hamda tasmaning zich- ligi va tasavvurlar maydoni unchalik katta ������+1=(ρ������������1(+���δ���1)+������δ������)((ε������������−������2ε−���������)���+������������������������)01+ (7) bo‘lmagan holda farq qiladi, deb faraz qilsak, biz massani saqlash tenglamasini integral Yetaklaydigan shkivni qoplaydigan tasma shaklda yozamiz (Murodov, Djuraev, Narma- qismini hisobga olsak, biz shunga o‘xshash tov, Yormamatov, & Olimjonov, 2021): tenglamaga kelamiz: ρ������������������ = ρ������������������������������ M+2(=R2ρ+S(δR)2E+s (δε)u(–vd2ε–d)v–dvMu)02+ (8) s hkBivudaygeirdqaa:rρsh������,il���i���g������ i – tasmaning yetakchi Tasmaning umumiy uzunligi o‘zgarmagan doni. va qarshiliklar may- holda, yetakchi shkivning cho‘zilishi yetak- lanadigan shkivning siqilishi bilan “qoplana- Agar rasmga qaraganda, kuch yoki impuls di”, ya’ni siqish kuchining pasayishi cho‘zish shkivni o‘qi atro�ida soatga qarshi aylanti- kuchining ortishi bilan kompensatsiyalanadi rishga moyil bo‘lsa, tasmaning o‘qiga nis- (Murodov, Abdugaffarov, & Safoev, Impro- batan nuqtaning kuch momenti yoki impulsi ving the quality of lint by strengthening the ijobiy hisoblanadi. Ruxsat etilgan harakat- cleaning of cotton seeds from waste, 2020): da tasma shkivning aylanish o‘qiga O ga nis- batan impuls momentlari tenglamasini integ- ral ko‘rinishda yozish mumkin (Murodov & ������������+������������=2������0 (9) yoki Rajabov, The results of an experimental study of the loading and nature of vibrations of a multifaceted mesh on elastic supports of a ������������(ε������+ε������)=2������0 (10) cotton puri�ier, 2021): Yetaklovchi va yetaklanuvchi shkivlarning ρ������(������1+δ)������������2−ρ������������������((������������1������+−δ������)���������)���������2=������������(F⃗1)+(������1+δ) aylanish juftligidagi ishqalanish kuchlari mo- tnEmoilenemnmgotelneanliredtimaanrniennnghtoaar���rrm���a0kka1u,al ct���klh���au0in2cdthiqTriud1yNvmtac1sahvmtilaaasrhiiseknhliieqvmtaovleapannatimmishaoizibs-. yoki massa saqlanish tenglamasini hisobga olgan holda, ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 60 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ ravishda qdiNla2dvi.aEdleTm2 ehnatraarkaktulachnuqvoc‘hzgi ‘ga‘laulvtackh-i ga ta’sir shkiv miliga tayanch tomondan ta’sir etib, dbNos1hkquacrhilavdaigealenmeshnktaivr ishqalanish kuchi dQ1, miliga esa dN2, dQ2 kuchlari ta’sir qiladi (5-rasm). Aniqlanishi bo‘yicha: (11) 6-rasm. a, b tasma elementi va unga ta’sir qiluvchi kuchlar Tasmaning ishqalanish kuchlari bosim Hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, tasma kuchlari bilan quyidagi tenglik bilan bog‘liq: nuqtalarining tangensial tezlashishi uning deformatsiyasi tufayli tasma kuchlanish dQ1 = μN1; dQ2 = μN2 kuchlarining 1 % dan kamroq o‘zgarishiga Shuning uchun (11) formulalarni quyi- olib keladi va uni e’tiborsiz qoldirish mum- dagicha qayta yozish mumkin: kin. Tasmaning og‘irligi harakatlantiruvchi kuchlarning ishlashiga ta’sir qilmaydi va biz (12) ham buni hisobga olmaymiz. Tasma elemen- ti nuqtasining tezligi eng yuqori bo‘lgan va shkivdagi tasmaning bosimi eng past bo‘lgan cheklov holatini ko‘rib chiqamiz. Yetaklovchi shkivdagi ������������ massa tasmaning ab elementi massa markazining harakat tenglamalarini tabiiy shaklda (Muradov, Tashpulatov, Ju- raev, Gafurov, & Vassiliadis, 2018) quyidagi- cha yozamiz: 5-rasm. Yetaklovchi (chap) va yetaklanuvchi Biz tenglamalarning ikkala qismini (o‘ng) shkivlardagi a, b tasma elementi 1-shkivning aylanasi va tasma yoyi bo‘ylab tasmaning barcha elementlari bo‘yicha bir- Tasmaning taranglik kuchlari va shkivdagi lashtiramiz: tasma bosim kuchlari o‘rtasidagi muvozanat- ni o‘rnatamiz. (13) Elementar radial burchakka (6-rasm) Tengliklarni (9), shuningdek (13) va ega bo‘lgan yetaklovchi shkivdagi ab tasma yetaklanuvchi shkiv uchun shunga o‘xshash elementini ko‘rib chiqaylik. Unga tortilish shkivni hisobga olgan holda (12), formulalar kuchlari F⃗ va −F⃗ +������F⃗, shkiv reaksiyasining quyidagi shaklni oladi: og‘irlik, normal va tangensial komponentlari ta’sir qiladi. Ularning elementar natijalari dN M01 = μF0r1α1 – μr1ρsα1vu2 va dT ga teng. F⃗ vektorining ������F⃗ oʻsishi shkiv M02 = μF0r2α1 – μr21ρsα1vu2 aylanasiga teguvchi oʻqda ������F⃗ va shkiv doirasi- ga normal oʻqda ������������������ proyeksiyasiga ega: (14) PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 61 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ Ta’rifga ko‘ra, yetaklovchi shkivda tasma qilinadigan sxemasining o‘ziga xos xususiyati sirpanishining sharti quyidagicha yozilishi asosiy ishchi organlar, arrali silindrlar, qoziq- mumkin: li va cho‘tkali barabanlar, i�losliklarni chiqa- ruvchi shnek orasidagi kinematik bog‘lanish yoki tenglikni hisobga olgan holda (13): hisoblanadi. Bunda ishchi organlar ishlashi- ning o‘zaro bog‘liqligi, ya’ni bitta oqim zanji- ������������−������������<������α1(������0−ρs������������2) (15) ridek ta’minlanadi. Bu esa tiqilishlarni ka- maytiradi, tozalash samaradorligini oshiradi va paxta shikastlanishining oldini oladi. Yetaklanuvchi shkiv uchun sirpanishning yo‘qligi sharti shunga o‘xshash tarzda olinadi: ������������−������������<������α2(������0−ρs������������2) (16) Tasmaning ishlashi pasayishi bilan 7-rasm. UXK paxta tozalash mashinasining qo‘shimcha cho‘zish xavfsizlik omilini kamay- 1-tozalash zonasi uchun kinematik sxemasi tirish va uzatish samaradorligini oshirishga imkon beradi. va tasmalarni o‘rnatish jarayoni Tadqiqot natijalari Ishlab chiqarish sinovlari UXK paxta xo- Yuqoridagi nazariy izlanishlardan foy- mashyosini tozalovchining 1- va 2-oqim dalanib, texnologik mashinalarda, jum- liniyalarida 01.09.2022-y.dan hozirgi kun- ladan, UXK agregatlarida shkiv va tasma- gacha amalga oshirib kelinmoqda. Tajri- ning ishchi yuzalari orasida zarur bo‘lgan balar “Namangan-77” 1-sortli 5-toifali ishqalanishni ta’minlash uchun tasmaning qo‘lda terilgan paxta xomashyosida o‘tka- dastlabki taranglashishi amalga oshiriladi. zildi. Paxta xomashyosining berilgan i�los- Bunda ishlash jarayonida tasma materiali- ligi tozalash samaradorligiga katta ta’sir ning �izik-mexanik xususiyatlari va ularning ko‘rsatdi. Sinovlar davomida oqim liniyasi- ekspluatatsiya sharoitiga bog‘liq tasmaning ning taqqoslanadigan seksiyalaridagi nam- tarmoqlari cho‘ziladi (deformatsiyalanadi). lik va berilgan i�loslik bir xil diapazonda Tasmali uzatmada yetaklanuvchi shkivning ushlab turildi. Tahlillar zavod laboratori- burchak tezligi notekisligi, asosan, tasma tar- yasida o‘tkazilib (8-rasm), UXK agregatini moqlari cho‘zilishlari va tashqi ta’sir kuchla- tozalash seksiyalarining seriyali va tajriba- riga bog‘liq. 7-rasmda UXK paxta tozalash viy konstruksiyalaridagi taqqoslash tex- mashinasiga 1-tozalash zonasida o‘rnatilgan nologik sinovlari natijalari tozalash sama- uzatmalarning kinematik sxemasi va tas- radorligining dvigatel aylanishlar soniga malarni o‘rnatish jarayoni keltirilgan. bog‘liqlik gra�iklari keltirilgan (9-rasm). Tavsiya etilgan paxtani tozalash agregati yuritmalari sxemasi takomillashtirilib, ishchi Tajriba-sinov natijalari organlarning o‘zaro kinematik bog‘lanishlari Tahlillar natijalariga ko‘ra, tozalash sa- ta’minlangan. Elektr yuritgichlar soni va quv- maradorligi dvigatelning har xil aylanish- vati sar�i kamaytirilgan. Paxta tozalash agre- lar soniga qarab o‘zgarib borishini 9-rasmda gatining tajriba nusxasi Toshkent viloyatida ko‘rish mumkin. Nazariy izlanishlar orqali hi- joylashgan «REAL AGRO COTTON» UK paxta sob-kitoblar qilinib, biz tavsiya qiladigan ta- tozalash tizimi 1-oqimiga o‘rnatildi. Bunda komillashtirilgan tasmali uzatmani UXK paxta tavsiya qilingan variantda iste’mol qilinadi- tozalash agregatiga o‘rnatib, shuni ta’kidlash gan quvvat seriyali yuritmasiga nisbatan 3,7kVt ga kam. Agregat yuritmasining taklif ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 62 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ 8-rasm. Tozalangan paxtani 9-rasm. Takomillashtirilgan va mavjud UXK paxta tozalash zavod laboratoriyasida tahlil mashinasi tozalash samaradorligining dvigatel aylanishlar qilish jarayoni soniga nisbatan o‘zgarishi joizki, tozalash samaradorligi amaldagi mav- 5. Tasmaning berilgan zaxira koef�itsi- jud tozalash samaradorligidan (8÷10)% gacha yentini saqlab turish uchun yuk o‘zgarganda, oshganini ayta olamiz. Bu, o‘z navbatida, dast- tasmaning kuchlanish kuchini sozlash tavsiya labki amaliy izlanishlarimiz va tadqiqotlarimiz etiladi. uchun yaxshi natija va ko‘rsatkich hisoblanadi. Tadqiqot natijalarining kengaytirilgan hisobot- 6. Paxtani tozalash mashinasi ishchi or- lari keyingi ilmiy ishlarimizda yoritib boriladi. ganlari yuritmalaridagi tasmali uzatma shkivlari erkin tebranishlarini ifodalovchi Xulosalar differensial tenglamalar yechimi asosida tas- 1. Respublikamizda mavjud paxta zavod- maning yetaklovchi va yetaklanuvchi tar- lari tozalash sexida eng ko‘p qo‘llanib ke- moqlarining uzayishlarini aniqlash ifodalari, linayotgan UXK markali paxta tozalash ma- bog‘lanish gra�iklari olindi. shinasi tasmali uzatmalar va tozalash sama- radorliklari amaliy tadqiqotlarda o‘rganilib, 7. Tasma tarmoqlarining tasmaning turli ta- chuqur tahlil qilindi. rangliklaridagi uzayishining bog‘lanishlari olin- 2. Amaliy izlanishlar paytida aniqlangan di. Texnologik mashinalar yuritmalari uchun tasmali uzatmalar kamchiliklarini bartaraf uzatmani uzatish nisbati va tasma xarakteristi- etish uchun yangi takomillashtirilgan qayish- kasini tanlash metodi ishlab chiqildi. qoq elementga ega, ekssentrikli va ekssen- triksiz tasmali uzatmalar kompyuter dasturi 8. Tasmaning taranglash roligi bilan ta’sir- yordamida loyihalanib, nazariy hisob-kitob- lashishi inobatga olinib, qayishqoq vtulka- lar olib borildi. ning bikirlik koef�isiyentini hisoblash formu- 3. Tasma uzatmasining kompyuter modeli lasi olindi. Taranglovchi rolikning qayishqoq tasmaning tortish xususiyatlarini baholash vtulkasi bikirlik koef�isiyentining tasma qa- imkonini berdi. yishqoq vtulka yuzasini qamrash burchagi va 4. Siljishsiz rejimda, shkiv xavfsizlik rolik radiusiga bog‘liqligi formulalari ishlab koeffitsiyentining pasayishi bilan tasma chiqildi. qo‘zg‘alishi samaradorligi oshadi. Bunday yukda samaradorlik koeffitsiyenti maksimal 9. Yangi takomillashtirilgan UXK agregati- darajaga yetadi, shkivlardan birida yopishish da qo‘llashda, paxtani mayda va yirik i�los- koeffitsiyenti ruxsat etilgan minimal darajaga liklardan tozalagich ishchi organlari – arrali, tushadi. qoziqli va tashuvchi barabanlarning harakat qonunlari o‘rganilib, ulardagi kamchiliklarni bartaraf etish uchun nazariy va amaliy tahlil- lar olib borildi. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 63 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ 10. UXK tozalagich elektr yuritgichining ti o‘zgarishi, ya’ni dvigatel aylanishlar soni talab qilingan quvvati o‘zgarishi, ya’ni dviga- o‘zgarishi tozalash samaradorligi o‘zgarishiga tel aylanishlar soni o‘zgarishi va tasmali uzat- olib kelishi amalda o‘rganildi. malar kinematik sxemalari tahlil qilinib, yangi takomillashtirilgan ekssentrikli va ekssentrik- 13. Tajriba natijalariga ko‘ra, tavsiya siz tasmali uzutma sxemasi ishlab chiqildi. qilingan tasmali uzatmalar UXK agregatida qo‘llanilganda, mashinaning tozalash sama- 11. Ishlab chiqilgan sxemalar orqali rasi (8÷10) % ga ortishi, chigit shikastla- shkivlar qayta takomillashtirilib, tasmani ta- nishi 1,3 martaga kamayishi kuzatildi. Pax- ranglovchi ekssentrikli va ekssentriksiz tas- ta tiqilishlari umuman kuzatilmadi. Demak, mali uzatmalar ishlab chiqildi va ular UXK ishchi organlar aylanish chastotalari tozala- paxta tozalash agregatiga o‘rnatilib, tajribalar nayotgan paxta harakati yo‘nalishlarida- o‘tkazildi. gi ishchi organlarda ortib borishi 275 ayl/ min dan 320 ayl/min gacha bo‘lishi tavsiya 12. Tajriba-sinov paytida UXK tozalagich qilindi. elektr yuritgichining talab qilingan quvva- REFERENCES 1. Belov, M. (2017). Protsessi i mashiny agroinzhenernykh sistem k raschetu remennoy peredachi [The calculation of the belt transmission]. Universum: Engineering Sciences, 5(38). Retrieved from http://7universum.com/ru/tech/archive/item/4 2. Djurayev, A., & Kasimov, A. (2023). In�luence of Eccentric Pulleys on Increasing the Ef�iciency of Cleaning Cotton from Small Garbage. Web of Synergy: International Interdisciplinary Research Journal, 2(1), 99-102. Retrieved from https://univerpubl.com/index.php/synergy/article/view/166/105 3. Djurayev, A., & Kasimov, A. (Januar 2023). Paxtani tozalash texnologik mashinalarining tasmali uzatmalarini tasma tarangligining uning tarmoqlari uzayishiga ta’siri [The effect of belt tension on the elongation of the belts of cotton ginning machines]. Journal of Advanced Research and Stability, 3(1), 236-239. Retrieved from https://sciencebox.uz/index.php/jars/article/ view/5467/4942 4. Djurayev, A., Mamatova, D., & Kasimov, A. (2018). UZB Патент № IAP 06793 APIS, F 16 H 7 02. 5. Djurayev, A., Miraxmedov, J., Murodov, O., Mamadaliyeva, S., & Nurullayeva, X. (2006). Kolosnikovaya reshetka ochistitelya khlopka s mnogogrannymi kolosnikami [Cotton cleaner grate with multifaceted grates]. mechanical engineering, 221-223. Retrieved from http://rep.vstu.by/ bitstream/handle/123456789/7307/Ml_pr06_221-223.pdf?sequence=1&isAllowed=y 6. Djurayevich, D., & Jumayevich, M. (2017). Groundation of the parameters of grate bar on elastic support with non-linear hardness. European Science Review(7-8), 109-111. Retrieved from https:// cyberleninka.ru/article/n/groundation-of-the-parameters-of-grate-bar-on-elastic-support-with-non- linear-hardness 7. Dzhuraev, A., & Murodov, O. (2018). Improving the design and methods for calculating the parameters of plastic grates on rubber supports of cotton cleaners from large litter. Tashkent: Fan va tekhnologiya Publ. 8. Kasimov, A. (2019). New string transmission for technological machine actuators. Proceedings of the Republican scienti�ic-online conference on the development prospects of scienti�ic development in the ХХI century and the role of innovations, (pp. 103-104). Tashkent. 9. Mamatova, D., Djuraev, A., & Nematov, A. (2022). Scienti�ic basis of improving cotton grinding machines, transmission mechanisms constructions and calculation of parameters. Tashkent. 10. Muradov, A., Tashpulatov, D., Juraev, A., Gafurov, J., & Vassiliadis, S. (2018). Design development and parameters calculation methods of plastic diamond pattern bars on resilient supports in ginning machines. IOP Conf. Ser.: Mater. Sci. Eng., 459, pp. 1-10. doi:10.1088/1757-899X/459/1/012068 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 64 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.02.03 – ТЕХНОЛОГИК МАШИНАЛАР. РОБОТЛАР, МЕХАТРОНИКА ВА РОБОТОТЕХНИКА ТИЗИМЛАРИ 11. Murodov, O. (2019). Remont mashin otrasli [Industry machine repair]. Tashkent. 