10.การเขี่ยเชื้อและการบ่มเชื้อ

คำนำ การจัดการเรียนการสอนในปจั จุบัน เปน็ การจัดการเรียนการสอน ที่มุ่งให้นักเรยี นเกิดการเรียนรู้ มีความรู้ ความเขา้ ใจ และเกิดองคค์ วามรทู้ ยี่ ั่งยนื ซึง่ ต้องคำนึงถึงความแตกต่างระหว่างบุคคล มีการพัฒนา นักเรียนให้มีความเจริญงอกงามท้ังร่างกาย สติปัญญา อารมณ์ และสังคม โดยนำนวัตกรรม เทคโนโลยี ทางการสอนที่มีศักยภาพ มาใช้ในการส่งเสริมให้นักเรียนเกิดการเรียนรู้ได้อย่างมีประสิทธิภาพ ตามผล การเรยี นรู้ทก่ี ำหนดไว้ ชุดฝึกปฏบิ ัติ ชุดน้ีจัดทำข้ึน เพื่อเป็นสอ่ื การเรียนรู้ ในกลุ่มสาระการงานอาชีพ วิชาการเพาะเห็ด ด้วยวัสดุผสม (ง30218) เรื่องการเพาะเห็ดนางฟ้า ชุดฝึกปฏิบัติชุดนี้ ใช้เป็นสื่อการเรียนรู้ด้วยตนเองเป็น รายบุคคล โดยสรุปเน้ือหา และจัดลำดับความรู้จากง่ายไปหายาก และตามขั้นตอนการปฏิบัติ เพื่อให้ นักเรียนสามารถเรียนรู้ และฝึกปฏิบัติตามข้ันตอนด้วยตนเองจนเกิดทักษะ สามารถนำทักษะการ ปฏบิ ตั ิงาน ไปใช้ประกอบอาชพี ต่อไปในอนาคตไดอ้ ย่างมีประสทิ ธิภาพ ดวงรตั น์ กวดกิจการ

สารบัญ หนา้ 1 เร่อื ง 2 คำชแ้ี จงสำหรบั ครูผู้สอน 3 คำชแี้ จงสำหรับนกั เรียน 4 สาระสำคญั และจุดประสงคก์ ารเรียนรู้ ประเมนิ ก่อนเรยี น 8 ใบความรู้ท่ี 1 เรอ่ื ง ความหมายของการเขย่ี เชอื้ เห็ดและขอ้ ควรปฏบิ ตั ิในการเข่ยี 10 เช้ือเหด็ นางฟ้า 12 ใบความรู้ท่ี 2 เรื่อง การเข่ียเชื้อเห็ดนางฟ้าเล้ียงบนกอ้ นเช้ือเพาะเห็ด 13 ใบความรู้ที่ 3 เร่ือง การบ่มก้อนเชอ้ื เหด็ นางฟ้า 17 ใบความรู้ท่ี 4 เรอื่ ง ลักษณะก้อนเช้ือเห็ดนางฟ้า 19 กจิ กรรมฝกึ ทกั ษะปฏิบตั ิ เรื่อง การเข่ียเชอ้ื เห็ดนางฟา้ เลี้ยงบนก้อนเช้ือเพาะเหด็ 20 บันทกึ ผลการปฏบิ ัติกจิ กรรม 21 ประเมนิ คุณภาพผลงาน 25 ประเมนิ หลังเรียน 26 คำเฉลยและเกณฑก์ ารให้คะแนน เอกสารอา้ งอิง

1 คำชีแ้ จงสำหรบั ครูผ้สู อน ชุดฝกึ ปฏบิ ัติ เลม่ น้ี ใชป้ ระกอบการเรยี นรใู้ นรายวิชาการเพาะเห็ดด้วยวัสดผุ สม เรอ่ื ง การเพาะเหด็ นางฟ้า ชัน้ มัธยมศึกษาปที ่ี 5 มขี ั้นตอนการใช้ชุดฝกึ ปฏิบตั ิดังนี้ 1. ครูผู้สอนตรวจสอบชุดฝึกปฏิบัติ เล่มท่ี 10 เร่ืองการเข่ียเชื้อเห็ดนางฟ้าเลี้ยงบน กอ้ นเช้ือเพาะเห็ดและการบม่ ก้อนเช้ือเหด็ นางฟ้า 2. ครผู ู้สอนเตรียม วสั ดุอุปกรณ์ทใ่ี ชร้ ว่ มกนั ได้แก่ 2.1 ตะเกียงแอลกอฮอล์ 2.2 เอทธิลแอลกอฮอลเ์ ขม้ ข้น 70 เปอร์เซ็นต์ 2.3 ก้อนเชอื้ เพาะเหด็ ที่ผา่ นการนึ่งฆา่ เชื้อแลว้ 2.4 ห้องเข่ยี เชอ้ื 2.5 เช้ือเหด็ นางฟ้าท่ีเจรญิ เติบโตเตม็ ท่ี 3. ครูผู้สอนช้ีแจงการใช้ชุดฝึกปฏิบัติ ให้นักเรียนทุกคนเข้าใจก่อนที่นักเรียนจะใช้ ชุดฝึกปฏิบัติน้ี 4. ครผู ู้สอนศึกษาว่า กิจกรรมใดท่ีครูตอ้ งเปน็ ผู้ใหค้ ำแนะนำ หรอื ให้คำปรึกษา 5. ครูผูส้ อนต้องศกึ ษาค่มู อื การใช้ชดุ ฝกึ ปฏิบัติควบคกู่ ับแผนการจัดการเรียนรู้ทุกคร้ัง

2 คำช้ีแจงสำหรับนกั เรียน ชุดฝึกปฏิบัติ เล่มที่ 10 เรื่องการเข่ียเชื้อเห็ดนางฟ้าเลี้ยงบนก้อนเช้ือเพาะเห็ด และการบ่มกอ้ นเชือ้ เหด็ นางฟา้ มี 5 ตอนดังน้ี ตอนที่ 1 การประเมินกอ่ นเรยี น ใช้เวลา 10 นาที ให้นกั เรียนทำแบบประเมินกอ่ นเรยี นดว้ ยตนเอง ดว้ ยความซื่อสตั ย์ ไม่ถามเพือ่ น และ ไมด่ ูคำเฉลยท้ายบท ถา้ นกั เรียนสงสยั ให้สอบถามครผู ูส้ อนไดต้ ลอดเวลา ตอนที่ 2 ศึกษาการเขีย่ เชือ้ เห็ดนางฟ้าเลย้ี งบนก้อนเชอื้ เพาะเหด็ และการบม่ ก้อนเชือ้ เห็ดนางฟ้า (ศกึ ษาท่บี า้ น) 1. นักเรียนแต่ละคนศึกษาชุดฝึกปฏิบัติ เร่ือง การเขี่ยเช้ือเห็ดนางฟ้าเลี้ยงบนก้อน เช้อื เพาะเห็ดและการบ่มก้อนเช้ือเห็ดนางฟา้ ตามลำดบั ข้นั ตอนอยา่ งต้งั ใจให้เข้าใจ 2. นักเรยี นคนใดมีข้อสงสยั หรือมีปญั หาใด ๆ ให้สอบถามครูผสู้ อน ตอนที่ 3 กิจกรรมฝึกปฏบิ ตั ิการเข่ยี เชื้อเห็ดนางฟา้ เล้ยี งบนกอ้ นเชอื้ เพาะเหด็ (ปฏิบัติกจิ กรรมทโ่ี รงเรยี น) 1. นักเรียนแต่ละกลุ่มปฏิบัติการเข่ียเช้ือเห็ดนางฟ้าเลี้ยงบนก้อนเช้ือเพาะเห็ด ตามลำดบั ขน้ั ตอน 2. เม่อื ปฏิบตั ิงานเสร็จแลว้ ให้นกั เรยี นเขยี นชื่อ-นามสกุลติดไวท้ ผี่ ลงานของนกั เรยี น 3. นักเรยี นบันทึกผลการปฏิบตั งิ านทุกคน 4. นกั เรียนประเมนิ คณุ ภาพผลงานของตนเองให้เพอื่ น 1 คนประเมนิ และครูรว่ ม ประเมนิ แล้วสรุปหาค่าเฉล่ีย 5. นักเรียนคนใดมีข้อสงสัยหรอื มีปัญหาใด ๆ ให้สอบถามครผู ูส้ อนไดต้ ลอดเวลา ตอนท่ี 4 การประเมนิ หลงั เรียน ใชเ้ วลา 10 นาที นกั เรยี นทำแบบประเมนิ หลังเรียนดว้ ยตนเอง ด้วยความซือ่ สัตย์ ไม่ถามเพ่ือน และไม่ ดูคำเฉลยท้ายบท ตอนท่ี 5 ตรวจคำตอบจากคำเฉลย ใช้เวลา 10 นาที เม่ือนักเรียนทำแบบประเมินหลังเรียนเสร็จแล้ว ให้นักเรียนตรวจคำตอบจาก คำเฉลย และรวมคะแนน พร้อมดูเกณฑ์การประเมิน ถ้านกั เรียนไม่ผ่านเกณฑ์การประเมิน ให้นักเรยี นนำชุดฝึกปฏิบัติน้ี ไปศกึ ษาใหม่ตามลำดับขน้ั ตอนของการใช้ชุดฝึกปฏิบัติ และถ้า หากนกั เรียนผ่านเกณฑก์ ารประเมนิ ให้นกั เรียนศึกษาเรอ่ื งต่อไป

