โครงงานภูมิปัญญาพื้นบ้าน ของนางสาวสุธิดา เกิดศรี ม.6/1 เลขที่ 27

โครงงานภูมิปัญญาท้องถิ่น ( หมาตักน้ำ ) จัดทำโดย นางสาวสุธิดา เกิดศรี ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6/1 เลขที่ 27 ครูที่ปรึกษาโครงงาน อาจารย์รัชนี แนวจำปา โครงงานนี้เป็นส่วนหนึ่งของรายวิชาประวัติศาสตร์ (ส33104) โรงเรียนฉวางรัชดาภิเษก ภาคเรียนที่ 2 ปีการศึกษา 2564

สารบัญ หน้า เรื่อง 1 บทคัดย่อ 2 กิตติกรรมประกาศ 3 บทที่ 1 บทนำ 5 บทที่ 2 เอกสารที่เกี่ยวข้อง 6 บทที่ 3 วิธีการ ดำเนินงาน 8 บทที่ 4 ผลการศึกษา 9 บทที่ 5 สรุป อภิปรายผลและข้อเสนอแนะ 10 ภาคผนวก บรรณานุกรม

1 ชื่อโครงงาน : โครงงานภูมิปัญญาท้องถิ่น (หมาตักน้ำ) ชื่อผู้เขียนโครงงาน : นางสาวสุธิดา เกิดศรี อาจารย์ที่ปรึกษาโครงงาน : อาจารย์รัชนี แนวจำปา บทคัดย่อ หมาตักน้ำ เป็นของใช้อย่างหนึ่งของชาวนครศรีธรรมราช ใช้สำหรับตักน้ า จากห้วย หนอง คลองสระ ในการทําหมาก นั้น ชาวบ้านทางใต้นิยมทำ\" หมาจาก\" มากกว่าชนิดอื่น ๆ คำว่า \"หมา\" นี้ บางทีก็เรียกติหมา หรือ ตีหมา ผู้รู้กล่าวว่าไม่ใช่คำไทยแท้ แต่เป็นคำที่มาจากภาษามลายู คือ คำว่า Timba ซึ่งหมายถึงภาชนะตักน้ำที่ทำจากใบจาก หรือ กาบ หมาติหมา ตีหมา เป็นภาชนะตักน้ำอย่างหนึ่งของชาวภาคใต้ ทำด้วยกาบหรือใบของพืชตระกูล ปาล์มที่หา ได้ในท้องถิ่น การเรียกชื่อบางครั้งจึงมีชื่อของพืชที่นำมาเป็นวัสดุทำต่อท้ายด้วย เช่น -ถ้าทําจากใบจาก เรียกว่า \"หมาจาก\" -ถ้าทําจากต้อหมาก (กาบหมาก) ก็เรียกว่า \"หมาต่อ\" -ถ้าทําจากกาบเหลาชะโอนก็เรียกว่า \"หมาต้อหลาวโอน\" (หรือ \"หมาต่อ\" เช่นเดียวกัน) แต่บาง คนก็ใช้คำว่า \"หมา\" \"ติหมา\" หรือ \"หมาตักน้ำ\" รวม ๆ กันไปโดยไม่คำนึงถึงวัสดุที่ใช้ทำในท้องถิ่นบาง แห่ง จังหวัดนครศรีธรรมราชมีการใช้คำว่า \"หมา\" ในความหมายที่กว้างออกไป หมายถึงภาชนะตักน้ำ ปัจจุบัน เรียกภาชนะตักน้ำที่ทำด้วยสังกะสี อะลูมิเนียม หรือเหล็กว่า \"หมาถัง\" หรือ \"หมาตั้ง\" ที่ทำ ด้วยพลาสติกก็เรียกว่า \"หมาพลาสติก\" อันเป็นการรักษาชื่อเต็มที่ขึ้นต้นด้วย \"หมา\" เอาไว้ ในจังหวัดนครศรีธรรมราชมีภาชนะตักน้ำที่ทำทั้งกาบหมาก กาบต้นหลาวโอนและใบของต้น จากแต่ไม่ได้ ทำด้วยสิ่งเหล่านี้ในทุกท้องที่ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับในท้องที่นั้นจะมีสิ่งใดที่ใช้ทำ ปัจจุบันนี้แม้ ภาชนะตักน้ำที่ทำด้วย สังกะสี (ซึ่งเรียกว่าถัง) หรือพลาสติกจะเข้าไปแทนที่หมากตักน้ำที่ชาวนครใช้ มาแต่โบราณมากขึ้น แต่หมา ตักน้ำก็ยังคงมีใช้กันอยู่ในครัวเรือนไม่น้ อย โดยเฉพาะ หมาจาก\" ซึ่ง เป็นหัตถกรรมที่มีชื่อเสียงของชาวบ้าน แถบลุ่มน้ำปากพนัง อำเภอเชียรใหญ่และอำเภอหัวไทร อัน เป็ นบริเวณที่มีต้นจากขึ้นอยู่ชุกชุม การทําหมาก าด้วยใบจาก เริ่มด้วยตัดเอายอดจากซึ่งเป็นยอดอ่อนที่รวมกันแน่น ไม่แตกออก เป็นใบ มาจัดเอาแต่ใบ นําใบไปตากแดดพอหมาดๆ แล้วนำไปสอด การสอดหมาจากต้องคลี่ใบออกข้าง หนึ่งแล้ว สอดต่อกันกลับหัวกลับหางไปเรื่อย ๆ จนได้ขนาดตามที่ต้องการจึงรวบหัวรวบท้ายเข้าประ สนกันม้วนกลม แล้วใช้ก้านใบจากผูกฝึกไว้ ก็ได้หมาจากตามต้องการ และถ้าจะให้สวยงามและ ทนทานก็ใช้หวายหรือคล้าแทง เย็บรอยต่อระหว่างใบจากแต่ละใบเพื่อกันไม่ให้หลุดได้ง่ายด้วย

