01_บทที่_๑_โรงเรียนวิถีพุทธ-7.5x9in

บทท่ี ๑ โรงเรียนวถิ ีพุทธ วัตถุประสงค,การเรียน เมอ่ื ศกึ ษาเน้อื หาในบทนี้แล5ว ผ5ศู กึ ษาสามารถ ๑. บอกความหมาย ความเปนA มา และความสำคญั ของโรงเรยี นวถิ พี ุทธได5 ๒. อธิบายหลักการ รูปแบบ และลักษณะของโรงเรียนวิถพี ุทธ ๓. อธิบายวิธีการดำเนนิ งานของโรงเรยี นวถิ ีพุทธได5 ๔. บอกประโยชนTของโรงเรยี นวถิ พี ทุ ธได5 ๕. บูรณาการความรจ5ู ากงานวิจยั เกย่ี วกบั โรงเรยี นวิถพี ุทธได5 เน้อื หาในบท ความหมาย ความเปAนมา ความสำคัญ หลักการ รูปแบบ ลักษณะการ ดำเนินงานและประโยชนT ของโรงเรียนวิถีพุทธ พร5อมทั้งตัวอยXางงานวิจัย เก่ยี วกบั โรงเรียนวถิ ีพุทธ

กรอบแนวคิดการศึกษาประจำบท บทท่ี ๑ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑.๑ ความหมายของโรงเรียนวถิ ีพุทธ ๑.๒ ความเปน: มาของโรงเรียนวถิ ีพทุ ธ ๑.๓ ความสำคญั ของโรงเรยี นวถิ พี ุทธ ๑.๔ หลักการของโรงเรียนวิถพี ุทธ ๑.๕ รูปแบบและลักษณะของโรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑.๖ การดำเนินงานโรงเรียนวถิ ีพทุ ธ ๑.๗ ประโยชนขN องโรงเรยี นวิถพี ทุ ธ ๑.๘ งานวิจัยเก่ยี วกบั โรงเรียนวิถพี ุทธ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒

พระราชบัญญัติการศึกษาแหXงชาติพุทธศักราช ๒๕๔๒ และแก5ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ ๓) พ.ศ. ๒๕๕๓ มาตรา ๖ ได5กำหนดจุดมุXงหมายของการศึกษาไว5วXา การจัดการศึกษาต5องเปAนไปเพื่อพัฒนาคนใน ชาติให5เปAนผู5มีความรู5คูXคุณธรรม มาตรา ๒๔ บัญญัติให5สถานศึกษาและหนXวยงานที่เกี่ยวข5องจัดการเรียน การสอนโดยผสมผสานสาระความรู5ด5านตXาง ๆ อยXางมีสัดสXวนท่ีสมดุลกัน รวมทั้งการปลูกฝ`งคุณธรรม คXานิยมที่ดีงาม และคุณลักษณะที่พึงประสงคTไว5ในทุกวิชา จึงทำให5เกิดโครงการโรงเรียนวิถีพุทธขึ้น ในบท นี้จะนำเสนอเกี่ยวกับ ความหมาย ความเปAนมา ความสำคัญ หลักการ รูปแบบ การดำเนินงานลักษณะ ประโยชนT และงานวจิ ัยเกยี่ วกบั โรงเรยี นวิถีพทุ ธ มรี ายละเอยี ดดังตXอไปนี้ ๑.๑ ความหมายของโรงเรียนวถิ ีพทุ ธ โรงเรียนวิถีพุทธเปAนหนึ่งในโรงเรียนรูปแบบใหมXที่จะชXวยผลักดันให5เด็กและเยาวชนไทยสามารถ พัฒนาตามศักยภาพเปAนคนดี คนเกXงของสังคม สามารถดำรงชีวิตได5อยXางมีความสุข มีนักวิชาการและ หนวX ยงานทเ่ี กีย่ วข5องไดใ5 หค5 วามหมายไว5 ดงั นี้ พระพรหมคุณาภรณ, (ป.อ.ปยุตฺโต, ๒๕๔๗: ๑๔) ให5ความหมายวXา โรงเรียนวิถีพุทธคือโรงเรียนที่ ฝgกอบรมผู5เรียนให5มีวิถีชีวิตแบบชาวพุทธทั้งในและนอกสถานที่ฝgกอบรมผู5เรียนให5กิน อยูX ดู ฟ`ง เปAน คำวXา เปAน ในกรณีนี้หมายถงึ กิน อยXู ดู และฟง` ตามหลกั ไตรสิกขาคอื ใหเ5 กดิ ความประพฤตทิ ด่ี งี าม (ศีล) เกดิ ความ มั่นคงในอารมณT (สมาธิ) เกิดความรอบรู5เทXาทัน (ป`ญญา) ประยุกตTหลักพุทธธรรมให5ใช5ในชีวิตประจำวันได5 และสามารถบูรณาการหลักธรรมให5เข5ากับรายวิชาอื่น ๆ คือสอดแทรกวิถีแหXงความเปAนพุทธลงในทุก โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๓

รายวิชา ที่ทำการเรียนการสอน เปAนโรงเรียนที่เน5นหลักในการดำเนินชีวิตให5มีความสุข มีวิถีแหXงการ ดำเนินชีวติ ท่ีชัดเจนนัน่ คอื หลักของมรรคมอี งคT ๘ ประการ กระทรวงศึกษาธิการ ให5ความหมายวXา โรงเรียนวิถีพุทธ คือโรงเรียนระบบปกติทั่วไปที่นำ หลักธรรมพระพุทธศาสนามาใช5 หรือประยุกตTใช5ในการบริหาร และการพัฒนาผู5เรียนโดยรวมของ สถานศึกษา เน5นกรอบการพัฒนาตามหลักไตรสิกขาอยXางบูรณาการ ผู5เรียนได5เรียนรู5ได5พัฒนาการกิน อยXู ดู ฟ`ง ให5เปAนโดยผXานกระบวนการทางวัฒนธรรมแสวงป`ญญาและมีวัฒนธรรมเมตตา เปAนฐานการดำเนิน ชวี ติ (สำนักงานคณะกรรมการการศกึ ษาข้นั พืน้ ฐาน, ๒๕๔๗: ๓) มหาเถรสมาคม ให5ความหมายโรงเรียนวิถีพุทธวXา คือโรงเรียนระบบปกติทั่วไปที่นำหลักธรรม พระพุทธศาสนามาใช5 หรือประยุกตTใช5ในการบริหารและการพัฒนาผู5เรียนโดยรวมของสถานศึกษา ผู5เรียน ได5เรียนรู5และพัฒนาชีวิตโดยผXานกระบวนการทางวัฒนธรรมแสวงหาป`ญญาและมีเมตตาเปAนฐานการ ดำเนินชีวิต มุXงเน5นให5ผู5ศึกษาเข5าใจชีวิตแท5จริงสามารถดำเนินชีวิตได5อยXางถูกต5องเหมาะสม โดยอาศัย ระบบการศึกษาตามหลักพุทธธรรม ๓ ประการ คือไตรสิกขา ได5แกX ศีล สมาธิ ป`ญญา มาใช5ในการ ฝgกอบรมให5ครอบคลุมการดำเนินชีวิตทุกด5านสูXการพัฒนาที่สมบูรณTด5วยภาวนา ๔ คือ พัฒนาการทางกาย สังคม จิตใจ และป`ญญา กระบวนการจัดการศึกษาในโรงเรียนวิถีพุทธต5องบูรณาการไตรสิกขาเข5ากับกลXุม สาระและกิจกรรมตXาง ๆ ฝgกอบรมผู5เรียนให5มีวิถีชีวิตแบบชาวพุทธทั้งในและนอกสถานศึกษา (มหาวิทยาลัยมหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั , ๒๕๔๗: ๓๑-๓๓) พระเทพโสภณ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต, ๒๕๔๖: ๓๕-๓๖) ให5ความหมายวXา โรงเรียนวิถีพุทธไว5วXา วิถี พุทธคือ โรงเรียนที่จัดการศึกษาตามหลักไตรสิกขา เพื่อพัฒนาผู5เรียนเปAนมนุษยTที่สมบูรณTด5วยภาวนา ๔ คือ พัฒนาการทางกาย สังคม จิต และป`ญญา บรรเจอดพร รัตนพันธ, (๒๕๔๗ : ๑) ให5ความหมายวXา โรงเรียนวิถีพุทธเปAนนวัตกรรมการจัด การศึกษาอีกนวัตกรรมหนึ่งที่มุXงหวังพัฒนาคนให5เปAนมนุษยTที่สมบูรณT โดยการให5หลักธรรมทาง พระพุทธศาสนา เน5นการพัฒนาอยXางเปAนองคTรวมตามหลักศีล สมาธิ ป`ญญา ซึ่งมีจุดเริ่มต5นที่ การกิน อยูX ดู ฟ`งเปAน ตXอเนื่องอยXางบูรณาการ ไปถึงการพัฒนาตนเองกับสิ่งแวดล5อมทางกายภาพ วัตถุ เพื่อนมนุษยT โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๔

และสรรพสัตวT การพัฒนาจิตใจ ให5มีสมาธิ สงบ สบาย สดชื่น เบิกบาน มุXงมั่น เข5มแข็ง เพียรพยายาม รวมท้ังมปี ญ` ญา ร5ูเข5าใจเหตผุ ลตามความเปAนจริง สำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (๒๕๔๗: ๔) ให5ความหมายวXา โรงเรียนวิถีพุทธ คือโรงเรียนที่จัดการศึกษาตามหลักคำสอนของพระพุทธเจ5า โดยดำเนินตามมรรค ซึ่งเปAนวิถีแหXงการ ดำเนินชีวติ ในพระพุทธศาสนา สรุปว&า โรงเรียนวิถีพุทธ คือโรงเรียนที่จัดการเรียนการสอนปกติที่ได=นำหลักพุทธธรรม มาบูรณาการกับบริหาร การเรียนการสอน การจัดกิจกรรมตEาง ๆ ของโรงเรียนตามหลักศีล สมาธิ ปIญญา (ไตรสิกขา) เพื่อให=เกิดการพัฒนาบุคลากรและนักเรียนทั้งด=านรEางกาย สังคม เพื่อน จิตใจ และปIญญา (ภาวนา ๔) โดยบูรณาการกับวิถีชีวิตจริงเริ่มต=นที่การกิน อยูE ดู ฟIง เปVน มีวัฒนธรรมแหEงปIญญา เมตตา และสติ (วุฒิธรรม ๔) อยEางตEอเนื่อง จนสามารถดำรงตน การอยูรE Eวมกบั ผู=อนื่ และการปฏบิ ัตหิ น=าท่ีการงานตEาง ๆ ได=อยาE งมีคณุ ภาพและมคี ณุ ธรรม โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๕

๑.๒ ความเปน: มาของโรงเรยี นวิถีพทุ ธ วันที่ ๑๙ กรกฎาคม ๒๕๔๔ มหาเถรสมาคมได5มีมติมอบหมายให5พระธรรมวรเมธี เลขานุการแมX กองธรรมสนามหลวง และพระเทพโสภณ อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เปAนผู5แทน ไปพิจารณาสาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนาในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐานของกระทรวงศึกษาธิการโดย วชิ าการ ทกี่ ระทรวงศึกษาธกิ ารจะประกาศใชห5 ลกั สตู รการศกึ ษาขัน้ พืน้ ฐานในวนั ที่ ๒ พฤศจิกายน ๒๕๔๔ มเี รอื่ งเกี่ยวกับมาตรฐานวชิ าพระพุทธศาสนาปรากฏอยูX ดงั นี้ มาตรฐาน ส.๑.๑ เข5าใจในประวัติ ความสำคัญ หลักธรรมของพระพุทธศาสนาหรือศาสนาที่ตน นบั ถือ และสามารถนำหลักธรรมของศาสนามาเปนA หลักในการอยรXู Xวมกัน มาตรฐาน ส.๑.๒ ยึดมั่นในศีลธรรม การกระทำความดี มีคXานิยมที่ดีงามและศรัทธาใน พระพุทธศาสนาหรือศาสนาทตี่ นนับถอื มาตรฐาน ส.๑.๓ ประพฤติปฏิบัติตามหลักธรรมและศาสนพิธีของพระพุทธศาสนาหรือศาสนาท่ี ตนนับถือ คXานิยมที่ดีงามและสามารถนำไปประยุกตTใช5ในการพัฒนาตน บำเพ็ญประโยชนTตXอสังคม สิ่งแวดลอ5 มเพอ่ื การอยXรู วX มกันได5อยาX งมีสนั ตสิ ุข เพื่อให5โรงเรียนทั่วประเทศมีสาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนาเปAนแบบเดียวกัน โดยไมXมีการ บิดเบือนหลักธรรมคำสอน พระเทพโสภณ อธิการบดีมหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย จึงเสนอ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๖