3 สาระสำคัญและจุดประสงคก์ ารเรียนรู้ สาระสำคัญ ก้อนเชื้อเพาะเห็ดที่ผ่านการนึ่งฆ่าเชื้อเรียบร้อยแล้ว เป็นเพียงถุงข้ีเล่ือยธรรมดาเท่าน้ัน ไม่ สามารถนำไปเพาะให้เปน็ ดอกเห็ดได้ จนกว่าจะเข่ียเช้ือเห็ดใส่ลงไปในก้อนเช้ือเพาะเห็ดน้ันก่อน ซ่ึง การเขี่ยเช้ือเห็ดและการบ่มก้อนเชื้อเห็ดน้ัน จะต้องรู้วิธีการเตรยี มสถานที่ อุปกรณ์ ข้ันตอนการเขี่ย เชือ้ และบม่ กอ้ นเช้ือเหด็ ที่ถกู ตอ้ ง จงึ สามารถผลผลติ ก้อนเช้ือเห็ดนางฟา้ ได้อย่างมีประสทิ ธิภาพ จุดประสงค์การเรียนรู้ 1. บอกความหมายของการเข่ยี เช้ือเหด็ ได้ 2. บอกขอ้ ควรคำนึงถึงการเข่ียเชอื้ เห็ดนางฟา้ ได้ 3. เตรียมอปุ กรณ์ที่ใช้ในการเขยี่ เชื้อเหด็ นางฟา้ ได้ 4. เขยี่ เชื้อเหด็ นางฟ้าเลีย้ งบนก้อนเช้ือเพาะเหด็ นางฟ้าได้ 5. บอกความหมายของการบม่ กอ้ นเชอื้ เหด็ นางฟา้ ได้ 6. บอกขอ้ ควรปฏิบัตกิ ารบม่ ก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้าได้ 7. เปรียบเทยี บก้อนเชอื้ เห็ดท่ดี ีและเสียได้ 8. บอกปญั หาและสาเหตุทีท่ ำใหก้ อ้ นเช้อื เห็ดนางฟ้าเสียได้

4 ประเมนิ ก่อนเรยี น คำส่ัง ใหน้ ักเรียนเลอื กคำตอบที่ถกู ต้องท่สี ุดเพยี งข้อเดียว 1. ข้อใดหมายถงึ การเข่ยี เชอ้ื เหด็ นางฟ้าเลยี้ งบนก้อนเชือ้ เพาะเหด็ ก. การถา่ ยเช้ือเห็ดนางฟ้าท่ีเล้ียงบนอาหารวุ้น ลงบนอาหารวุ้น ข. การถ่ายเชื้อเห็ดนางฟา้ ที่เล้ยี งบนอาหารวุ้น ลงบนเมลด็ ข้าวฟ่าง ค. การถา่ ยเช้ือเห็ดนางฟ้าท่เี ลย้ี งบนเมล็ดขา้ วฟา่ ง ลงบนอาหารวุ้น ง. การถา่ ยเช้ือเห็ดนางฟ้าทเ่ี ลีย้ งบนเมล็ดขา้ วฟ่าง ลงบนกอ้ นขเี้ ล่ือย 2. หวั เชื้อเห็ดนางฟ้าทน่ี ำมาใช้เข่ยี เช้ือลงบนกอ้ นเชอ้ื เพาะเห็ด ควรมลี ักษณะอย่างไร ก. เสน้ ใยเห็ดพอเริ่มเจริญเตบิ โต ข. เสน้ ใยเห็ดเจรญิ เตบิ โตเต็มเมล็ดข้าวฟา่ ง ค. เสน้ ใยเห็ดเจรญิ เติบโตเตม็ ขวดเมล็ดข้าวฟ่าง ง. เส้นใยเหด็ เจริญเตบิ โตเตม็ เมล็ดข้าวฟา่ งแลว้ พักไว้ 1 อาทติ ย์ 3. ขอ้ ใดเป็นการปฏิบตั กิ ารเก็บรักษาหัวเช้ือเห็ดนางฟา้ ไดถ้ กู ตอ้ ง ก. นำหวั เชอ้ื เขย่าขวด เก็บไวใ้ นตเู้ ยน็ ชอ่ งแช่ผัก ข. นำหวั เชื้อเขย่าขวด เกบ็ ไวใ้ นตู้เย็นชอ่ งแช่แข็ง ค. นำหัวเช้อื เกบ็ ในตูเ้ ยน็ ช่องแช่ผกั โดยไม่ต้องเขยา่ ขวด ง. นำหัวเชอ้ื เกบ็ ในตเู้ ยน็ ชอ่ งแช่แข็ง โดยไม่ต้องเขย่าขวด 4. สถานที่เขยี่ เชอื้ เหด็ นางฟา้ ท่ีดี ควรมลี กั ษณะอยา่ งไร ก. ลมสงบ ข. ลมโกรก ค. มีความช้ืนต่ำ ง. มคี วามชนื้ สงู 5. พน้ื ห้องเขยี่ เชื้อเห็ดนางฟา้ ควรเปน็ พื้นซเี มนตข์ ัดมนั หรือปูกระเบื้องเคลือบเพราะเหตุใด ก. สะดวกในการเข่ียเชอ้ื เหด็ ข. สะดวกในการนง่ั ปฏิบัตงิ าน ค. สะดวกในการทำความสะอาด ง. ถูกทุกข้อ

5 6. ควรทำความสะอาดหอ้ งเขย่ี เชอ้ื เห็ดนางฟา้ โดยวธิ ีใดก่อนการเข่ียเชื้อเหด็ ก. กวาดขยะ ข. ถูพืน้ ด้วยน้ำสะอาด ค. ฉีดพ่นด้วยยาฆ่าแมลง ง. ฉดี พน่ ด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์เขม้ ข้น 70 เปอร์เซ็นต์ 7. ทำไมต้องเขยา่ ขวดเมล็ดขา้ วฟ่าง ให้เมลด็ ข้าวฟา่ งกระจายแตกร่วน ก. สะดวกในการเทเมล็ดข้าวฟา่ ง ข. กระต้นุ เส้นใยเหด็ ให้เจริญเติบโตเร็วข้นึ ค. เพอื่ รกั ษาความชื้นในขวดให้สม่ำเสมอ ง. เพอื่ ใหเ้ ส้นใยเห็ดกระจายทวั่ เมลด็ ข้าวฟ่าง 8. ขอ้ ใดปฏิบัตกิ ารถ่ายเชอ้ื เหด็ นางฟา้ เล้ียงบนก้อนเช้อื เพาะเห็ดไดถ้ กู ต้อง ก. ขณะถ่ายเชือ้ เห็ดใหต้ ้งั ขวดหวั เชื้อเหด็ ขน้ึ ข. เทเมล็ดข้าวฟา่ ง 20-30 เมลด็ ดว้ ยความรวดเรว็ ค. ค่อย ๆ เทหัวเชอื้ เห็ดอย่างช้า ๆ ด้วยความระมัดระวงั ง. หวั เชื้อเห็ดท่ีใช้แล้ว หากใช้ไม่หมด สามารถนำกลับมาใชไ้ ด้อีก 9. ข้อใดเป็นอปุ กรณ์ท่ใี ช้ในการเขย่ี เชื้อเห็ดนางฟ้า ก. ตะเกยี งแอลกอฮอล์ ข. เชือ้ เห็ดที่เจรญิ เติบโตบนเมล็ดข้าวฟา่ ง ค. กอ้ นเช้ือเพาะเห็ดที่ผ่านการน่ึงฆ่าเชือ้ แล้ว ง. ถูกทุกขอ้ 10. ข้อใดเป็นการปฏิบัติตนก่อนการเข่ียเชือ้ เหด็ นางฟ้าไดถ้ ูกต้อง ก. เปลี่ยนเสื้อผ้าชดุ ใหม่ ข. อาบน้ำชำระร่างกายทกุ สว่ นใหส้ ะอาด ค. ทำความสะอาดมือด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์เข้มข้น 70 เปอร์เซน็ ต์ ง. ถูกทุกข้อ