2 กิตติกรรมประกาศ โครงงานนี้สำเร็จลุล่วงได้ด้วยความกรุณาจากอาจารยรัชชี แนวจำปา อาจารย์ที่ปรึกษาโครงงานที่ ได้ให้คำเสนอแนะ แนวคิด ตลอดจนแก้ไขข้อ บกพร่องต่างๆ มาโดยตลอด จนโครงงานเล่มนี้เสร็จสมบูรณ์ ผู้ศึกษาจึงขอก ราบขอบพระคุณเป็นอย่างสูง ขอกราบขอบพระคุณคุณพ่อ คุณแม่ คุณปู่ และ คุณย่า ที่ให้คำปรึกษาในเรื่องต่าง ๆ รวมทั้งเป็นกำลังใจที่ดีเสมอมา ขอบคุณ เพื่อน ๆ ที่ช่วยให้คำแนะนำดี ๆ เกี่ยวกับโครงงานชิ้นนี้ สุธิดา เกิดศรี

3 บทที่ 1 บทนำ แนวคิดที่มาและความสำคัญ ในปั จจุบันเทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทต่อการดำรงชีวิตของคนไทยเศรษฐกิจ ของไทยก็เปลี่ยนไปตามกระแสทุนนิยม ส่งผลทำให้วิถีชาวบ้านเปลี่ยนแปลงไป พร้อมกับส่งผลทำให้เยาวชนไทยไม่ตระหนักถึงความสำคัญของภูมิปั ญญาไทย โครงงานเรื่องมากับน้ำปัญญาท้องถิ่นของภาคใต้ เป็นความรู้ความสามารถ ของชาวบ้าน ที่มีการปรับตัวและนำวัสดุใกล้ตัวมาประดิษฐ์ออกมาเป็นนวัตกรรม ใหม่เพื่อใช้สอย ในที่นี้คือการนำกลับของต้นไม้มาประดิษฐ์เป็นภาชนะตักน้ำ เรียกว่า “หมาตักน้ำ” วัตถุประสงค์ 1. เพื่อเป็นแนวทางให้กับคนในชุมชนทางด้านการนำภูมิปัญญาไทยไปใช้ ในชีวิตประจำวัน 2. เพื่อให้คนในชุมชนและเยาวชนไทยเห็นความสำคัญของภูมิปัญญา เห็นคุณค่าของภูมิปั ญญาไทย หลักการและทฤษฎี หมาตักน้ำเป็นเครื่องใช้ของชาวบ้านภาคใต้แทบทุกจังหวัด ส่วนใหญ่ทำจาก กาบหมาก ที่เรียกว่า ต้อ เมื่อทําเสร็จแล้วจึงเรียกว่า หมาต้อ การทําหมาตักน้ า จากกาบหมากเริ่มด้วยการนำกาบหมากที่มีขนาดพอ เหมาะ ตัดส่วนล่างที่เป็น ใบออก ถ้ากาบหมากแห้งเกินไปต้องนำไปแช่น้ำให้นิ่ม ก่อน ม้วนปลายของกาบหมากทั้งสองด้านให้กลม ด้านหนึ่งใหญ่อีกด้านหนึ่งเล็ก พับทั้งสองด้านขึ้น ใช้ปลายกาบด้านเล็กสอดเข้าไปในรูของด้านใหญ่ แล้วใช้หวาย หรือเชือกที่คงทนผูกยึดไว้