แตXงตั้งคณะกรรมการจัดทำรายละเอียดสาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนาในหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน สำหรับโรงเรียนทั่วประเทศ กระทรวงศึกษาธิการจึงมีคำสั่งแตXงตั้งคณะกรรมการดังกลXาว โดยมีพระเทพ โสภณเปนA ประธาน มกี รรมการ ๖๓ รูป/คน เมอ่ื วนั ที่ ๒๓ มกราคม ๒๕๔๕ คณะกรรมการชุดน้ีได5จัดทำหนังสือ “การจัดสาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนา กลุXมสาระการ เรียนรู5สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม ตามหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๔๔” เสร็จ ทันเสนอตXอที่ประชุมเรื่อง “หลักสูตรใหมXเด็กไทยพัฒนา: หัวใจของการปฏิรูปการศึกษา” ซึ่งมี พ.ต.ท. ดร. ทักษิณ ชินวัตร นายกรัฐมนตรีเปAนประธาน ณ สถาบันราชภัฏสวนดุสิต เมื่อ ๒๕ ธันวาคม ๒๕๔๕ พระเทพโสภณในฐานะประธานกรรมการเปAนผู5รายงาน นายกรัฐมนตรีได5เปuดโอกาสให5ที่ประชุมพิจารณา สรุปได5 ๓ ประการดงั น้ี (กระทรวงศกึ ษาธิการ, แนวทางการดำเนินงานโรงเรยี นวถิ พี ุทธ, ๒๕๔๖: ปฐมบท) ๑. นายกรัฐมนตรีให5ความเห็นชอบตXอรายละเอียดสาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนา และชื่นชมผัง มโนทัศนTของสาระการเรียนร5ูนี้ พร5อมเสนอแนะให5สาระการเรียนรู5อื่นทำผังมโนทัศนTเชXนเดียวกับสาระการ เรียนรพ5ู ระพทุ ธศาสนา ๒. นายกรัฐมนตรีเห็นชอบให5สาระการเรียนรู5พระพุทธศาสนามี ๑ หนXวยกิต ในระดับมัธยมศึกษา คำวาX ๑ หนXวยกติ มคี XาเทXากบั ๒ ช่ัวโมงตXอสัปดาหT ๓. ใหม5 ีโรงเรยี นวถิ พี ุทธนำรอX งจงั หวัดละ ๒ โรงเรยี น ในปv ๒๕๔๖ นายกรัฐมนตรีได5ถามความเห็นของที่ประชุมวXาเปAนอยXางไร ผู5เข5าประชุมได5อภิปรายสนับสนุน สาระการเรียนรู5ตามที่นำเสนอ ด5านนายชัยอนันตT สมุทรวณิช ผู5บังคับการวชิราวุธวิทยาลัยเสนอแนะวXา การสอนวิชาพระพุทธศาสนาให5ได5ผลจะต5องนำไปบูรณาการเข5ากับชีวิตจริงเพื่ออบรมคุณธรรมจริยธรรม ให5กับเด็ก ที่สำคัญคือต5องนิมนตTพระสงฆTมาชXวยสอนในโรงเรียน เหมือนกับโรงเรียนที่จัดโดยบางศาสนาก็ ไมXสอนเฉพาะเรื่องวิชาการ แตXเน5นเรื่องกิริยามารยาทและอบรมคุณธรรมจริยธรรมด5วย โรงเรียนเหลXาน้ัน ประสบความสำเร็จในการอบรมคุณธรรมจริยธรรม เพราะมีบาทหลวงและแมXชีทั้งหลายมาเปAนแบบอยXาง อบรมดูแลเด็กอยXางใกล5ชิด ดังนั้นจึงควรมีโรงเรียนที่สอนเน5นเรื่องคุณธรรมจริยธรรมตามหลัก พระพุทธศาสนา โดยนิมนตTพระสงฆTมาสอนในโรงเรียนเพื่อให5เปAนแบบอยXางทางศีลธรรมแกXเด็กและ เยาวชนดว5 ยการ สอนใหร5 ู5 ทำให5ดู อยXใู หเ5 หน็ (นชิ ุลฎา โอภาสสรุ ยิ ะ, ๒๕๕๗ : ๒๒) โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๗

พระราชบัญญัติการศึกษาแหXงชาติ พุทธศักราช ๒๕๔๒ กำหนดให5มีคุณสมบัติของการเปAนคนที่ดี เกXง มีความสุขอยXางแท5จริง อันเปAนเปxาหมายแท5ของพุทธธรรมอยูXแล5ว และจากพื้นฐานเดิมของสังคมไทย ที่มีรากฐานมาจากพระพุทธศาสนา กระทรวงศึกษาธิการจึงมีแนวคิดที่จะนำเอาหลักพระพุทธศาสนามา เปAนแกนในการพัฒนาเด็กไทย เรียกโรงเรียนที่สอนเน5นพระพุทธศาสนานี้วXา “โรงเรียนวิถีพุทธ” โรงเรียน วิถีพุทธจะเปAนตัวอยXางที่จะขยายผลสูXการพัฒนาในโรงเรียนอื่น ๆ ในวงกว5างตXอไป โรงเรียนวิถีพุทธจึงเปAน หนึ่งในรูปแบบใหมXที่จะชXวยผลักดันให5เด็กและเยาวชนสามารถพัฒนาตามศักยภาพ เปAนคนดี คนเกXง และ สามารถดำรงชีวิตได5อยXางมีความสุข มีการตั้งผู5ทรงคุณวุฒิจัดทำเอกสาร “แนวทางการดำเนินงานโรงเรียน วิถีพุทธ” และเปuดรับสมัครโรงเรียนนำรXองเข5ารXวมโครงการโรงเรียนวิถีพุทธรุXนที่ ๑ ปv ๒๕๔๖ จำนวน ๘๙ โรงเรียน จากสถานศึกษาทุกสังกัด ตXอมามีสถานศึกษาสมัครใจเข5ารXวมโครงการมากขึ้น จนถึงเดือน ตุลาคม พ.ศ. 2557 มีจำนวน 20,649 โรงเรียน และมีกระบวนการพัฒนาที่มีประสิทธิภาพมากขึ้นเรื่อย ๆ (มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๗: ๒๖-๒๙) ป`จจุบันได5มีการพัฒนาให5เปAนโรงเรียน คุณธรรมชัน้ นำและโรงเรยี นวถิ พี ุทธพระราชทานตามลำดับ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๘

๑.๓ ความสำคญั ของโรงเรยี นวถิ ีพทุ ธ ปัญญา สมาธิ สปั ปรุ ิสงั เสวะ ศีล ธมั มา สทั ธมั มสั ว ผู้บริหาร/ครู/เรียน/ชุมชน นธุ มั ม นะ ปฎิบตั ิ โยนิโสมนสกิ าร นกั วิชาการและหนXวยงานทเ่ี กยี่ วขอ5 ง ไดใ5 ห5ความสำคญั ของโรงเรียนวิถีพุทธ ดังนี้ กระทรวงศึกษาธิการ (๒๕๔๖: ๘-๙) กลXาวถึงโรงเรียนวิถีพุทธวXา เปAนการจัดโรงเรียนในระบบ ปกติ แตXได5นำเอาหลักสูตรพุทธธรรมมาบูรณาการกับหลักสูตรสถานศึกษา เพื่อดำเนินชีวิตของผู5เรียนและ คณะครูตามหลักพุทธธรรมจนหลักพุทธธรรมเปAนวิถีชีวิตของผู5เรียนและคณะครู ทั้งยังมีการจัด สภาพแวดล5อมในการเรียนการสอนโดยยึดมั่นในศีล สมาธิและป`ญญา อันเปAนระบบไตรสิกขา ผู5เรียนจะมี ศีลหรือวินัยในการดำเนินชีวิตที่ดีงาม มีการพัฒนาจิตใจให5มีคุณภาพและมีสมรรถภาพ มีจิตที่มั่นคงและมี ความสงบจากกิเลสและตัณหา มีการใช5ป`ญญาที่เปAนความรู5ถูกต5องในการคิดแก5ป`ญหาที่แผนงาน มีครูและ ผ5บู ริหารเปนA กลั ยาณมิตรปรารถนาดีตXอผู5เรียน พระเทพโสภณ (ประยูร ธมฺมจิตฺโต, ๒๕๔๗: ๒๑) ได5กลXาวถึงความสำคัญของโรงเรียนวิถีพุทธวXา สอดคล5องกับพระราชบัญญัติการศึกษาแหXงชาติ พุทธศักราช ๒๕๔๒ และแก5ไขเพิ่มเติม (ฉบับที่ ๒) พ.ศ. ๒๕๔๕ มาตรา ๘ ซึ่งกลXาววXา หลักในการจัดการศึกษา ๑. เปAนการศึกษาตลอดชีวิตสำหรับประชาชน และ ๒. ให5สงั คมมีสวX นรXวมในการจัดการศกึ ษา โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๙

มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย (๒๕๔๗: ๔-๕) กลXาวถงึ การดำเนินงานของโรงเรียนวถิ ี พุทธวXา การปฏิรูปการศึกษาเริ่มต5นมาไมXน5อยกวXา ๕ ปv โดยเฉพาะการปฏิรูปการเรียนรู5 ซึ่งเปAนการปรับวิธี คิด ปรับวิธีการสอน เปAนการจัดการเรียนที่เน5นผู5เรียนเปAนสำคัญการเรียนรู5อยXางรอบด5าน สมดุลบูรณาการ ที่กลมกลืนกับวิถีชีวิต เมื่อพิจารณาดูหลักการของโรงเรียนวิถีพุทธที่วXาการพัฒนาการกิน อยูX ดู ฟ`งตาม หลักไตรสิกขา อันประกอบด5วย ศีล สมาธิ และป`ญญา จึงสร5างความมั่นใจได5วXาโรงเรียนวิถีพุทธเปAนการ เริ่มต5นการปฏิรูปการศึกษาที่แท5 ดังสมเด็จพุฒาจารยT (เกี่ยว อุปเสโน) ได5กลXาวไว5วXา การปฏิรูปการศึกษา สอดคล5องกับรากฐานของสังคมไทยอยXางไมXมีครั้งใดที่จะตรงเหมือนครั้งนี้ โดยยึดหลักไตรสิกขาเปAนหลัก ของโรงเรียนวิถีพุทธ สำนักงานพัฒนานวัตกรรมการจัดการศึกษา (๒๕๔๘: ๑๒-๑๕) กลXาวถึงความสำคัญของโรงเรียน วิถีพุทธวXา วิถีชีวิตและวัฒนธรรมของชาวไทยได5รับการกลXอมเกลาจากคำสอนของพระพุทธศาสนาตั้งแตX ยุคแรกของประวัติศาสตรTชาติไทย กลXาวได5วXา วิถีพุทธคือ วิถีวัฒนธรรมของชาวไทยสXวนใหญXจนมีความ เปAนเอกลักษณTที่ทั่วโลกตระหนัก และให5การยอมรับพุทธธรรมหรือพุทธศาสตรT เปAนองคTความรู5ที่มุXงเน5นให5 ผู5ศึกษาเข5าใจธรรมชาติของโลกและชีวิตที่แท5จริง ฝgกให5ผู5ศึกษาสามารถดำเนินชีวิตได5อยXางถูกต5อง และ เหมาะสมตั้งแตXระดับการดำเนินชีวิตประจำวันของคนทั่วไป จนถึงระดับการดำเนินชีวิตของนักบวชผู5มุXงมี ชีวิตที่บริสุทธิ์และในทุกระดับ ยังผลให5ผู5ศึกษาเองมีความสุขพร5อม ๆ กับชXวยให5คนรอบข5างและสังคมมี ความสุขพร5อมกันไปด5วยอยXางชัดเจน พุทธธรรมมีกรอบการพัฒนาหลักเปAนระบบการศึกษา ๓ ประการ เรียกวXา ไตรสิกขา คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตสิกขา และอธิป`ญญาสิกขา ซึ่งเปAนการฝgกหัดอบรมเพื่อพัฒนา กาย ความประพฤติ จิตใจและป`ญญา ไตรสิกขาเปAนการศึกษาที่ครอบคลุมการดำเนินการชีวิตทุกด5านและ ทุกวัย อีกทั้งมีความงXายยากตั้งแตXเบื้องต5นทั้งเด็กและผู5ใหญX จนถึงเรื่องที่ละเอียดซับซ5อนยากจะหาองคT ความร5อู ่นื ใดมาเทยี บได5 พระธรรมปuฎก (กระทรวงศึกษาธิการ, ๒๕๔๗: ๒๐-๒๕) ได5กลXาวไว5ในยุทธศาสตรTการพัฒนา โรงเรียนวิถีพุทธวXา ป`จจุบันเปAนยุคแหXงการปฏิรูปการศึกษาเพื่อสนองความต5องการของชีวิตและสังคมให5 คนมีคุณภาพ รอดพ5นจากความรุนแรงและสิ่งแวดล5อมแตXเนื่องจากการเบียดเบียนได5แผXขยายทั่วไป เชื่อมโยงถึงกันทั้งหมดจนกลายเปAนระบบ จึงต5องให5การศึกษามาแก5ไขให5ทั้งชีวิต สังคมและสิ่งแวดล5อม โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๐

