ARDAHAN ÇİÇEK BALI

CoĞrafİ İŞAretBaŞarI hİkayelerİ Ardahan çİçek BalI

Tescil Tarihi : 01.06.2017Başvuru Tarihi : 02.08.2013Başvuru No : C2013/076Tescil Ettiren : Ardahan İli Arı Yetiştiricileri BirliğiCoğrafi sınırArdahan ili ve ilçeleriCoğrafi yapı ve iklim özellikleriArdahan ili ortalama olarak 1.300m- 3.200m rakımları arasında yükseltilerideğişen bir havzadır. Topraklarının yaklaşık %60’ı çok sayıda bal ve polenkaynağı bitki çeşidinin doğal olarak yetiştiği mera arazisi olup, arılarınyararlanabileceği bitkilerin yetişmekte olduğu arazi miktarı toplam arazivarlığının %80’ini oluşturmaktadır. Toprak yapısı organik maddebakımından zengin çernezyom içeren kahverengi ve kestane renktedir.İklim ve coğrafi yapısı nedeniyle ildeki en önemli tarımsal faaliyet, merahayvancılığının ardından arıcılık faaliyetidir. Ardahan’da kültür bitkileritarımı, iklim ve yetiştiricilikle ilgili olumsuz koşullardan dolayı yok denecekkadar azdır. Bu nedenle ilde, herhangi bir kimyasal kalıntı olmayan, sulamayapılmayan, çiçeklerin sadece doğal ortamında yetiştiği büyük ölçekliaraziler bulunmaktadır.Doğal Bitki Örtüsü (Flora)Ardahan’da yaklaşık 1.150 kadar bitki türü bulunmaktadır. Kafkas arılarınınnektar ve polen kaynağı olarak yararlanabileceği çiçekli bitkilerin sayısalçokluğunun yanında, bu bitkilerin birim alandaki yoğunlukları Ardahan çiçekbalının karakteristik özelliklerini oluşturmaktadır. Ardahan’da nektar vepolen kaynağı bitkilerin başlıcaları; Apiaceae, Asteraceae, Betulaceae,Boraginaceae, Brassicaceae, Campanulaceae, Caprifoliaceae,Caryophyllaceae, Cistaceae, Chenopodiaceae, Cyperaceae, Dipsacaceae,Ericaceae, Euphorbiaceae, Fabaceae, Fagaceae, Geraniaceae,Lamiaceae, Liliaceae, Onagraceae, Pinaceae, Poaceae, Polygonaceae,Rhamnaceae, Ranunculaceae, Rosaceae, Salicaceae ve Solanaceae’dir.Üretilen ballarda yoğun olarak, Boraginaceae ve Fabaceae familyalarına aitpolenlere rastlanmaktadır. 2

Ardahan çiçek balı Şeffaf, parlak bir görüntüye sahip, mevsimin kurak veya yağışlı olmasının ya da kırağı Rengi atma durumunun doğal bitki örtüsü üzerindeki etkilerine bağlı olarak, açık amber Tadı tonundan koyu amber tonuna değişmekte, Kokusu arının bal özü aldığı çiçeğin rengine bağlı Kıvamı olarak genellikle sarımtırak bazen de haki renkte olabilmektedir. Bölgede yetişen ballı bitkilerin aromasından kaynaklanan hoş bir tada sahip olup boğazda hafif yanma hissi bırakır. Bölgede yetişen ballı bitkilerin aromasından kaynaklanan bal özü kokusuna sahiptir. Akışkan kıvamlıdır. Süzülen ballar, oda sıcaklığında yaklaşık iki ay sonra, oda sıcaklığının altına düşen depolama koşullarında ise daha erken, krema şeklinde homojen yapıda kristalize olmaktadır. 3