6 อา่ นขอ้ ความต่อไปนี้ แล้วตอบคำถามขอ้ ท่ี 11 1. กระแทกขวดหัวเชือ้ เห็ดนางฟ้า เพือ่ ใหเ้ มลด็ ข้าวฟ่างขยบั ตัว 2. จุกสำลี หมุ้ ทบั ด้วยกระดาษรัดยางใหเ้ รยี บรอ้ ย 3. จุดตะเกยี ง ลนไฟรอบ ๆ ปากขวดเมล็ดข้าวฟ่าง 4. จับคอขวดเขย่าปากถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ด ให้เมลด็ ข้าวฟา่ งกระจาย 5. เปดิ จุกสำลีพร้อมเทเมล็ดข้าวฟา่ งลงในถุงกอ้ นเชื้อเพาะเห็ด 6. ทำความสะอาดมอื ดว้ ยเอทธลิ แอลกอฮอล์เข้มขน้ 70 เปอร์เซน็ ต์ 7. เตรยี มอุปกรณก์ ารเข่ียเชอื้ เห็ดให้พร้อม 8. ใชเ้ อทธิลแอลกอฮอลเ์ ข้มขน้ 70 เปอร์เซ็นต์ ฉีดพน่ บรเิ วณห้อง ทง้ิ ไว้ประมาณ 10-20 นาที 11. ขอ้ ใดเรยี งลำดบั ขน้ั ตอนการเขยี่ เชือ้ เหด็ นางฟ้าลงบนกอ้ นเชื้อเพาะเหด็ ไดถ้ กู ต้อง ก. 7-8-1-6-3-5-4-2 ข. 7-8-6-1-5-3-2-4 ค. 8-7-6-1-3-5-4-2 ง. 8-7-1-6-5-3-2-4 12. ทำไมต้องลนไฟรอบ ๆ ปากขวดเมล็ดข้าวฟา่ ง ก. เพ่ือฆ่าเชื้อจุลินทรยี ์ ข. เพอื่ ปรับอณุ หภูมภิ ายในขวด ค. เพือ่ กระตุ้นการพฒั นาเส้นใยของเหด็ ง. เพ่ือให้เส้นใยเห็ดนางฟ้าชะงักการเจรญิ เตบิ โต 13. ข้อใดหมายถึงการบ่มเชอื้ เห็ดนางฟ้า ก. การนำก้อนเช้อื เพาะเหด็ ที่ใส่หัวเช้ือเห็ดนางฟา้ แล้วไปเก็บไวใ้ นตู้เย็น ข. การนำกอ้ นเชือ้ เพาะเห็ดทใี่ ส่หัวเชือ้ เห็ดนางฟา้ แลว้ ไปเกบ็ พกั ไวใ้ นหอ้ ง ค. การนำกอ้ นเชอื้ เพาะเห็ดท่ยี งั ไมไ่ ดใ้ ส่หัวเชอื้ เห็ดนางฟ้า ไปเก็บไว้ในตู้เยน็ ง. การนำก้อนเช้ือเพาะเห็ดทย่ี งั ไม่ไดใ้ สห่ ัวเช้อื เห็ดนางฟา้ ไปเกบ็ พักไวใ้ นหอ้ ง 14. โรงเรือนบม่ กอ้ นเชอ้ื เหด็ ท่ดี ี ควรมลี กั ษณะใด ก. ลมพดั โกรก ข. มแี สงสว่างน้อย ค. มแี สงสว่างมาก ง. อุณหภูมติ ำ่ กว่า 15 องศาเซลเซยี ส

7 15. สาเหตใุ ดจงึ วางก้อนเชือ้ เหด็ แต่ละถงุ หา่ งกนั 1 เซนตเิ มตร ก. เพ่ือรกั ษาอณุ หภมู ิ ข. เพ่ือระบายความร้อน ค. เพ่อื สะดวกในการเคลื่อนยา้ ย ง. เพ่ือสะดวกในการทำความสะอาด 16. ข้อใดปฏิบัติไดถ้ กู ตอ้ งขณะบ่มกอ้ นเชื้อเห็ดนางฟ้า ก. รดน้ำวันละคร้งั ข. เปิดใหแ้ สงสวา่ งสอ่ งถึงตลอดเวลา ค. รักษาอณุ หภูมิใหต้ ่ำกว่า 15 องศาเซลเซยี ส ง. ตรวจสอบการเจริญเตบิ โตของเส้นใยเห็ดอย่างสมำ่ เสมอ 17. หาก ไมเ่ ขย่าคอขวด เพอื่ ใหเ้ ช้อื เหด็ เคลอ่ื นต่ำลงไปบรเิ วณไหล่ถงุ อาจเกดิ ปญั หาใด ก. เชอ้ื เห็ดเจริญเติบโตไดช้ ้า ข. เชอื้ เหด็ ไม่เจรญิ ลงในถุงก้อนเชื้อเพาะเหด็ ค. เช้ือเหด็ รวมตวั กันบริเวณคอขวดสร้างดอกเห็ดทันที ง. ถูกทกุ ข้อ 18. ข้อใดเปน็ ลักษณะกอ้ นเช้ือเห็ดนางฟา้ ท่ีดี ก. เส้นใยเห็ดเจริญเตบิ โตเป็นสีดำเต็มถุงก้อนเชอื้ เหด็ ข. เส้นใยเหด็ เจริญเตบิ โตเป็นสีส้มเต็มถุงก้อนเชอื้ เห็ด ค. เส้นใยเห็ดเจรญิ เตบิ โตเปน็ สขี าวเต็มถุงก้อนเชอ้ื เห็ด ง. เส้นใยเหด็ เจริญเติบโตเป็นสเี หลอื งเต็มถงุ กอ้ นเช้อื เหด็ 19. ปกตคิ วรใช้เวลาประมาณกี่สปั ดาห์ในการบม่ กอ้ นเช้ือเหด็ นางฟ้า ก. 1-2 สัปดาห์ ข. 3-4 สปั ดาห์ ค. 5-6 สัปดาห์ ง. 7-8 สปั ดาห์ 20. ปจั จยั ใดเป็นสาเหตทุ ที่ ำให้เชอ้ื เหด็ นางฟา้ ไม่เจริญในวสั ดุเพาะ ก. จกุ สำลีเปยี ก ข. ความชืน้ ในถุงไม่สม่ำเสมอ ค. ผสมอาหารเสริมไมส่ มำ่ เสมอ ง. เชื้ออื่นทำลายเชอื้ เหด็ นางฟา้

8 ใบความรู้ท่ี 1 เรื่อง ความหมายของการเขีย่ เชอื้ เห็ดและขอ้ ควรปฏบิ ัติ ในการเขีย่ เช้ือเห็ดนางฟ้า ความหมายของการเขี่ยเชื้อเห็ด การเขี่ยเชื้อเห็ด หมายถึง การถ่ายเชื้อเห็ดที่เจริญเติบโตบนเมล็ดธัญพืช ลงในถุงก้อน เช้ือเพาะเห็ดท่ีผ่านการน่ึงฆ่าเชื้อแล้ว เพ่ือให้เส้นใยเห็ดเจริญเติบโตในถุงก้อนเช้ือเห็ด มี การพัฒนาไปเป็นดอกเห็ดต่อไป ขอ้ ควรปฏิบัติในการเขย่ี เชือ้ เหด็ นางฟา้ ลงก้อนเชื้อเพาะเห็ด มีดังนี้ 1. หัวเช้ือเห็ดนางฟ้า ควรเลือกหัวเช้ือเห็ดท่ีเจริญเติบโตเต็มเมล็ดธัญพืช หรือเมล็ด ขา้ วฟา่ งใหม่ ๆ เพราะหัวเช้ือเห็ดในระยะนีก้ ำลังแข็งแรง และเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ทำให้ เช้ือเห็ดเจริญเติบโตเต็มก้อนเช้ือเห็ดได้เร็วขึ้น เชื้อเห็ดมีเส้นใยสีขาว และไม่มีเช้ือจุลินทรีย์อื่น ปะปน และเส้นใยเห็ดไมแ่ กเ่ กินไป 2. สถานท่ีสำหรบั เขย่ี เชอื้ เหด็ นางฟา้ สถานทสี่ ำหรับเขยี่ เช้อื เหด็ นางฟ้า มี 2 ชนิด 2.1 ตู้เขี่ยเช้ือ ใช้ในกรณีที่ทำการเข่ียเชื้อในปริมาณไม่มากนัก ก่อนทำการเข่ียเชื้อ เหด็ ควรเชด็ พน้ื ตเู้ ขย่ี เชอ้ื ด้วยเอทธลิ แอลกอฮอล์เข้มขน้ 70 เปอร์เซน็ ต์อกี ครั้ง แล้วใช้ผ้าสะอาด ปูพื้นต้เู ข่ียเชื้อก่อนวางอปุ กรณ์ 2.2. ห้องสำหรับเขยี่ เช้ือเห็ด นิยมใช้ในกรณีที่ทำการเข่ียเชอ้ื ในปริมาณมากๆ ควร เปน็ ห้องมิดชดิ ลมสงบ สะอาด พื้นซีเมนต์ขัดมนั ซ่ึงสามารถทำความสะอาดได้ง่าย และการเข้า ไปในห้องเขีย่ เชื้อควรใสเ่ ส้ือผ้าท่ีสะอาด ก่อนและหลังจากการนำเอาของท่ีเขา้ ไปในห้องเขี่ยเชื้อ ควรทำความสะอาดพ้ืนห้องทุกคร้ังด้วยน้ำยาฆ่าเช้ือ เช่น เอทธิลแอลกอฮอล์เข้มข้น 70 เปอร์เซ็นต์ น้ำยาคลอรีนผสมน้ำ เช็ดหรือถูพ้ืน ข้างฝา ควรปิดห้องเพ่ือทำการอบฆ่าเชื้อ ในบรรยากาศหรือตามซอกมุม โดยใชด้ ่างทับทมิ ผสมฟอรม์ าลินอบทิ้งไว้ 24 ช่ัวโมง