12. Murodov, O. (October 2019 г.). Perfection of designs and rationale of parameters of plastic koloski cleaning cleaners. International Journal of Innovative Technology and Exploring Engineering, 8(12), 2640–2646. Retrieved from https://www.ijitee.org/wp-content/uploads/papers/v8i12/ K22040981119.pdf 13. Murodov, O. (Apr 2021). Development of an effective design and justi�ication of the parameters of the separation and cleaning section of raw cotton. Journal of Physics: Conference Series, 1889(4), 042012. doi:10.1088/1742-6596/1889/4/042012 14. Murodov, O. (2021). Novaya konstruktsiya pylnogo tsilindra khlopka na uprugikh podshipnikovykh oporakh [New design of a full cylinder of cotton on elastic bearings]. Future of Science, 212-214. 15. Murodov, O. (2021). Vliyaniye formy setki ochistitelya melkogo sora dlya khlopka-syrtsa na ochistitelnyy effekt [In�luence of the mesh shape of the �ine litter cleaner for raw cotton on the cleaning effect]. (2), 52-55. 16. Murodov, O. J., & Rajabov, O. I. (2021). Rezul’taty eksperimental’nogo issledovaniya nagruzhennosti i kharaktera kolebaniy mnogogrannoy setki na uprugikh oporakh ochistitelya khlopka. Proceedings of Higher Educational Institutions, Series Technology of the Textile Industry, 395(5), 191-197. 17. Murodov, O. J., & Rudovskiy, P. N. (2022). Obosnovaniye parametrov i konechno-elementnoye modelirovaniye dvizheniya khlopkovozdushnoy smesi v separatore khlopka. Proceedings of Higher Educational Institutions, Series Technology of the Textile Industry, 1(397), 266-271. doi:10.47367/0021-3497_2022_1_266 18. Murodov, O. J., Djuraev, A., Narmatov, E. A., Yormamatov, T., & Olimjonov, B. K. (2021). Analysis of the vibrations of a console column made on a base with non-line protection in gin. Journal of Physics: Conference Series, 1889(4). 19. Murodov, O., Abdugaffarov, K., & Safoev, A. (2020). Improving the quality of lint by strengthening the cleaning of cotton seeds from waste. IOP Conf. Ser.: Mater. Sci. Eng (pp. 1-6). IOP Publishing Ltd. doi:10.1088/1757-899X/862/3/032026 20. Murodov, O., Rudovskiy, P., & Korabelnikov, A. Obosnovaniye parametrov i konechno- elementnoye modelirovaniye dvizheniya khlopko-vozdushnoy smesi v khlopko-separatore [Substantiation of parameters and �inite element modeling of hie movement of a cotton–air mixture in a cotton separator]. Technology of the Textile Industry: Proceedings of higher educational institutions, 6(397), 266-271. 21. Murodov, O. J., Juraev, A. D., Plekhanov, A. F., Tashpulatov, D.S. (2022). In�luence of parameters of a plastic multi-face grate on elastic supports in a cotton cleaner on the frequency of system vibrations and the effect of cleaning �iber mass from weed and hardimpurities. Proceedings of Higher Educational Institutions, Series Technology of the Textile Industry, 171-176. 22. Murodov, O. J. (2018). Razrabotka konstruktsii i obosnovaniye parametrov vibratsionnogo plastmassovogo kolosnika ochistitelya khlopka ot krupnogo sora [Development of the design and justi�ication of the parameters of the vibrating plastic grate of the cotton cleaner from large litter]. Tashkent: Tashkent Institute of Textile and Light Industry, 125. Taqrizchi: Muxammadiyev D.M., t.f.d, professor, bosh ilmiy xodim, O'zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi M.T.O'rozboyev nomidagi Mexanika va inshootlar seysmik mustahkamligi instituti. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 65 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-6 UDC: 528.5(045)(575.1) ПРИБОР ПОИСКА ПОДЗЕМНЫХ КОММУНИКАЦИЙ С ДВУХТАКТНЫМ ИМПУЛЬСНЫМ ПРЕОБРАЗОВАТЕЛЕМ Захидов Нематжон Муратович, кандидат технических наук, докторант (DSc), ORCID: 0000-0002-8938-5888, e-mail: [email protected] Ташкентский государственный технический университет имени Ислама Каримова Аннотация. При детальных крупномас- Введение штабных топографических съемках городов, Геодезические измерения на земной особенно при съемках исполнительных ген- поверхности решают множество задач, планов промышленных объектов геодезиче- прежде всего это создание карт различ- скими службами выполняются измерительные ных масштабов (Golubev, 2002). К числу работы не только по наземным объектам, но геодезического обеспечения относят- и по обнаружению и локализации подземных ся работы по обнаружению, определе- коммуникаций: водопроводных, нефтегазовых нию координат места положения и ло- металлических труб, энергетических и теле- кализации подземных коммуникаций фонных кабелей и др. Поиск подземных комму- (металлические водопроводные трубы, никаций различными службами производится трубопроводы нефтяной и газовой про- специальными электронными приборами по- мышленности, трубы теплоснабжения, иска подземных коммуникаций: трассоискате- электроэнергетические и телефонные ка- лями и кабелеискателями. При эксплуатации бели, кабели контрольно-избирательных этих приборов выявлены некоторые недостат- приборов (КИП), связи и сигнализации ки, к числу которых относятся: трудности по и т. п.). При детальных крупномасштаб- обнаружению и фиксации труб или кабелей в ных топографических съемках городов и условиях повышенных индустриальных помех, особенно съемках исполнительных ген- недостаточная эффективность и точность планов промышленных предприятий для процесса поиска, высокая энергоемкость, низ- поиска и съемки подземных коммуника- кий уровень удобства эксплуатации вслед- ций в настоящее время широко использу- ствие сравнительно больших массогабарит- ются специальные электронные приборы ных параметров. Выполнен сравнительный (трассоискатели, кабелеискатели и тру- анализ приборов поиска, применяемых на сегод- боискатели) (Yambaev & Golygin, 2005), няшний день, в результате которого выявле- (Tiwari, Shukla, Singh, & Biradar, 2014). ны технические недостатки схемных решений, Различными службами геодезических на основании этого разработана электронная и других хозяйств используются разные схема. Изготовлена действующая модель ис- модели искателей подземных коммуни- кателя подземных коммуникаций с импульсным каций (ИПК) типов: ВТР- III, BTP-V, ТПК- преобразователем. После испытаний полу- 1, ИП7-ГКИ, ИПКТ-69, ИПК-2М, ИМПИ-2, чены основные технические характеристи- ИК-50 производства России (Spiridonov, ки. Техническое решение запатентовано в ГУ Kulagin, & Kryukov, 1984). «Центр интеллектуальной собственности». Ключевые слова: прибор, поиск, подземная коммуникация, индуктивность, локатор, антен- на, импульс, трансформатор, триггер, логиче- ский элемент, индикатор, регулятор. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 66 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) Материалы и методы ИККИ ТАКТЛИ ИМПУЛЬС ЎЗГАРТИРГИЧЛИ, ЕР К числу приборов поиска подземных ОСТИ КОММУНИКАЦИЯЛАРИНИ АНИҚЛОВЧИ коммуникаций можно отнести локатор RD7000DL+ – для водного хозяйства и тру- ҚУРИЛМА бопроводов, RD7000PL+ – для электроэнер- гетики («Пергам инжениринг») (рис. 1). Захидов Нематжон Муратович, Универсальный локатор AML (Sub Surface техника фанлари номзоди, докторант (DSc), Instruments Inc (США) предназначен для обнаружения подземных коммуникаций Ислом Каримов номидаги Тошкент давлат и отдельных объектов, выполненных из техника университети любых материалов, в отличие от извест- ных приборов ИПК, в которых принцип Аннотация. Шаҳарларнинг катта масштаб- действия основан на законе электромаг- ли топографик суратини олиш жараёнида, айниқ- нитной индукции, посредством которого са, саноат объектларининг умумий ижро режаси производится обнаружение переменного яратилаётганда, геодезик хизматлар томони- магнитного поля, искусственно создавае- дан нафақат ер усти объектларини ўлчаш ишла- мого вокруг отыскиваемого проводника ри, балки ер ости коммуникациялари: нефть-газ, (трубопровода или кабеля) при помощи сув металлик қувурлари ва энергетик, алоқа ка- генератора звуковой частоты (1000–3500 беллари маҳаллий жойлашишини топиш ишлари Гц) (Sharapova & Polishuka, 2012), (RF Patent олиб борилади. Ер ости коммуникацияларининг No. SU No. 1789873. CPI G01 F 23/32., 1993), жойлашиши махсус электрон асбоблар – трасса (Kamen, 1982), (Kotyuk, 2007). Частота из- ва кабель излагичлар ёрдамида аниқланади. Ушбу лучения AML составляет n = 2,47 ГГц. қурилмаларни ишлатиш жараёнида қуйидаги К приборам поиска металлических объ- баъзи камчиликлар аниқланди: саноат шовқин- ектов под землей относятся металлоиска- лари кучайган шароитларда қувурлар ёки ка- тели, которые фиксируют изменение ин- белларни аниқлаш ва маҳкамлаш қийинлашади, дуктивности поисковой катушки (рамки) нисбатан катта вазн ва ўлчам параметрлари при внесении ее в магнитное поле метал- туфайли қидирув жараёни самарадорлиги, аниқ- лического предмета (Batiyev, 2016). Для лиги, юқори энергия интенсивлиги ва фойдала- обнаружения на слух изменение частоты ниш қулайлиги даражаси пасаяди. Мақолада высокочастотного генератора собранного, бугунги кунда қўлланилаётган қидирув қурил- например, по схеме «емкостной трехточки» маларининг қиёсий таҳлили ўтказилди. Нати- при приближении его обмотки, использу- жада схема ечимларининг техник камчиликлари ется дополнительный генератор с другой аниқланди ва шулар асосида патентланган тех- частотой, вследствие биения в смесителе ник ечим импульс ўзгартиргичли, ер ости ком- возникают колебания звуковой частоты муникацияларини аниқловчи қурилма ишланмаси (рис. 2). Однако применение этого типа яратилди ва модели ясалди. Ўтказилган синов ва прибора резко ограничено, из-за неболь- тадқиқотлар асосида уларнинг техник кўрсат- шой величины глубины поиска (15–25 см). кичлари аниқланди. Техник ечим “Интеллектуал Приборы поиска подземных коммуни- мулк маркази” давлат муассасасида патентлан- каций работают в основном в двух режи- ган. мах: активном и пассивном. При эксплуатации КИП одной из наи- Калит сўзлар: қурилма, қидирув, ер ости ком- более серьезных проблем специалистов муникациялари, индуктивлик, локатор, антенна, данной отрасли является обнаружение импульс, трансформатор, триггер, мантиқий локализации труб и кабелей в условиях элемент, индикатор, регулятор. повышенных индустриальных помех от таких источников, как высоковольтные UNDERGROUND UTILITY LOCATOR EQUIPPED WITH A TWO-STROKE PULSE TRANSDUCER Zakhidov Nematjon Muratovich, Doctor of Philosophy in Technical Sciences, Doctoral Student (DSc), Tashkent State Technical University named after Islam Karimov Abstract. With detailed large-scale topographic surveys of cities, especially when photographing executive master plans of industrial facilities, geodetic services perform work on measuring not only ground PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 67 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) sites, but also - on detecting and localizing of under- Рис. 2. Генератор по схеме «емкостной ground utilities:water,oilandgasmetalpipelines,power трехточки» and telephone cables, etc. The search for underground communications by various services is carried out Другим не менее важным аспектом в at use of special electronic devices for searching of современных условиях при эксплуатации underground communications: tracers, cable detectors. приборов с генераторами и локаторами A number of shortcomings have been identified when являются показатели удобства эксплуа- operating these devices, including difficulties in detec- тации и эргономичности, зависящие от ting and fixing of pipes or cables in conditions of массогабаритных параметров, энергоем- increased industrial interference, insufficient efficacy кости, количества функциональных воз- and accuracy of the search process, high energy можностей, дизайна, технологичности из- consumption, low level of ease of operation, due готовления и других технических харак- to relatively large weight and size parameters. A теристик. comparative analysis of currently used search devices has proven technical defects of circuit solutions, and Результаты исследований has formed the basis for developing of an electronic Высокочувствительный трассоиска- circuit. A working model of an underground utility тель (Zotov & Kharin, 1965) состоит из finder with a pulse converter has been produced. Main приемника и генератора с блоком пита- technical characteristics were obtained after testing. ния, включающего в себя блокинг-гене- The technical solution has been patented in the GU ратор, мультивибратор, трансформатор, of the Intellectual Property Center of the Republic of подключенный к двухтактной схеме, вто- Uzbekistan. рой трансформатор с мощными транзис- торами, нагруженные на третий транс- Keywords: device, search, underground форматор с выходными обмотками. communication, inductance, locator, antenna, pulse, Приемный блок обеспечивает высокую transformer, trigger, logic element, indicator, regulator. точность регистрации, за счет чувстви- тельности вследствие введения полосово- подстанции, высоковольтные линии, ра- го фильтра, в основном в диапазоне 50 Гц, диопомехи, помехи от низкочастотных обеспечивающий отношение сигнал/шум преобразователей, генераторов, свароч- 25-кратную величину. Приемный блок ных устройств, инверторов, коллекторных выполнен на основе усилителя на двух двигателей и т. п. При этом локализация транзисторах с выходом на стрелочный трубопроводов становится более сложной, индикатор и одновременно подключен эффекты искажения сигнала, обусловлен- к наушникам. ные параметрами состава почвы, также ус- ложняют процесс определения, что приво- дит к снижению точности регистрации. Рис. 1. Прибор RD7000DL+ ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 68 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) Недостатками рассмотренного трас- ется отсутствия возможности изменения соискателя являются сравнительно боль- несущей частоты путем регулирования, шая масса и габаритные размеры, из-за т. е. определения оптимального режима наличия трех трансформаторов, вслед- работы с минимальным расходом элек- ствие чего схема-генератор обладает низ- троэнергии при максимальной помехоза- ким коэффициентом полезного действия; щищенности, особенно в условиях повы- задающий генератор не обеспечивает не- шенных помех электромагнитных волн, обходимую стабильность частоты, для кроме того, прибор имеет сравнительно двойного Т-образного интегрально-диф- большие массогабаритные параметры из- ференциального фильтра с узкой полосой за применения низкочастотного транс- (3–5 Гц) пропускания, что создает опреде- форматора, что является причиной ухуд- ленные неудобства при эксплуатации. шения показателя удобства эксплуатации. В известном «Генераторе импульсов Представляет интерес «Кабелеиска- искателя подземных трубопроводов» (RF тель ИМПИ-2» (Simonenko, 1987), содержа- Patent No. 1436677, IPC G01 V 3/10, 1995) щий приемный блок, в котором использо- электронная схема генераторного бло- ван предварительный усилитель сигналов ка содержит: последовательно подклю- с регулятором громкости и резонансный ченные задающий тактовый генератор, контур с полосой пропускания по уровню усилитель мощности с выходным транс- – 3 дБ, при узкой полосе – 30 Гц и широкой форматором, вторичная обмотка которой полосе – 90 Гц, уровнем ослабления сигна- выполнена в виде нескольких выводов. В ла магнитной антенны при расстройке от схему дополнительно введены блок элек- частоты 1113 Гц на ± 125 Гц – 12 дБ. тронных ключей, компаратор допуска, интегратор, логический элемент И–НЕ, Тактовый генератор разработан с воз- последовательно связанные счетчик и можностью регулирования в определен- дешифратор, при этом отводы обмоток ном диапазоне рабочей частоты, что дает выходного трансформатора подсоедине- возможность сужения полосы пропуска- ны к электронным ключам блока, выхо- ния, при условиях интенсивных помех ды которых подсоединены к выходным электромагнитных волн, посредством электродам генератора, входные выводы мультивибратора с регулятором тональ- электронных ключей связаны с соответ- ной частоты. Инверторы выполнены на ствующими выходными выводами де- основе комплементарных транзисторов, шифратора. Один из выводов вторичной подключенных базовыми выводами к ма- дополнительной обмотки трансформато- нипулирующему мультивибратору с так- ра подсоединен к общей коммутационной товой частотой 2,5 Гц. Промежуточные шине «масса», другой – на вход интеграто- парные транзисторы включены по двух- ра, выход которого подсоединен к компа- тактной схеме с низкочастотным транс- ратору, третий вход связан с источником форматором, выходы обмоток с отводом образцового напряжения. Электронная от середины подсоединены к базовым схема с вышеперечисленными блоками и выводам двух мощных транзисторов, кол- логическими элементами обеспечивает лекторные выводы последних подключе- полный режим автоматического согласо- ны к первичным обмоткам второго низко- вания параметров импульсов с нагрузкой, частотного трансформатора, работающие что дает возможность сокращения расхода в режиме двухтактной схемы, вторичные времени на процесс выполнения измере- обмотки рассчитаны на нагрузки 10 м, ний. 100 м, 6000 м с индикаторной лампой и общим выводом. Однако это устройство имеет некото- рые недостатки, прежде всего это каса- Работает генератор от блока питания напряжением в диапазоне от 4,5 до 180 В. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 69 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) Приемная часть кабелеискателя дает поиска подземных коммуникаций с двух- возможность проведения измерений с вы- тактным импульсным преобразователем» сокой точностью благодаря наличию по- (Uzbekistan Patent No. FAP01838, IPC G01V давителя помех и регулировки частоты 3/10, 2022) (рис. 3), на основе применения выдачи «пачек» импульсов в диапазоне современных схемных решений и исполь- 900…1340 Гц, звуковой частоты, в зави- зования цифровых логических элемен- симости от уровня помех, при поиске без тов, высокочастотного трансформатора использования генератора (пассивный ре- и интегральных микросхем (Yusupbekov, жим) телефонных и электрических кабе- Aliev, Yusupbekov, & Aliev, 2013), (Mikushin, лей. Sazhnev, & Sedinin, 2010), (Rannev, 2010). К недостаткам рассмотренного прибо- Электронная блок-схема приемной ра относятся сравнительно большая мас- части прибора поиска состоит из (рис. са и габариты из-за наличия двух низко- 4): подавителя шума (1), с антенной (2), частотных трансформаторов, что являет- усилителем (3) с наушными телефонами ся причиной снижения уровня удобства (4), параллельно подсоединенный выхо- эксплуатации, увеличения энергоемкости дом через резистор (5) с базой транзи- и массы источника питания. стора (6), эмиттерный вывод которого подключен к индикатору (7) стрелоч- Анализ результатов исследования ного типа, коллекторный вывод через Сравнительный анализ существующих включатель (8) связан с блоком питания приборов ИПК позволяет сделать вывод (9), переменный резистор (10) регуля- о необходимости разработки прибора тора громкости подсоединен на второй поиска подземных коммуникаций, в ко- вход усилителя (3) (Gurevich & Ivanenko, тором исключаются вышеуказанные не- 1987), (Bobrovnikov, 1990). достатки. Автором разработан «Прибор Рис. 3. Действующая модель прибора Рис. 4. Электронная схема приемной части поиска подземных коммуникаций прибора поиска Принципиальная электронная схема занным через резисторы (17) с встреч- генератора (рис. 5) включает в себя: им- ноподсоединенными диодами (8), от них пульсный преобразователь (11), выпол- к входным выводам элементов (12) и к ненный на двух логических элементах конденсатору (19), задающему частоту И–НЕ (12), с конденсатором (13) и рези- 1 Гц. Выход преобразователя (11) подсо- стором (14), задающими рабочую частоту единен на вход Т-тригерра (20), выходы 40 кГц, один из выводов входа элемен- которого через буферы (21), резисторы та (12) подсоединен к выходу тактового (22) подсоединены к выводам базы двух генератора (15) с регулятором (16), свя- транзисторов (23) и (24). Отрицательный ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 70 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) вывод источника питания (25) связан с ходами Т-триггера (35), входные выводы эмиттерами транзисторов (23) и (24), кол- связаны с генератором НЧ-36 с регуля- лекторы которого подключены к обмотке тором (37) (диапазон регулирования от ферритового трансформатора (26), вто- 900 Гц до 2000 Гц). Разъемные выходы ричные обмотки подключены к встреч- (38) через кнопочный включатель (39) новключенным диодам (27), (28), конден- связаны с лампой накаливания (40). Блок саторам (29), (30) и мощным транзисто- питания снабжен стабилизатором, состо- рам (31), (32), их базовые выводы связаны ящим из стабилитрона (43), светодиода через буферные элементы (33), (34) с вы- (44) и включателя (45). Рис. 5. Принципиальная электрическая схема генератора Принципы работы генератора заклю- Т-триггера (20) с интервалами времени чаются в следующем. 1 секунда, управляемый другим генера- тором (15), построенным с возможностью После включения генератор (11) нач- регулирования скважности импульсов нет формировать импульсы с частотой через регулирующий резистор (16), при 40 кГц, которые будут поступать на вход PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 71 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) этом Т-триггер (20) начнет формировать Рис. 6. График выходных импульсов пачки импульсов через буферы (21) и генератора транзисторы (23) и (24) (рис. 6). Высоко- частотное составляющее напряжение с Выводы тактовым периодом через трансформатор Разработанная электронная схема ге- (26) наведет ЭДС во вторичной обмотке, нератора и приемной части прибора по- в форме прерывистого напряжения высо- иска дает возможность экономии расхода кой частоты, и, пройдя через диоды (27), электроэнергии вследствие возможности (28), конденсаторы (28), (29), образуют регулирования скважности, частоты ин- двуполярное прерывистое напряжение, тервала паузы и выходной мощности, т. е. которое будет поочередно поступать на позволяет оптимизировать расход элек- коллекторы транзисторов п-р-п и р-п-р троэнергии в зависимости от условий на структур (31) и (32). Управляющее напря- данном объекте, контролируя по индика- жение от выходов Т-триггера (35) через тору (43) расход тока, подбор частоты мо- буферные элементы (33), (34) начнет по- дуляции и скважности импульсов. очередное (в режиме пересчета) переклю- Прибор может работать в четырех ре- чение транзисторов (31) и (32), причем с жимах: активном, пассивном, поиска сило- возможностью регулирования звуковой вых кабелей под нагрузкой и поиска мест частоты в диапазоне от 900 до 2000 Гц, и повреждения газо- и нефтепроводов, с вы- на выводах Х-38 появится прерывистый сокой точностью обнаружения. звуковой сигнал, подключаемый через Таким образом, предлагаемое техни- штырь к трассе подземной коммуника- ческое решение дает возможность умень- ции, который будет воспринят приемной шения массы и габаритов прибора за счет частью пройдя через антенну (2), фильтр использования одного высокочастотно- (1), усилитель (3), головные телефоны (4), го трансформатора вместо двух низко- стрелочный индикатор (7), и по ампли- частотных, снизить энергоемкость, по- туде отклонения стрелки будет опреде- высить точность регистрации путем су- ляться местоположение трассы (кабеля, жения полосы фильтра, снизить себесто- трубопровода). По предложению изготов- имость за счет сокращения электронных лена действующая модель прибора поис- деталей, улучшить параметры удобства ка (рис. 3). В процессе испытания и иссле- эксплуатации и введения стрелочного ин- дования прибора получены следующие дикатора со стабилизатором напряжения технические параметры, приведенные в питания, в качестве которого рекоменду- таблице. ется использовать Li-ионные аккумуля- торы, отличающиеся высокой удельной Таблица энергоемкостью. Технические характеристики действу- Двухтактная схема генератора, в отли- чие от полумостовой схемы блокинг-гене- ющей модели прибора поиска ратора, по мостовой схеме обладает более Дальность действия, км с генератором до 3 Глубина обнаружения, м до 10 Выходная мощность, Вт до 10 Полоса пропускания по уровню, 3 дБ. 30, 90 Потребляемый ток: приемника, мА Не более 6 генератора, мА 35-300 Температурный диапазон работы, °С –25... +45 Время непрерывной работы, ч 9–15 Масса генератора, кг 1,7 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 72 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.01 – АСБОБЛАР. ЎЛЧАШ ВА НАЗОРАТ ҚИЛИШ УСУЛЛАРИ (ТАРМОҚЛАР БЎЙИЧА) высоким КПД и упрощенной схемой. Шу- росхеме К140УД8А с полевыми транзисто- моподавитель лучше выполнить на мик- рами во входной части. REFERENCES 1. Batiyev, D. (2016). Metal detector. Technologies of the XXI century(6), 26-27. 2. Bobrovnikov, L. (1990). Radio engineering and electronics. Moscow: Nedra Publ. 3. Golubev, A. (2002). Geotronics: Electronics of Geodesy. Radio(10), 24-25. 4. Gurevich, V., & Ivanenko, N. (1987). The Young Worker’s Handbook of Electronics. Moscow: Higher School Publ. 5. Kamen, K. (1982). Electronic measurement methods in geodesy. Moscow: Nedra Publ. 6. Kotyuk, A. (2007). Sensors in modern measurements. Moscow: Goryachaya Liniya – Telekom Publ. 7. Makhrovsky, R., Bezovsky, P., & Bukovsky, Y. (1995). RF Патент № 1436677, IPC G01 V 3/10. 8. Mikushin, A., Sazhnev, A., & Sedinin, V. (2010). Digital devices and microprocessors. St. Petersburg: BHV – Petersburg Publ. 9. Rannev, G. (2010). Measurement information system. Moscow: Akademiya Publ. 10. Sharapov, V., & Polishuk, E. (Eds.). (2012). Sensors: a reference guide. Moscow: Technosphere. 11. Simonenko, I. (1987). Modernization of the cable detector IMPI-2. Radio(5), 30-32. 12. Spiridonov, A., Kulagin, Y., & Kryukov, G. (1984). Directory – catalog of geodetic instruments. Moscow: Nedra Publ. 13. Tiwari, S., Shukla, V., Singh, A., & Biradar, S. (2014). Review of Motion Blur Estimation Techniques. Journal of Image and Graphics(1), 176-184. doi:10.12720/joig.1.4.176-184 14. Universal pressure locator of cables and pipelines RD7000+. Retrieved from Service center of the company “Pergamum”: http://myservice.ru/index.phtml 15. Yambaev, H., & Golygin, N. (2005). Geodetic instrumentation. Moscow: Yukis Publ. 16. Yusupbekov, N., Aliev, R., Yusupbekov, A., & Aliev, P. (2013). Computational intelligence and its components. Chemical Technology(3), 78. 17. Zakhidov, N., & Murzaikin, I. (1993). RF Патент № SU 1789873. CPI G01 F 23/32. 18. Zakhidov, N., Samborskiy, A., & Imonkulov, U. (2022). Uzbekistan Патент № FAP01838, IPC G01V 3/10. 19. Zotov, A., & Kharin, V. (1965). Highly sensitive locator. Help for a radio amateur(25), 42-47. Рецензент: Тошболтаев М.Т., д.т.н., профессор, заместитель директора по научной работе и инновациям Научно-исследовательского института механизации сельского хозяйства. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 73 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-7 UDC: 37.012.3(045)(575.1) МУҲАНДИС-МЕТРОЛОГЛАРНИ ТАЙЁРЛАШ ЖАРАЁНИДА “МЕТРОЛОГИЯ АСОСЛАРИ” ФАНИНИ ЎҚИТИШНИНГ ИЛҒОР ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ Матякубова Парахат Майлиевна, техника фанлари доктори, профессор, \"Метрология, техник жиҳатдан тартибга солиш, стандартлаштириш ва сертификатлаштириш\" кафедраси мудири, ORCID: 0000-0003-3352-6335, e-mail: [email protected] Тошкент давлат техника университети Аннотация. Мақолада Ўзбекистонда таъ- Кириш лим тизимини тубдан ислоҳ қилиш ва битирув- Бугунги кунда Ўзбекистон Республи- чиларнинг компетенцияларига қўйиладиган та- касининг ижтимоий-иқтисодий ривожла- лаблар нуқтаи назаридан муҳандис-метрологлар нишида глобаллашув жараёнлари ҳамда учун назарий ва амалий машғулотлар ўтказиш жаҳон иқтисодиёти, меҳнат бозорлари, то- жараёнига илғор технологияларни жорий этиш- вар ва хизматларга интеграциялашув за- нинг долзарблиги очиб берилган. Метролог- рурияти тобора муҳим аҳамият касб этиб мутахассислар компетенцияларининг таркибий бормоқда. Олий таълим тизимининг янги қисмлари ўрганилган. Назарий ва амалий машғу- ислоҳот босқичида (Tavgeni, Matyakubova, лотларни ташкил этишнинг энг самарали усул- Kuluyev, & Tsitovich, 2021) мутахассислар, лари ва технологиялари, жумладан, ролли ва иш- бакалаврлар ва магистрларнинг муҳан- билармонлик ўйинлари, тренинглар, лойиҳалар, дислар, жумладан, метрологларнинг кейс усули, вазиятни моделлаштириш ва ақлий касбий тайёргарлигидан ўтишини таъ- ҳужум батафсил тавсифланган. Бугунги кунда минлаш ҳамда замонавий иқтисодий ша- таълим жараёни узлуксиз, мослашувчан, интен- роитларда талабаларни кейинги касбий сив, кўп босқичли ва ҳаракатчан бўлиши лозим. фаолиятга тайёрлашга алоҳида эътибор Бизнинг фикримизча, ўлчаш асбобларини лой- қаратилмоқда. иҳалаш, яратиш ва қўллаш соҳасида муҳандис- Ўзбекистон таълим тизимини ислоҳ метрологларнинг касбий тайёргарлигидан фой- қилиш бозор иқтисодиётининг ўзгарув- даланишга асосланган концепция ижтимоий ва чан шароитларига мос кадрлар тайёрлаш касбий жиҳатдан ривожланган шахсни шакллан- бўйича сўнгги ўн йилликларда тўпланган тириш ғоялари билан суғорилган бўлиши керак. қимматли тажрибани умумлаштириш, шунингдек, анъанавий таълимга муқо- Калит сўзлар: илғор ўқитиш методика- бил бўлган таълим усуллари, шакллари си, назарий ва амалий машғулотлар, муҳандис- ва технологияларини излаш зарурлигини метролог, метрология асослари, олий таълим, тақозо этмоқда (Abduvaliyev, Metrologiya, университет. standartlashtirish, sertifikatlashtirish [Met- rology, standardization, certification], 2018). ПЕРЕДОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ ПРЕПОДАВАНИЯ Шу нуқтаи назардан қараганда, олий таъ- \"ОСНОВ МЕТРОЛОГИИ\" В ПРОЦЕССЕ лимнинг энг муҳим муаммоси – бу таълим ПОДГОТОВКИ ИНЖЕНЕРОВ-МЕТРОЛОГОВ Матякубова Парахат Майлиевна, доктор технических наук, профессор, заведующая кафедрой «Метрология, техническое регулирование, стандартизация и сертификация» ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 74 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ жараёнини ташкил этиш ва янги кадрлар Ташкентский государственный технический тайёрлаш сифатини бошқаришдир. Бугун- университет ги замонавий таълим жараёни узлуксиз, мослашувчан, интенсив, кўп