เปAนระบบแหXงการประสานกลมกลืนและเกื้อกูลตXอกัน แตXการศึกษาที่จัดตามกันอยXางตะวันตกไมXสามารถ แก5ป`ญหาได5 จึงต5องมีการปฏิรูปการศึกษา (ครั้งใหมX) โดยมีโรงเรียนวิถีพุทธที่จัดการศึกษาตามหลักคำสอน ของพระพุทธเจ5า เพื่อให5ทุกคนเปAนพุทธะ คือ วิถีสูXความเปAนพุทธและเปAนการปฏิรูปการศึกษาอยXางบูรณา การไดจ5 ะตอ5 งมลี กั ษณะ ๖ ประการ ดงั นี้ ๑. การยอมรับและจัดดำเนินการให5การพัฒนาคนเปAนแกน และเปAนฐานการพัฒนาทุกอยXางทุก เรื่องและทุกรูปแบบ โดยการมองให5ชัดวXา ธรรมชาติของคนนั้นเปAนสัตวTที่ฝgก ศึกษาพัฒนาได5 และ การศึกษาต5องเปAนการพฒั นาตวั คน ๒. การเน5นความสำคัญของชีวิตชXวงแรกแหXงการเรียนรู5 คือ การเลี้ยงดูในครอบครัวการศึกษา โรงเรียนวิถีพุทธจึงต5องเชื่อมตXอเกื้อกูลและเกื้อหนุนกับการศึกษาที่บ5าน โรงเรียน นอกจากจะให5การศึกษา แกXเดก็ แลว5 จะตอ5 งใหก5 ารศกึ ษาแกพX XอแมดX 5วย ๓. การศึกษาวิถีพุทธเปAนการพัฒนาประชาธิปไตย ด5วยมีการพัฒนาคนให5เปAนธรรมาธิปไตย หมายถึง คนจะต5องมีความรักในธรรม ใฝ‚ปรารถนาความชอบธรรม มีความเปAนธรรม ถือความเปAนจริง ความถกู ต5องดีงามเปAนใหญX เคารพหลักการเปAนสำคัญ ๔. โรงเรียนวิถีพุทธมีหน5าที่ต5องพัฒนาคนให5เข5าไปอยูXในระบบแขXงขันได5อยXางดี ทั้งด5านสXวนตัว และสงั คม ท้งั ในระดบั ชมุ ชนและระดบั ประเทศชาติ ตอ5 งนำโลกสูXสันตสิ ุข ๕. การศึกษาจะต5องพัฒนาบุคคลให5มีการศึกษาที่ดี ซึ่งในด5านหนึ่งก็สามารถรักษาชุมชนหรือ ท5องถิ่นไว5ได5และในขณะเดียวกันอีกด5านหนึ่งก็มีป`ญหาที่จะปรับตัว รับข5อมูลขXาวสารและใช5ความรู5เพ่ือ พฒั นาชมุ ชนหรอื ทอ5 งถิน่ ของตนเองใหอ5 ยXูรวX มกนั ได5อยาX งประสานกลมกลนื และเก้ือกลู กนั กบั สังคมโลก ๖. ให5การศึกษาเปAนเครื่องมือที่จะพัฒนามนุษยTให5ประสานประโยชนTของ ๓ ด5าน ให5ดำรงอยXู ด5วยกันอยXางเชื่อมโยง กลมกลืน เกื้อกูลกันและสมดุลนั่นคือ ประโยชนTของชีวิต สังคมและสิ่งแวดล5อม โรงเรียนวิถีพุทธมีหลักเกณฑTอันชัดเจนที่จะนำไปสูXจุดหมายนี้ กลXาวคือ สิ่งแวดล5อมดียXอมหนุนให5สังคมดี สังคมดียXอมเกื้อกูลให5มนุษยTแตXละคนมีชีวิตดี โดยมีโอกาสที่จะพัฒนาตัวได5ดียิ่งขึ้น มีความสุขอยXาง อิสรภาพ พึ่งพาสิ่งเสพติดหรือบริโภคน5อยลง เบียดเบียนสิ่งแวดล5อมน5อยลง รู5จักหาความสุขจากธรรมชาติ ไดม5 ากขึ้น พรอ5 มกบั เกอื้ กูลสงั คมมากข้ึน โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๑

เต็มใจ ศรีนวล (๒๕๔๗: ๑๔) กลXาววXา โรงเรียนวิถีพุทธเน5นการจัดสภาพทุก ๆ ด5าน เพื่อ สนับสนุนให5ผู5เรียนพัฒนาตามหลักพุทธธรรมอยXางบูรณาการที่สXงเสริมให5เกิดความเจริญงอกงามตาม ลกั ษณะของปญ` ญาวุฒธิ รรม ๔ ปญ) ญาวุฒิธรรม ๔ ประการ คอื ๑. สัปปรุ ิสสงั เสวะ การอยูใE กลค= นดี ใกล=ผม=ู คี รอู าจารย[ มีข=อมลู มสี ่ือท่ดี ี ๒. สทั ธมั มัสสวนะ เอาใจใสศE กึ ษาโดยมหี ลกั สูตรการเรียนการสอนทดี่ ี ๓. โยนิโสมนสกิ าร มีกระบวนการคิดวเิ คราะห[พิจารณาเหตุผลทด่ี แี ละถกู วธิ ี ๔. ธัมมานุธมั มปฏิปIตติ ความสามารถนำความร=ไู ปใช=ในชวี ติ ไดถ= กู ต=องเหมาะสม โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๒

๑.๔ หลักการของโรงเรยี นวิถีพทุ ธ ปญN ญา ปรีชาญาณ ความร-ู เข-าใจเหตผุ ล การเขา- ถงึ ความจรงิ ความเชื่อ ทัศนคติ คCานยิ ม และแนวความคดิ ตCาง ๆ ใชป- Iญญาแก-ไขปญI หา การ จิตใจ (สมาธ)ิ ปรับตัวทงั้ พฤติกรรมและจติ ใจไดล- งตัวพอดี และสามารถใช-ปIญญานำสูC จดุ หมายสนั ตสิ ุขและความอิสรภาพ คณุ ธรรม ความรูส- ึก แรงจงู ใจ และสภาพจิตใจ โดยมเี จตจำนงเปTน ตัวชี้นำพฤติกรรม มีผลตCอความมั่นคงในความดีงาม เบิกบานใจ และมีความสขุ พฤติกรรม (ศีล) มีพฤติกรรมเคยชินที่ดี สัมพันธUอยCางเกื้อกูลกับสังคม สิ่งแวดลอ- ม ธรรมชาติ แสดงออกทางพฤติกรรมท่ีสร-างสรรคU ทั้งกายและวาจา มีสมั มาคารวะ กตญั Vกู ตเวที อดทน ขยัน แนวคิดระบบการพัฒนาผูเ5 รยี นดว5 ยไตรสกิ ขา (ปรบั จากสำนักงานคณะกรรมการการศกึ ษาขั้นพ้นื ฐาน, ๒๕๔๘: ๑๔) สำนักพัฒนานวัตกรรมการจัดการศึกษา กระทรวงศึกษาธิการ (๒๕๔๗: ๑๔) ได5สรุปหลักการ หลกั คิด หลักทำ ในการพัฒนาผู5เรยี นตามหลกั ไตรสิกขาของโรงเรยี นวิถพี ุทธไว5ดังน้ี ๑. ป`ญญา ได5แกX ปรีชาญาณ ความรู5 เข5าใจ เหตุผล การเข5าถึงความจริง รวมทั้งความเชื่อ ทัศนคติ คXานิยม และแนวความคิดตXาง ๆ เพื่อใช5ป`ญญาเปAนตัวแก5ป`ญหา เพื่อปรับทั้งพฤติกรรมและจิตใจ ให5ลงตัวพอดี เปนA ตัวนำสจูX ุดหมายแหงX สันตสิ ขุ ความมอี ิสรภาพ ๒. จิตใจ ได5แกX คุณธรรม ความรู5สึก แรงจูงใจและสภาพจิตใจ โดยมีเจตจำนงเปAนตัวชี้นำ พฤติกรรม มผี ลตอX ความม่ันคงในความดี ความสดชื่นเบิกบานและความสขุ ๓. พฤติกรรม ได5แกX การมุXงสร5างพฤติกรรมความเคยชินที่ดี สัมพันธTอยXางเกื้อกูลกับสังคม สิ่งแวดล5อม ธรรมชาติและสิ่งสร5างสรรคTทั้งหลายจะสXงผลให5เกิดสภาพจิตใจที่ดีงาม มีความสุขพร5อมท้ัง โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๓

เอื้อตXอการแยกแยะและรับข5อมูลความรู5 ความคิด การสร5างสรรคT ทำให5ป`ญญาเจริญงอกงาม สรุปแนวคิด ได5ดังภาพขา5 งตน5 การนำหลักธรรมในพระพุทธศาสนามาประยุกตTใช5ในการบริหาร และการพัฒนาผู5เรียนโดยรวม ของสถานศึกษาในวิถีชีวิตประจำวัน เปAนการบูรณาการทั้งศีล สมาธิ ป`ญญา เพื่อให5เปAนไปตามคุณคXา แท5จริงของการดำเนินชีวิต โดยเพิ่มวิสัยทัศนTให5มีการพัฒนาผู5เรียนรอบด5าน สมดุลทั้งกาย (กายภาวนา) การประพฤติ (สีลภาวนา) จิตใจ (จิตภาวนา) ป`ญญา (ป`ญญาภาวนา) พุทธธรรมเปAนองคTความรู5ที่มุXงเน5นให5 ผู5ศึกษาเข5าใจธรรมชาติของโลกและชีวิตที่แท5จริง และฝgกให5ผู5ศึกษาสามารถดำเนินชีวิตได5อยXางถูกต5อง เหมาะสมตั้งแตXการดำเนินชีวิตประจำวัน การกิน อยูX ดู ฟ`ง จนถึงระดับการดำเนินชีวิตของนักบวชผู5มุXงมี ชีวิตที่บริสุทธิ์ ทุกระดับทำให5ผู5ศึกษามีความสุข พร5อมกับชXวยให5คนรอบข5างและสังคมมีความสุขพร5อมกัน ไปด5วย (มหาวทิ ยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๗: ๘๓) พุทธธรรมมีกรอบการพัฒนา ๓ ประการ เรียกวXา ไตรสิกขา คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตสิกขา และอธิ ป`ญญาสิกขา ที่เรียกสั้น ๆ วXา ศีล สมาธิ ป`ญญา ซึ่งเปAนการฝgกหัดอบรม เพื่อพัฒนากาย ความประพฤติ จิตใจ และป`ญญา ไตรสิกขาเปAนการศึกษาที่ครอบคลุมการดำเนินชีวิตทุกด5านและทุกวัย มีความยากงXาย ตง้ั แตXเรื่องเบอ้ื งตน5 ทงั้ ของเดก็ และผ5ูใหญX จนถึงเร่ืองทล่ี ะเอียดซับซ5อน การศึกษาของกุลบุตรกุลธิดาและผู5ใหญXทั้งหลายในอดีตอันยาวนานของไทย มีฐานจากการใช5 หลักพุทธธรรมมาอบรมสั่งสอน ไมXมีระบบของการศึกษาภาคบังคับอยXางในยุคป`จจุบัน แม5ในป`จจุบันจะมี การศึกษาภาคบังคับแกXคนสXวนใหญX แตXมิได5นำเอาพุทธธรรมมาเปAนฐานของการศึกษา แตXนำระบบและ องคTความรู5ตามโลกนิยมโดยมีรากฐานจากประเทศตะวันตก มาเปAนแกนในการจัดการศึกษา ทำให5พุทธ ธรรมเริ่มหXางเหินจากชีวิตของคนไทยยุคป`จจุบันมากขึ้น ซึ่งเปAนที่นXาเสียดายในความล้ำคXาของพุทธธรรม จากการที่เปAนฐานของวัฒนธรรมไทยมาแตXอดีตด5วยคุณคXาอันอนันตTขององคTความรู5ในพุทธธรรม และ ระบบไตรสิกขาที่ชัดเจนในการพัฒนาผู5เรียนทุกวัย ทางกระทรวงศึกษาธิการจึงมีแนวความคิดที่จะสXงเสริม ให5สถานศึกษานำระบบพุทธธรรมมาประยุกตTในการจัดการเรียนการสอน เพื่อพัฒนาเยาวชนไทยให5เปAน มนุษยTที่สมบูรณTตามที่พระราชบัญญัติการศึกษาแหXงชาติที่ได5กำหนดคุณสมบัติของการเปAนคนที่ดี เกXง มี ความสุขอยXางแท5จรงิ อันเปAนเปxาหมายของพุทธธรรม (คณะกรรมการการศึกษาแหงX ชาต,ิ ๒๕๔๖: ๓๕) โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๔