4 ชนิดของหมา 1. ชนิดตามลักษณะของการผูกปลายของตัวหมาให้เป็นที่ถือคือ \"หมาโต้\" (โต้ - ตัวผู้) หมายถึง หมาที่เอาปลายทั้ง 2 มาผูกไขว้กัน 2.\"หมาเหมีย\"(เหมีย - ตัวเมีย) หมายถึงหมาที่เอาปลายทั้ง 2 ข้างมาสอดผูกแนบกัน ประโยชน์ ของหมา นอกจากทำด้วยวัสดุที่หาง่ายในท้องถิ่นภาคใต้ และราคาไม่แพงแล้ว ยังเป็นสิ่งที่มี คุณสมบัติเหมาะ สมต่อการใช้อีกหลายประการ เช่นมีน้ำหนักเบา มีที่ยึดถือหรือสำหรับผูก และ สามารถตะแคงหรือคว่ำตัว ได้เองเพียงแต่วางบนผิวน้ำ ซึ่งแสดงให้เห็นถึงวัฒนธรรมของการ คิดที่สัมพันธ์กับการใช้ของชาวบ้าน หมา จึงเป็นภาชนะที่นิยมใช้กันทั่วไปในภาคใต้ โดยเฉพาะ อย่างยิ่งการใช้ตักน้ำในบ่อ ในสระ หรือในพัง ซึ่งผู้ ใช้ไม่ต้องออกแรงกระตุกเหมือนการใช้ ภาชนะสมัยใหม่อื่น ๆ นอกจากนั้นชาวบ้านยังใช้หมาในทางอื่น ๆ อีก เช่น ใช้วิดน้ำเรือ ตลอด จนใช้ตักน้ำอย่างเช่นภาชนะตักน้ำอื่น ๆ ทั่วไปด้วยหมาเป็นเครื่องใช้ตักน้ำที่ ทดแทนการใช้ขัน น้ำพลาสติก หรือขันน้ำจากวัสดุสังเคราะห์อื่นๆ โดยทำง่าย ไม่เสียค่าใช้จ่ายเพราะวัสดุ ได้มา จากธรรมชาติและช่วยอนุรักสิ่งแวดล้อมด้วย