босқичли ва Аннотация. В статье раскрывается акту- ҳаракатчан бўлиши лозим. Бизнинг фик- альность внедрения передовых технологий в римизча, ўлчаш асбобларини лойиҳалаш, процесс проведения теоретических и практиче- яратиш ва улардан фойдаланиш соҳасида ских занятий инженеров-метрологов в свете ко- муҳандис-метрологларни касбий тайёр- ренного реформирования системы образования лаш концепцияси амалиётидан фойдала- в Узбекистане и требований, предъявляемых ниш ижтимоий ва касбий жиҳатдан ри- к компетенциям выпускаемых специалистов. вожланган шахсни шакллантириш ғояла- Раскрыты компоненты компетенций специали- рига асосланиши керак. стов инженеров-метрологов. Подробно описаны наиболее эффективные методы и технологии Анъанавий таълим жараёнида касбий организации теоретических и практических таълим олган мутахассисларни тав- занятий: ролевые и деловые игры, тренинги, сифлаш асосида шуни таъкидлаш мум- проекты, кейс-метод, моделирование ситуаций кинки, аксарият битирувчиларда қуйида- и мозговой штурм. Сегодня образовательный ги хусусиятлар намоён бўлади: процесс должен быть непрерывным, гибким, ин- тенсивным, многоуровневым и динамичным. На - ижодкорликнинг пастлиги, касбий наш взгляд, концепция на основе использования фаолият мақсадларини аниқ тушунмасдан профессиональной подготовки метрологов в кундалик вазифаларни бажаришга эъти- области проектирования, создания и примене- бор қаратиш; ния средств измерений должна основываться на идеях формирования социально и профессио- - муайян корхонанинг меҳнат шароит- нально развитой личности. ларига қийин мослашиш ва жараённинг узоқ давом этиши; Ключевые слова: передовая методика обу- чения, теоретическая и практическая подго- - корхонанинг тегишли бўлинмала- товка, инженер-метролог, основы метрологии, ри вакиллари билан ҳамкорликка етарли высшее образование, вуз. даражада тайёр эмаслиги, амалга ошири- лаётган бизнес жараёнлари моҳиятини ADVANCED TECHNOLOGIES OF TEACHING нотўғри тушуниш. “FUNDAMENTALS OF METROLOGY” IN THE Метрология – юнончадан олинган сўз PROCESS OF TRAINING METROLOGICAL бўлиб, metros – ўлчов, logos – фан, мантиқ ENGINEERS маъносини билдиради. Бугунги кунда бу сўзнинг аҳамияти илм-фан ривожланиши, Matyakubova Parakhat Mayliyevna, ҳаётга татбиқ этилишида жуда катта ўрин Doctor of Technical Sciences, Professor, Head of эгаллаганини ҳисобга олиб, замонавий the Department “Metrology, Technical Regulation, жамиятда унинг янгича таърифи қабул қилинган, яъни “Метрология – ўлчашлар Standardization and Certification” ҳақидаги фан бўлиб, ўлчаш усуллари ва воситалари, улар ёрдамида ягона ўлчаш- Tashkent State Technical University ни таъминлаш ҳамда уларни талаб этил- ган аниқликка эришиш йўлларини ўрга- Abstract. The article reveals the relevance of тади”. Мазкур таърифдан яққол кўриниб introducing advanced technologies into the process турибдики, метрология, яъни ўлчашлар of conducting theoretical and practical classes фани ҳозирги кунда тез суръатлар билан for metrologists in the light of a radical reform ривожланиб бормоқда. of the education system in Uzbekistan and the requirements for the competencies of graduates. Сўнгги йилларда амалга оширилаёт- The components of competencies of engineer- ган ижобий ўзгаришлардан бири шуки, metrologist are disclosed. The most effective Ўзбекистон олий таълим муассасаларида methods and technologies for organizing theoretical and practical classes are described in detail: role- playing and business games, trainings, projects, case method, situation modeling and brainstorming. Today, the educational process must be continuous, flexible, intensive, multi-level and dynamic. In our opinion, the concept of professional training of metrologists in the field of design, creation and PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 75 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ use of measuring instruments should be based on зифалари қандай ташкил этилади ва баҳо- the ideas of forming a socially and professionally ланади) бўлажак муҳандис-метрологлар- developed personality based on the use of practice. нинг касбий компетенцияларига асосла- ниши керак. Keywords: advanced teaching methods, theoretical and practical classes, engineer- Муҳандис-метрологларнинг касбий metrologist, metrological foundations, vocational компетенцияси қуйидаги таркибий қисм- education, university. ларни ўз ичига олади: мотивацион-қий- матли, амалий-фаолият ва когнитив-реф- бўлажак мутахассисларни юқори малака- лексив. Ушбу компонентлар ўзаро боғлиқ- ли профессор-ўқитувчилар касбга тайёр- лик ва алоқадорлик билан тавсифланади. ламоқда. Талабаларнинг маъруза машғу- Уларни ривожлантириб, талаба касбий лотлари, мустақил ишлар, амалий ва лабо- жиҳатдан ўзини ўзи ривожлантиради, та- ратория машғулотлари, шу билан бирга, комиллаштириш воситаларини ўзлашти- ҳисоблаш ва график ишлар, курс ва бити- ради ва ўзини намоён қилади. рув малакавий ишларини тайёрлаш, шу- нингдек, конференция, коллоквиум, тест Аралаш таълим тизими муҳандис- ва имтиҳонларга тайёргарлик кўришида метрологларни тайёрлашнинг асосий ён- айнан юқори малакали профессор-ўқи- дашувларидан бирига айланиши мумкин. тувчилар кенг жалб қилиб келинмоқда. Муҳандис-метрологлар техника фанла- Талабаларнинг аудиторияда ишлаши йи- ри бўйича фанлараро билимларга эга бў- рик лойиҳалар, мураккаб тузилмалар ва лиши, биринчи навбатда, тизим таҳлили технологик жараёнларни компьютерда асосларини билиши ва амалда топшириқ- визуаллаштириш тасаввурлари ва кўник- нинг тизимли таҳлилини амалга ошира маларини янада ривожлантиради. Бунга олиши керак. Улар эгаллаши керак бўл- олий таълим муассасаларини замонавий ган билимлар ҳажми шунчалик каттаки, мультимедиа ускуналари билан таъмин- уни ўзлаштириш учун махсус ёндашув ва лаш, кафедралар ва кутубхоналарда зарур таълим технологиялари талаб этилади. ўқув, илмий ва техник маълумотларни Муаммони тизимли таҳлил қилиш усули- тўплаш, талабаларга улардан фойдала- нинг ҳар бир босқичини амалга ошириш ниш имкониятини бериш тизимларининг муҳандис-метрологдан фанлараро билим мавжудлиги туфайли эришилмоқда. эмас, балки уларнинг муносабатларини тушунишни ҳам талаб қилади. Бироқ таълим жараёнини тубдан ўзгар- тириш муаммоси ҳали ҳам долзарб бўлиб Профессор-ўқитувчиларнинг дарс учун қолмоқда. Бунда таълим жараёнини таш- ажратилган вақт ичида муаммоларни ҳал кил этиш ва бошқаришда профессор-ўқи- қилиш ва уларни тавсифлаш бериши жуда тувчиларнинг дастур асосида билим бери- қийин. Шунинг учун талабаларнинг фаол ши, талабаларнинг маълумотларни идрок мустақил иш олиб бориши талаб қилина- этиши, уларнинг дарсларда фаол қатна- ди. Бу эса услубий нуқтаи назардан тўғри шишини илғор таълим технологиялари ташкил этилиши керак. Бу муаммони ара- ҳамда талабаларнинг самарали амалий лаш таълимни жорий этиш орқали ҳал қи- фаолияти орқали ривожлантириш мумкин лиш мумкин. (Matyakubova & Kuluev, Standardization of accuracy standards, 2020). Таълимнинг талаб қилинадиган си- фатини таъминлаш талабаларнинг таъ- Асосий қисм лимга фаол жалб этилишига асосланади. Дидактик масалаларни ҳал қилиш Таълим жараёни, ўқитишни ташкил этиш (ўқув жараёнига нималарни киритиш масалаларини ҳал қилиш ва ўқитиш жара- мумкин, уни қандай усуллар билан амал- ёнини режалаштириш лозим. га ошириш керак ва бунинг учун қандай ёрдам зарур, ҳақиқий ишлаб чиқариш ва- Таклиф этилаётган методика талаба- ларнинг фанни ўрганиш жараёнлари ва ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 76 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ фойдаланиладиган ахборот ресурслари таъмирлаш ва сақлаш бўйича стандарт- билан боғлиқ бўлган бошқа масалалар лар ва бошқа меъёрий ҳужжатлар; кор- бўйича қўлланиладиган дастурий таъми- хона томонидан ишлаб чиқариладиган нот ва техник воситаларни афзал кўриш- маҳсулотларга қўйиладиган техник та- га оид фикрларини ҳисобга олиши керак. лаблар, уни ишлаб чиқариш технология- Бу эса талабаларнинг ўсиш суръатларига си; ўлчаш воситаларининг техник тав- осонроқ мослашишига имкон беради. Ма- сифлари, конструктив хусусиятлари, мақ- териал ҳажми ва мураккаблиги эса муҳан- сади ва ишлаш тамойиллари, уларни таъ- дис-метрологларни тайёрлаш сифатини мирлаш технологияси; ўлчаш усуллари, оширади. автоматлаштирилган тизимлар, ўлчаш воситаларининг дастурий таъминоти; Ҳозирги вақтда талабаларни фаол метрологик назорат ва ишлаб чиқаришни мустақилликка жалб этиш муаммосини таъминлаш соҳасида илғор маҳаллий ва ҳал қилишда турли хил ёндашувлар мав- хорижий тажриба ҳамда компьютер тех- жуд: когнитив фаолият, аралаш таълим нологияларидан фойдаланиш. (Abduvaliyev, Metrologiya, standartlashtirish, sertifikatlashtirish [Metrology, standardization, Муҳандис-метрологлар кўп жиҳатдан certification], 2018), (Matyakubova & Kuluev, ишлаб чиқариш ва технология муҳандис- Standardization of accuracy standards, ларининг вазифаларига ўхшаш ишларни 2020), (Ismatullayev, Qodirova, & Jabborov, бажаради (Kim, Anisimov, Barborovich, & Fundamentals of metrology, 2021), ўз Litvinov, 2006). Бу касб эгалари ўлчаш би- таълим стандартларини жорий этиш лан боғлиқ мураккаб, самарали ва хавф- (Matyakubova, Ismatullayev, & Torayev, сиз компьютер тизимларини лойиҳалаш, Metrology, standardization and certification, уларни амалга ошириш ҳамда уларнинг 2015), smart-learning and e-learning элек- қандай ишлашини билиши керак. Тизим трон таълим технологиялари комбина- даражасида муаммонинг тўғри ечимини цияси, ўз-ўзини баҳолаш, тенгдошларни топиш учун унинг тизимли таҳлилини ўт- баҳолаш ва бошқалар. Анъанавий классик казиш лозим: ва онлайн таълим нуқтаи назаридан ўқув жараёнини ташкил этиш масалаларини - назорат ва ўлчаш тизимлари самара- ҳал қилишда талабаларни фаол жалб этиш дорлиги мезонларини аниқлаш ва белги- билан аралаш таълим (шу жумладан, ўқув лаш/ҳисоблаш; режасидаги фанларни ўрганиш, сценарий- ларини ишлаб чиқиш масалаларини ҳал - назорат ва ўлчаш тизимларининг қилиш) ўқув жараёни сифатини оширади. ҳақиқий ҳолатини баҳолаш; Муҳандис-метрологларни тайёрлашда - назорат ва ўлчаш тизимларидаги бошқа жараёнлар билан алоқада ҳал қи- замонавий технологияларнинг қўллани- линиши керак бўлган вазифани қўйиш; лиши. Муҳандис-метрологнинг лавозим йўриқномасида қуйидаги билимларга - муаммони ҳал қилиш усуллари, нати- эга бўлиши белгиланган: меъёрий ҳуж- жаларнинг тизимнинг бошқа хусусиятла- жатлар, ишлаб чиқаришни метрологик ри ва жараёнларига таъсир қилиш дара- таъминлаш бўйича инновацион техноло- жасини баҳолаш. гиялар, қонунлар, қарорлар, фармонлар ва фармойишлар, меъёрий-услубий ва Муаммони тизимли таҳлил қилиш усу- бошқа йўриқномалар; ишлаб чиқаришни лининг ушбу босқичларининг ҳар бирини метрологик таъминлашни ташкил этиш, амалга ошириш муҳандис-метрологдан шунингдек, маҳсулотларни метрологик фанлараро билим ва уларнинг муноса- сертификатлаш, ўлчов воситаларини батларини тушунишни талаб қилади. Шу- ишлатиш, таъмирлаш, созлаш, текшириш, нингдек, бу касб эгалари қуйидаги тегиш- ли соҳаларда зарур билимларга эга бўли- ши лозим: - тизим таҳлили; PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 77 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ - қарорларни қўллаб-қувватлаш усул- ўлчаш ва талаб этилган меъёрда ушлаб лари; туриш ва таъминлашда энг муҳим омил- лардан бири ҳисобланади (Ismatullayev - ҳисоблаш тизимлари ва компьютер & Qodirova, Fundamentals of metrology, тармоқлари учун аппарат ва дастурий 2012). таъминот; Метрология асосларини билиш ва аниқ - оптималлаштириш усуллари; ўлчаш жараёнини олиб бориш орқалиги- - ахборот тизимлари ва корхона ахбо- на аниқ ва объектив маълумотлар олишга рот инфратузилмасини мониторинг қи- эришиш мумкин: лиш тизимлари; - моделлаштириш; - моддий материал ва энергетик ре- - ахборот назарияси; сурслар тўғрисида; - компьютер ёрдамида лойиҳалаш ти- зимлари; - материал, хомашё, яриммаҳсулот ва - маълумотларни ҳимоя қилиш; тайёр маҳсулотлар миқдори ва сифати - электрон ҳужжат айланиши тизим- тўғрисида; лари. Замонавий муҳандис-метролог эга - атроф-муҳит объектлари ҳолати тўғ- бўлиши керак бўлган билимлар ҳажми рисида; шунчалик каттаки, уни ўзлаштириш учун махсус ёндашув ва таълим техно- - транспорт ва телекоммуникация логиялари талаб қилинади. Асосийси, воситаларининг сифати, уларнинг самара- муҳандис-метролог муаммони тизимли дорлиги тўғрисида; ёндашувга асосланган кўплаб омиллар ва чекловларни ҳисобга олган ҳолда ком- - инсон ҳаёти хавфсизлиги, соғлиғи плекс ҳал қилиши керак (Ismatullayev & ва бир қанча бошқа маълумотлар орқали Qodirova, Metrology, standardization and жамиятимиз, юртимизнинг моддий мате- certification, 2007). риал, илмий ва техникавий салоҳияти ва Юқоридаги фанларни ўз ичига ол- дунё миқёсида тутган ўрни, кишилар ҳа- ган намунавий ўқув дастурида бундай ётининг яшаш даражаси ва талабини қо- ҳажмдаги материални бериш жуда қи- ниқтириш даражаси ва ҳ.