๑.๕ รปู แบบและลกั ษณะของโรงเรียนวถิ ีพุทธ ๑) รูปแบบของโรงเรยี นวถิ พี ุทธ รปู แบบการจดั การศกึ ษา เป้าหมาย รูปแบบการพฒั นานักเรยี น ศลี สมาธิ ปัญญา การพฒั นา พระภกิ ษสุ ามเณร การจดั กจิ กรรมเสรมิ นกั เรยี น สอนพุทธศาสนา หลกั สูตรในรปู แบบต่าง ๆ กจิ กรรมป้องกนั อบายมขุ พระธรรมปuฎก (ป. อ. ปยุตฺโต, ๒๕๔๗: ๑๔) กลXาววXา โรงเรียนวิถีพุทธมี ๒ แบบ คือ แบบที่ โรงเรียนหลายแหXงจัดกันมา ตามวัฒนธรรมเอื้อ คือ ตามที่ถือกันมา สืบกันมา รู5ตามกันมาวXาอยXางนี้เปAน ชาวพุทธ ก็เลยทำอยXางนั้น อันนี้เปAนเรื่องของวัฒนธรรมเอื้อ และอีกแบบหนึ่งคือ การจัดอยXางโรงเรียนท่ี ออกชื่อมานั้น หมายความวXา เขาได5ศึกษาในแงXหลักการวXาสาระของพระพุทธศาสนาเปAนอยXางนี้ เขาก็ไป ถึงขน้ั จดั ใหเ5 ปAนไปตามหลกั การ เมตตา ภิรมยTภักด์ิ (๒๕๔๗: ๖๖) กลXาววXา การจัดการศึกษาในรูปแบบโรงเรียนวิถีพุทธนั้นมิใชX เปAนเพียงการจัดกิจกรรมตXาง ๆ ที่โรงเรียนจัดกันอยูXโดยทั่วไปจนกวXาจะเรียกได5วXาเปAนวัฒนธรรมโรงเรียน เชXน การจัดกิจกรรมวันสำคัญทางพระพุทธศาสนา การนิมนตTพระสงฆTมาแสดงพระธรรมเทศนาหรือมา สอนวิชาพระพุทธศาสนา การมีห5องจริยธรรมมีพระพุทธรูปประจำโรงเรียน การฝgกให5นักเรียนนั่งสมาธิ การจัดให5นักเรียนสอบธรรมศึกษา การจัดกิจกรรมคXายคุณธรรมเทXานั้นเพราะโรงเรียนวิถีพุทธ ต5องทำ มากกวXานั้น คือ นอกจากจัดกิจกรรมในลักษณะที่เปAนวัฒนธรรมโรงเรียนดังกลXาวแล5วโรงเรียนวิถีพุทธยัง ได5นำหลักธรรมในพระพุทธศาสนามาประยุกตTใช5ในการดำเนินงานของโรงเรียนทั้งระบบด5วย คือ ทั้งด5าน การบรหิ าร การจัดการเรยี นรก5ู ารจดั สภาพแวดล5อม ทงั้ ทางกายภาพและสงั คม การจดั กิจกรรมตาX ง ๆ รวม ตลอดจนการสรา5 งความสัมพันธรT ะหวXางโรงเรียนกบั บา5 น วดั และชมุ ชน ดงั ภาพข5างตน5 โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๕

๒) ลกั ษณะของโรงเรยี นวถิ พี ุทธ กายภาพ กิจกรรม การเรียน บรรยากาศ บริหารจดั การ พืน4 ฐาน การสอน และปฏิสมั พนั ธ์ การจัดสภาพของโรงเรียนวิถีพุทธประกอบไปด5วย ด5านกายภาพ ด5านกิจกรรมพื้นฐานวิถีชีวิต ด5านการเรียนการสอน ด5านบรรยากาศและปฏิสัมพันธT ด5านการบริหารจัดการ การจัดสภาพแตXละด5านจะ มุXงเพื่อให5การพัฒนานักเรียน ตามระบบไตรสิกขาอยXางมีประสิทธิภาพ (สXวนวางแผนและพัฒนาการอบรม, ๒๕๖๐: ๔) กระทรวงศึกษาธิการ กำหนดลักษณะโรงเรียนวิถีพุทธโดยเน5นการจัดสภาพทุก ๆ ด5าน เพื่อ สนับสนุนให5ผู5เรียนพัฒนาตามหลักพุทธธรรมอยXางบูรณาการ สXงเสริมให5ผู5เรียนพัฒนาชีวิตให5สามารถกิน อยXู ดู ฟ`ง เปAน มีวัฒนธรรมแสวงป`ญญา จนเกิดคุณลักษณะตามป`ญญาวุฒิธรรม ๔ (สัปปุริสสังเสวะ สัทธัมมัสสวนะ โยนิโสมนสิการ ธัมมานุธัมมปฏิป`ตติ) ซึ่งจะสXงเสริมให5ผู5เรียนพัฒนาตามหลักไตรสิกขาได5 อยาX งชดั เจน แนวคดิ เบ้ืองตน5 ของการจัดสภาพในสถานศึกษาที่เหมาะสม มลี กั ษณะดังตXอไปน้ี ๑. ดPานกายภาพ สถานศึกษาจะจัดอาคารสถานที่ สภาพแวดล5อม ห5องเรียน และแหลXงเรียนรู5ท่ี สXงเสริมการพัฒนาศีล สมาธิ ป`ญญา เชXน มีศาลาพระพุทธรูปเดXนเหมาะสมที่จะชวนให5ระลึกพึงพระ รัตนตรัยอยูXเสมอ มีมุม หรือห5องให5ศึกษาพุทธธรรม บริหารจิต เจริญป`ญญาเหมาะสม หรือมากพอที่จะ บริการผู5เรียน หรือตกแตXงบริเวณให5เปAนธรรมชาติหรือใกล5ชิดธรรมชาติ ชวนให5มีใจสงบและสXงเสริม ป`ญญา เชXน รXมรื่น มีปxายนิเทศ ปxายคุณธรรม เสียงมิให5อึกทึก ถ5าเปuดเพลงกระจายเสียงก็พิถีพิถันเลือก เพลงทส่ี Xงเสรมิ สมาธิ ประเทอื งปญ` ญา เปAนตน5 ๒. ดPานกิจกรรมพื้นฐานวิถีชีวิต สถานศึกษาจัดกิจกรรมพื้นฐานวิถีชีวิต เชXน กิจกรรมประจำวัน กิจกรรมประจำสัปดาหT กิจกรรมวันสำคัญ กิจกรรมนักเรียนตXาง ๆ เปAนภาพรวมทั้งสถานศึกษา ที่เปAนการ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๖

ปฏิบัติบูรณาการทั้ง ศีล สมาธิ ป`ญญา โดยเน5นการมีวิถีชีวิตหรือวัฒนธรรมของการกิน อยูX ดู ฟ`ง ด5วย สติสมั ปชัญญะ เพ่อื เปAนไปตามคุณคาX แท5ของการดำเนนิ ชวี ิต โดยมีกิจกรรมตัวอยาX ง ดังน้ี ๒.๑ มีกจิ กรรมสวดมนตTไหว5พระ กอX นเขา5 เรียนและกอX นเลิกเรยี นประจำวนั (เพอ่ื ใกล5ชดิ ศาสนา) ๒.๒ มีกิจกรรมรับศีล หรือทบทวนศีลทุกวัน อาจเปAนบทกลอนหรือเพลง เชXนเดียวกับกิจกรรม แผเX มตตา (เพอ่ื ใหต5 ระหนักถงึ การอยูรX Xวมกันในสงั คมอยาX งสันติสุข) ๒.๓ มีกิจกรรมทำสมาธิรูปแบบตXาง ๆ เชXน นั่งสมาธิ ทXองอาขยานเพื่อสมาธิ สวดมนตTสร5าง สมาธิ หรอื ทำสมาธิเคลื่อนไหวอน่ื ๆ เปนA ประจำวนั หรอื กอX นเรียน (เพื่อพฒั นาสมาธ)ิ ๒.๔ มีกิจกรรมพิจารณาอาหารกXอนรับประทานอาหารกลางวัน (เพื่อให5กินเปAน กินอยXางมีสติ มี ป`ญญารูเ5 ข5าใจ) ๒.๕ มีกิจกรรมอาสาตาวเิ ศษปฏิบตั วิ นิ ยั หรือศลี (เพ่ือใหอ5 ยูXเปนA อยูอX ยาX งสงบสุข) ๒.๖ มีการประเมินผลการปฏิบัตธิ รรม (ศลี สมาธิ ป`ญญา) ประจำวนั (เพือ่ ให5อยเXู ปAน) ๒.๗ มกี ิจกรรมบนั ทึกและยกยXองการปฏบิ ัตธิ รรม (เนน5 ย้ำและเสริมแรงการทำความด)ี ๒.๘ ทุกห5องเรียนมีการกำหนดข5อตกลงในการอยูXรXวมกัน โดยเข5าใจเหตุผลและประโยชนTที่มีตXอ การอยูรX Xวมกนั (พัฒนาศีล/วนิ ยั ด5วยปญ` ญา) ฯลฯ ๓. ดPานการเรียนการสอน สถานศึกษามีการจัดทำหลักสูตรสถานศึกษา การจัดหนXวยการเรียนรู5 แผนการจัดการเรียนรู5 และกระบวนการเรียนการสอน หรือจัดการเรียนการสอนที่บูรณาการพุทธธรรม เพื่อพัฒนาผู5เรียน ผXานกิจกรรมการเรียนการสอนอยXางชัดเจน เพื่อเปAนการพัฒนาผู5เรียนด5วยหลักพุทธ ธรรมอยXางตอX เนือ่ งสม่ำเสมอ ไดแ5 กX ๓.๑ หลักสูตรสถานศึกษามีการกำหนดคุณลักษณะอันพึงประสงคT และผลการเรียนรู5ที่คาดหวัง ท่ีสะท5อนการพฒั นาไตรสกิ ขาไปพรอ5 ม ๆ กนั ๓.๒ การจัดหนXวยการเรยี นร5ทู ุกชั้นใหม5 กี ารบรู ณาการพุทธธรรมในการเรียนรูแ5 ละปฏิบตั ิ ๓.๓ การจัดการเรียนรู5แตXละครั้ง นำพุทธธรรมมาเปAนฐานในการคิด หรือเปAนเกณฑTตรวจสอบ การเรยี นรูก5 ารปฏิบตั ิ หรือเชื่อมโยงการเรยี นร5ูสหูX ลกั ธรรมในการพฒั นาตนและผ5อู น่ื โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๗