Arı ırkıArdahan çiçek balının karakteristik özelliğini ortaya çıkaran en önemlifaktörlerden birisi arı ırkının “Kafkas arısı” (Apis mellifera caucasica)olmasıdır. Kafkas arısı ırkı en uzun dile (6,7–7,2 mm) sahip bal arısıdır.Bu özelliği ile Ardahan’ın geneline hâkim olan derin tüplü çiçeklerin nektarkaynaklarını en iyi şekilde değerlendirmekte ve Ardahan’da yaygın, derintüplü bir bitki olan üçgül çiçeğinden çok iyi yararlanmaktadır. Düşüksıcaklıkta ve elverişsiz iklim koşullarında çalışabilir. Düzensiz-köprü petekyapma eğilimi vardır. Petek gözlerini sırlarken bal ve sır arasında havaboşluğu bırakmadığı için petekli balı, koyu ve nemli bir görünüme sahiptir.Kafkas arısı ırkının özellikleri Tarım ve Ormancılık Bakanlığının 2004/39sayılı “Yerli Hayvan Irk ve Hatlarının Tescili Hakkında Tebliğ” ilebelirlenmiştir. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı genelgeleridoğrultusunda, Kafkas arısının ırk özelliklerinin korunması için Ardahan ili“izole bölge” olarak, Artvin ili hariç diğer illerden gelecek arı girişinekapatılmıştır. Genelgenin uygulanmasında Kafkas Arısı Üretim, Eğitim veGen Merkezi Müdürlüğü ile Gıda Tarım ve Hayvancılık İl Müdürlüğü birlikteçalışmaktadır. Kafkas arısı ırkının soğuk iklim koşullarında kışlama yeteneğizayıftır. 4

Ardahan çiçek balının kimyasal ve polen özellikleriNem En fazla %20Sakaroz (en fazla)Fruktoz+Glukoz (en az) 5g/100gFruktoz /GlukozSuda çözünmeyen madde (en fazla) 100 g’da 60 gSerbest asitlik (en fazla)Elektrik iletkenliği 0,9 - 1,4Diastaz sayısı (en az)HMF (en fazla) 0,1 g/100 gBalda protein ve ham bal delta Cl3değerleri arasındaki fark 50 meq/kgBalda protein ve ham bal delta Cl3değerlerinden hesaplanan C4 şekerleri En fazla 0,8 mS/cmoranı (en fazla)Prolin miktarı (en az) 8Naftalin miktarı (en fazla) 40 mg/kgPolen -1,0 veya daha pozitif %7 300 mg/kg 10 ppb Boraginaceae familyasından “Echium vulgare, Myosostis alpestris”, Fabaceae familyasından “Trifolium campestre, Trifolium pratense, Trifolium repens, Onobrychis spp.” taksonlarına ait polenler dominant oranlarda (%45 ve üzeri) bulunmaktadır. 5

Üretim metoduArdahan ilinde arıcılık faaliyeti sabit arıcılık şeklinde, tabi oğul almaksuretiyle koloni sayısını arttırmak, kolonilerin yaşlı ve verimsiz ana arılarınıdeğiştirmek ve ağırlıklı olarak bal üretimi şeklinde yürütülmektedir.Arıcılar, arıcılık faaliyetlerini tercihen, ilde mevcut olan Ardahan Kafkas ArısıÜretim, Eğitim ve Gen Merkezi Müdürlüğünden temin ettikleri sarıçamtahtalardan imal edilen langstroth tipi standart kovan kullanarakgerçekleştirmektedir.Ardahan çiçek balı üreticileri, faaliyetlerini ikamet ettikleri köy ya da yöredeTarım ve Orman Bakanlığı genelgeleri doğrultusunda Ardahan Valiliğiningösterdiği yerlerde sabit olarak yapmaktadırlar.Kapalı kışlaklarda konaklatılacak koloniler, Ekim-Kasım aylarında arılarınçalışmadığı ve kovanda bulunduğu soğuk hava şartlarında, günün akşamsaatlerinde içeri alınmaktadır. Ardahan çiçek balı üreticilerinden arıkolonilerini Artvin’de, açık alanda kışlatacak olanlar da aynı dönemdekolonilerini Artvin Valiliğinin gösterdiği kışlatma alanına nakleder. 6