к. йин. Бундан ташқари, муҳандис-метролог томонидан ҳал қилинадиган вазифалар “Метрология асослари” фанини ўқи- жуда хилма-хил бўлиб, уларнинг ҳар бири тиш услубиятини ишлаб чиқиш ва бу фа- ўзига хос ёндашувни талаб қилади. олиятни ташкил этишда замонавий пе- “Метрология асослари” фанини ўқи- дагогик ва ахборот технологияларидан тишдан асосий мақсад метрологияни ўл- фойдаланиш, унинг методологик, иқти- чашлар, уларнинг ягоналиги ва бирлик- содий, техникавий, технологик жиҳатла- ларини таъминлаш усуллари ва восита- ри билан бир қаторда самарали услубий лари ҳамда керакли аниқликка эришиш ишлари ва усулларига эътибор қаратиш йўллари тўғрисидаги фан сифатида би- керак. лиш, қабул қилиш ва уни ўрганиш, билим ва кўникмалар ҳосил қилишдан иборат. Мазкур фанни ўқитишда унинг асосий Чунки метрология, унинг бўлимлари, қо- кўриб чиқиладиган масалаларига аҳамият нун, қоида ва меъёрлари метрологик фа- бериш лозим: олият ва хизматлар ишлаб чиқариш жа- раёнларини назорат қилиш ва бошқариш, - физик катталиклар бирликларини замонавий менежмент тизимларини таш- қабул қилиш, тасдиқлаш, ўрнатиш, улар кил этиш, маҳсулот сифатини аниқлаш, асосида давлат эталонлари ва намунавий ўлчаш воситаларини тасдиқлаш; - ўлчаш усуллари, воситалари, асбобла- ри ва назорат қилиш воситалари назария- сини ишлаб чиқиш ва яратиш; - ўлчашлар бирлигини таъминлаш; - ўлчашлар хатолигини аниқлаш усул- ларини ишлаб чиқиш, ўлчаш воситалари, ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 78 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ асбоблари ҳолатини ўрганиш ва доимо на- тувчилар касбий фаолиятида юзага ке- зорат қилиш; ладиган ҳақиқий ишлаб чиқариш муам- моларини ҳал қилишни таклиф қилади. - катталик бирликларини узатиш, уза- Бу усул бўлажак мутахассисларда катта тиш усуллари, эталонлар ёки намунавий қизиқиш, мотивация уйғотади ва улар- ўлчаш воситаларига узатиш усулларини ни рағбатлантиради. Шунингдек, талаба- яратиш, ишлаб чиқиш ва такомиллашти- ларнинг лойиҳалар устида ишлаши, ўзи- риш. га бўлган ишончи ошиши, ўз-ўзини ҳур- мат қилиши қобилияти ривожланишига Муҳандис-метрологларни ўқитиш ҳисса қўшади. Бундан ташқари, лойиҳа усули ёрдамида ўқувчиларнинг нутқий усуллари кўникмалари шаклланади, билими оша- Амалий-фаолият компоненти ишлаб ди ва билиш қобилиятлари ривожлана- ди (Kim, Anisimov, Barborovich, & Litvinov, чиқариш ҳолатларини таҳлил қилиш, йўл- 2006), (Ismatullayev & Qodirova, Metrology, ларни лойиҳалаш, қуриш ва улардан фой- standardization and certification, 2007). даланишнинг долзарб масалалари муҳо- кама қилинадиган брифинглар, мавзули Кейс методи ёки аниқ вазиятларни муаммо-қидирув вазифаларини ҳал қи- таҳлил қилиш усули шундан иборатки, лиш, тест синовлари, ёзма ва оғзаки назо- амалий дарсда талабаларга муҳокама ратлар туфайли шаклланади. қилиш учун фаразий ёки реал вазиятни фильм шаклида оғзаки тасвирлаш ёки Касбий компетенциянинг барча тар- намойиш қилиш таклиф этилади. Про- кибий қисмлари билан комплекс ишлаш фессор-ўқитувчидан муҳокама йўнали- учун лойиҳа ва тренинглар усули, яъни шини белгилаш ва унинг боришини на- гуруҳ иши, шунингдек, ролли ва бизнес зорат қилиш талаб қилинади, талабалар ўйинлари, мунозаралар энг мақбулдир. эса таклиф қилинган вазиятни фаол ра- Қуйида уларни батафсил кўриб чиқа- вишда муҳокама қилади. Кўпинча муа- миз. йян муаммо жамоавий муҳокама қилина- ди ёки гуруҳ тақдимоти ўтказилади. Про- Ролли ўйини (бизнес) касбий компе- фессор-ўқитувчи “ҳал қилинган касбий тенцияни шакллантиришга ижобий таъ- вазиятлар омбори” деб номланган касбий сир кўрсатади. Ўқув жараёнида қуйидаги вазиятларнинг маълумотлар базасини ўйинлардан фойдаланиш мумкин: “А ва шакллантириш устида ишлаши керак. Б аҳоли пунктлари орасидаги масофани Ушбу усул келажакда мутахассисларга йўл ўлчаш усуллари”, “Яшил тўлқин тамо- корхоналари тажрибасини ўрганиш, қа- йили асосида ҳаракатни бошқариш ти- бул қилинган қарорларни таҳлил қилиш- зимини назорат қилиш”, “Илмий-техник ни билиш, ишлаб чиқариш муаммоларини конференция”, “Вазият таҳлили”. Ролли ҳал қилиш стратегияси ва тактикасини ва ишбилармонлик ўйинларининг ижо- ишлаб чиқишга ёрдам беради. Бу эса пи- бий томони шундаки, ўқувчилар ўйинда ровард натижада талабаларнинг касбий иштирок этиб, маълумотни фаол равишда компетенциясини оширади. ўзлаштиради, амалий муаммоларни ҳал қилишда ундан фойдаланишни ўрганади, Aмалий машғулотларда ўтказилаётган уларда етарлича ғайрат ва қизиқиш пайдо тренинглар юқори самарадорликни кўр- бўлади. сатмоқда. Улар ишлаб чиқариш муаммо- ларини катта профессионаллик билан ҳал Лойиҳа усули талабаларнинг муайян қилишга имкон берадиган тор кўникма муаммони ҳал қилиш учун зарур бўлган ва кўникмаларни шакллантиришга қара- маълумотларни топиш, тарқатиш ва ти- тилган. Тренингларда касбий маҳоратни зимлаштиришга қаратилган мустақил фаолияти билан тавсифланади. Бу усул талабаларни турли манбалардан маълу- мотлар тўплаш, солиштириш ва тизим- лаштиришга ўргатади. Профессор-ўқи- PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 79 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ шакллантириш учун илғор психологик-пе- циянинг когнитив-рефлексив ва ама- дагогик усуллар ва энг янги техник воси- лий-фаолият таркибий қисмларини талардан фойдаланиш кўзда тутилган. шакллантиришга ёрдам беради, акс эт- Муҳандис-метролог талабларнинг касбий тириш кўникмаларини ривожлантиради, компетенциясини шакллантириш ҳамда ўқувчини мустақил ишлаш, ижодий, ког- ижтимоий ва коммуникатив кўникмала- нитив, ақлий ва коммуникатив фаолият- рини ошириш учун “Менинг ўтмишдаги га рағбатлантиради. муваффақиятларим”, “Муваффақиятсиз- ликдан қочиш”, “Маъқуллаш”, “Aгар мен Рақамлаштириш жараёнида айрим ту- бўлганимда ..., мен қилардим...” каби тре- шунча ва атамалар учрайди. Қуйида ана нинглардан фойдаланиш тавсия этила- шундай атамаларнинг айримларига изоҳ ди (Kim, Anisimov, Barborovich, & Litvinov, бериб ўтамиз. 2006), (Ismatullayev & Qodirova, Metrology, standardization and certification, 2007), Андрагогика – ўқитиш назариясининг (Ismatullayev & Qodirova, Fundamentals of бир бўлими бўлиб, бу ёши катта ўқувчи- metrology, 2012). Улар касбий малака да- ларнинг ўқув фаолиятларидаги кўник- ражасини оширишга ёрдам беради ва та- маларини ривожлантиришнинг ўзига хос лабаларнинг кейинги касбий фаолиятига шакли. Ушбу фаолиятга профессионал ижобий таъсир қилади. ўқитувчи томонидан раҳбарлик қилина- ди. Вазиятларни моделлаштириш усули (инг. simu atio) – талабалар томонидан Геймификация – таълим жараёнида мо- корхонада юзага келиши мумкин бўлган тивация бериш ва иштирок этиш даража- муайян вазиятларни уларнинг оқибатла- сини ошириш учун таълим муҳитида ўйин рини башорат қилган ҳолда симуляция принциплари ва механизмларини жорий қилиш. Ишлаб чиқариш вазиятлари билан этиш. ишлаш талабалардан фикрлаш жараёни- ни фаоллаштириш, муҳокама қилиш ва Булутли технология (ёки булутли ҳи- хулоса чиқаришни талаб қилади. Бу тала- соблаш, cloud computing) – компьютер баларни кўриб чиқилаётган ҳодисанинг ресурслари ёрдамида рақамли маълу- моҳиятини ўрганишга ундайди, билиш мотлар тақсимланган қайта ишлаш тех- фаоллигини ривожлантиради. нологияси интернет фойдаланувчисига онлайн хизмат сифатида тақдим этилади Aмалий машғулотларда ақлий ҳужум (Ismatullayev & Qodirova, Fundamentals of усулидан фойдаланиш касбий компетен- metrology, 2012). цияни шакллантиришда самаралидир. Хулоса шуки, бўлажак мутахассислар IT (Internet of Things) – Интернетга таклиф қилинган мавзуни муҳокама қи- уланган реал дунё билан ўзаро муносабат- либ, зарур бўлган барча турдаги ғоялар- ни амалга оширувчи сенсорлар ва чиплар- ни яратадилар. Муҳокама жараёнида дан ташкил топган объектлар тармоғи. IE баъзи фикрлар рад этилади, баъзилари (Internet of Everything) – одамлар, маълу- қабул қилинади ва бойитилади. Муҳо- мотлар, жараёнлар ва нарсаларни қамраб кама қилинадиган мавзулар қуйидагича оладиган умумий ўзаро боғланган тизим бўлиши мумкин: “Сиз малакали муҳан- бўлиб, унинг мақсади ахборотни ҳаракат- дис-метрологни қандай тавсифлай ола- га келтириш, тажрибани ошириш ва маъ- сиз?”, “Ўлчаш асбоблари ишлашига қан- лумотлар асосида қарор қабул қилишдир. дай омиллар таъсир қилади?”, “Касбий компетенцияни шакллантиришда мо- Ўзбекистон Республикаси Олий ва тивациянинг аҳамияти нимада?”. Ушбу ўрта махсус таълим вазирлиги, Муҳаммад усулдан фойдаланиш касбий компетен- ал-Хоразмий номидаги Тошкент ахборот технологиялари университети, Тошкент давлат иқтисодиёт университети ва Анди- жон машинасозлик институти ҳамкорли- гида “Метрология ва стандартлаштириш” ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 80 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ фанини ўқитишда рақамлаштиришнинг илғор инновацион усулларини ўрганиш қуйидаги афзалликлари белгиланди: шуни кўрсатадики, улар талабаларда ғоя- ларни шакллантириш, тузиш ва гуруҳлаш, - кенг маълумотлар базасини яратиш маълумотларни топиш ва таҳлил қилиш, ва ундан фойдаланиш имконияти таъмин- муқобил вариантларни излаш кўникма- ланади; ларини ривожлантиришда жуда самара- ли. Юқорида кўриб чиқилган усуллардан - керакли маълумотни қидириб топиш фойдаланиш муҳандис-метрологларнинг ва ундан фойдаланиш, нусха олиш тезли- касбий компетенцияси таркибий қисмла- ги ортади; рини самарали шакллантиришга ёрдам беради. - ўқитувчига фанга оид мавзуларни ту- шунтиришда шу оннинг ўзида тегишли Ушбу муаммоларни ҳал қилиш аралаш видеороликлар, анимациялар, виртуал ла- таълим технологиясини жорий этишга бораториялар, ҳаволалар ва бошқалардан асосланган бўлиб, бу комбинацияни на- фойдаланиш имкониятини беради; зарда тутади. Тўлиқ анъанавий ва онлайн таълимни ривожлантириш бир қатор - талабаларда фанга оид билимларни омилларни ҳисобга олишни талаб қилади. мустақил ўрганиш имконияти ортади; Юзма-юз ўқитиш жараёнида талаба фан- нинг ўрганиш сценарийсини тушуниши - масофавий тарзда таълим олиш им- учун фан бўйича иш дастури ишлаб чиқи- кониятлари яратилади; лади ва барча тренинглар шунга ўхшаш рақамли ҳужжат – электрон кўрсатмани - талаба ва ўқитувчи ўртасида онлайн ишлаб чиқиш зарурлигини тақозо этади. мулоқот ўрнатиш мумкин бўлади. Хулосалар Бугунги кунда муҳандис-метрологлар- ни тайёрлаш жараёнида қўлланилаётган амалий машғулотларни ташкил этишнинг REFERENCES 1. Abduvaliyev, A. (2018). Metrologiya, standartlashtirish, sertifikatlashtirish [Metrology, standardization, certification]. Tashkent: Sharq Publ. 2. Abduvaliyev, A., Latipov, V., Umarov, A., Alimov, M., Boyko, S., Xakimov, O., & Xvan, V. (2008). Standartlashtirish, metrologiya, sertifikatlashtirish va sifat [Standardization, metrology, certification and quality]. Tashkent: SMSITI Publ. 3. Czichos, H., & Smith, L. (2011). Springer Handbook of Metrology and Testing (Ed. 2nd). New York: Springer Publ. 4. Ismatullayev, P., & Qodirova, S. (2007). Metrology, standardization and certification. Tashkent: Tashkent State Technical University Publ. 5. Ismatullayev, P., & Qodirova, S. (2012). Fundamentals of metrology. Tashkent: Tafakkur Publ. 6. Ismatullayev, P., Qodirova, S., & Jabborov, X. (2021). Fundamentals of metrology. Tashkent. 7. Kim, K., Anisimov, G., Barborovich, V., & Litvinov, B. (2006). Metrology, standardization, certification and electrical measuring equipment. Moscow. 8. Krylova, A. (2011). Osnovy metrologii, standartizatsii i sertifikatsii [Basics of metrology, standardization and certification]. Moscow: Audit, YUNITI Publ. 9. Krylova, G. (1998). Osnovy standartizatsii, metrologii i sertifikatsii [Fundamentals of standardization, metrology and certification]. Moscow: Izdatel’stvo standartov. 10. Matyakubova, P., & Kuluev, R. (2020). Standardization of accuracy standards. Tashkent: Fan va texnologiyalar Publ. 11. Matyakubova, P., Ismatullayev, P., & Torayev, S. (2015). Metrology, standardization and certification. Tashkent: LESSON PRESS. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 81 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.03.02 – МЕТРОЛОГИЯ ВА МЕТРОЛОГИЯ ТАЪМИНОТИ 12. Qodirova, S., Axmedov, M., & Maxmudjonov, M. (2019). Metrologiya va standartlashtirish [Metrology and standardization]. Tashkent: Tashkent State Technical University Publ. 13. Radkevich, Y., & Laktionov, B. (1996). Metrology, standardization and interchangeability (Vol. 1). Moscow: Publ. House of the Moscow State Mining University. 14. Shishkin, I. (2012). Theoretical metrology. (Vol. 2). Moscow. 15. Tartakovskiy, D., & Yastrebov, A. (2002). Metrology, standardization and technical measuring instruments. Moscow: Vysshaya shkola Publ. 16. Tavgeni, I., Matyakubova, P., Kuluyev, R., & Tsitovich, B. (2021). Basic metrology. Tashkent: Fan- taraqqiyot Publ. 17. Vijayaraghavan, G., & Rajappan, R. (2002). Engineering Metrology and Measurements. Latest Anna University Syllabus – Reg. 18. (2023). Retrieved from “Technically regulated” agency: http:\\\\www.standart.uz 19. (2023). Retrieved from Educational portal: http:\\\\www.ziyonet.uz Тақризчи: Сиддиқов И.Х., т.ф.д., профессор, Жаҳон банкининг лойиҳаларини бошқарув гуруҳи филиали, Энергия самарадорлигини ошириш координатори. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 82 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-8 UDC: 77.021.153.75(045)(575.1) ТАКРОРИЙ ЕТИШТИРИЛГАН ПИЛЛА ИПЛАРИНИ ТАДҚИҚ ҚИЛИШ Алимова Халима Алимовна1, техника фанлари доктори, профессор, ORCID: 0000-0002-7749-1085; Умурзакова Халима Хабибуллаевна1 техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент, ORCID: 0000-0002-9037-0421, e-mail: [email protected]; Усманова Шахноза Анваровна1, техника фанлари номзоди, доцент; Собиров Қўзибой Эркинович2, техника фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD), доцент, 1Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти 2Урганч давлат университети Кириш Аннотация. Мазкур мақолада республика- Ўзбекистоннинг пилла етиштириш, миздаги ипакчилик корхоналаридаги пилла чувиш ипак олиш ва уни қайта ишлаш соҳалари автоматлари, механик чувиш дастгоҳлари ҳамда охирги беш йил ичида инқироздан чиқиб, пилла етиштириш ҳолати тўғрисида маълумот- жадаллик билан ривожланиб бормоқда. лар берилган. Шунингдек, Хитой ипак қурти ду- Буни Президентимиз томонидан чиқарил- рагайларини маҳаллий шароитда парваришлаб, ган бир қатор қарорлар ва унда қўйилган такрорий етиштирилган пиллалар қобиғининг аниқ вазифаларнинг амалий ижроси сифа- технологик хусусиятлари улардан ишлаб чиқил- тида баҳолаш мумкин. ган хом ипакнинг халқаро стандарт талаблари- Республикамиздаги мавжуд хомашё- га мос келиши тадқиқ этилган. Хом ипак ишлаб лардан самарали фойдаланиш, замонавий чиқаришдаги компенсация даври назарий томон- ресурстежамкор технологияларни қўллаш, дан ўрганилган. Хом ипакни чувиш давридаги чи- ишлаб чиқарилган маҳсулот рақобатбар- зиқли зичликка таъсир қилувчи омиллар, ишлаб дошлигини ошириш соҳа олдидаги муҳим чиқариладиган хом ипакнинг чизиқли зичлигини вазифалардандир. Ташқи бозорга хомашё- механик ва автоматик дастгоҳларда бошқариш ни арзон нархда сотмасдан, ундан юқори усуллари назарий томондан ечилиб, амалиёт на- сифатли қўшимча қийматли тайёр маҳсу- тижаларига кўра, жумладан, хронометраж ўтка- лотлар ишлаб чиқариб, экспорт қилиш ло- зилган, узилган пилла ипларини тўлдириш учун зим. Ипакчилик соҳасининг экспорт имко- сарф қилинадиган вақт ва 100 г лик калава ипи- ниятини кенгайтириш, жаҳон бозорларига даги нуқсонли узунлик миқдори аниқланган. Турли чиқиши учун корхоналар мавжуд қиммат- мавсумларда етиштирилган пиллалардан қайси баҳо хомашёни чуқур қайта ишлаб, ундан сифатга тегишли хом ипак олиш мумкинлиги тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни йўлга тажриба натижалари асосида таҳлил қилин- қўйиш, соҳага хорижий инвестицияларни ган. III-IV мавсумлардаги пиллалардан сифатли хом ипак ишлаб чиқариш имконияти пастлиги амалий томондан исботланган. Калит сўзлар: пилла, пилла ипи, хом ипак, чизиқли зичлик, назорат аппарати. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 83 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ ИССЛЕДОВАНИЕ КОКОННОЙ НИТИ, жалб қилиш орқали замонавий ипакчилик ПОЛУЧЕННОЙ В ПОВТОРНОЙ ВЫКОРМКЕ корхоналарини барпо этиш зарур. Алимова Халима Алимовна1, Жаҳонда, жумладан, мамлакатимизда доктор технических наук, профессор; ҳам тутчилик, ипак қурти уруғчилигини ривожлантириб, уларнинг янги навла- Умурзакова Халима Хабибуллаевна1, рини яратиш, тўрт мартагача такрорий доктор философии по техническим наукам (PhD), пилла етиштириш одат тусига кириб бор- моқда. Бу борада такрорий етиштирилган доцент; пиллалар қобиғининг технологик хусу- сиятларини тадқиқ этиб, хом ипак ишлаб Усманова Шахноза Анваровна1, чиқариш ва қайта ишлаш жараёнларига кандидат технических наук, доцент; таъсир этувчи омилларни аниқлаш, улар- нинг оптимал параметрларини асослаш Собиров Кузибой Эркинович2, бўйича илмий изланишлар олиб бориш доктор философии по техническим наукам (PhD), муҳим аҳамиятга эга. доцент Олиб борилган тадқиқотлардан маъ- лумки, пилла ипининг йўғонлиги табиатан 1Ташкентский институт текстильной и легкой бир текис бўлмай олдин йўғон (0,3–0,34 промышленности текс), охирида эса ингичка ҳолатга (0,17– 0,25 тексгача) ўзгариб боради. Пилла ипи 2Ургенчский государственный университет чизиқли зичлигининг ўзгариши ҳар бир дурагайда ўзига хос бўлиб, ингичкалаши- Аннотация. В данной статье приведены ши қуртнинг ипак чиқариш безидаги мас- сведения о коконоавтоматах и механических санинг камайиб боришига боғлиқ. Баъзи коконовальных машинах на предприятиях нашей ҳолларда эса пилла ипининг бошидан охи- республики по производству шелка, а также о ригача айрим жойларда йўғонлашиб, яна состоянии шелководства. Изучены технологи- ингичкалашиши ҳоллари учраб туради. ческие свойства оболочек коконов повторно вы- Бундай ўзгаришларни олдиндан ҳисоблаш ращенных в местных условиях гибридов китай- муаммо бўлганлиги учун чувиладиган хом ского шелкопряда и соответствие выработан- ипакнинг сифат кўрсаткичларини башо- ного из них шелка-сырца требованиям между- рат қилиш анча мураккаб. Шунинг учун народного стандарта. С теоретической точки ҳам амалиётда ҳар бир янги партия нав, зрения проанализирован компенсационный пери- пиллаларни чувишдан олдин уларнинг од в производстве шелка-сырца. Теоретически қобиғи хусусиятлари ўрганилиб, сўнгра и по практическим результатам определены саноат усулида хом ипак ишлаб чиқариш факторы, влияющие на линейную плотность технологик параметрлари ўрнатилади шелка-сырца при размотке, методы контроля (Rubinov, Silk technology (cocoon winding), линейной плотности шелка-сырца, вырабаты- 1981), (Rubinov, Mukhamedov, Osipova, & ваемого на механических и автоматических Burnashev, 1986), (Alimova, Issledovaniye машинах, в том числе время, затрачиваемое faktorov, opredelyayushchikh nerovnotu на наполнение оборванных коконных нитей и shelka-syrtsa [Study of the factors that количество дефектной длины в 100 граммах ко- determine the unevenness of raw silk], 2002). конной нити. По результатам экспериментов проанализировано качество шелка-сырца, кото- Материал ва методлар рый можно получить из коконов, выращенных в Тадқиқотнинг объекти сифатида ма- разное время года. С практической точки зре- ҳаллий шароитда боқилган турли мав- ния доказано, что возможность получения высо- сумда етиштирилган Хитой ипак қурти ду- кокачественного шелка-сырца из коконов III–IV рагайи пиллалари, улардан чувилган 2,33 сезонов невысока. ва 3,23 тексли хом ипак олинган. Ключевые слова: кокон, коконные нити, шелк-сырец, линейная плотность, контрольный аппарат. A STUDY OF COCOON FILAMENT OBTAINED IN RE-FEEDING Alimova Khalima Alimovna1, Doctor of Technical Sciences, Professor; ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 84 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ Ҳозирги даврда Ўзбекистонда хом Umurzakova Khalima Khabibullaevna1, ипак ишлаб чиқарадиган корхоналар сони Doctor of Philosophy in Technical Sciences (PhD), 40 дан ошди. Уларга замонавий юқори унумдорликка эга автоматлардан 97-се- Associate Professor; рия ўрнатилган. Булар FY-2000EX, FY- 2000NT, KCC-RS-100, D-300B, D-301F ва PM- Usmanova Shakhnoza Anvarovna1, 320 русумли дастгоҳлар бўлиб, асосан, ХХР, Candidate in Technical Sciences, Вьетнам, Жанубий Кореядан келтирилган. Associate Professor; Дастгоҳларнинг 80 %да технология жара- ёнлари автоматлаштирилган бўлиб, уму- Sabirov Quziboy Erkinovich2, мий қуввати 30 800 илгичлардан иборат. Doctor of Philosophy in Technical Sciences (PhD), Фақат учта корхонага КМС-10 маҳаллий механик дастгоҳлар ўрнатилган (Sabirov, Associate Professor 2021). 1Tashkent Institute of Textile and Light Industry Дунёда экологик вазиятнинг кескинла- 2Urgench State University шиб бориши натижасида жаҳон бозорла- рида табиий ипакли матолар, тайёр кийим- Abstract. This article provides information about ларга талаб тобора ошиб бормоқда. Рес- cocoon automatic- and mechanical cocoon reeling публикамизда 2022 йили 25 200 т тирик machines in silk manufacturing enterprises of our пилла ва 2 минг т хом ипак ишлаб чиқарил- republic, as well as the state of cocoon cultivation. ган (Axunbabayev, Tut ipak qurtining ingichka The technological properties of the cocoon shells tolali pillalarini chuvish texnologiyasini grown repeatedly in local conditions of the hybrids takomillashtirish [Improvement of the tech- of Chinese silkworms, and the compliance of the nology of spinning thin fiber cocoons of raw silk produced from them with the requirements mulberry silkworm], 2022). of the international standard have been studied. The compensation period in raw silk production is Ушбу тадқиқотда пилланинг пишган- analyzed from a theoretical point of view. The factors лик даражасига статистик ишлов бериш influencing the linear density of raw silk during reeling, жараёнида омиллар ва чиқиш параметр- the methods of controlling the linear density of raw ларини муқобиллаш учун тажрибанинг silk produced in mechanical and automatic machines математик режалаштириш усуллари қўл- are solved theoretically and according to the results ланилган, яъни тўла омилли, каср омил- of practice, including the time spent to fill the broken ли, тасодифий мувозанатли ва симплекс cocoon threads and the amount of defective length катакли тажриба усуллари. Бу тадқиқотда determined in 100 grams of cocoon thread. The тўла омилли тажрибадан фойдаланилган. quality of raw silk that can be obtained from cocoons Пилланинг технологик параметрларига grown in different seasons was analyzed based таъсир этувчи омиллар сифатида буғлаш on experimental results. It has been proven from a камераси ҳарорати ва ишлов бериш вақти practical point of view that the probability of producing олиниб, регрессия тенгламалари тузил- high-quality raw silk from the cocoons of the III-IV ган. Пилланинг пишганлик даражаси кўр- seasons is low. саткичларига статистик ишлов бериш орқали қобиқдан ипнинг ажралишдаги Keywords: cocoon, cocoon thread, raw silk, адгезия кучи назарий томондан ҳисобла- linear density, control apparatus. ниб, тажрибаларнинг ишончлилиги 98,2% эканлиги аниқланган (Sobirov, Axmedov, & иқлим шароитининг таъсир кўрсатиши Xoldarova, 2022). тадқиқ қилинди. Ҳар бир мавсумда олин- ган ҳосилдорликнинг ўртача қийматлари Сурхондарё вилоятида баҳорги, ёзги ва топилди. Хитой дурагайи пиллалари са- кузги мавсумларда боқилган Хитой дура- раланиб, навларга ажратилди ва навсиз гайлари пиллалари қобиқ хусусиятларига пиллаларнинг чиқиши бўйича натижала- ри жадвалларда кўрсатилди. Шунингдек, пилла дурагайларининг геометрик кўр- саткичлари, қобиғининг қаттиқлиги, зич- лиги бўйича нотекислиги, ғовакдорлиги ўрганилди. Мавсумлар бўйича танланган пиллаларнинг якка ҳолда чувилиб, пил- ла ипларининг чизиқли зичлиги бўйича ўзгариши ва технологик кўрсаткичлари PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 85 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ аниқланди. Натижада 3А синфига мансуб ли зTиi –члчиугвии,лtаeдx;иган пилла ипининг чизиқ- хом ипак ишлаб чиқаришнинг асослан- ларnсi о–нвиа.қт бирлигида чувилаётган пилла- ган режимлари ишлаб чиқилди (Axmedov, Хом ипакнинг юқори сифат талаблари- Ermatov, Tursunov, & Shamsiyev, 2022). га жавоб берадиган чизиқли зичлиги меха- ник ва автоматик пилла чувиш дастгоҳла- Ушбу илмий тадқиқотда ипнинг маз- рида бошқарилиб, ишлаб чиқилади. Пилла кур моделини бошқа ёндашувлар билан ипининг бошидан охиригача деярли икки таққослаганда, айрим фарқланиш ёки нати- баробар ингичкалашиши, гоҳида тўлқин- жаларнинг яхшиланишига олиб келмасли- симон ўзгариши табиатан кузатилади. Ме- ги, шу билан бирга, бошқа ёндашувлардан ханик дастгоҳларда ҳам ипак ишлаб чиқа- фарқ қилиб, статистик ўрталаштириш (му- рилганда, унинг чизиқли зичлиги талаб возанатлаш) услублари асосида мураккаб даражасида бўлишини юқори малакали тизимларни кўришнинг муҳим ва фойдали ишчилар назоратга олиб, илгич тагидаги методологиясини яхши акс эттирганлиги пиллалар сонининг эски ва янгиларини тўғрисида маълумот берилди (Akhmedov, кузатиб, бошқариб борадилар. Замонавий Alimova, Daminov, & Bastamkulova, 2015), пилла чувиш автоматларида эса хом ипак- (Akhmedov, Bastamkulova, & Alimova, нинг чизиқли зичлиги талаб даражасида Tekhnologiya podgotovki syr’ya dlya бўлиши назорат аппарати орқали бошқа- proizvodstva novogo assortimenta shelkovykh рилади (1-расм): tkaney [Technology of preparation of raw бош∆қTа' р=ибTmчaxе–гаTрmаiлn а–нгчаинзинқолмиизниачллиқкинйимнаг- materials for the production of a new range of ти; silk fabrics], 2016). ∆T' – чизиқли зичликнинг пастки оғишдан ўтиб кетиш қиймати; Tmin Тадқиқот натижалари Крепли ипак матоларининг юза зич- зичTлки,дк. –. компенсация давридаги чизиқли лиги 50–90 г/м2. Ўта нафислиги учун ҳам Хом ипакнинг номинал чизиқли ю(қТон)- уларни ишлаб чиқаришда фойдаланила- зичлигини автоматик бошқаришда диган хом ипакнинг чизиқли зичлиги орлии(нТгmаaxн) ва қуйи и(Tпmiсn)ичфеактлионвилнагр инобатга бир текис бўлишини таъминлаш зарур. ҳолда, стандарт Одатда, ишлаб чиқариш учун белгилан- ган хом ипакнинг чизиқли зичлиги қуйи- дагича аниқланади: T–б = T–п.и ∙ n–п.c, (1) талабларида мумкин бўлган оғишлар қий- зтбиауччеnTП–а–лрппиичд..cилгиа–ил:–зи,Tаи–tллпқбeгаи–лxир;лихчнлоздиамианчгиигилппиўаиҳгркноинтил,аиtначeнтгаxги;пўб, ирелтлиалгшчиалаллааабчрнигсзаочинниқўиқлра.и-- мати белгилаб қўйилган. риш усуллари, технологияда таъсир қи- Чизиқли зичлик юқори чегарасига ет- лувчи омилларни инобатга олганда, хом ганда, датчик сигнал юборади. Агар ошиб ипакнинг чизиқли зичлиги қуйидагича кетса, чарх тўхтайди, акс ҳолда, қуйи чега- аниқланди: рага етганда, пиллани ташлаш учун сигнал келади. Янги пилла ипи қўшилиб, рост- ланади, охирги ўтган давр, компенсация вақШтиуҳидсаовбрланиачдиида(tk)п. илла ипларининг функционал, табиатан нотекислиги са- бабли хом ипакнинг чизиқли зичлиги (2) қўшимча ∆T' миқдорда камайиш ҳол- Tб = Ti ∙ ni, лари кузатилади (Alimova & Burnashev, бхоумеирпдаа:кнTиб н–г ишлаб чиқаришга берилган Collection of materials , 1995), (Alimova, чизиқли зичлиги, tex; Analiz izmeneniya lineynoy plotnosti po dline ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 86 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ kokonnykh nitey sovremennykh gibridov the length of cocoon threads of modern [Analysis of changes in linear density along hybrids], 2000). 1-расм. Хом ипак чизиқли зичлигини автоматик бошқаришнинг кўриниши Фараз қилайлик, энг ёмон ҳолатда пил- (5) ла ипларининг n сони бир вақтда чувила бошланди. Ип узунлиги l нолдан катта, Ипнинг бошидан чуваланиш вақти эса зтлиеенкчлиг инбкўунлзиглнаунгкспҳиаозрлауабзтоудлнаал(ибОкўл≤lиу.уlшд≤ианlку.уук)зиаччтииизклиақёдлкиии: ta–lv–a га тенг. Тi = (a + bli + cl2 )n, (3) Пилла ипларини чувиш, хом ипакни зикэиташилчлблааш,ибқкиўнчбшииибнқомгаррчмаиадашTкиmс.tiиnkБмдувауанмҳқотҳлоағдбмиаипшр∆алиTсит'қmглaиуаxйдбчиа,идидзаниаггвқииолччмиа- бу ерда: а, b, c – коэффициентлар; ифодаланади: – бошидан ипнинг чувилган узунлиги; li – пилла иплари сони. n Маълум tатавбаиқаттанўтиишнгиичбкиаллааншипшииллАа ипларининг ∆Тmax = Тmin – [a+b ∙ V(ta + tk ) + нкиуқчтиакгоағкиешлгиабч,аппаасстакяидTиm: in – йўл қўйилган + cV2(ta + tk )2 ]∙n. (6) Тmin = Ta = (a + bla + cla2 )n, (4) Агар 3,23 tex хом ипак 9 та пилла ипидан ишлаб чиқарилди, деб фараз қилсак, пара- бу еVр–дач:уlвaи=шV т∙ еtaз;лиги. бола коэффициентлари а = 0,37; в = 6,5 х 105 Маълум парабола коэффициентлари, ва с = 3,54 х 106 (Axunbabayev, Gulamov, лозим бўлган хом иипнаконбиатнггаэноглпианситб(T(m4in)), Asrarov, To‘ychiyev, & Mavlaberdiyeva, 2020) чизиқли зичлиги диапнниотбеокшиислдианкнчиунвгишэндгапlaас=т1к0и9ч,5егуазруанслиинки- гтиенагнлииқклlаa ннаидсиб.атСаўннгеч(и1л-раадсимв)аэигприузчуинзлииқ- кесиб ўтиб, номинал тикланган чизиқли Tбиmiлn анниикфеосдиаблаўнтааддии: ва қуйидаги тенглик зичлик 115,6 м га тўғри келади. техКноомлопгеинксакцўирясавтакқитчил(аtрk)ид,ажсутмголҳалдаарнн, ичниг- зиқли зичликни назорат қилувчи ва рост- PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 87 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ ловчи аппаратнинг аъло ишлаши ҳамда (7) пилла ипларининг узлуксиз узунлигига Тадқиқот натижалари таҳлили ҳам боғлиқ. Уч йил (2019–2021 йй.) давомида маҳаллий шароитда Хитой ипак қурти Юқори сифатли хом ипак ишлаб чиқа- уруғидан такрорий етиштирилган пилла- ришда муҳим аҳамиятга эга бўлган пилла лар қобиғининг технологик хусусиятлари ипининг узлуксиз узунлиги халқаро стан- якка чувиш асосида аниқланди (2-расм, дартларда белгилаб қўйилган бўлиб, қу- 1-жадвал). йидагича аниқланади (Akhmedov, Ermatov, Sharipov, Sabirov, & Ilkhambaev, 2021), (Ermatov, Axmedov, Sobirov, Sharipov, & Umurzakova, 2021): 2-расм. Такрорий етиштирилган пилла ипларининг узлуксиз узунлиги I'; II'; III'; IV' ва умумий узунлиги I – 1198 м; II – 853 м; III – 793 м; IV – 495 м 2-расмдан шуни кўриш мумкинки, так- мавсумда – 853 м, узлуксиз узунлиги эса рорий мавсумда етиштирилган пилла- 690 м; учинчи мавсумда – 793 м, узлуксиз лар якка ҳолда чувиб кўрилганда, умумий узунлиги эса 405 м; тўртинчи мавсумда – узунлиги биринчи мавсумда – 1198 м, уз- 495 м, узлуксиз узунлиги эса 305 м ни таш- луксиз узунлиги эса 825 метр; иккинчи кил этди. 1-жадвал Хитой ипак қурти дурагайларидан маҳаллий шароитда етиштирилган пиллалар қобиғининг технологик кўрсаткичлари (ўртача 2019–2021 йй.) Боқиш даври Пилла вазни, мг Чизиқли зичлик, tex Жами Ипакчанлик Қазноқ Пилла ипининг узунлиги, м Лос мг % мг % мг % умумий узлуксиз I 520 283,0 53,5 23,5 4,45 13,5 2,55 1198 825 0,30 II 511 261,0 51,2 17,3 3,40 17,9 3,51 853 690 0,30 III 451 212,0 47,0 14,0 3,1 14,0 3,1 793 405 0,31 IV 364 163,8 45,0 11,0 3,0 11,0 3,0 495 305 0,30 Турли узлуксиз узунликка эга бўлган га жавоб бера оладиган юқори сифатли хом пиллалардан халқаро стандарт талаблари- ипак ишлаб чиқариш, чувиш тезлигига мос ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 88 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ келадиган узилишлар вақтида пиллани тик дастгоҳларда хронометраж ўтказилди ташлаш нормасини аниқлаш учун автома- ва натижаси 2-жадвалда келтирилди. 