๓.๔ ประสานรXวมมือกับวัด/คณะสงฆTในการจัดการเรียนรู5 ทั้งสาระพระพุทธศาสนาและกลุXมสาระ หรือกจิ กรรมอน่ื ๆ เพอ่ื สXงเสริมใหผ5 เ5ู รียนใกลช5 ิดพระพทุ ธศาสนาในบริบทตXาง ๆ ทั้งนี้กระบวนการจัดการเรียนรู5ควรมีลักษณะ “สอนให5รู5 ทำให5ดู อยูXให5เห็น” โดยนักเรียนมี กระบวนการเรียนรู5การพัฒนาทั้งด5านกาย (กายภาวนา) ด5านความประพฤติ (ศีลภาวนา) ด5านจิตใจ (จิตต ภาวนา) และด5านป`ญญา (ป`ญญาภาวนา) โดยมุXงให5นักเรียนมีคุณลักษณะ “ กิน อยูX ดู ฟ`ง เปAน”เพื่อให5 เกิดประโยชนTในการพัฒนาตนและสังคมโดยไมXเบียดเบียนผู5ใด และเกื้อกูลในการพัฒนาวัฒนธรรมแสวง ป`ญญา และวัฒนธรรมเมตตา เชXน “การกิน อยูXเปAน” เพื่อยังประโยชนTในการดำรงชีวิตที่อยูXได5เหมาะสม เปนA ไปตามคุณคาX แท5 หรือ “การดู ฟง` เปAน” เพื่อเนน5 ประโยชนใT นการเรียนร5ูเพมิ่ พนู ปญ` ญา ๔. ดPานบรรยากาศและปฏิสัมพันธ, สถานศกึ ษาสงX เสริมบรรยากาศของการใฝ‚เรียนร5ู และพัฒนา ไตรสิกขา หรือสXงเสริมการมีวัฒนธรรมแสวงป`ญญา และมีปฏิสัมพันธTที่เปAนกัลยาณมิตรตXอกัน มี บรรยากาศของการเคารพอXอนน5อม ยิ้มแย5มแจXมใส การมีเมตตา กรุณาตXอกัน ทั้งครูตXอนักเรียน นักเรียน ตXอครู นักเรียนตXอนักเรียน และครูตXอครูด5วยกัน และสถานศึกษาสXงเสริมให5บุคลากรและนักเรียนปฏิบัติ ตนเปAนตัวอยาX งที่ดแี กผX ู5อ่นื เชXน การลด ละ เลิกอบายมขุ การเสียสละ เปนA ตน5 ๕. ดPานการบริหารจัดการ สถานศึกษาดำเนินการตั้งแตXการกำหนดวิสัยทัศนT จุดเน5น การ กำหนดแผนปฏิบัติการ การสนับสนุน ติดตาม ประเมินผลและพัฒนาตXอเนื่อง โดยบุคลากรในสถานศึกษา รXวมกับผู5ปกครองและชุมชน สร5างความตระหนักและศรัทธา รวมทั้งเสริมสร5างป`ญญาเข5าใจในหลักการ และวิธีดำเนินการโรงเรียนวิถีพุทธรXวมกัน ทั้งนี้ผู5เกี่ยวข5องทุกฝ‚าย โดยเฉพาะครูและผ5ูบริหารเพียร พยายามสนับสนุนในลักษณะตXาง ๆ และการปฏิบัติตนเอง ที่จะสนับสนุนและเปAนตัวอยXางในการพัฒนา ผเ5ู รียนตามวิถชี าวพทุ ธ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๘

๑.๖ การดำเนนิ งานโรงเรยี นวิถีพุทธ โรงเรียนวิถีพุทธมีการดำเนินงาน ๒ แนวทาง จาก ๓ หนXวยงาน คือ กระทรวงศึกษาธิการ มหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลัย และกรมการศาสนา ดงั น้ี ๑) กระทรวงศึกษาธิการ และมหาวทิ ยาลยั มหาจฬุ าลงกรณราชวิทยาลยั ภาพอันงดงามของโรงเรียนวิถีพุทธ เปAนภาพที่สะท5อนถึงการนำ หลักธรรมพระพุทธศาสนา โดยเฉพาะอยXางยิ่งหลักไตรสิกขามาใช5ในการพัฒนาผู5เรียน และแสดงถึงความพยายามนำหลักพุทธธรรม ตXาง ๆ มาประยุกตTใช5ในการบริหารและจัดการศึกษาอยXางชัดเจนโดยให5มีรูปแบบที่หลากหลายตามความ เหมาะสมของสถานศึกษาที่จะพัฒนาผู5เรียนได5อยXางดีที่สุด พร5อมกับสร5างสรรคTสภาพการดำเนินงานท่ี ผู5เกี่ยวข5องทุกสXวนมีความสุขและได5พัฒนาสูXชีวิตและสังคมที่ดีงามควบคูXกันไปเมื่อโรงเรียนพัฒนาสูXวิถีพุทธ และได5พัฒนาจนเปAนโรงเรียนวิถีพุทธที่ชัดเจนจะสังเกตได5ถึงความเปลี่ยนแปลงและประโยชนTอันมากมาย ที่เกิดตามมา ที่เปv…ยมไปด5วยความงดงามและคุณคXา (มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, ๒๕๔๗: ๘๕-๘๗) เชนX ๑. นักเรียนได5รับการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมและคุณลักษณะอันพึงประสงคTตXาง ๆ อยXาง ชัดเจนพร5อมกับการพัฒนาป`ญญาและด5านอื่น ๆ การพัฒนาที่จะให5เปAนคนดี เกXง และมีความสุขพร5อม ๆ กนั ทค่ี ิดวXายากจะไมยX ากสำหรบั โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒. การพัฒนาผู5เรียนที่เกิดขึ้นชัดเจนจะเปAนที่ชื่นชอบและชื่นชมของทั้งผู5ปกครองครูอาจารยT และชมุ ชนทีไ่ ด5รับทราบ การยอมรบั และความรวX มมอื ชXวยเหลือจะเกดิ ขน้ึ อยXางทวคี ณู โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๑๙

๓. สภาพแวดล5อมและบรรยากาศปฏิสัมพันธTของโรงเรียนจะดีขึ้น และเกื้อกูลการพัฒนาผู5เรียน รอบด5านทั้งศีล สมาธิ และป`ญญา ผู5คนที่เกี่ยวข5องล5วนเปAนกัลยาณมิตรแกXกันและกันโดยเฉพาะอยXางยิ่ง ตอX นกั เรียน ๔. บุคลากรในโรงเรียนสามารถพัฒนาตนเองทั้งวิธีการทำงานและวิถีชีวิต ทำให5สภาพการ ทำงานมีความสุข มีคุณคXาเพิ่มขึ้น ชีวิตสXวนตัวพัฒนาสูXความสะอาด สวXาง สงบ ชัดเจนเพราะความเปAนวิถี พุทธชวX ยกลอX มเกลา ๕. โรงเรียนโดย ผู5บริหาร ครู บุคลากร และนักเรียน เปAนแบบอยXางแกXสังคม อีกเปAนพลังการ พฒั นาสงั คมวงกว5างให5ดีย่งิ ๆ ข้ึนไป สรุปไดTว&า แนวการดำเนินการโรงเรียนวิถีพุทธของกระทรวงศึกษาธิการและ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย มีจุดมุEงหมายในการพัฒนาผู=เรียนตามหลัก ไตรสิกขาคือ ศีล สมาธิ ปIญญา โดยบูรณาการกับวิถีการดำเนินชีวิตธรรมดาที่สEงเสริมการ พัฒนา การกิน อยูE ดู ฟIง ให=เปVน คือ ดำเนินชีวิตได=อยEางรู=เทEารู=ทันและจัดการได=ในลักษณะที่ จะกอE ประโยชน[ตอE ตนเอง ตEอผอู= น่ื และสภาพแวดลอ= มใหม= ากทีส่ ดุ ๒) กรมการศาสนา โรงเรียนวิถีพุทธตามแนวทางของกรมการศาสนา (๒๕๕๗: ๑๔-๑๖) กำหนดให5เปAนชุมชน คณุ ธรรมทีด่ ำเนินการขับเคลอ่ื นโดยบูรณาการระหวXาง บา5 น วัด โรงเรยี น (บ ว ร) โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๐

ชุมชนคุณธรรม คือ ชุมชนที่พึ่งต5นเองได5ในมิติทางศาสนา และการมีคุณธรรมจริยธรรมของคนใน ชุมชน โดยยึดหลักคุณธรรมทางศาสนามาบูรณาการกับการดำเนินชีวิต เพื่อเปAนแนวทางในการประพฤติ ปฏิบัติตนได5อยXางถูกต5องตามวิถีชีวิตและภูมิป`ญญาท5องถิ่นในชุมชนที่สอดคล5องกับการสXงเสริมคุณธรรม จริยธรรมของคนในชุมชน โดยมีหลักการสำคัญคือ การประสานสัมพันธTการมีสXวนรXวมระหวXางบ5าน วัด โรงเรียน และชุมชน โดยความรXวมมือ สXงเสริมสนับสนุนจากนหนXวยงานตXาง ๆ ในพื้นที่ และการรXวมเชิด ชู เชื่อมร5อยระหวXางสถาบันชาติ ศาสนาและพระมหากษัตริยT บนพื้นฐานปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงทำ ให5ชุมชนมีความเข5มแข็ง เกิดความรักความสามัคคี ดังนั้น เพื่อขับเคล่ือนชุมชนคุณธรรมให5เปAนรูปธรรม และยง่ั ยืน จงึ กำหนดใหโ5 รงเรยี นวถิ พี ทุ ธดำเนินการตามแนวทางของกรมการศาสนา ดงั น้ี ๑. โรงเรียนเปAนชุมชนคุณธรรม ที่ดำเนินการขับเคลื่อนโดยบูรณาการระหวXาง บ5าน วัด โรงเรียน (บ ว ร) และมยี ทุ ธศาสตรTการขบั เคลื่อนคอื ๑.๑ นอ5 มนำหลักธรรมคำสอนไปประพฤตปิ ฏิบตั ิ ๑.๒ น5อมนำหลักปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพียง ๑.๓ ดำรงชีวิตตามวิถีวัฒนธรรมไทย โดยเริ่มต5นด5วยการนำศีล ๕ เปAนหลักในการทำงานให5 เปนA โรงเรียนรกั ษาศีล ๕ ๒. โรงเรียนต5องจัดทำแผนคุณธรรมของโรงเรียน ประกอบด5วยยุทธศาสตรTการขับเคลื่อน ๓ เรื่อง ไดแ5 กX ๒.๑ นอ5 มนำหลกั ธรรมคำสอนไปประพฤตปิ ฏบิ ตั ิ ๒.๒ นอ5 มนำหลกั ปรัชญาของเศรษฐกจิ พอเพยี ง ๒.๓ ดำรงชีวิตตามวถิ ีวัฒนธรรมไทย เพอ่ื เปAนโรงเรยี นรักษาศีล ๕ ๓. โรงเรียนต5องจัดทำแผนคุณธรรมของชุมชน เมื่อทำแผนคุณธรรมของโรงเรียนแล5ว ทาง โรงเรียนก็ออกจากโรงเรียนมารXวมกับชุมชน วัด ผู5นำชุมชน วัด ผู5นำชุมชนจัดทำแผนคุณธรรมของชุมชน ประกอบด5วยยทุ ธศาสตรTการขบั เคลือ่ น ๓ เรื่อง ได5แกX ๓.๑ น5อมนำหลกั ธรรมคำสอนไปประพฤติปฏิบัติ ๓.๒ น5อมนำหลักปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพยี ง โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๑