9 3. การเตรียมเชื้อเห็ดนางฟ้า ใช้ขวดหัวเช้ือ ภาพการเขย่าขวดหัวเชือ้ เหด็ นางฟ้า เห็ดนางฟ้ากระแทกเบา ๆ เพอ่ื ใหเ้ มล็ดข้าวฟา่ งขยับ ให้เมล็ดข้าวฟา่ งรว่ น ตัว แล้วเขย่าให้เมล็ดข้าวฟ่างที่จับตัวกันเป็นก้อน กระจายออกจากกันจนร่วน หรือใช้ลวดแข็ง ๆ เผา ภาพการใส่หวั เช้ือเห็ดนางฟ้า ไฟให้ร้อนฆ่าเชื้อ แล้วกวนและตีเมล็ดข้าวฟ่างให้ ร่วน เพ่อื สะดวกในการเทเมล็ดข้าวฟ่างลงในถุงก้อน ภาพการเขย่าถงุ ก้อนเช้อื เห็ดนางฟา้ เชอื้ เพาะเหด็ 4. การใส่หัวเช้ือเห็ดนางฟ้า การใส่หัวเชื้อ เห็ดนางฟ้าทเ่ี ล้ียงบนเมล็ดข้าวฟ่างลงในถุงก้อนเชื้อ เพาะเห็ด ประมาณ 20-30 เมล็ด ด้วยความรวดเร็ว แล้วรีบปิดจุกสำลีท่ีถุงก้อนเช้ือเพาะเห็ดไว้ตามเดิม ทันที ในขณะเทหัวเช้ือเห็ดพยายามอย่าต้ังขวดหัว เช้ือเห็ดข้ึน หัวเชื้อเห็ดที่เปิดขวดแล้วควรใช้ให้หมด ถ้าหากเหลือไม่ควรนำกลับมาใช้อีก เพราะเช้ือเห็ด อาจเสียไปแล้วก็ได้ โดยเฉลย่ี แล้วหัวเชื้อเห็ดนางฟ้า 1 ขวด ทำการเขยี่ เช้ือได้ประมาณ 50 ถงุ 5. การเขย่าถุงก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้า เพื่อให้ เม ล็ ด ข้ าว ฟ่ างก ร ะ จ าย ให้ เชื้ อ เห็ ด น างฟ้ า เจริญเติบโตไดอ้ ยา่ งรวดเรว็ อุปกรณใ์ นการเขยี่ เช้ือเห็ดนางฟา้ เล้ยี งบน กอ้ นเชอ้ื เพาะเหด็ ทสี่ ำคญั มดี ังนี้ 1. ตะเกียงแอลกอฮอล์ ใช้ลนปากขวดหัวเชื้อ เหด็ และลวดเหลก็ ทใ่ี ชเ้ ขี่ยหัวเช้ือเห็ด 2. เอทธิลแอลกอฮอล์เข้มข้น70 เปอรเ์ ซน็ ตใ์ ช้ ทำความสะอาดมือและอุปกรณอ์ น่ื ๆ 3. ลวดเหลก็ ดดั เปน็ รปู ตะขอ ใช้สำหรบั เข่ยี หัวเช้ือเห็ดในขวดให้กระจายตวั ออก 4. สำลี ใชจ้ ุ่มเอทธิลแอลกอฮอล์เขม้ ขน้ 70เปอร์เซน็ ต์ ทำความสะอาดมอื และอปุ กรณ์เข่ียเชื้อ 5. ขวดหัวเชื้อเมลด็ ธญั พชื ทเ่ี ชอื้ เห็ดนางฟ้าเจริญเติบโตเตม็ ท่ี 6. กอ้ นเชื้อเพาะเห็ดท่ผี า่ นการน่งึ ฆ่าเช้อื แลว้

10 ใบความรู้ที่ 2 เรอ่ื ง การเขีย่ เชื้อเห็ดนางฟ้าเลย้ี งบนก้อนเช้ือเพาะเห็ด ขน้ั ตอนการเขี่ยเชอื้ เห็ดนางฟา้ เลี้ยงบนกอ้ น ภาพกอ้ นเชอื้ เพาะเห็ดนางฟา้ วางในห้องเขี่ยเชอื้ เชอื้ เพาะเห็ด ภาพอปุ กรณก์ ารเขี่ยเช้อื เห็ดนางฟา้ เลย้ี งบนก้อน การเข่ียเช้ือเห็ด อาจทำเพียงคนเดียว เชื้อเพาะเห็ด หรือถา้ ทำ 2 คน ก็จะชว่ ยลำเลียงก้อนเช้ือเพาะ เห็ดได้เร็วย่ิงขึ้น เพราะการเขี่ยเชื้อเห็ดต้องทำ ภาพการกระแทกขวดหัวเชือ้ เห็ดนางฟา้ อย่างรวดเร็ว สำหรับวิธกี ารเข่ียเชื้อเห็ดนางฟ้า ลงในถงุ ก้อนเชื้อเพาะเหด็ มีขนั้ ตอนดังน้ี 1. เตรียมสถานที่เข่ยี เช้ือเห็ด ทำความ สะอาดห้องท่ีจะใช้สำหรับเข่ียเชื้อ โดยใช้เอทธิล แอลกอฮอล์เขม้ ขน้ 70 เปอร์เซ็นต์ฉดี พ่นบริเวณ ห้อง ทิ้งไว้ประมาณ 20-30 นาทีก่อนทำการ เขย่ี เชอ้ื 2. นำก้อนเช้ือเพาะเห็ด ที่ผ่านการนึ่ง ฆา่ เช้ือและเย็นตัวลงแล้ว นำมาวางไวใ้ นห้องที่ จะทำการเขย่ี เชือ้ เห็ด 3. เตรียมอุปกรณ์การเข่ียเช้ือ ได้แก่ ตะเกียงแอลกอฮอล์ ชอ้ นตักเมล็ดข้าวฟา่ ง ลวด เหล็ก ขวดหัวเช้ือเมล็ดข้าวฟ่างที่เช้ือเห็ด นางฟ้าเจริญเตบิ โตเต็มทใี่ ห้พรอ้ ม 4. กระแทกขวดหัวเชอ้ื เห็ดนางฟ้าเบา ๆ เพื่อให้เมล็ดข้าวฟ่างขยับตัว แล้วเขย่าให้เมล็ด ข้าวฟ่างท่ีจับกันเป็นก้อน และเส้นใยของเช้ือ เห็ดกระจายออกจากกันจนร่วน เพื่อสะดวกใน การเขีย่ เช้อื เหด็

11 5. กอ่ นปฏบิ ัตงิ านผู้เข่ียเชอื้ เห็ดจะตอ้ งเช็ด ภาพการทำความสะอาดมอื ดว้ ย มื อ ด้ ว ย เอ ท ธิ ล แ อ ล ก อ ฮ อ ล์ เข้ ม ข้ น 70 เอทธิลแอลกอฮอล์เข้มขน้ 70 เปอรเ์ ซน็ ต์ เปอรเ์ ซ็นตก์ ่อนเสมอ ในขณะท่ีเข้าปฏิบตั ิงานให้ ใช้ผ้าปิดปากและจมูก เพื่อป้องกันเช้ือจุลินทรีย์ ภาพการเปิดกระดาษหมุ้ จกุ สำลี ท่ีออกจากลมหายใจและปาก ออกจากถงุ กอ้ นเช้ือเพาะเหด็ 6. นำถุงก้อนเช้ือเพาะเห็ดมาเปิดเอาฝา ครอบพลาสติก หรือกระดาษท่ีหุ้มสำลีออก แต่ ไม่ต้องดึงจุกสำลีออก ระวังไม่ให้จุกสำลีหลุด ออกจากคอขวด 7. เปิดจุกสำลีที่ถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ด พร้อมกับเทเมล็ดข้าวฟ่างใส่ลงในถุงก้อนเชื้อ เพาะเห็ด ประมาณ 20-30 เมลด็ ตอ่ ถงุ 8. จุกสำลีท่ีถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ด และหุ้ม ทับด้วยกระดาษหนังสอื พมิ พ์ พร้อมรัดด้วยยาง รดั ของใหเ้ รยี บร้อย 9. จับคอขวดเขย่าปากถุงก้อนเช้ือเห็ด ให้ เมล็ด ข้าวฟ่ างกระจาย เพื่ อให้ เชื้อ เห็ ด เจริญเตบิ โตไดอ้ ย่างรวดเรว็ ภาพการเขยา่ ปากถุงกอ้ นเชือ้ เพาะเหด็ ภาพการเทหัวเชื้อเหด็ นางฟ้าลงใน กอ้ นเชื้อเพาะเห็ด