5 บทที่ 2 เอกสารที่เกี่ยวข้อง ประวัติความเป็นมาของ หมาตักน้ำ เป็นของใช้อย่างหนึ่งของชาวนครศรีธรรมราช ใช้สำหรับตัก น้ำ จากห้วย หนอง คลอง สระ ในการทําหมาตักน้ำนั้น ชาวบ้านทางใต้นิยมทำ\" หมาจาก\" มากกว่าชนิด อื่น ๆ คำว่า \"หมา\" นี้ บางทีก็เรียก ติหมา หรือ ตีหมา ผู้รู้กล่าวว่าไม่ใช่คำไทยแท้ แต่เป็นคำที่มาจาก ภาษา มลายู คือคำว่า Timba ซึ่งหมายถึงภาชนะตักน้ำ ที่ทําจากใบจาก หรือ กาบ หมา หมา หมา เป็น ภาชนะ ตักน้ำอย่างหนึ่งของชาวภาคใต้ ทำด้วยกาบหรือใบของพืชตระกูลปาล์มที่หาได้ในท้องถิ่น การ เรียกชื่อบาง ครั้งจึงมีชื่อของพืชที่นำมาเป็นวัสดุทำต่อท้ายด้วย เช่น - ถ้าทําจากใบจากก็เรียกว่า\"หมาจาก\" - ถ้าทําจากต้อหมาก (กาบหมาก) ก็เรียกว่า \"หมาต้อ\" - ถ้าทําจากกาบเหลาชะโอนก็เรียกว่า \"หมาต้อหลาวโอน\" (หรือ \"หมาต้อ\" เช่นเดียวกัน) แต่บางคนก็ ใช้คำว่า \"หมา\" \"ติหมา\" หรือ \"หมาตักน้ำ\" รวม ๆ กันไปโดยไม่คำนึงถึงวัสดุที่ใช้ทำในท้องถิ่น บางแห่ง จังหวัดนครศรีธรรมราชมีการใช้คำว่า \"หมา\" ใน ความหมายที่กว้างออกไป หมายถึงภาชนะตักน้ำ ปัจจุบันเรียกภาชนะตักน้ำที่ทำด้วยสังกะสี อะลูมิเนียม หรือเหล็กว่า \"หมาถัง\" หรือ \"หมาถึง\" ที่ทำด้วย พลาสติกก็เรียกว่า \"หมาพลาสติก\" อันเป็นการรักษาชื่อ เต็มที่ขึ้นต้นด้วย \"หมา\" เอาไว้ ในจังหวัด นครศรีธรรมราชมีภาชนะตักน้ำที่ทำทั้งกาบหมาก กาบต้น หลาวโอนและใบของต้นจากแต่ไม่ได้ทำด้วยสิ่ง เหล่านี้ในทุกท้องที่ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับในท้องที่นั้นจะมีสิ่งใด ที่ใช้ทำ ปัจจุบันนี้แม้ภาชนะตักน้ำที่ทำด้วย สังกะสี (ซึ่งเรียกว่าถัง) หรือพลาสติกจะเข้าไปแทนที่หมาก ตักน้ำที่ชาวนครใช้มาแต่โบราณมากขึ้น แต่หมาตักน้ำก็ยังคงมีใช้กันอยู่ในครัวเรือนไม่น้ อย โดยเฉพาะ 'หมาจากซึ่งเป็นหัตถกรรมที่มีชื่อเสียง ของชาวบ้านแถบลุ่มน้ำปากพนัง อำเภอเชียรใหญ่และอำเภอ หัวไทร อันเป็นบริเวณที่มีต้นจากขึ้นอยู่ ชุกชุมการทําหมาตักน้ำด้วยใบจาก เริ่มด้วยตัดเอายอดจากซึ่ง เป็นยอดอ่อนที่รวมกันแน่นไม่แตกออกเป็น ใบ มาจัดเอาแต่ใบ นําใบไปตากแดดพอหมาด ๆ แล้วนำไป สอด การสอดหมาจากต้องคลี่ใบออกข้าง หนึ่งแล้วสอดต่อกันกลับหัวกลับหางไปเรื่อย ๆ จนได้ขนาดตาม ที่ต้องการจึงรวบหัวรวบท้ายเข้าประสน กันม้วนกลม แล้วใช้ก้านใบจากผูกฝืดไว้ ก็ได้หมาจากตาม ต้องการ และถ้าจะให้สวยงามและทนทานก็ใช้ หวายหรือคล้าแทง เย็บรอยต่อระหว่างใบจากแต่ละใบเพื่อ กันไม่ให้หลุดได้ง่ายด้วย หมาจากนอกจากจะ ใช้ตักน้ำ แล้วยังใช้วิด ในเรือ ตักน้ำผึ้งจากกะทะ ตักน้ำ ล้างหน้ า ล้างเท้า ใช้เก็บสิ่งของต่างๆ นับได้ว่า หมาจากเป็นสิ่งอำนวยประโยชน์ได้อย่างกว้างขวาง ยิ่งไป กว่านั้นหมาจากยังกลายเป็นสินค้าพื้นเมืองที่ ชาวต่างถิ่นนำไปใช้เป็นภาชนะใส่ของหรือใช้ปลูกต้นไม้ ประดับแขวนซึ่งมีความแปลกตาไปอีกรูปแบบ หนึ่ง