๓.๓ ดำรงชีวิตตามวถิ ีวัฒนธรรมไทย เพอื่ เปนA หมูบX 5านรักษาศีล ๕ ๔. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการฯ ต5องจัดกิจกรรมและดำเนินการตามแผนคุณธรรมของโรงเรียน และแผนคณุ ธรรมของชุมชน (ดำเนินการตามข5อ ๑ – ๓) ๕. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการต5องจัดกิจกรรมวันสำคัญทางศาสนา วันสำคัญทางสถาบัน พระมหากษัตริยT หรือกิจกรรมสXงเสริมคุณธรรมจริยธรรมโดยบูรณาการหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง และการปลูกฝ`งจิตอาสาแกXเด็ก เยาวชน นักเรียนและนักศึกษาอยXางเปAนรูปธรรม โดยจัดรXวมกับเครือขXาย ที่เปAนวัดหรือโครงการลานธรรม ลานวิถีไทย ศูนยTศึกษาพระพุทธศาสนาวันอาทิตยT คลินิกคุณธรรมใน สถานศึกษา หรอื หนXวยเผยแพรXพระพุทธศาสนาของกรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม ๖. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการต5องมีความพร5อมที่จะรXวมงานกับพระธรรมวิทยากรที่ผXานการ อบรมของกรมการศาสนา โดยให5พระธรรมวิทยากรปฏิบัติหน5าที่และเปAนพระธรรมนิเทศ รXวมจัดกิจกรรม พฒั นาคุณธรรมจรยิ ธรรมใหแ5 กX นักเรียน นักศึกษาในสถานศกึ ษา ๗. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการ จะต5องจัดให5มีการทดสอนหลักธรรมทางพระพุทธศาสนาของเด็ก เยาวชน นักเรียนและนักศึกษา และสรุปผลการทดสอบพร5อมแบบทดสอบตัวจริงสXงกรมการศาสนา โดย กรมการศาสนาจะออกแบบทดสอบให5โรงเรยี นและสถานศึกษาดำเนินการ ๘. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการ ต5องประเมินผลความพึงพอใจของผู5มีสXวนได5สXวนเสีย (ผู5ปกครอง ครูอาจารยT ประชาชนในชุมชน) ตามแบบที่กำหนดและสรปุ ผลสงX กรมการศาสนา ๙. โรงเรียนที่เข5ารXวมโครงการ จะได5รับงบประมาณสนับสนุนกิจกรรมจากกองทุนฯ และต5อง ระบุข5อความให5สาธารณชนทราบวXา “ได5รับการสนับสนุนจากกองทุนสXงเสริมการเผยแผXพระพุทธศาสนา เฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม” พร5อมตราสัญลักษณTกองทุนสXงเสริม การเผยแผXพระพุทธศาสนาเฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา กรมการศาสนา กระทรวงวฒั นธรรม ๑๐. การรายงานสรุปผลงานการปฏิบัติงานสนับสนุนโครงการ/กิจกรรม ต5องจัดทำเสนอตXอ กรมการศาสนา เพื่อกรมการศาสนาจะเสนอคณะกรรมการกองทุนสXงเสริมการเผยแผXพระพุทธศาสนา เฉลิมพระเกียรติ ๘๐ พรรษา เพื่อทราบและสรุปผลการเผยแพรXผXานชXองทางสื่อตXาง ๆ ของกรมการ ศาสนาตXอไป โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๒

สรุปว&า การดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธตามแนวทางของกรมการศาสนา ต=องดำเนิน ยุทธศาสตร[ความรEวมมือของ ๓ ฝbาย คือ บ=าน วัด โรงเรียน (บ ว ร) โดยยึดหลักปฏิบัติ ๓ ประการ ได=แกE ๑) น=อมนำหลักธรรมคำสอนไปประพฤติปฏิบัติ ๒) น=อมนำหลักปรัชญาของ เศรษฐกิจพอเพียง และ ๓) ดำรงชีวิตตามวิถีวัฒนธรรมไทย เพื่อเปVนหมูEบ=านรักษาศีล ๕ โดย ดำเนินประสานกับพระธรรมวิทยากรของกรมการศาสนา โดยมีการจัดกิจกรรมทาง พระพุทธศาสนา และกิจกรรมที่เกยี่ วกับพระมหากษตั รยิ [ ๑.๗ ประโยชนNของโรงเรยี นวิถีพทุ ธ กระทรวงศึกษาธิการ (แนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ, หน5า ๓–๑๓) ได5ระบุวXา ภาพอัน งดงามของโรงเรียนวิถีพุทธเปAนภาพที่สะท5อนถึงการนำหลักธรรมในพระพุทธศาสนาโดยเฉพาะอยXางยิ่ง หลักไตรสิกขา มาใช5ในการพัฒนาผู5เรียน และแสดงถึงความพยายามนำหลักพุทธธรรมตXาง ๆ มา ประยุกตTใช5ในการบริหารและจัดการศึกษาอยXางชัดเจน โดยให5มีรูปแบบที่หลากหลายตามความเหมาะสม ของสถานศึกษาที่จะพัฒนาผู5เรียนได5อยXางดีที่สุด พร5อมกับสร5างสรรคTสภาพดำเนินงานที่ผู5เกี่ยวข5องทุก ภาคสXวนมคี วามสุขและได5พฒั นาสชูX ีวิตและสังคมทด่ี ีงามควบคXูกนั ไป พระธรรมโกศาจารย, (ประยูร ธมฺมจิตฺโต, ๒๕๔๘: ๓๓) กลXาวโดยสรุปวXา โรงเรียนวิถีพุทธ หมายถึง โรงเรียนที่จัดการศึกษาตามหลักไตรสิกขาเพื่อพัฒนาผู5เรียน เปAนมนุษยTที่สมบูรณTด5วยภาวนา ๔ คือ พัฒนาการทางกาย (กายภาวนา) พัฒนาการทางสังคม (ศีลภาวนา) พัฒนาการทางจิต (จิตตภาวนา) พัฒนาการทางป`ญญา (ป`ญญาภาวนา) ผู5เรียนที่ได5รับการพัฒนาทั้ง ๔ ด5านนั้นจะเปAนคนเกXง ดีและมี ความสุข ด5วยเหตุผลคือจากการศึกษาวิชาชีพและพัฒนาทางป`ญญา ซึ่งสXวนหนึ่งเปAนผลจากการศึกษา วิชาการจะทำให5ผู5เรียนเปAนคนเกXง จากการยึดมั่นในศีลธรรม รักษาระเบียบวินัยและจรรยาบรรณจะทำให5 ผู5เรียนเปAนคนดีและ จากการบริหารจิตให5มีสติ สมาธิ และคุณธรรมอื่น ๆ จะทำให5ผู5เรียนมีสุขภาพจิตที่ดี เปAนคนที่มี ความสุข สอดคล5องกับกระทรวงศึกษาธิการ (แนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ, หน5า โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๓

๑๕–๑๖) ที่ได5กลXาวถึงประโยชนTของโรงเรียนวิถีพุทธ ไว5วXาเมื่อโรงเรียนได5รับการพัฒนาจนเปAนโรงเรียนวิถี พุทธที่ชัดเจน จะสังเกตได5ถึงความเปลี่ยนแปลง และประโยชนTอันมากมายที่เกิดตามมาที่เปv…ยมไปด5วย ความงดงามและคุณคXา ดงั น้ี ๑. นักเรียนได5รับการพัฒนาคุณธรรมจริยธรรมและคุณลักษณะอันพึงประสงคTตXาง ๆ อยXาง ชัดเจน พร5อมกับการพัฒนาป`ญญาและด5านอื่น ๆ การพัฒนาที่จะให5เปAนคนดี เกXง และมีความสุข พร5อม ๆ กัน ทีว่ XายากจะไมยX ากสำหรบั โรงเรียนวิถพี ทุ ธ ๒. การพัฒนาผู5เรียนที่เกิดขึ้นชัดเจนจะเปAนที่ชื่นชอบและชื่นชมของผู5ปกครอง ครูอาจารยT และ ชมุ ชนทไี่ ด5รับทราบ อกี ทั้งการยอมรบั และความรXวมมอื ชวX ยเหลอื จะเกิดขนึ้ อยาX งทวีคณู ๓. สภาพแวดล5อมและบรรยากาศปฏิสัมพันธTของโรงเรียนจะดีขึ้นมากในลักษณะที่เกื้อกูล ตXอการ พัฒนาผู5เรียนรอบด5านทั้งศีล สมาธิ และป`ญญา ผู5คนที่เกี่ยวข5องล5วนเปAนกัลยาณมิตรแกXกันและกัน โดยเฉพาะอยXางย่ิงตXอนักเรยี น ๔. โรงเรียน โดยครู ผู5บริหาร บุคลากร และนักเรียน เปAนแบบอยXางตXอสังคม อีกเปAนพลังในการ พัฒนาสังคมวงกวา5 งใหด5 ีงามยิ่ง ๆ ข้นึ ได5 ประไพ ประดิษฐ,ถาวร กลXาววXา เด็กนักเรียนในโรงเรียนวิถีพุทธจะเข5าสูXกระบวนการฝgกและฝ‡น เพื่อให5รู5จักความคิดและความรู5สึกของตัวเอง มีสติ รู5เทXาทันอารมณTของตนเอง สามารถยั้งคิด กำกับดูแล คำพูดและการกระทำของตนให5เปAนไปในทิศทางที่ถูกต5องและเหมาะสม เกิดเปAนทักษะในการดำรงชีวิต ที่ ได5ทั้งประโยชนTและมีความสุข สิ่งเหลXานี้ล5วนเปAนความรู5เกี่ยวกับโลกภายในที่ทางโรงเรียนให5ความสำคัญไมX แพ5ความรู5ด5านอื่น ๆ เด็กนักเรียนในโรงเรียนวิถีพุทธอาจไมXสนุกที่ต5องล5างถ5วย จาน ชาม หลังรับประทาน อาหารเสร็จ อาจเหน็ดเหนื่อยและรู5สึกทุกขTที่ต5องเก็บขยะหรือกวาดใบไม5 แตXสิ่งที่พวกเขาได5ซึมซับจาก “การฝgกและฝ‡น” คือ ความรับผิดชอบ ความมีระเบียบวินัย ความอดทน และเรียนรู5ที่จะอยูXรXวมกันกับผู5อื่น ด5วยความเข5าใจ ด5วยความเคารพ ซึ่งลักษณะนิสัยเหลXานี้ล5วนมีคุณคXาตXอชีวิตของพวกเขาตXอไป และ สามารถสร5างให5เกิดขึ้นได5ไมXเฉพาะแตXในหนังสือเรียนเทXานั้น ทุกบทเรียนชีวิตในโรงเรียนวิถีพุทธ ล5วน เปAนไปเพื่อสร5างคนดีที่ได5ทั้งประโยชนTและมีความสุขตามแนวทางพุทธศาสนา ทุกคนล5วนต5องการความสุข ดังนั้น เมื่อมีการศึกษาที่ให5ความสำคัญกับคุณธรรม การรู5เทXาทันอารมณT การรู5จักปลXอยวางอารมณTที่เศร5า โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๔