12 ใบความรู้ท่ี 3 เรอ่ื ง การบ่มก้อนเช้ือเหด็ นางฟ้า ความหมายของการบ่มกอ้ นเช้ือเหด็ นางฟา้ การบ่มก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้า หมายถึง การนำกอ้ นเช้อื เห็ดนางฟา้ ที่ได้เขี่ยหัวเชอ้ื เมล็ด ขา้ วฟ่างลงในถุงก้อนเช้ือเห็ดแล้ว มาเกบ็ พกั ไว้ในโรงเรือนบม่ เช้ือเห็ดหรือในหอ้ งทีเ่ ตรยี มไว้ ใน สภาพแวดล้อมและอุณหภมู เิ หมาะสม เพ่ือเสน้ ใยเหด็ จะได้เจริญเติบโตเป็นสีขาวทวั่ ทง้ั กอ้ น ข้อควรปฏิบตั ใิ นการบ่มก้อนเชื้อเหด็ นางฟ้า มีดงั นี้ 1. ห้องหรือโรงเรือนบ่มก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้า ควรจัดสภาพแวดล้อมให้เหมาะกับ การเจริญเติบโตของเส้นใยเห็ดนางฟา้ ควรเปน็ ห้องท่มี แี สงสว่างน้อย 2. อุณหภมู ิคอ่ นข้างคงที่สมำ่ เสมอ ระหวา่ ง 25 - 30 องศาเซลเซยี ส 3. หอ้ งสะอาด ไมม่ ลี มพดั โกรก และมกี ๊าชคาร์บอนไดออกไซด์สงู กว่าปกติ 4. การนำก้อนเช้ือเห็ดนางฟ้าวางเรียงบนชั้นวางในโรงเรือน หรือห้องบ่มเช้ือเห็ด จะ วางแนวต้ังหรือวางแนวนอนก็ได้ แตก่ ารวางในแนวนอนไมค่ วรวางซ้อนกันเกิน 3 ก้อน เพราะ จะทำให้ก้อนเชื้อเห็ดทอี่ ยู่ตรงกลางมีความร้อนสูงเกินไป จนเป็นผลเสียได้ และควรวางให้ถุง กอ้ นเช้ือเหด็ หา่ งกันประมาณ 1 เซนตเิ มตร เพือ่ ชว่ ยระบายความร้อนทีเ่ กิดข้นึ 5. ในระหวา่ งการนำก้อนเช้ือเห็ดเข้าโรงเรือนบ่มเช้ือ ควรจับปากถุงหรอื คอขวดเขย่า ไปมาเบา ๆ เพอื่ ใหเ้ ช้ือเห็ดเคลื่อนตัวลงไปอยใู่ นบริเวณไหลถ่ ุง 6. ในขณะบ่มกอ้ นเชื้อเหด็ จะไม่รดน้ำ และไม่ต้องการแสง ดังนัน้ ภายในโรงเรอื นบ่ม ก้อนเช้อื เห็ด ควรให้มีเพยี งแสงสลวั ๆ หรอื เป็นหอ้ งมืด เพราะถา้ หากแสงมากเกินไปเสน้ ใยเห็ด จะเจรญิ เตบิ โตชา้ 7. ในระหว่างบ่มก้อนเช้ือเห็ด ต้องหม่ันตรวจดูทุกวัน หากพบว่าก้อนเช้ือเห็ดเสียหาย หรอื มีเช้อื อ่ืนปลอมปน ใหร้ ีบแยกออกมาก่อนทเ่ี ชือ้ จะแพร่ระบาดไปยงั ถงุ กอ้ นเชอ้ื เหด็ ถุงอ่ืน 8. หากบริเวณโรงบ่มก้อนเช้ือเห็ดมีแมลงหว่ีรบกวนมาก ซ่ึงแมลงหวี่ชอบตอมปากถุง ก้อนเชอ้ื เห็ด ควรใช้ยาฆา่ แมลงที่มพี ิษตกคา้ งน้อยท่สี ุด เช่น เซฟวนิ ผสมน้ำฉีดพ่นทบ่ี ริเวณปาก ถุงก้อนเชือ้ เพาะเห็ด และตามพื้นโรงเรอื นทกุ ๆ 10 วัน เพอื่ ปอ้ งกนั มดและศัตรูอ่ืน ๆ

13 ใบความรทู้ ี่ 4 เร่ือง ลักษณะก้อนเช้อื เหด็ นางฟา้ ลกั ษณะกอ้ นเชอ้ื เห็ดนางฟ้าท่ีดีและเสีย ภาพก้อนเช้ือเห็ดนางฟ้าทด่ี ี ลักษณะก้อนเชื้อเห็ดนางฟ้าท่ีดี โดย ปกติก้อนเชื้อเห็ดท่ีนำเข้ามาบ่มในโรงเรือน ใช้ เวลาประมาณ 22-28 วนั เสน้ ใยเห็ดก็เจริญเติบโต เต็มถุงก้อนเชื้อเห็ด เส้นใยเห็ดจะเจริญเติบโต อยา่ งสม่ำเสมอ เปน็ สขี าวเต็มถงุ ก้อนเชือ้ เห็ด เส้น ใยเห็ดจะสะสมอาหารรวมตัวกันเป็นจุดสร้างดอก เห็ด เล็ก ๆ ข้ึนภายในถุง แสดงว่าเช้ือเห็ด เจริญเติบโตเต็มที่ พร้อมนำไปเปิดดอกได้ ถ้าทิ้ง ไว้ต่อไปเช้ือเห็ดจะหมดอายุ ดังนั้นก้อนเช้ือเหด็ ท่ี เหมาะสมต่อการสร้างดอกเห็ดมากท่ีสุด คือถุงท่ี เสน้ ใยเจริญเตบิ โตเต็มถงุ และรดั ตวั แลว้ ลักษ ณ ะก้อ น เช้ือเห็ ดน างฟ้ าท่ี เสี ย หลังจากบ่มก้อนเช้ือเห็ดนางฟ้าไปได้ สักระยะ หนึ่ง ให้คอยตรวจดูทุกวัน ถ้าพบว่าถุงก้อนเช้ือ เห็ดถุงใดเสียหายมี เช้ือจุลินทรีย์ปน หรือเส้นใย ไม่เจริญเติบโต ให้คัดท้ิงออกจากโรงเรือนบ่มเช้ือ ซึ่งถงุ ก้อนเช้ือเหด็ ทีเ่ สีย มีลักษณะดงั น้ี 1. มีเช้ือราเขยี ว ราดำ อยู่ภายในถุงกอ้ น เชอ้ื เห็ด 2. เส้นใยหยดุ การเจรญิ เติบโต 3. มนี ้ำแฉะที่บริเวณถุงก้อนเชื้อเห็ด 4. ถงุ กอ้ นเชอื้ เห็ดท่แี ตก 5. วสั ดุเพาะในถุงก้อนเช้ือเหด็ แตกร่วน

14 ปัญหาและสาเหตุท่ีทำใหก้ อ้ นเช้อื เห็ดนางฟา้ เสยี ภาพเชื้อเห็ดไมเ่ จริญเติบโตเขา้ ไป 1. ปัญหาเชื้อเห็ดไม่เจริญเติบโตเข้าไปใน ในวัสดุเพาะ วสั ดุเพาะ โดยปกติก้อนเช้อื เหด็ ทผี่ ่านการเข่ียเช้ือแล้ว เส้นใยจะเจริญเติบโตทว่ั ถุง ภายในเวลาประมาณ 22- 28 วัน ภายหลังจากการตรวจสอบดูแล้ว พบว่าเช้ือ เห็ดไม่เจริญเตบิ โตลงด้านล่างถุง ใหค้ ัดแยกออก สาเหตุเกดิ จาก 1.1 หวั เชื้อเห็ดเสยี มเี ช้ืออ่ืนปนเขา้ ทำลาย เชอ้ื เห็ด 1.2 ขั้นตอนและวิธีการเข่ียเช้ือเห็ดไม่ ถูกต้อง เปิดโอกาสใหเ้ ช้อื อ่นื ปลอมปน 1.3 มีความชื้นในถุงก้อนเชื้อเห็ดมาก เกินไป ทำให้มจี ุลนิ ทรีย์ศัตรูเห็ด หลงเหลืออยู่มาก 1.4 อุณหภูมิในห้องบ่มเช้ือสูงหรือต่ำ เกนิ ไป จนกระท่ังเส้นใยเห็ดไม่สามารถเจริญเตบิ โตได้ 2. ปญั หาเส้นใยเห็ดเจรญิ เตบิ โตแลว้ หยุด ภาพก้อนเชื้อเห็ดท่ีเส้นใยเห็ดเจรญิ เตบิ โต หรือเจริญเตบิ โตเล็กนอ้ ย แล้วหยุด สาเหตุเกิดจาก 2.1 กระบวนการหมักเกิดแอมโมเนีย หลงเหลืออยู่ หรือมีสารพิษติดมากับวัสดุเพาะ เช่น นำ้ มนั ยาฆา่ แมลง ผงซกั ฟอก เปน็ ตน้ 2.2 ขี้เลื่อยมียางทเ่ี ปน็ พิษตอ่ เห็ด หรือ ข้ีเลื่อยเหนยี วเกินไป 2.3 ความชนื้ ภายในถงุ ก้อนเชอ้ื เหด็ ไม่ สมำ่ เสมอ 2.4 หัวเชื้อเหด็ เสื่อมคุณภาพเน่ืองมาจาก ไดม้ กี ารตอ่ เชื้อมากครัง้ เกินไป