2-жадвал Автоматик дастгоҳларда вақт бирлигида илгичга максимал пилла ташлашнинг аниқланган нормативи Хом ипакнинг чизиқли Такрорий пилла Илгич тагидаги пиллалар Илгичга пилланинг зичлиги, tex етиштирилган давр сони, n ташлаш сони, мин-1 I 7-8 1,52-1,65 2,33 II 7-8 1,55-1,67 III 7-8 1,81-1,92 IV 7-8 1,82-1,93 I 9-11 1,96-2,05 9-11 1,97-2,07 3,23 II 10-11 2,11-2,13 III 9-12 2,15-2,19 IV 3-жадвал Хитой пилла қурти уруғидан такрорий етиштирилган пилла иплари ва улардан ишлаб чиқилган хом ипакнинг чизиқли зичлиги оғиши, tex Такрорий пилла Пилла ипининг чизиқли Хом ипак O‘zDSt 3313 2018 етиштирилган зичлиги, tex талаби (tex) давр Ўртача Оғиши Чизиқли Оғиши, tex 3А 2А А В С зичлиги, tex 0,18 0,28 0,15 0,18 0,22 0,25 2,33 - I 0,30 0,15 -+- - II 0,30 0,18 2,33 0,22 - - + - - III 0,31 0,22 2,33 0,25 - - - + - IV 0,30 0,31 2,33 0,35 - - - - - I 0,30 0,15 3,23 0,21 - - + - - II 0,30 0,18 3,23 0,22 - - + - - III 0,31 0,22 3,23 0,31 - - - - - IV 0,30 0,31 3,23 0,34 - - - - - 3-жадвал шуни кўрсатадики, Хитойдан ча ипак қуртини парвариш қилиш пилла келтирилиб, маҳаллий шароитда такро- ишлаб чиқариш миқдорини кўпайтиради. рий етиштирилган пиллалардан хом ипак олинганда (2,33 tex), чизиқли зичлигининг 2. Хитой ипак қурти дурагайларини стандарт талаблардан оғиши (tex) I-0,18 маҳаллий шароитда парваришлаб, I ва II tex фақат 2А синфга мансуб; II-0,22 tex даврда етиштирилган пиллалардан мос ра- А синф; III-0,25 tex В синфга мослиги, ле- вишда халқаро стандартнинг “2А” ва “А” кин IV-0,35 tex да умумий талабга жавоб синф талабига жавоб бера оладиган хом ипак бермаслиги аниқланди. ишлаб чиқариш мумкинлиги исботланди. Ўрта ҳисобда 110-120 м/мин тезликда 3. Ўтказилган назарий ва амалий I-II такрорий етиштирилган пиллалардан тадқиқотлар натижаларининг мос келиши 3,23 tex хом ипакнинг чизиқли зичлиги ав- тасдиқланди. томат назоратда ишлаб чиқилганда, узил- г5а,8н2исплтеанрнг ибўтлўилдб,и1р0и0шгккоамлпаевнасдаациэсяасин(уtқk)- 4. Жаҳон бозорида пиллалардан чувилган сонли узунлик 8,7–9,2 м ни ташкил этди. сифатли хом ипак ва толали чиқиндилардан олинган йигирилган ипакнинг ҳар бир кило- Хулосалар грамм нархи бир хил эканини эътиборга ол- 1. Чет эл тажрибалари асосида баҳор- ган ҳолда, III ва IV такрорий етиштирилган ги-кузги мавсумларда тўрт маротабага- пиллалар қобиғидаги ипак массасини олиб, йигирилган ипак ипи ишлаб чиқариш учун хомашё тайёрлаш мақсадга мувофиқ. PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 89 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ REFERENCES 1. Akhmedov, J., Alimova, K., Daminov, A., & Bastamkulova, K. (2015). Properties and development of a textile thread model. Composite Materials, 4, 96-99. 2. Akhmedov, J., Ermatov, S., Sharipov, J., Sabirov, K., & Ilkhambaev, B. (2021, December). Technology of Production of Cocoon Raw Materials and Study of Its Impact on Raw Silk Quality. International Journal of Innovative Research in Science, Engineering and Technology (IJIRSET), 10(12), 15036-15041. 3. Akhmedov, Z., Bastamkulova, H., & Alimova, K. (2016). Tekhnologiya podgotovki syr’ya dlya proizvodstva novogo assortimenta shelkovykh tkaney [Technology of preparation of raw materials for the production of a new range of silk fabrics]. Proceedings of the II International scientific and practical conference of Natural and technical sciences: experience, problems, prospects (pp. 50-53). Logos Center for Scientific Knowledge. 4. Akhmedov, Z., Ortikova, E., Sobirov, K., Ermatov, Sh.K., & Atabaev, I. (2021). Tekhnologiya podgotovki syr’ya dlya polucheniya kachestvennogo shelka-syrtsa [Technology of preparation of raw materials for obtaining high-quality raw silk]. Academic research in educational sciences(9), 370-381. 5. Alimova, K. (2000). Analiz izmeneniya lineynoy plotnosti po dline kokonnykh nitey sovremennykh gibridov [Analysis of changes in linear density along the length of cocoon threads of modern hybrids]. Izvestiya Universities “Technology of the textile industry”(6), 94-96. 6. Alimova, K. (2002). Issledovaniye faktorov, opredelyayushchikh nerovnotu shelka-syrtsa [Study of the factors that determine the unevenness of raw silk]. Textile Problems(3), 88-90. 7. Alimova, K., & Burnashev, I. (1995). A method for calculating the allowable unevenness of threads and yarn, taking into account visual acuity. Silk(1-2), pp. 33-34. 8. Axmedov, J., Ermatov, S., Tursunov, T., & Shamsiyev, J. (2022). Surxondaryo viloyatida yetishtirilgan xitoy duragay pillarining qobiq xususiyatlari [Shell characteristics of Chinese hybrid elephants grown in Surkhandarya region]. Academic Research in Educational Sciences, 3(4), 1197-1209. doi:10.24412/2181- 1385-2022--4-1197-1209 9. Axunbabayev, U. (2022). Tut ipak qurtining ingichka tolali pillalarini chuvish texnologiyasini takomillashtirish [Improvement of the technology of spinning thin fiber cocoons of mulberry silkworm]. PhD thesis, Tashkent. 10. Axunbabayev, U., Gulamov, A., Asrarov, G., To‘ychiyev, I., & Mavlaberdiyeva, G. (2020). Yuqori sifatli 3A-sinf ko‘rsatkichlariga mos keladigan xom-ipak ishlab chiqarish uchun namunaviy texnalogik xarita [A model technological map for the production of high-quality 3A-grade raw silk]. Margilan. 11. Ermatov, S., Axmedov, J., Sobirov, K., Sharipov, J., & Umurzakova, K. (2021, January 5). Exploration of the Belly Characteristics of Living Cocoons Grown in Repeated Seasons. Annals of the Romanian Society for Cell Biology, 25(1), 4275-4282. Retrieved from https://www.annalsofrscb.ro/index.php/journal/ article/view/548 12. Khabibullaev, D., Alimova, K., Nabidjanova, N., & Akhmedov, J. (2022). Raw material composition and technology for producing polycomponent yarn. Proceedings of the AIP Conference, 2467 (1), p. 02066. doi:10.1063/5.0093723 13. Rubinov, E. (1981). Silk technology (cocoon winding). Moscow: Legkaya i pishchevaya promyshlennost’. 14. Rubinov, E., Mukhamedov, M., Osipova, L., & Burnashev, I. (1986). Silkworm and cocoon spinning. Moscow: Legprombytizdat. 15. Sabirov, K. (2021). Sovershenstvovaniye tekhnologii polucheniya vysokokachestvennogo shelka- syrtsa na sovremennykh kokonomotal’nykh konstruktsiyakh [Improving the technology for obtaining high- quality raw silk on modern cocoon-winding structures]. PhD thesis, Tashkent. 16. Sobirov, Q., Axmedov, J., & Xoldarova, S. (2022). Pillaning pishganlik darajasi ko‘rsatkichlariga statistik ishlov berish [Statistical analysis of indicators of cocoon maturity]. Innovative, Educational, Natural and Social sciences, 2(9), 483-487. Retrieved from https://cyberleninka.ru/article/n/pillaning- pishganlik-darazhasi-k-rsatkichlariga-statistik-ishlov-berish Тақризчи: Якубов А.Б., б.ф.д, профессор, “Тут ипак қурти генетикаси ва селекцияси” лабораторияси мудири, Ипакчилик илмий тадқиқот институт. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 90 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-9 UDC: 677.21.021(045)(575.1) РАСЧЕТ ТЕХНОЛОГИЧЕСКОГО ПРОЦЕССА НА ОСНОВЕ НАУЧНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ ОСТАТОЧНЫХ ЗАГРЯЗНЕНИЙ НА ХЛОПКООЧИСТИТЕЛЬНОМ ЗАВОДЕ Таджибаев Муxаммад Aхмаджонович, кандидат технических наук, доцент кафедры технологий обработки натуральных волокон; Азимов Самад Солижанович, кандидат технических наук, доцент кафедры технологий обработки натуральных волокон; Aбдураxимов Комилжон Каримович, старший преподаватель кафедры технологий обработки натуральных волокон, e-mail: [email protected] Наманганский инженерно-технологический институт Введение Аннотация. В данной статье проведен Регламентированный технологиче- расчет эффективности очистки низкосорт- ский процесс первичной обработки хлопка ного хлопка на хлопкоочистительном заводе. предусматривает комплекс оборудования, В частности, предлагаются эффективные ре- обеспечивающий в заданных нормах вы- шения по устранению негативных факторов, ход продукции на хлопкозаводах. Однако, влияющих на повреждение хлопка в процессе учитывая реалии сегодняшнего времени, очистки. На основе экспериментов и научных в связи с удорожанием энергоносителей, исследований показаны оптимальные решения оборудования и комплектующих изделий для дальнейшего повышения эффективности возникает ситуация нерентабельности пе- процесса очистки хлопка. Для определения реработки хлопка-сырца на хлопкозаводах факторов, влияющих на качество и поврежде- (Axmedxodjaev, Adashboyev, Yo’ldashev, & ние волокна, а также для повышения эффек- To’xtaev, 2022). Для поддержания эконо- тивности процесса очистки исследования мической стабильности на хлопкозаводах были проведены на различных сортах хлопка. проводят модернизацию по внедрению простых технологий очистки, ориенти- Ключевые слова: хлопок, колосник, рабочая рованных на переработку хлопка-сырца камера, сырьевой вал, ускорение, волокно, ли- высоких сортов и классов, что снижает по- нейная скорость. тенциальную возможность хлопкозаводов в достижении нормативных показателей ИЛМИЙ ТAДҚИҚОТЛAР AСОСИДA ПAХТA выпускаемой продукции. Кроме этого в ТОЗAЛAШ ЗAВОДИНИНГ ТЕХНОЛОГИК республике культивируется большое мно- ЖAРAЁНИНИ AЖРAЛГAН ИФЛОСЛИКЛAР гообразие селекционных сортов хлопчат- ника (так называемых трудноочищаемых БЎЙИЧA ҲИСОБЛAШ Таджибаев Муҳаммад Aхмаджонович, техника фанлари номзоди, \"Табиий толаларни қайта ишлаш технологиялари\" кафедраси доценти; PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 91 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ Aзимов Самад Солижанович, разновидностей), для которых необходи- техника фанлари номзоди, \"Табиий толаларни мо использовать другие технологические маршруты обработки и дополнительный қайта ишлаш технологиялари\" кафедраси состав оборудования (Axmedxodjayev, доценти; Obidov, & Sarimsakov, 2020). Технологиче- ское оборудование для такой технологии Aбдураҳимов Комилжон Каримович, должно быть эффективным, иметь высокую \"Табиий толаларни қайта ишлаш степень надежности при эксплуатации. технологиялари кафедраси\" катта ўқитувчиси, В работах А.Д. Сапона, Г.П. Нестерова, Е.Ф. Будина, П.Н. Бородина и Р.Ф. Белялова Наманган муҳандислик-технология институти приведены опытные данные, позволяющие оценить влияние кратности и последова- Аннотация. Мазкур мақолада пахта то- тельности очистки хлопка как на машинах зaлаш заводи пахта тозалаш самарадорлиги- индивидуального принципа действия (ЧХ- нинг паст навли пахта учун олиб борилган ҳисоб- 3М2 и ЧХ-5), так и на очистительных агрега- китоб тадқиқотлари баён этилган. Чигитли пах- тах на технологические показатели волок- тани тозалаш жараёнида пахтага таъсир этув- нистого материала. Интерес представляет чи кучлар ва зарарларни бартараф этиш мақса- работа, в которой проведен анализ влияния дида унга самарали ечимлар таклиф этилган. планов очистки волокна в модулях очист- Пахта тозaлаш жараёнида тозалaш самарадор- ки в составе поточных линий на образова- лигини янада ошириш учун тажрибалар ва илмий ние «мягких» пороков в волокне. Авторами тадқиқотлар асосида оптимал ечимлар кўрса- установлено, что разукрупнение частиц тилган. Толанинг сифати ва шикастланишига хлопка-сырца снижает содержание «мяг- таъсир этувчи омиллар аниқланиб, тозалаш жа- ких» пороков в волокне. Впоследствии в ра- раёни самарадорлигини ошириш учун турли хил боте А.Е. Лугачева предложен новый способ пахта навларида тадқиқотлар ўтказилди. питания хлопком очистителей крупного сора, а также рассмотрен модуль очистки Калит сўзлар: пахта, панжара, иш камера- хлопка-сырца от крупного сора, где приве- си, хом мил, тезланиш, тола, чизиқли тезлик. дены эффективные профили колосниковых решеток, обеспечивающие повышение очи- CALCULATION OF TECHNOLOGICAL PROCESS стительного эффекта за счет активизации ON THE BASIS OF SCIENTIFIC RESEARCH OF взаимодействия поверхности колосников с RESIDUAL POLLUTION IN A COTTON CLEANING волокнистым материалом. PLANT В 1980–1990 годах работа науч- но-производственных отделов ОАО Tadzhibaev Mukhammad Ahmajonovich, «Paxtatozalash» OАО «PAXTA GIN» была на- Candidate of Technical Sciences, Associate правлена на разработку модулей очистки Professor of Natural Fiber Processing Technology крупного сора в составе линейно-поточ- ных линий, в которых исследованы планы Department; очистки, кратность и последовательность установки оборудования в агрегате очист- Azimov Samad Solizhanovich, ки. Общая направленность исследований Candidate of Technical Sciences, Associate заключалась в разработке очистительных Professor of Natural Fiber Processing Technology блоков с элементами транзитного перехо- да материала в очистителе, увязке моду- Department; лей очистки в общей схеме агрегата, опти- мизации числа модулей и повышении эф- Abdurahimov Komiljon Karimovich, фективности очистительного комплекса в Senior Teacher of Natural Fiber Processing целом. Technology Department Namangan Engineering and Technology Institute Abstract. This article presents calculation of cotton cleaning efficiency of the cotton ginning plant for cotton of low grades. In particular, effective solutions are offered to eliminate the forces and damages affecting cotton during the ginning process. Optimal solutions are shown based on experiments and scientific research to further improve cleaning efficiency in cotton cleaning process. In order to ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 92 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ Исследованию вопроса оптимальной determine factors affecting fiber quality and damage, установки колосников в модуле крупного and improve the efficiency of cleaning processes, сора посвящена работа Р. Расулова, который researches were carried out on different cotton предложил формировать колосники в груп- varieties. пы с различным зазором установки по отно- шению к пильчатому барабану, что привело Keywords: cotton, screen, spiked cylinders, к увеличению эффективности очистки. acceleration, fiber, linear speed. Зарубежные аналоги модулей очистки. В Эффективность процесса очистки бу- зарубежной практике очистительное обо- дет обусловлена порогом сопротивления рудование и комплексы очистки хлопка в для прохода сорных примесей (особенно основном разрабатываются фирмами США: мелких фракций) активизаторами про- «Муррей» «Континентал Мосс Игл» и «Кон- цесса (выступами) на рабочей поверх- тинентал Консолидейшн». Технологиче- ности колосника (Madumarov, Xoshimov, ский процесс очистки хлопка обычно фор- Qurbanov, & Yo’ldashev, 2022). мируется при многоярусной компоновке оборудования (в вертикальной плоскости), Результаты исследований а очистительные агрегаты отличаются Для расчета примем исходную засорен- громоздкостью и сложностью в обслужи- ность и заулюченность селекционного сор- вании. Практически полная автоматизация та хлопка-сырца на хлопкозаводе (табл. 1-3) и управление технологическим процессом (Madumarov, Jurayev, & Yuldashev, 2022). значительно облегчают эксплуатацию та- кого оборудования. Следует отметить, что Таблица 1 число очистительных модулей в поточ- ных линиях значительно меньше, чем в Исходные данные отечественных разработках, однако недо- статочно высокий очистительный эффект Селекционный сорт С6524 оборудования компенсируется усиленной очисткой волокна после джинирования, Исходная засоренность, С1, % 2,9 для обеспечения товарного вида выпуска- Исходная засоренность по улюку, У1, % 1,5 емой продукции. Отечественная практика Выход волокна 32,5 усиленной очистки волокна показала сни- жение модальной длины волокна и увели- Таблица 2 чение его «усталостных» характеристик (т. е. снижение прочности волокна). Очистительный эффект оборудования Материалы и методы очистительного цеха При решении технологической задачи определим два направления в исследова- Марка агрегатов Очистительный эффект, нии: разработка на базе цилиндрической % формы колосника активизаторов процесса Сепаратор СС-15А и создание комбинированного профиля, со- Сушильный барабан мелкий крупный по четающего в себе сопряженные по ходу про- 2СБ-10 сор сор улюку цесса элементы рабочей грани и радиусного профиля колосника. По первому направле- 3 –∙∙ 7 - - нию основным технологическим критери- ям соответствует профиль колосника, пред- - -- лагаемый в работе (Gordon & Hsieh, 2007), где на цилиндрической поверхности ко- 1 ХК 40 –∙∙ 45 -- лосника выполнены выступы, ориентиро- УХК - 40 –∙∙ 45 20 –∙∙ 25 ванные под углом к движению материала. Таблица 3 Очистительный эффект оборудования главного корпуса Марка агрегатов Очистительный эффект, % мелкий крупный по сор сор улюку Питатель ПД 5 –∙∙ 10 - - 15 –∙∙ 20 - 5 –∙∙ 10 Джин ДПЗ-180 25 –∙∙ 30 - - Волокноочиститель 3ОВП-МУ PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 93 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ 1. Расчет очистительного эффек- Существующий технологический про- та очистительного цеха (Sarimsakov O., цесс: Aerodynamics and Pneumatic transport, 2021). а) по сору: (1) б) по улюку: (2) Расчет с учетом модернизации моду- process of transferring cotton to pneumatic ля очистки (Sarimsakov O., Improving the transport and air transportation, 2018): а) по сору: (3) б) по улюку: (4) 2. Расчет очистительного эффекта главного корпуса: а) по сору: (5) б) по улюку: (6) Improving the process of transferring КГК = КДПЗ = 8 % cotton to pneumatic transport and air transportation, 2018). 