หมอง การฝgกให5มีสติ การบริหารจัดการอารมณTตXาง ๆ การพยายามละสิ่งที่ไมXดี รักษาสิ่งที่ดีงามที่เกิดข้ึน แล5วให5งอกงามยิ่งขึ้น สามารถปxองกันสิ่งท่ีไมXดีไมXงามที่ยังไมXเกิดขึ้น ไมXให5เกิดขึ้น และสามารถสร5างสิ่งที่ดี งามที่ยังไมXมี ให5เกิดขึ้นได5 นี่จึงเปAนสXวนที่สำคัญที่สุดของการศึกษา ผลจากการฝgกสตินี้ จะทำให5เด็กทุกคน สามารถควบคุมและรู5เทXาทันอารมณT ไมXวXาจะเปAนความรู5สึกโกรธ โลภ หรือหลง ไมXวXาสภาพแวดล5อมจะเปAน อยXางไร ก็จะมีสติและเลือกได5วXาอะไรควร อะไรไมXควร ทุกอยXางล5วนมีเหตุป`จจัย มีที่มา เมื่อเด็กสนใจศึกษา ชีวิต ฝgกให5สามารถอยูXกับตัวเอง เรียนรู5จากประสบการณTตัวเอง มีศักยภาพ มีสติป`ญญาที่จะเลือกสิ่งที่ดี และออกจากสิ่งที่ไมXดีได5 รู5จักงดเว5น รู5จักควบคุม รู5จักชนะใจตัวเอง ฝgกเปAนผู5มีสติ มีความสันโดษ มีความ อดทน มีความขยัน ฝgกให5คิดเปAน สงบในเวลาที่ควรสงบ สามารถปลXอยวางสิ่งที่ไมXเกิดประโยชนT มีจิตใจที่รัก การตXอสู5เพื่อสิ่งที่ถูกต5อง และมีการพัฒนาในทุก ๆ ด5านของชีวิต จนเกิดเปAนพฤติกรรมเคยชินที่ดีงาม มี สมรรถภาพจิตที่ดี คือ มีจิตที่อดทนตXอความยากลำบาก อดทนตXอกิเลสทั้งปวง ละอายตXอความชั่ว และเกรง กลัวตXอบาป ครูจึงสร5างให5เด็กมีความอดทน “สุขงXาย ทุกขTยาก” นึกถึงคนอื่น อยากให5คนอื่นมีความสุขด5วย สิ่งเหลXานี้ถ5าไมXฝgก ความคิดความเข5าใจตXาง ๆ ที่ถูกต5อง อาจไมXเกิดขึ้น เพราะไมXเคยชิน ฉะนั้นถ5าครูและ ผู5ปกครองพาเด็กฝgกคิดสิ่งเหลXานี้ตั้งแตXเล็ก ให5เขาเห็นเหตุป`จจัยในทุกสิ่งที่อยูXรอบตัวเขา แยกแยะสิ่งที่เปAน คุณและเปAนโทษได5 แยกแยะได5วXาอะไรเปAนคุณคXาแท5 อะไรเปAนคุณคXาเทียม เด็กเหลXานี้ก็จะเติบโตมาเปAนคน ที่มีความเข5าใจที่ถูกต5อง มีความเข5าใจชีวิต เข5าใจโลก ไมXติดยึดกับวัตถุ ไมXวXาจะมีความเปลี่ยนแปลงอะไร เกิดขึ้นในชีวิตก็ตาม เขาก็จะรับมือได5 เปAนที่พึ่งให5กับตัวเองได5 นี่คือผลจากการศึกษาตามแนวทางพุทธ ศาสนา (ประไพ ประดิษฐTสุขถาวร, วิถีพุทธมีประโยชนTตXอเด็กอยXางไร, ค5นเมื่อ ๒๕ พ.ค.๒๕๕๙ จาก http://taamkru.com/th/วิถีพทุ ธ/#article๑๐๕) โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๕

๑.๘ งานวจิ ัยเก่ยี วกับโรงเรียนวิถีพุทธ มณีรัตน, เมียส (๒๕๕๔:๖๑) ได5ศึกษาเรื่อง “การบริหารโรงเรียนวิถีพุทธโรงเรียนชิโนรสวิทยาลัย เขตบางกอกน5อย กรุงเทพมหานคร” พบวXา ผลการศึกษาพบวXาผู5บริหารและครูโดยภาพรวมอยูXในระดับ มาก ซึ่งมีคXาเฉลี่ย ๓.๙๕ และเมื่อพิจารณาเปAนรายด5าน พบวXาคXาเฉลี่ยอยูXในระดับมากทุกด5าน เรียงลำดับ จากมากไปหาน5อย คือ ด5านการบริหาร ด5านการสนับสนุนของผู5บริหาร และ ด5านวัสดุอุปกรณT และการ เปรียบเทียบการบริหารจำแนกตามป`จจัยสXวนบุคคล ตามความคิดเห็นของผู5บริหารและครู พบวXา ๑) ผู5บริหารและครูที่มี เพศ อายุ ระดับการศึกษา แตกตXางกัน มีความคิดเห็นตXอการบริหาร แตกตXางกันอยXา มีนัยสำคัญที่ระดับ ๐.๐๕ ยอมรับสมมติฐานที่ตั้งไว5 ๒) ผู5บริหารและครูที่มีประสบการณT แตกตXางกัน มี ความคิดตXอการบริหาร ผลปรากฏวXา ไมXแตกตXางกันอยXางมีนัยสำคัญทางสถิติที่ระดับ ๐.๐๕ จึงปฏิเสธ สมมติฐานท่ตี ง้ั ไว5 ดวงธิดา ฟูตระกูล (๒๕๕๔ : ๑๒๐) ได5ทำการศึกษาเรื่อง “กระบวนการดำเนินงานโรงเรียนวิถี พุทธที่สXงผลตXอคุณลักษณะของนักเรียนโรงเรียนวิถีพุทธ ในอำเภอปากพลี สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่ การศึกษาประถมศึกษานครนายก” ผลการศึกษาพบวXา ๑) กระบวนการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธโดย ภาพรวมมีระดับการปฏิบัติงานอยูXในระดับมาก เมื่อพิจารณาเปAนรายด5านพบวXา ขั้นดำเนินการจัดสภาพ และองคTประกอบ ขั้นดำเนินการพัฒนาตามระบบไตรสิกขา ขั้นประเมินผลและเผยแพรXผลการดำเนินการ มีการปฏิบัติงานอยูXในระดับมากที่สุด ขั้นที่มีระดับการปฏิบัติการน5อยที่สุด คือ ขั้นปรับปรุงและพัฒนา ตXอเนื่องมีการปฏิบัติงานอยูXในระดับปานกลาง ๒) คุณลักษณะของนักเรียนโรงเรียนวิถีพุทธ โดยภาพรวม พบวXามีระดับคุณลักษณะอยูXในระดับมาก เมื่อพิจารณารายด5านพบวXา คุณลักษณะของนักเรียนมีระดับ การปฏิบัติอยูXในระดับมากทุกด5าน ได5แกX ด5านจิต (จิตใจ อารมณT) ด5านศีล (สังคม) ด5านกาย (กายภาพ) ด5านป`ญญา มีระดับการปฏิบัติอยูXในระดับมากเรื่องตามลำดับ ๓. กระบวนการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ โดยภาพรวมมีความสัมพนั ธTกับคณุ ลกั าณะของนักเรยี นโรงเรยี นวิถพี ทุ ธทางบวก วรินทรา ปNZนงาม (๒๕๕๐:๑๑๕) ได5ทำการศึกษาเรื่อง “รูปแบบการพัฒนาคุณธรรมของนักเรียน ในโรงเรียนวิถีพุทธการศึกษาการปฏิบัติดีแบบข5ามกรณีในจังหวัดอXางทอง” ผลการศึกษาพบวXา ๑) การ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๖

พัฒนาคุณธรรมของนักเรียนในโรงเรียนกรณีศึกษามีรูปแบบการจัดกิจกรรมที่คล5ายคลึงกัน คือ ๑.๑) การ จัดบรรยากาศสิ่งแวดล5อมที่สXงเสริมการเรียนรู5ธรรมะด5วยการจัดบรรยากาศสิ่งแวดล5อมสอดแทรกธรรมะ เพื่อย้ำเตือน เชXน การติดตั้งปxายคติธรรมรวมถึงปxายนิเทศเกี่ยวกับวันสำคัญทางศาสนา ๑.๒) การปฏิบัติ กิจกรรมทางศาสนาด5วยการจัดกิจกรรมพานักเรียนทุกคนไปแสดงตนเปAนพุทธมามกะเปAนประจำทุกปv กิจกรรมบรรพชาสามเณรภาคฤดูร5อน กิจกรรมอาราธนาศีล ๕ ทุกวัน ๑.๓) การจัดการเรียนการสอนแบบ บูรณาการเพื่อสXงเสริมคุณธรรมด5วยการจัดกิจกรรมการเรียนการสอนและสอบธรรมศึกษา นิมนตTพระสงฆT ในชุมชนมาสอนนักเรียนลXวงหน5ากXอนการสอบจริง กิจกรรมฟ`งบรรยายธรรมจากพระสงฆT กิจกรรมคXาย พุทธบุตร คXายพัฒนาคุณธรรมและความถนัดและความสนใจ ๒) ผลการเปรียบเทียบรูปแบบการพัฒนา คุณธรรมในโรงเรียนที่เปAนกรณีศึกษา พบวXา มีรูปแบบการพัฒนาคุณธรรมด5านสังคมและด5านจิตใจหรือ อารมณT ด5วยการจัดกิจกรรมเสริมสร5างคุณธรรมที่คล5ายคลึงกันโดยมีจุดเน5นเปAน ๓ รูปแบบ ดังนี้ รูปแบบ ที่ ๑ การสร5างบรรยากาศที่สะอาด สงบ เน5นการสร5างบรรยากาศทางกายภาพที่สะอาด เพื่อนำไปสูXความ สงบและฝgกให5นักเรียนรู5จักรับผิดชอบ ดูแลรักษาอาคารสถานที่และสิ่งแวดล5อม รูปแบบที่ ๒ การพัฒนา แบบมุXงเน5นพฤติกรรมทางสังคมโดยครูเปAนแกนหลักเน5นการเสริมสร5างคุณลักษณะที่ดีเปAนพฤติกรรมทาง สังคม กิจกรรมสXวนใหญXเกิดจากครูที่ใช5แนวคิดการจัดการเรียนการสอนแบบบูรณาการ โดยใช5หลัก ไตรสิกขา รูปแบบที่ ๓ พัฒนาจิตใจโดยใช5การปฏิบัติตามกิจของพุทธศาสนาเปAนหลัก เน5นการจัดกิจกรรม ทที่ ำใหน5 กั เรยี นเขา5 ถึงพระรัตนตรยั ใชธ5 รรมะในการปฏบิ ัตหิ น5าท่ีในชวี ติ จรงิ รวมถงึ การฝกg สมาธิ สาลี่ ทา\\ เหลก็ (๒๕๔๙: บทคดั ยXอ) ไดท5 ำการศึกษาเรือ่ ง “การศึกษาการบรหิ ารจดั การโรงเรียนวิถี พุทธ ในสถานศึกษาขั้นพื้นฐาน ชXวงชั้นที่ ๑ – ๒ สังกัดสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาสุพรรณบุรี” ผล การศึกษาพบวXา ๑) สภาพการบริหารจัดการโรงเรียนวิถีพุทธ โดยสภาพรวมอยูXในระดับมากและเปAนราย ขั้นตอนอยูXในระดับมาก ๕ ขั้น เรียงตามลำดับการปฏิบัติจากมากไปหาน5อย ดังนี้ ขั้นดำเนินการจัดสภาพ และองคTประกอบ ขั้นดูแลสนับสนุนใกล5ชิด ขั้นดำเนินการพัฒนาผู5เรียนและบุคลากรตามระบบไตรสิกขา ขั้นเตรียมการและขั้นปรับปรุงพัฒนาตXอเนื่อง อยูXในระดับปานกลาง ๑ ขั้น คือขั้นประเมินผล และเผยแพรX ผลการดำเนินงาน ๒) ผลการเปรียบเทียบสภาพการบริหารจัดการโรงเรียนวิถีพุทธของผู5บริหาร สถานศึกษา จำแนกตามขนาดสถานศึกษาขนาดเล็ก กลาง ใหญX โดยภาพรวมและรายขั้นตอนไมXแตกตXาง โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๗