15 3. ปัญหาเส้นใยเห็ดเจริญเตบิ โตเป็นจุด ภาพกอ้ นเช้อื เห็ดทเ่ี ส้นใยเห็ดเจริญเตบิ โตเป็นจดุ สาเหตุเกิดจาก 3.1 เช้ือรา หรือแบคทีเรียปลอมปน ภาพก้อนเช้อื เห็ดทม่ี เี ช้ือราอื่นขึ้นปะปน ภาพก้อนเชอื้ เหด็ เสยี เปน็ บางก้อน ท้งั นเ้ี นอ่ื งจากการนึ่งไมส่ มบูรณ์ 3.2 ถงุ กอ้ นเช้ือเห็ดแตกมีรอยรั่ว 3.3 การผสมอาหารเสริมไม่ท่ัวถึง ทำใหอ้ าหารเสริมอยูท่ ่จี ดุ ใดจุดหน่งึ มากเกนิ ไป 4. ปัญหามีเชื้ออื่นขึ้นปะปน มีเชื้อรา สีอ่ืน ๆ เช่น สีเขียว สีแดง สีดำ หรือสีเทา ขึ้นใน ถงุ ก้อนเชอื้ เห็ด สาเหตเุ กิดจาก 4.1 หวั เชื้อเหด็ ไมด่ ี 4.2 น่ึงฆ่าเช้ือไม่ถูกต้อง ทำให้เชื้อรา เหลืออยู่มาก ซ่ึงการน่ึงท่ีไม่ถูกต้อง โดยเฉพาะ การน่ึงด้วยหม้อนึ่งความดัน ไม่อยู่ในสภาพ สญุ ญากาศ หรือ น่ึงไมค่ รบกำหนดเวลา อุณหภูมิ ในการนึง่ ไมส่ มำ่ เสมอ เป็นตน้ 4.3 อาหารเสรมิ มากเกินไป และอาจ เป็นอาหารเสริมทมี่ ีเชอื้ ราติดมาดว้ ย 4.4 จกุ สำลีเปยี ก สำลเี ก่า ถุงพลาสติก แตกรว่ั เปน็ รู 5. ปญั หาก้อนเชอื้ เหด็ เสียเปน็ บางกอ้ น สาเหตเุ กิดจาก 5.1 หัวเช้ือเห็ดไม่ดี มีเชื้อจุลินทรีย์ อื่นปะปนเข้าทำลาย ในการนำเช้ือเห็ดมาใช้จึง ควรแน่ใจถึงความบริสุทธิ์ และแข็งแรงของ เชื้อเหด็

16 6. ปัญหาก้อนเชอื้ เหด็ เสยี หมดทงั้ ชดุ สาเหตเุ กดิ จาก 6.1 วสั ดเุ พาะมีสารพษิ ตา่ ง ๆ เชน่ นำ้ มัน ยาฆา่ แมลง ปะปนในขี้เลือ่ ย 6.2 การนึ่งฆ่าเช้ือก้อนเชื้อเห็ดไม่ถูกต้อง ไม่สามารถกำจัดเชื้อราอ่ืน ๆ ได้หมด โดยเฉพาะกับการน่ึงด้วยหม้อนึ่งความดัน ต้องนึ่งในสภาพสุญญากาศท่ีความดัน 15-18 ปอนด์ต่อตารางน้ิวนาน 2 ช่ัวโมง ถ้านึ่งด้วยหม้อน่ึงลูกทุ่งควรใช้อุณหภูมิประมาณ 90-98 องศาเซลเซียสอยา่ งสมำ่ เสมอ 6.3 โรงเรือนบ่มก้อนเชื้อเห็ด สกปรกทำให้เกิดโรคและแมลง โดยเฉพาะตัวไร สามารถผ่านสำลเี ข้าไปในกอ้ นเชื้อเหด็ นำเอาศตั รูเห็ดติดเข้าไปด้วย ภาพก้อนเช้ือเห็ดเสยี หมดทงั้ ชุด

17 กิจกรรมฝึกทักษะปฏิบัติ จุดประสงค์กเารรเอื่ รยีงนกรู้ ารเขีย่ เช้ือเห็ดนางฟา้ เลยี้ งบนกอ้ นเชื้อเพาะเหด็ จุดประสงค์การเรยี นรู้ เพ่ือให้นกั เรยี นมีทักษะในการเขยี่ เช้ือเห็ดนางฟา้ เลี้ยงบนกอ้ นเช้ือเพาะเห็ด วัสดอุ ุปกรณ์ 1. ตะเกยี งแอลกอฮอล์ 2. เอทธลิ แอลกอฮอล์เขม้ ขน้ 70 เปอรเ์ ซน็ ต์ 3. กอ้ นเชือ้ เพาะเห็ดท่ีผ่านการน่ึงฆ่าเชื้อแล้ว 4. ห้องเขี่ยเช้ือ 5. เชอ้ื เห็ดนางฟ้าท่เี จรญิ เตบิ โตเต็มท่ี ขัน้ ตอนการปฏิบตั งิ าน 1. เตรยี มอุปกรณ์ทั้งหมดไว้ในบรเิ วณท่จี ะเข่ียเช้ือให้พร้อม 2. ใช้สำลีชุบเอทธิลแอลกอฮอล์เข้มขน้ 70 เปอร์เซน็ ต์ เช็ดมือให้สะอาด 3. เอากระดาษหนังสือพิมพ์ที่หุ้มสำลีจากปากถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ดออก แต่ยังไม่ ตอ้ งดึงจุกสำลีออก 4. กระแทกขวดหวั เช้อื เห็ดนางฟ้าเบา ๆ เพอื่ ใหเ้ มล็ดข้าวฟา่ งขยับตัว แล้วเขย่าให้ เมลด็ ขา้ วฟ่างทจ่ี บั กันเป็นกอ้ น กระจายออกจากกนั จนรว่ น 5. จดุ ตะเกยี งแอลกอฮอล์ จบั ขวดหวั เช้ือเห็ดนางฟา้ ดงึ จุกสำลอี อก ลนไฟรอบ ๆ ปากขวด 6. ดึงจุกสำลีออกจากถุงก้อนเช้ือเพาะเห็ด พร้อมกับเทเมล็ดข้างฟ่างจากขวดหัว เชื้อเหด็ ลงในปากถุงกอ้ นเชอ้ื เพาะเห็ด ประมาณ 20-30 เมล็ด 7. ปิดถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ดดว้ ยจุกสำลีไว้เชน่ เดิม หุม้ ทับด้วยกระดาษหนงั สอื พมิ พ์ รดั ดว้ ยยางรัดของให้เรยี บร้อย 8. เขยา่ คอขวดถงุ ก้อนเชือ้ เห็ด ใหเ้ มลด็ ข้าวฟา่ งลงไปในไหลค่ อขวด 9. นำก้อนเชื้อเห็ดไปบม่ ในโรงเรือนบม่ กอ้ นเชอื้ เห็ด

18 ข้อควรระวัง 1. การกระแทกขวดหัวเช้ือเห็ดนางฟา้ ควรกระแทกบนพื้นรองเท้า หรือวัสดุอื่นท่ี เปน็ ยาง เพราะขวดหัวเช้ือเห็ดอาจแตกได้ 2. ขณะเทหัวเชื้อเห็ดพยายามอย่าพูดคุย เพราะเชื้อจุลินทรีย์ในปากอาจเข้าไป เจริญเติบโตในถงุ ก้อนเชอ้ื เพาะเหด็ ได้ 3. ขณะเปิดกระดาษหุ้มสำลีที่ปากถุงก้อนเชื้อเพาะเห็ด อย่าให้สำลีหลุดตกพ้ืน เพราะอาจทำให้เชอื้ จุลินทรยี อ์ ่ืน เขา้ ไปในถงุ ก้อนเช้ือเพาะเห็ดได้ การวดั และประเมินผล 1. ตรวจผลการปฏิบัตงิ าน 2. ประเมินผลการปฏิบัติงาน

19 บันทกึ ผลการปฏิบตั ิกจิ กรรม เรอื่ ง การเขี่ยเช้อื เหด็ นางฟ้าเล้ียงบนก้อนเชื้อเพาะเห็ด วันท่ี ......... เดือน ......................... พ.ศ. ....................... สรปุ ขั้นตอนการเข่ียเชอ้ื เห็ดนางฟา้ เลีย้ งบนกอ้ นเชอ้ื เพาะเห็ด ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ผลทีไ่ ด้จากการปฏิบัติงาน ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ปัญหาและข้อเสนอแนะ ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ............................................................................................................................................. ลงช่อื ............................................... ผบู้ นั ทกึ (..............................................) วันที่ ..... เดือน .................. พ.ศ. ...........