Uzun kış şartları dikkate alındığında kolonilerin kışa hazırlanması için güzdönemi beslemesi büyük önem arz etmektedir. Bal hasadından sonra,kovanda azalan balın yarattığı stresi gidermek ve ana arının yumurtaatmasını teşvik amacıyla koyu şurupla azar azar besleme yapılmalıdır. Bubeslemeye her gün bir defa olmak üzere on beş gün boyunca devamedilmelidir. Havaların soğumaya başlamasıyla kovandaki polen stokununazaldığı güz döneminde polen ve polen ikame yemler (arı keki) ile katıbesleme yapılmalıdır. Katı beslemeye, kovanların kışlama yerine alınacağızamana kadar devam edilebilir. Güz dönemi beslemesinde amaçlanan,yaşlanmış ve yıpranmış işçi arıların ölümü ile azalan kovan nüfusununilkbahar dönemine güçlü bir şekilde girmesini sağlamaktır.Arıların kışlama döneminde oluşturduğu kış salkımının bozulmaması içinani ısı değişiklikleri yaşanmamalı, ortamda kış salkımını bozacak yoğunses, yoğun ışık veya aşırı nem olmamalıdır. Bu şartların sağlandığı kapalıkışlaklarda kovanlar, yerden bir metre yükseklikte profil sergiler üzerinde,zayıf koloniler ortada olacak şekilde 3-4 sıra halinde ve kovanların önkısımları 10-15 cm yukarı kaldırılmış şekilde istiflenmelidir.Kovan uçuş deliklerinde oluşan labirent şeklindeki propolisler temizlenip,uçuş deliğine ızgara çakılmalı, kovanlarda hava sirkülasyonunu sağlayacakşekilde, temiz pamuklu bezler ile koloniler örtülmelidir. Kovan kapaklarınınhavalandırma delikleri açık tutulmalı; mekânın havalandırması ise tazehavanın girişine ve solunan havanın tahliyesine izin verecek şekildeolmalıdır. Kışı kapalı mekânlarda geçiren kovanlar; hava sıcaklıklarına bağlı olarak Mart sonu Nisan ayı başında kışlaklardan çıkartılarak arılıklara yerleştirilir. Artvin’de kışlayan kolonilerin nakli ise Nisan ayında yapılmaktadır. 7

Kafkas arısı ırkının yağmalama özelliği dikkate alınarak kovanlar arasındakimesafeler en az 3-4 metre, kolonilerin yoğunluğuna göre arılıklar arasındakimesafeler ile köy hayvanlarının geçiş yolları, köy içi, okul, cami, köy içmesuyu, ana yollar gibi yerlere olan uzaklıkları en az 500 metre, pis sukaynakları ile atık ve çöp alanlarına uzaklıkları ise en az 3 km olacak şekildekonaklama yerleri belirlenir. Her arılıkta arıların su ihtiyacını giderebileceğibir suluk bulundurulmalıdır.Kafkas arısı, ırk özellikleri nedeniyle erken ilkbaharda oldukça yavaş gelişir.Büyük bal akış dönemine yani Temmuz ayına, en güçlü, 21. gününütamamlamış, nektar, polen, propolis ve su toplama kabiliyetine erişmiştarlacı arı popülasyonu ile girip maksimum bal stokunu sağlayacak şekildehaziran ayı başında hızla gelişir. Bal hasadından sonra yeniden yavruüretimini azaltarak bal stokunu uzun kış aylarında ekonomik olarakdeğerlendirir. Arıların kışlaklardan çıkartıldığı Mart-Nisan aylarındayapılacak ilkbahar beslemesine kek ve polen gibi katı yemler ile başlanmalı,ısı durumuna ve kovana gelen polen miktarındaki artış oranına göre öncekoyu (2 birim kristalize şeker /1 birim su) sonra da normal (1 birim kristalizeşeker /1 birim su) şurupla beslemeye bal akış dönemine kadar devamedilmelidir. 8