3. Общий очистительный эффект хлоп- козавода (Sarimsakov, 2021), (Sarimsakov, Существующий технологический про- цесс: ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 94 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ а) по сору: (6) б) по улюку: (7) Расчет с учетом модернизации модуля очистки (Sarimsakov, Kurbanov, Yo’ldashev, & Jurayev, 2022): а) по сору: (8) б) по улюку: (9) 4. Определяем засоренность хлопкового волокна после джинирования. (10) Существующий технологический процесс: (11) Расчет с учетом модернизации модуля очистки: (12) 5. Определяем заулюченность хлопкового волокна после джинирования. (13) Существующий технологический процесс: (14) 6. Содержание сора и улюка в хлопковом волокне. Существующий технологический процесс: Расчет с учетом модернизации модуля очистки: PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 95 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ 7. Определяем качественный показа- на волокноочистителях (Yo’ldashev, 2022). тель хлопкового волокна, класс его очистки Существующий технологический процесс: Расчет с учетом модернизации модуля очистки: Анализ результатов исследования безопасной работы агрегата опасные ме- Результаты экспериментов показали ста должны быть ограждены и оснащены преимущество профиля колосника, гну- выключателями. того из листа железа, так, прирост общего очистительного эффекта, по сравнению Выводы с серийным профилем колосниковой ре- Расчеты по сырьевой зоне завода поз- шетки, на 3,68 % абс., по крупному сору – волили определить число открытых и вырос на 2,2 % абс., а по мелкому сору – на закрытых площадок на Букинском хлоп- 4,7 % абс. козаводе, так, число бунтовых площадок Очиститель 1ХК работает следующим составило 18 единиц. Выход готовой про- образом: хлопок поступает в шахту, затем дукции составил 11 700 тонн волокна, т. е. с помощью питателя хлопок поступает 32,5 %, а выпуск линта составил в свою в колковый барабан. Колковый барабан очередь 853 тонн, т. е. 2,36 %. вращается по часовой стрелке и рыхлит Расчет технологического процесса по комок хлопка-сырца, придвигая его по Букинскому хлопкозаводу показал, что сеточной поверхности, в этот момент от- при установке нового профиля колосни- деляется активный мелкий сор. В таком ка в модуле очистки крупного сора на по- порядке хлопок очищается в каждом ба- точной линии УХК хлопковое волокно из рабане. Отделенный сор поступает в сор- первого сорта (хороший) переходит в выс- ный бункер, затем пневмотранспортом ший сорт. проходит по циклонам. Очищенный хло- Благодарность пок-сырец переходит к очередному про- Выражаем благодарность сотрудникам цессу. лаборатории «Хлопковая техника и техно- Опасные места агрегата 1ХК: питаю- логия» Наманганского инженерно-техно- щие валики и зубчатые передачи, колко- логического института, которые оказали во-планчатый барабан и его ременная пе- нам неоценимую помощь в проведении редача, шнек конвейера и его ременная данного исследования, а также механикам передача, верхние люки наблюдения. Для Касансайского хлопкоочистительного за- вода. REFERENCES 1. Axmedxodjaev, X., Adashboyev, D., Yo’ldashev, X., & To’xtaev, S. (2022). Investigation of foreign lint cleaning system. Proceedings of the International scientific conference “Economic, innovative, technological problems and international experience of increasing the efficiency of product production based on deep processing of raw materials in cotton textile clusters”. Namangan, Uzbekistan. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 96 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ 2. Axmedxodjayev, X., Obidov, A., & Sarimsakov, O. (2020). Paxta chigitlarini ishlov berishni samarali texnologiyasini yaratish [Creation of effective cotton seed processing technology]. Namangan. 3. Axmedxodjayev, X. T., Xodjiyev, M. T., & Abduvoxidov, M. (2020). Mashinalarni loyihalash asoslari [Fundamentals of machine design]. Tashkent: Navroz Publ. 4. Axmedxodjayev, X. T., Salimov, A. M., & Tuychiyev, T. O. (2020). Tabiiy tolalarni dastlabki ishlash texnologiyasi [Technology of preliminary processing of natural fibers]. Namangan. 5. Boldinskiy, G. (1975). O profile fartuka syrtsovoy kamery dzhina v zone vkhoda v neye khlopka- syrtsa [About the profile of the apron of the raw gin chamber in the zone of raw cotton entry into it]. Uzbekistan: Khlopkovaya promyshlennost’ Publ. 6. Gordon, S., & Hsieh, Y.-L. (2007). Cotton: Science and technology. England: Woodhead Publishing Ltd. 7. Grober, A. (1970). Zakonomernosti formirovaniya veroyatnostnykh kharakteristik dliny khlopkovogo volokna v protsesse dzhinirovaniya [Patterns of formation of probabilistic characteristics of the length of cotton fiber in the process of ginning]. Uzbeksitan: Khlopkovaya promyshlennost’ Publ. 8. Madumarov, I., Xoshimov, O., Qurbanov, A., & Yo’ldashev, X. (2022). Study of cleaning processing of seed cotton in foreign. Proceedings of the International scientific conference “Economic, innovative, technological problems and international experience of increasing the efficiency of product production based on deep processing of raw materials in cotton textile clusters”. Namangan. 9. Madumarov, S., Jurayev, Y., & Yuldashev, K. (2022, October 20). General information on the importance of feedstock density and speed in the fiber separation process. Proceedings of the International scientific-online conference of Academic Research In Modern Science, 8, pp. 55-59. USA. doi:10.5281/zenodo.7229260 10. Miroshnichenko, G. (1972). Osnovy proyektirovaniya mashin pervichnoy obrabotki khlopka [Fundamentals of designing machines for the primary processing of cotton]. Uzbekistan: Mashinostroyeniye Publ. 11. Miroshnichenko, G. I. (1980). Oborudovaniye i tekhnologiya proizvodstva pervichnoy obrabotki khlopka [Equipment and technology for the production of primary processing of cotton]. Uzbekistan: Ukituvchi Publ. 12. Safarov, N. (1997). Razrabotka metodiki opredeleniya dinamicheskikh i tekhnologicheskikh pokazateley pil’nogo dzhinirovaniya pri razlichnykh plotnostyakh khlopka-syrtsa [Development of a methodology for determining the dynamic and technological indicators of saw ginning at different densities of raw cotton]. Tashkent. 13. Sarimsakov, O. Sh. (2021). Paxtani uzatish va pnevmotransport yordamida tashish jarayonlarini nazariy asosalari [Theoretical foundations of cotton transfer and transportation processes using pneumatic transport]. Namangan: Usmon Nosir Media Publ. 14. Sarimsakov, O. (2018). Paxtani pnevmotransportga uzatish va xavo yordamida tashish jarayonini takomillashtirish [Improving the process of transferring cotton to pneumatic transport and air transportation]. Namangan. 15. Sarimsakov, O. (2021). Aerodinamika va Pnevmotransport [Aerodynamics and Pneumatic transport]. Namangan. 16. Sarimsakov, O., Kurbanov, D., Yo’ldashev, X., & Jurayev, Y. (2022). Investigation of losing fiber during cleaning cotton. Proceedings of the Conference of the Applied sciences in the modern world: problems and solutions (pр. 78-82). Uzbekistan: Bestpushlisher. 17. Sarimsakov, A. U. (2017). Paxtani dastlabki ishlash texnologiyasida jin mashinasining samaradorligini oshirishni nazariy va amaliy yo‘llari bilan asoslash [Theoretical and practical justification of increasing the efficiency of the gin machine in the technology of initial processing of cotton]. Namangan. 18. Sharipov, X. N., Yo’ldashev, X. S., Jurayev, Y. Y., & Urinboyev B. B. (2022). Research of losing fiber cleaner technologies and foreign lint cleaner technologies. Applied sciences in the modern world: problems and solutions, 5, pр. 20-25. Uzbekistan. doi:10.5281/zenodo.6559910 19. Sulaymonov, A., Inamova, M., & Yuldashev, K. (2022, May 15). Theoretical studies of the nature of the interaction of cotton seeds in the gap between the agitator blade and the saw cylinder. Eurasian Journal of Academic Research, 2(11), 666-672. doi:10.5281/zenodo.7218857 PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 97 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ 20. Tursunov, I., Yuldashev, X. S., & Madiyarov, O. G. (2022). Analysis of changes in air parameters in a cotton separator. Proceedings of the International scientific conference “Economic, innovative, technological problems and international experience of increasing the efficiency of product production based on deep processing of raw materials in cotton textile clusters”. Namangan, Uzbekistan. 21. Yo’ldashev, X. S., Xoshimov, O. X., & O ’rinboyev, B. B. (2021). Study of cleaning processing of seed cotton. Ijodkor O’qtuvchi – Creative Teacher, 5(12), 209-213. 22. Yo’ldashev, X. S. (2022). Investigating of moisture content in storing, drying and cleaning the seed cotton. Proceedings of the International scientific conference “Economic, innovative, technological problems and international experience of increasing the efficiency of product production based on deep processing of raw materials in cotton textile clusters”. Namangan, Uzbekistan. 23. Yuldashev, K. S., Abduraximov, K. A., Inamova, M. D., & Mirgulshanov, K. A. (2021). Development of the design of a feeder of vibration action for supplying cotton seeds to linter machines. Science, Education, Innovation in the Modern World, IV, pp. 44-50. USA. doi:10.37547/iscrc-intconf14 24. Yuldashev, K. S., Inamova, M. D., Qobilov, M. A., & Abduxaliqov, A. A. (2021). Effect of moisture continent in the process of storing, drying and cleaning the seed cotton. Science, Education, Innovation in the Modern World , (pp. 34-39). USA. 25. Zikriyoeva, E. (1999). Pervichnaya pererabotka khlopka-syrtsa [Primary processing of raw cotton]. Tashkent: Mekhnat. 26. Umarov, A. A. (2018). Tola sifatini yaxshilash maqsadida arrali jinni ta’minlash jarayonini takomillashtirish [Improving the process of providing sawn gin in order to improve the quality of fiber]. Namangan. 27. Fazildinov, S., & Kattakhodzhayev, R. (1981). Snizheniye porokov volokna pri pil’nom dzhinirovanii khlopka-syrtsa [Reduction of fiber defects during saw ginning of raw cotton]. Uzbekistan: Khlopkovaya promyshlennost’ Publ. Рецензент: Салимов А.М., доктор технических наук (DSc), профессор кафедры технологий первичной обработки натуральных волокон Ташкентского института текстильной и легкой промышленности. ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ PRINT ISSN 2181-9637 98 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ ONLINE ISSN 2181-4317 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT 3 / 2023
05.06.02 – ТЎҚИМАЧИЛИК МАТЕРИАЛЛАРИ ТЕХНОЛОГИЯСИ ВА ХОМАШЁГА ДАСТЛАБКИ ИШЛОВ БЕРИШ https://dx.doi.org/10.36522/2181-9637-2023-3-10 UDC: 677.021.156 ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНЫЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ВАРИАНТОВ ПРОФИЛЕЙ КОЛОСНИКОВЫХ РЕШЕТОК НА ЭКСПЕРИМЕНТАЛЬНОЙ УСТАНОВКЕ МОДУЛЯ КРУПНОГО СОРА Нажмитдинов Шухрат Абдукаримович, лаборант кафедры технологии первичной переработки натуральных волокон, e-mail: [email protected]; Абдулхафизов Бунёд Хакимжанович, самостоятельный соискатель, ORCID: 0000-0003-1406-9968 Наманганский инженерно-технологический институт Введение Аннотация. В статье рассмотрены вопро- В основу разработки новых профилей сы разработки новых профилей колосников в обо- колосников положены требования ры- рудовании для очистки хлопка-сырца от крупных ночной экономики к проектируемой про- примесей в целях повышения эффективности дукции: высокая технологичность и на- очистки оборудованием, расчетных процессов. дежность в эксплуатации, низкая метал- Рассмотрены четыре типа профиля колосника лоемкость и энергоемкость процесса из- для очистительной машины при очистке хлоп- готовления. Исследования по рифленому ка-сырца от мелких и крупных примесей. Было профилю колосника показали его эффек- установлено два варианта профилей: радиус- тивность в процессе эксплуатации, однако ный и изогнутый металлический колосник. Про- значительные потери материала в отхо- фильные решетки-колосники были разработаны дах, выросшие цены на металл и дефицит на заводе «Пахтаджин КБ», и проведены сов- в профиле потребовали изыскать новые местные исследования на экспериментальной разработки профилей колосников, чтобы комбинированной установке. Были проведены сохранить преемственность положитель- эксперименты на разных скоростях для опреде- ных свойств известных технических ре- ления производительности и эффективности шений (Muradov, Sarimsakov, & Khusanov, очистки путем изучения различных профилей 2014). Мы рассмотрели четыре вида про- стержней колосника в экспериментальном обо- филей колосника: серийный, рифленый, рудовании для очистки хлопка от крупных при- трапециевидный и гнутый из листа ме- месей. Результаты эксперимента показали, талла (или высокопрочной пластмассы) что предпочтительнее гнутый решетчатый по совместному предложению Ташкент- колосник из листового железа. Предложенная ского института текстильной и легкой железная решетка-колосник рекомендуется для промышленности и АО «Пахта джин КБ», промышленного применения. причем трапециевидный профиль сочета- ет плоскую грань и радиусный профиль, а Ключевые слова: хлопок-сырец, влажность, гнутый из листа железа содержит прямо- исследования профилей колосников, очиститель. ПАХТАНИ ЙИРИК ИФЛОСЛИКЛАРДАН ТОЗАЛАШ ЭКСПЕРИМЕНТАЛ УСКУНАСИДА КОЛОСНИКЛИ ПАНЖАРАЛАРНИНГ ТУРЛИ ВАРИАНТДАГИ ПРОФИЛЛАРИНИ ТАДҚИҚ ҚИЛИШ PRINT ISSN 2181-9637 ИЛМ-ФАН ВА ИННОВАЦИОН РИВОЖЛАНИШ 99 ONLINE ISSN 2181-4317 НАУКА И ИННОВАЦИОННОЕ РАЗВИТИЕ 3 / 2023 SCIENCE AND INNOVATIVE DEVELOPMENT
Search
Read the Text Version
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- 16
- 17
- 18
- 19
- 20
- 21
- 22
- 23
- 24
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 32
- 33
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 41
- 42
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 59
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
- 103
- 104
- 105
- 106
- 107
- 108
- 109
- 110
- 111
- 112
- 113
- 114
- 115
- 116
- 117
- 118
- 119
- 120
- 121
- 122
- 123
- 124
- 125
- 126
- 127
- 128
- 129
- 130