20 ประเมินคุณภาพผลงาน เรื่องการเข่ยี เชอื้ เห็ดนางฟ้าเลย้ี งบนกอ้ นเชื้อเพาะเหด็ ชอ่ื ............................................. นามสกุล .............................................................. คำช้ีแจง ให้ผู้ประเมิน ทำการประเมินผลงานของนักเรียนตามเกณฑ์ที่กำหนด โดยเขียน คะแนนลงในช่องวา่ งตามรายการต่อไปน้ี เกณฑ์การให้คะแนน 1 หมายถึง ต้องปรบั ปรุง 2 หมายถงึ พอใช้ 3 หมายถึง ดี 4 หมายถึง ดมี าก ลำดบั รายการ ผปู้ ระเมิน คะแนน ท่ี ตนเอง เพื่อน ครู เฉลี่ย 1 เลือกวัสดอุ ปุ กรณ์ได้เหมาะสม 2 เตรยี มวสั ดอุ ปุ กรณไ์ ด้เหมาะสม 3 ใชว้ ัสดอุ ุปกรณไ์ ด้ถูกตอ้ ง 4 ปฏิบัตงิ านตามขั้นตอนถกู ตอ้ ง 5 ผลงานดมี คี ุณภาพ คะแนนรวม ลงชือ่ ผ้ปู ระเมิน เกณฑก์ ารประเมนิ คะแนนรวม 17 - 20 หมายถงึ ผลงานอยู่ในระดับดมี าก คะแนนรวม 13 - 16 หมายถึง ผลงานอยู่ในระดบั ดี คะแนนรวม 9 - 12 หมายถงึ ผลงานอยใู่ นระดบั พอใช้ คะแนนรวม 4 - 8 หมายถึง ผลงานอยู่ในระดับควรปรับปรุง สรปุ ผลการประเมิน อยู่ในระดบั คณุ ภาพ  ดีมาก  ดี  พอใช้  ปรับปรุง

21 ประเมนิ หลังเรียน คำสั่ง ให้นักเรียนเลอื กคำตอบที่ถูกตอ้ งทสี่ ุดเพียงข้อเดยี ว 1. ขอ้ ใดหมายถึงการเข่ยี เช้ือเหด็ นางฟ้าเลี้ยงบนก้อนเชอื้ เพาะเหด็ ก. การถา่ ยเชอ้ื เหด็ นางฟ้าทีเ่ ล้ยี งบนอาหารวุน้ ลงบนอาหารวนุ้ ข. การถ่ายเช้อื เห็ดนางฟา้ ที่เล้ยี งบนอาหารว้นุ ลงบนเมลด็ ขา้ วฟ่าง ค. การถา่ ยเชื้อเห็ดนางฟ้าท่เี ลี้ยงบนเมล็ดข้าวฟา่ ง ลงบนอาหารวุ้น ง. การถา่ ยเช้ือเห็ดนางฟ้าทเ่ี ล้ยี งบนเมล็ดขา้ วฟา่ ง ลงบนกอ้ นขเ้ี ล่อื ย 2. หัวเช้ือเห็ดนางฟา้ ท่ีนำมาใช้เขีย่ เชอ้ื ลงบนกอ้ นเชอื้ เพาะเหด็ ควรมลี กั ษณะอยา่ งไร ก. เส้นใยเห็ดพอเรม่ิ เจริญเติบโต ข. เสน้ ใยเหด็ เจริญเติบโตเตม็ เมล็ดขา้ วฟา่ ง ค. เส้นใยเหด็ เจริญเตบิ โตเตม็ ขวดเมลด็ ข้าวฟา่ ง ง. เส้นใยเหด็ เจริญเติบโตเต็มเมลด็ ข้าวฟา่ งแลว้ พักไว้ 1 อาทติ ย์ 3. ข้อใดเป็นการปฏิบตั กิ ารเก็บรักษาหวั เช้ือเห็ดนางฟ้าไดถ้ ูกตอ้ ง ก. นำหวั เช้อื เขย่าขวด เก็บไวใ้ นตเู้ ยน็ ช่องแชผ่ กั ข. นำหัวเชือ้ เขยา่ ขวด เกบ็ ไว้ในต้เู ยน็ ช่องแช่แข็ง ค. นำหัวเชื้อเก็บในตเู้ ย็นช่องแช่ผกั โดยไมต่ ้องเขย่าขวด ง. นำหวั เชอ้ื เกบ็ ในตู้เย็นช่องแช่แขง็ โดยไม่ตอ้ งเขย่าขวด 4. สถานที่เข่ยี เชือ้ เหด็ นางฟ้าท่ดี ี ควรมีลกั ษณะอย่างไร ก. ลมสงบ ข. ลมโกรก ค. มคี วามชื้นตำ่ ง. มีความชื้นสงู 5. พ้ืนหอ้ งเข่ียเชือ้ เหด็ นางฟ้า ควรเปน็ พนื้ ซเี มนต์ขดั มันหรือปกู ระเบอ้ื งเคลอื บเพราะเหตุใด ก. สะดวกในการเข่ียเช้ือเหด็ ข. สะดวกในการน่งั ปฏบิ ัตงิ าน ค. สะดวกในการทำความสะอาด ง. ถกู ทุกข้อ

22 6. ควรทำความสะอาดหอ้ งเขยี่ เชอ้ื เห็ดนางฟา้ โดยวิธใี ดก่อนการเข่ียเชอ้ื เห็ด ก. กวาดขยะ ข. ถูพืน้ ดว้ ยนำ้ สะอาด ค. ฉดี พน่ ด้วยยาฆ่าแมลง ง. ฉีดพน่ ด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์เขม้ ขน้ 70 เปอร์เซน็ ต์ 7. ทำไมตอ้ งเขยา่ ขวดเมล็ดขา้ วฟา่ ง ให้เมล็ดขา้ วฟา่ งกระจายแตกร่วน ก. สะดวกในการเทเมล็ดข้าวฟ่าง ข. กระตนุ้ เส้นใยเหด็ ให้เจรญิ เติบโตเร็วขึน้ ค. เพ่อื รักษาความช้นื ในขวดให้สม่ำเสมอ ง. เพอื่ ให้เสน้ ใยเห็ดกระจายทว่ั เมล็ดขา้ วฟา่ ง 8. ขอ้ ใดปฏิบัติการถ่ายเชอ้ื เหด็ นางฟ้าเลย้ี งบนก้อนเชื้อเพาะเหด็ ไดถ้ กู ต้อง ก. ขณะถา่ ยเช้ือเหด็ ใหต้ ้ังขวดหัวเช้ือเห็ดข้ึน ข. เทเมลด็ ขา้ วฟา่ ง 20-30 เมลด็ ดว้ ยความรวดเร็ว ค. คอ่ ย ๆ เทหัวเชื้อเห็ดอย่างชา้ ๆ ด้วยความระมัดระวัง ง. หวั เชือ้ เห็ดทใี่ ช้แล้ว หากใชไ้ ม่หมด สามารถนำกลบั มาใชไ้ ด้อีก 9. ขอ้ ใดเป็นอปุ กรณ์ทใี่ ช้ในการเขย่ี เชอ้ื เหด็ นางฟ้า ก. ตะเกียงแอลกอฮอล์ ข. เชอื้ เหด็ ท่ีเจริญเติบโตบนเมลด็ ข้าวฟ่าง ค. ก้อนเช้อื เพาะเห็ดทีผ่ ่านการนง่ึ ฆา่ เชื้อแล้ว ง. ถกู ทกุ ขอ้ 10. ขอ้ ใดเป็นการปฏิบตั ติ นก่อนการเขี่ยเช้ือเห็ดนางฟ้าได้ถูกต้อง ก. เปลย่ี นเส้ือผ้าชดุ ใหม่ ข. อาบน้ำชำระร่างกายทกุ สว่ นให้สะอาด ค. ทำความสะอาดมอื ด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์เข้มขน้ 70 เปอรเ์ ซน็ ต์ ง. ถูกทุกข้อ

23 อา่ นขอ้ ความต่อไปน้ี แล้วตอบคำถามข้อท่ี 11 1. กระแทกขวดหัวเชอื้ เห็ดนางฟ้า เพอื่ ให้เมลด็ ขา้ วฟ่างขยับตัว 2. จกุ สำลี หุ้มทบั ด้วยกระดาษรัดยางให้เรียบรอ้ ย 3. จุดตะเกียง ลนไฟรอบ ๆ ปากขวดเมล็ดข้าวฟา่ ง 4. จบั คอขวดเขย่าปากถุงก้อนเชื้อเพาะเหด็ ใหเ้ มล็ดข้าวฟา่ งกระจาย 5. เปดิ จกุ สำลพี รอ้ มเทเมลด็ ข้าวฟ่างลงในถุงก้อนเช้อื เพาะเห็ด 6. ทำความสะอาดมือดว้ ยเอทธลิ แอลกอฮอลเ์ ขม้ ข้น 70 เปอรเ์ ซน็ ต์ 7. เตรยี มอปุ กรณ์การเขีย่ เชื้อเหด็ ใหพ้ รอ้ ม 8. ใช้เอทธลิ แอลกอฮอลเ์ ข้มข้น 70 เปอร์เซ็นต์ ฉดี พน่ บรเิ วณห้อง ท้ิงไวป้ ระมาณ 10-20 นาที 11. ข้อใดเรยี งลำดับข้ันตอนการเขย่ี เชื้อเหด็ นางฟา้ ลงบนกอ้ นเช้ือเพาะเห็ดไดถ้ กู ต้อง ก. 7-8-1-6-3-5-4-2 ข. 7-8-6-1-5-3-2-4 ค. 8-7-6-1-3-5-4-2 ง. 8-7-1-6-5-3-2-4 12. ทำไมต้องลนไฟรอบ ๆ ปากขวดเมล็ดข้าวฟา่ ง ก. เพอื่ ฆา่ เช้ือจุลนิ ทรยี ์ ข. เพอ่ื ปรบั อุณหภูมิภายในขวด ค. เพ่อื กระตุ้นการพัฒนาเส้นใยของเหด็ ง. เพ่อื ให้เส้นใยเห็ดนางฟ้าชะงักการเจรญิ เติบโต 13. ข้อใดหมายถึงการบ่มเช้ือเหด็ นางฟา้ ก. การนำกอ้ นเช้ือเพาะเห็ดที่ใสห่ ัวเชื้อเห็ดนางฟ้า แล้วไปเก็บไว้ในตเู้ ย็น ข. การนำกอ้ นเชื้อเพาะเหด็ ท่ใี ส่หวั เช้อื เห็ดนางฟา้ แลว้ ไปเกบ็ พกั ไวใ้ นห้อง ค. การนำก้อนเชอื้ เพาะเห็ดทย่ี งั ไม่ไดใ้ สห่ ัวเชอื้ เห็ดนางฟา้ ไปเก็บไว้ในตูเ้ ยน็ ง. การนำกอ้ นเชื้อเพาะเหด็ ที่ยงั ไม่ได้ใสห่ ัวเชอ้ื เห็ดนางฟ้า ไปเกบ็ พกั ไว้ในห้อง 14. โรงเรือนบ่มก้อนเชื้อเห็ดทีด่ ี ควรมลี ักษณะใด ก. ลมพัดโกรก ข. มีแสงสวา่ งนอ้ ย ค. มีแสงสวา่ งมาก ง. อุณหภูมิต่ำกว่า 15 องศาเซลเซยี ส