Ardahan çiçek balı hasadına petek gözlerin sırlandığı Temmuz ayınınortasından itibaren başlanmakta ve Ağustos ayında da bal hasadıtamamlanmaktadır. Hasada, balın olgunlaşma göstergesi olan, petektekibalın tamamı veya en az 2/3’ü sırlanan peteklerden başlanmaktadır.Ardahan çiçek balının nemi (su oranı) %20’nin altında olmalıdır. Henüzolgunlaşmamış, erken dönemde süzülen ballarda su oranı yüksekolacağından bal daha erken kristalize olur aynı zamanda fermantasyonauğrar.Bal akışının başladığı Temmuz ayı başlarında, gelişen kolonilere, balınüretileceği ballıklar (üstlükler) ve ballıklara da steril petek konulmalıdır.Kuluçkalıktaki ballar hasat edilmez ve kış koşulları dikkate alınarak arılarabırakılır.Bal hasadına akşamüstü başlanır. Kovanlardan alınan petekler temiz birboş kovana yerleştirilip, üzerleri temiz beyaz bir bez ile örtülerek süzmeodaları veya çadırlarına taşınır. Beyaz petekli ve tam sırlı düzgün petekler,petekli bal olarak, diğer petekler ise süzme makinesinde (santrifüj)süzülerek krom çelik tanklara doldurulur ve hijyenik bir ortamdadinlendirilmeye bırakılır. Dinlendirmede amaç; polen taneciklerininçöktürülmesi ve hava kabarcıklarının giderilmesidir. Dinlendirilerek berrak,temiz ve parlak bir görünüm alan ballar cam kavanoz veya laklı tenekeleredoldurulur. 9

Öncesi sonrası“Ardahan Ulusal Kültür ve Bal Festivali” geleneksel olarak her yıldüzenlenmektedir. Ardahan bal festivali her sene Ardahan’da yapılmaktadırgeleneksel hale gelen ve Ardahan’ın tanıtımına büyük ölçüde katkısağlayan bu festivale, coğrafi işaret tescilinden sonra Belediye, Valilik,Ticaret Odası ve diğer STK’lar bu etkinliğe katkı vermişlerdir. Coğrafiişaretin nasıl kullanılacağı ve faydaları konusunda bal üreticilerine eğitimlerverilmektedir. Ardahan’da 725 kişi arıcılıkla uğraşmaktadır.Ardahan İli Arı Yetiştiricileri Birliğinden temin edilmiş veriler Tablo 3’te verilmektedir.Tablo 3. Ardahan Çiçek Balının yıllara göre üretim miktarı verileri *Yıllar Kovan miktarı Üretim miktarı (bin adet) (ton) 2011 34 144 2012 35 245 2013 37 259 2014 38 304 2015 39 468 2016 41 492 2017 48 500 2018 60 550 10

Sabancı Holding ve Carrefour iştiraki CarrefourSA, arıcılık ve balüreticiliğinde verdiği eğitimlerle kovan verimliliğini artırarak yerel üretimedestek vermek ve arıcılık mesleğini gelecek nesillere taşımak amacıyla2018 yılı başında “Arı Varsa Hayat Var Projesi’ni başlattı.Proje Adana, Ardahan ve Kars’ta başlatılmış olup projede Ardahan’ınseçilmesinin en önemli etkeni Ardahan Çiçek Balının coğrafi işaret tescilinesahip olmasıdır.Projenin amacı bölgeyi hareketlendirerek kalkınmasına katkı sağlamak,biyoçeşitliliği koruyarak işlenmeyen tarım alanlarının değerlendirilmesinisağlamak, yeni istihdam imkânları oluşturmak ve bölgeye olan talebiartırmaktır. Proje çerçevesinde kadın arıcıların sayısı artırılarak istihdamakatkı sağlanırken ürün güvenliği ve izlenebilirliği sağlanmış doğru ve kaliteliballar, tüketicilerle buluşması da hedeflenmiştir.Proje kapsamında 40’ı kadın olmak üzere 200 arıcıya toplam 20 gün teorikve pratik eğitim verilmiştir.Ayrıca proje kapsamında Coğrafi işaret tescilli ballar tek bir merkezdetoplanıp gerekli analizler yapıldıktan sonra tek merkezde ambalajlanıpamblem ile birlikte 1 kg’lık ambalajlarda pazara sunulacaktır. 11

Türk Patent ve Marka Kurumu Hipodrom Cad. No:115 06330 Yenimahalle/Anlara Tel: (0312)303 10 00 Faks: (0312) 303 11 73 www. turkpatent.gov.trwww.facebook.com/cografiisaret 12