๓) ผลการเปรียบเทียบสภาพการบริหารจัดการโรงเรียนวิถีพุทธ ของผู5บริหารสถานศึกษาจำแนกตามเขต พื้นที่การศึกษาสุพรรณบุรี เขต ๑ เขต ๒ และ เขต ๓ โดยภาพรวม ๔) ป`ญหาที่พบมากที่สุดในแตXละข้ัน และแนวทางแก5ป`ญหาในการบริหารโรงเรียนวิถีพุทธ ๓ อันดับแรก คือ ป`ญหาในขั้นเตรียมการ บุคลากรที่ เกี่ยวข5องยังขาดความรู5ความเข5าใจแนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ มีแนวทางแก5ไขป`ญหา ตามลำดับ คือ หนXวยงานที่เกี่ยวข5องควรจัดอบรมและจำทำเอกสารเกี่ยวกับแนวทางการดำเนินงาน โรงเรียนวิถีพุทธ ศึกษาดูงานหรือ จัดสัมมนาแลกเปลี่ยนเรียนรู5 จัดประชุมปรึกษาหารือ และวางแผน รXวมกันในการปฏิบัติงานเพื่อให5เกิดแนวปฏิบัติไปในทางเดียวกัน ป`ญหารองลงมาอยูXขั้นดำเนินการพัฒนา ผู5เรียนและบุคลากรตามระบบไตรสิกขา การกำหนดกิจกรรมเพื่อพัฒนาผู5เรียน ไมXหลากหลายและขาด ความตXอเนื่องในการปฏิบัติมีแนวทางแก5ป`ญหาตามลำดับ คือ มีการนิเทศกำกับ ติดตามการจัดกิจกรรม เพื่อพัฒนา ผู5เรียน สXงคณะครูเข5ารับการอบรม ศึกษาดูงานการจัดกิจกรรมโรงเรียนวิถีพุทธที่เปAนต5นแบบ และป`ญหาขั้นดูแลสนับสนุนใกล5ชิด แนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธ ไมXชัดเจน มีแนวทาง แก5ป`ญหาตามลำดับ คือ หนXวยงานที่เกี่ยวข5องควรให5การนิเทศ กำกับ ติดตาม และให5คำแนะนำหรือศึกษา หาความร5ูจากเอกสาร หรอื คูXมอื แนวทางการดำเนนิ งานโรงเรยี นวิถีพุทธ เจษฎา สิงหรา (๒๕๔๙: บทคัดยXอ) ได5ทำการศึกษาเรื่อง“แนวทางการดำเนินงานโรงเรียนวิถี พุทธในจังหวัดอXางทอง” พบวXา อายุการทำงานแตกตXางกัน มีความรู5ในการดำเนินงานโรงเรียนวิถีพุทธใน ด5านการบริหารจัดการโรงเรียนวิถีพุทธ การจัดวิถีพุทธสูXวิถีการเรียนรู5 การพัฒนาบุคลากรและคุณลักษณะ บุคลากรโรงเรียนวิถีพุทธ และการเกื้อกูลสัมพันธTโรงเรียนวิถีพุทธและชุมชนไมXแตกตXางกันจึงปฏิเสธ สมมติฐานที่ตั้งไว5 และพบวXาอายุทำงานแตกตXางกัน มีความรู5ในด5านกิจกรรมเสนอแนะการพัฒนาแตกตXาง กัน จึงยอมรับสมมติฐานที่ตั้งไว5 สXวนในเรื่องเจตคติและความพร5อม ในด5านการบริหารจัดการโรงเรียนวิถี พุทธ การจัดวิถีพุทธสูXวิถีการเรียนรู5 กิจกรรมเสนอแนะการพัฒนา การพัฒนาบุคลากรและคุณลักษณะ บุคลากรโรงเรียนวิถีพุทธ และการเกื้อกูลสัมพันธTโรงเรียนวิถีพุทธและชุมชน ไมXแตกตXางกัน จึงปฏิเสธ สมมตฐิ านทต่ี ้งั ไว5 โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๘

สรปุ โรงเรียนวิถีพุทธ เปAนโรงเรียนระบบปกตทิ ี่นำหลักพุทธธรรมมาประยุกตTใช5ในการบริหาร และการ พัฒนาผู5เรียนโดยรวมของสถานศึกษาตามหลักไตรสิกขาอยXางบูรณาการ ผู5เรียนได5เรียนรู5 ได5พัฒนาการกิน อยูX ดู ฟ`ง เปAน โดยผXานกระบวนการทางวัฒนธรรมแสวงป`ญญา และมีวัฒนธรรมเมตตาเปAนรากฐานการ ดำเนินชีวิตที่ได5กำหนดให5คุณลักษณะของผู5เรียนเปAนคนดี คนเกXง และมีความสุขในสังคม ตาม พระราชบัญญัติการศึกษาแหXงชาติ พ.ศ.๒๕๔๒ ผู5เรียนจะได5รับการพัฒนาทั้งด5านกายภาพ ด5านสังคม ด5าน จิตใจ และทางด5านป`ญญา ผู5เรียนที่มีการพัฒนาการทั้ง ๔ ด5าน นี้จะเปAน คนเกXง ดี และมีความสุขด5วย เหตุผล หลักการดำเนินงานและรูปแบบการบริหารไรจัดการโรงเรียนวิถีพุทธ เปAนการบริหารจัดการให5 สอดคล5องกับการประกันคุณภาพการศึกษา นอกจากนั้นควรศึกษาวิจัยเกี่ยวกับโรงเรียนวิถีพุทธเพ่ือ นำไปสูXการพัฒนาการศกึ ษาโรงเรียนวิถีพทุ ธสคXู วามเปAนเลิศตอX ไป โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๒๙

คำถามประจำบท ตอนที่ ๑ คำถามแบบอัตนัย จำนวน ๑๐ ขอT ๑. โรงเรียนวถิ ีพุทธคืออะไร และมคี วามแตกตXางจากโรงเรยี นทั่วไปอยาX ง อธบิ าย ๒. โรงเรยี นวถิ ีพทุ ธมคี วามเปAนมาอยXางไร อธบิ าย ๓. โรงเรียนวิถพี ทุ ธมรี ูปแบบการดำเนินงานอยXางไร อธบิ าย ๔. หลักธรรมที่เปAนแนวคดิ พ้นื ฐานการบรหิ ารโรงเรียนวถิ พี ทุ ธคอื หลักธรรมใด อธิบาย ๕. กระบวนการเรยี นร5ูโดยการปฏบิ ัติ “กนิ อยูX ดู ฟง` เปAน” หมายถึงอะไร อธิบาย ๖. การดำเนินงานโรงเรยี นวถิ ีพทุ ธตามแนวทางของกระทรวงศึกษาธกิ าร เปนA อยXางไร ๗. แนวทางการดำเนนิ งานโรงเรยี นวถิ พี ุทธตามแนวทางของกรมการศาสนา เปนA อยาX งไร ๘. ทาX นคดิ วาX โรงเรียนวิถพี ทุ ธจะเปAนประโยชนTตอX นักเรยี น ครู และสงั คมอยXางไร ๙. จากงานวิจยั ทีเ่ กยี่ วขอ5 งคุณลักษณะทพี่ ึงประสงคTของโรงเรียนวิถพี ทุ ธ ควรเปนA อยาX งไร ๑๐. ทXานมแี นวทางจะนำองคTความรู5จากแนวคดิ โรงเรียนวิถพี ทุ ธไปบรู ณาการกับชีวติ การงาน หรอื การศกึ ษาของตนเองหรอื เยาวชนอยXางไร ตอนท่ี ๒ คำถามแบบปรนยั จำนวน ๑๐ ขอT คำถามแต(ละขอ, มี ๔ ตัวเลอื ก ให,เลอื กตอบขอ, ก ข ค หรอื ง ทีเ่ หน็ วา( ถกู ตอ, งท่ีสุดเพยี ง ๑ ข,อ ๑. ข5อใดบอกถึงความหมายของโรงเรยี นวถิ พี ุทธไดช5 ัดเจนท่สี ดุ ก. โรงเรยี นปกติทีใ่ ช5หลักอริยสจั ๔ มาบรู ณการกบั การบริหาร การเรยี นการสอน และกิจกรรมตาX งๆ ข. โรงเรียนปกตทิ ี่ใชห5 ลกั ศีล ๕ มาบรู ณการกับการบริหาร การเรยี นการสอน และกิจกรรมตาX งๆ ค. โรงเรยี นปกตทิ ี่ใชห5 ลักไตรลกั ษณT มาบรู ณการกบั การบริหาร การเรยี นการสอนและกจิ กรรมตาX งๆ ง. โรงเรียนปกตทิ ี่ใช5หลกั ภาวนา ๔ มาบรู ณการกบั การบรหิ าร การเรียนการสอนและกิจกรรมตาX งๆ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๓๐

๒. โรงเรยี นวถิ ีพุทธมีความแตกตXางจากโรงเรยี นทัว่ ไปอยาX ง ก. นำหลักพทุ ธธรรมมาบรู ณาการกบั ชวี ิตจรงิ เริ่มตน5 ทก่ี ารกนิ อยูX ดู ฟง` เปนA กบั นกั เรียน ข. นำหลักพุทธธรรมมาบูรณาการกบั ชวี ติ จริง เร่ิมต5นทก่ี ารกิน อยXู ดู ฟ`ง เปAน กับครู ค. นำหลักพุทธธรรมมาบรู ณาการกับชีวติ จรงิ เริม่ ต5นทกี่ ารกิน อยXู ดู ฟง` เปAน กับผูบ5 ริหาร ง. นำหลกั พทุ ธธรรมมาบูรณาการกับชวี ติ จรงิ เริ่มต5นท่ีการกิน อยูX ดู ฟง` เปAน ทั้งระบบ ๓. โรงเรียนวิถพี ุทธเริ่มดำเนนิ การตงั้ แตเX มือ่ ใด ข. พ.ศ. ๒๕๔๕ ก. พ.ศ. ๒๕๔๔ ง. พ.ศ. ๒๕๔๗ ค. พ.ศ. ๒๕๔๖ ๔. คำกลาX ววXา “ชวX งแรกแหXงการเรียนรค5ู อื การเลย้ี งดใู นครอบครัว การศกึ ษาโรงเรียนวถิ พี ุทธ จึงตอ5 งเชื่อมตXอ เก้อื กูล และเกือ้ หนุนกบั การศึกษาทบ่ี า5 น โรงเรียน” เปนA คำกลาX วของทXานใด ก. ทักษณิ ชนิ วัตร นายกรฐั มนตรี ข. พระเทพโสภณ อธกิ ารบดี มจร. ค. พระธรรมปฎu ก (ป. อ. ปยตุ ฺโต) ง. สิรกิ ร มณรี ินทรT รมว. ศกึ ษาธกิ าร ๕. หลกั ธรรมทเี่ ปนA แนวคดิ พ้นื ฐานการบรหิ ารโรงเรยี นวถิ พี ุทธคือหลกั ธรรมใด ก. สกิ ขา ๓ ข. อรยิ สัจ ๔ ค. ป`ญญาวฒุ ิธรรม ๔ ง. ภาวนา ๔ ๖. กระบวนการเรียนร5ูโดยการปฏบิ ตั ิ “กนิ อยXู ดู ฟ`ง เปAน” หมายถงึ อะไร ก. การปฏิบตั ิในชวี ิตประจำวันของนกั เรียน ข. การเรยี นร5ผู Xานกจิ กรรมในวิถชี วี ติ ประจำวันอยาX งตอX เนื่อง ค. การปฏิบตั ติ ามหลกั คุณธรรมจริยธรรมอยXางเครXงครดั ง. การฝgกฝนตนเองเพื่อใหเ5 ข5าถึงความพน5 ทกุ ขT โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๓๑

๗. คุณลักษณะของนักเรยี นท่ีมีคุณธรรม ความรู5สกึ แรงจูงใจ สภาพจติ ใจทเี่ บกิ บาน ม่ันคง หมายถึง ไตรสกิ ขาข5อใด ก. ศีล ข. สมาธิ ค. ปญ` ญา ง. ถกู ทุกขอ5 ๘. คณุ ลักษณะของนักเรยี นทมี่ พี ฤติกรรมสรา5 งสรรคT มสี มั มาคารวะ ขยนั อดทน เอ้อื เฟอ–‡ ตอX เพ่ือน นกั เรียนและผู5อืน่ หมายถึงไตรสกิ ขาขอ5 ใด ก. ศีล ข. สมาธิ ค. ปญ` ญา ง. ถกู ทุกข5อ ๙. การสร5างบรรยากาศโรงเรียนใหน5 ักเรยี นอยXูใกลค5 นดี มคี รดู ี เพ่อื นดี แหลXงข5อมลู และสิ่งแวดลอ5 มทีด่ ี หมายถึงปญ` ญาวุฒิธรรมขอ5 ใด ก. สัปปรุ สิ สงั เสวะ ข. สทั ธรรมมัสสวนะ ค. โยนโิ สมนสกิ าร ง. ธัมมานุธัมมปฏบิ ัติ ๑๐. นักเรยี นสามารถคดิ วเิ คราะหT สงั เคราะหT พจิ ารณาดว5 ยเหตุผลที่ดแี ละวิธกี ารถูกต5อง หมายถงึ ปญ` ญา วุฒธิ รรมขอ5 ใด ก. สปั ปรุ ิสสังเสวะ ข. สทั ธรรมมัสสวนะ ค. โยนิโสมนสกิ าร ง. ธมั มานุธมั มปฏิบัติ โรงเรยี นวถิ พี ทุ ธ ๓๒