24 15. สาเหตุใดจงึ วางกอ้ นเชอื้ เห็ด แต่ละถุงหา่ งกนั 1 เซนติเมตร ก. เพ่ือรักษาอุณหภมู ิ ข. เพื่อระบายความร้อน ค. เพอื่ สะดวกในการเคลือ่ นยา้ ย ง. เพ่ือสะดวกในการทำความสะอาด 16. ข้อใดปฏบิ ัตไิ ดถ้ กู ตอ้ งขณะบ่มก้อนเชอ้ื เห็ดนางฟา้ ก. รดน้ำวนั ละคร้ัง ข. เปิดให้แสงสวา่ งส่องถึงตลอดเวลา ค. รักษาอณุ หภูมิให้ต่ำกวา่ 15 องศาเซลเซียส ง. ตรวจสอบการเจริญเตบิ โตของเส้นใยเห็ดอยา่ งสมำ่ เสมอ 17. หาก ไมเ่ ขยา่ คอขวด เพ่ือให้เชือ้ เหด็ เคลือ่ นต่ำลงไปบริเวณไหล่ถงุ อาจเกดิ ปญั หาใด ก. เชื้อเห็ดเจรญิ เติบโตได้ชา้ ข. เชอ้ื เห็ดไมเ่ จรญิ ลงในถงุ กอ้ นเช้ือเพาะเหด็ ค. เชือ้ เห็ดรวมตวั กันบรเิ วณคอขวดสร้างดอกเห็ดทนั ที ง. ถกู ทุกข้อ 18. ข้อใดเปน็ ลกั ษณะก้อนเชือ้ เหด็ นางฟา้ ที่ดี ก. เสน้ ใยเห็ดเจริญเตบิ โตเปน็ สีดำเต็มถุงกอ้ นเชอื้ เห็ด ข. เส้นใยเห็ดเจริญเติบโตเป็นสสี ้มเตม็ ถุงก้อนเชอื้ เหด็ ค. เส้นใยเห็ดเจริญเตบิ โตเปน็ สขี าวเตม็ ถุงกอ้ นเชื้อเห็ด ง. เส้นใยเห็ดเจริญเตบิ โตเปน็ สีเหลอื งเตม็ ถุงกอ้ นเชอื้ เห็ด 19. ปกติควรใช้เวลาประมาณกี่สัปดาห์ในการบม่ กอ้ นเชอ้ื เหด็ นางฟา้ ก. 1-2 สัปดาห์ ข. 3-4 สปั ดาห์ ค. 5-6 สปั ดาห์ ง. 7-8 สปั ดาห์ 20. ปจั จยั ใดเป็นสาเหตทุ ท่ี ำให้เชือ้ เห็ดนางฟ้าไมเ่ จริญในวัสดุเพาะ ก. จกุ สำลีเปยี ก ข. ความช้นื ในถงุ ไม่สมำ่ เสมอ ค. ผสมอาหารเสรมิ ไมส่ มำ่ เสมอ ง. เชื้ออ่ืนทำลายเช้ือเห็ดนางฟ้า

25 คำเฉลยและเกณฑก์ ารให้คะแนน คำเฉลย ข้อ 1 ง. การถา่ ยเชอ้ื เห็ดนางฟ้าทเ่ี ล้ยี งบนเมล็ดขา้ วฟ่าง ลงบนก้อนข้ีเลอ่ื ย ข้อ 2 ข. เส้นใยเหด็ เจรญิ เตบิ โตเต็มเมล็ดข้าวฟ่าง ขอ้ 3 ก. นำหวั เช้ือเขย่าขวด เกบ็ ไวใ้ นตเู้ ย็นช่องแชผ่ ัก ขอ้ 4 ก. ลมสงบ ข้อ 5. ค. สะดวกในการทำความสะอาด ข้อ 6 ง. ฉดี พ่นด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์เขม้ ขน้ 70 เปอร์เซ็นต์ ขอ้ 7 ก. สะดวกในการเทเมล็ดขา้ วฟา่ ง ข้อ 8 ข. เทเมล็ดข้าวฟ่าง 20-30 เมลด็ ดว้ ยความรวดเร็ว ขอ้ 9 ก. ตะเกียงแอลกอฮอล์ ข้อ 10 ค. ทำความสะอาดมือด้วยเอทธิลแอลกอฮอล์ 70 เปอร์เซน็ ต์ ขอ้ 11 ค. 8-7-6-1-3-5-4-2 ขอ้ 12 ก. เพ่อื ฆา่ เชื้อจุลินทรยี ์ ขอ้ 13 ข. การนำก้อนเชื้อเหด็ ทใี่ ส่หวั เช้ือเห็ดนางฟา้ แล้ว ไปเกบ็ พกั ไว้ในห้อง ข้อ 14 ข. มแี สงสวา่ งน้อย ข้อ 15 ข. เพือ่ ระบายความร้อน ข้อ 16 ง. ตรวจสอบการเจริญเตบิ โตของเสน้ ใยเห็ดอย่างสมำ่ เสมอ ข้อ 17 ง. ถูกทุกขอ้ ขอ้ 18 ค. เส้นใยเหด็ เจริญเติบโตเป็นสีขาวเต็มถุงก้อนเชื้อเหด็ ขอ้ 19 ข. 3-4 สัปดาห์ ข้อ 20 ง. เชื้ออน่ื ทำลายเชื้อเหด็ นางฟา้ เกณฑก์ ารให้คะแนน ข้อ 1 - 20 ถ้านกั เรียนตอบถูกต้องตรงกับคำเฉลย ให้ข้อละ 1 คะแนน และถ้า นกั เรยี นตอบไม่ตรงคำเฉลย ให้ขอ้ ละ 0 คะแนน เกณฑ์การผา่ น ถ้านกั เรียนทำแบบประเมนิ ได้ 16 คะแนนข้ึนไป ถอื ว่าผ่าน ถ้านกั เรยี นทำแบบประเมินไดน้ ้อยกว่า 16 คะแนน ถือว่าไมผ่ ่านให้นักเรียนกลบั ไป ศกึ ษาใหม่

26 เอกสารอา้ งองิ เติมพงศ์ แสงปกรณก์ ิจ. 2553. เหด็ นางฟ้า. พมิ พค์ รั้งท่ี 2. กรุงเทพมหานคร :ธนธชั การพมิ พ์. บรรณ บูรณะชนบท. 2547. คู่มอื เพาะเหด็ . พิมพ์ครงั้ ที่ 1. กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์เทพพิทักษ์. . 2548. การเพาะเห็ดนางรม-นางฟ้า. กรุงเทพมหานคร : ฐานเกษตรกรรม. บุญส่ง วงศ์เกรียงไกร. 2543.เห็ดนางฟ้า. กรุงเทพมหานคร :ชมรมเพาะเห็ดแห่งประเทศไทย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. รักษ์ พฤกษชาติ. 2551. เห็ดเศรษฐกิจคู่มือการเพาะเห็ดเชิงการค้าอย่างมืออาชีพ. พิมพ์ครั้งที่1. กรงุ เทพมหานคร : นอี อนบ๊คุ มเี ดีย. วทิ ยา ทวีนชุ . 2553. การเพาะเหด็ แบบเศรษฐกจิ พอเพยี ง. พมิ พ์คร้งั ท่ี 2. ปทมุ ธานี : สกายบกุ ส.์ อนงค์ จนั ทรศ์ รกี ลุ . 2550. เห็ดในประเทศไทย. พมิ พ์คร้ังท่ี 2. กรงุ เทพมหานคร : ราชบัณฑิตยสถาน.