6 บทที่ 3 วิธีการดำเนินงาน การศึกษาครั้งนี้ผู้ศึกษๆด้ดำเนินการศึกษาค้นคว้าตามลำดับต่อไปนี้ 1. ขั้นศึกษาข้อมูล 1.1 ขั้นสํารวจและศึกษาเอกสารที่เกี่ยวข้อง โดยการสำรวจและศึกษาจากเอกสารหรือ อินเตอร์เน็ตที่ให้ความรู้เกี่ยวกับเรื่องภูมิปัญญาไทย หมาตักน้ำ 1.2 ศึกษาวัสดุ อุปกรณ์และวิธีทำ หมาตักน้ำ จากสื่ออินเตอร์เน็ตและเอกสารที่ เกี่ยวข้อง 2. ขั้นเก็บรวบรวมข้อมูล 2.1 ได้มีการเก็บรวมรวมข้อมูลจากการสำรวจและศึกษาจาก เอกสารที่ให้ความรู้เกี่ยวกับ เรื่องภูมิปัญญา หมาตักน้ำ 2.2 ได้เก็บรวบรวมข้อมูลจากการได้ศึกษาค้นคว้าและนำมาบูรนาการ 3. ขั้นวิเคราะห์ข้อมูล นำข้อมูลที่เก็บรวบรวมได้มาศึกษา และวิเคราะห์ตามวัตถุประสงค์และ เรียบเรียงนำเสนอ ในเชิงความเรียง อุปกรณ์ที่ใช้ในการทำ 1. กาบหมาก 2. หวายหรือเชือก 3. ไม้ไผ่

7 ขอบเขตของโครงงาน 1. ศึกษาค้นคว้าจากอินเตอร์เน็ต 2. ศึกษาค้นคว้าจากหนังสือที่ห้องสมุด สถานที่ ตำบลนาแว อำเภอฉวาง จังหวัดนครศรีธรรมราช ผลประโยชน์ ที่คาดว่าจะได้รับ 1.บุคคลทั่วไปในชุมชนมีแนวทาง/ทางเลือกด้านการการนำภูมิปั ญญาไทยไปใช้ในการ ดำรงชีวิต 2. บุคคลทั่วไปในชุมชนและเยาวชนไทยตระหนักตระหนักถึงความสำคัญของ ภูมิปัญญา เห็น คุณค่าของภูมิปัญญาไทย และภูมิใจในความเป็นไทย

8 บทที่ 4 ผลการศึกษา ขั้นตอนการทำหมาตักน้ำ 1. เลือกกาบหมากรุก ซึ่งเป็น กาบที่ไม่อ่อนและไม่แห้งเกินไป ความกว้างประมาณ 10 เซนติเมตร ความยาวประมาณ 30-35 เซนติเมตร พร้อมกับเตรียมไม้ไผ่ เพื่อไว้รับน้ำหนักตรงส่วนด้าน ของ หมาตักนํ้ า 2. พับปลายกาบทั้งสองข้าง และผูกติดกันหรือใช้ไม้กลัดเพื่อทำ เป็นที่จับเวลาตักน้ำและเย็บ ส่วน กลางของด้ามจับให้เป็ นแนวตรงเพื่ อ ช่วยพยุงในการรับน้ำหนัก และใช้ หวายหรือเชือกมาผูกที่ ค้ามให้แน่น 3. เสร็จสมบูรณ์พร้อมใช้

9 บทที่ 5 สรุป อภิปรายผล และข้อเสนอแนะ การวิจัยเรื่องหมาตักน้ำ ผู้จัดทำได้วิจัยเพื่อมาศึกษาประวัติ วิธีการทำและวิธีการใช้ ทำให้ได้รู้ ถึงรูปแบบวิธีการทำ และการใช้ชีวิตที่พอเพียงอย่างสร้างสรรค์แล้วยังเป็นการส่งเสริมและอนุรักษ์ ภูมิปัญญาวัฒนธรรมของชุมชนใน ท้องถิ่นภาคใต้อันเป็นเอกลักษณ์เฉพาะที่สมควรรับการส่งเสริม และอนุรักษ์ตลอดไป จากการศึกษาพบว่าในจังหวัดนครศรีธรรมราชมีภาชนะตัดน้ำที่ทำทั้งกาบหมาก กาบต้นหลาว โอน และใบ ของต้นจากแต่ไม่ได้ทำด้วยสิ่งเหล่านี้ในทุกท้องที่ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับในท้องที่นั้นจะมีสิ่งใดที่ ใช้ทำ ปัจจุบันนี้แม้ภาชนะ ตักน้ำที่ทำด้วยสังกะสี (ซึ่งเรียกว่าถัง) หรือพลาสติกจะเข้าไปแทนที่หมาก ตักน้ำที่ชาวนครใช้มาแต่โบราณมากขึ้น แต่หมาตักน้ำก็ยังคงมีใช้กันอยู่ในครัวเรือนไม่น้ อย โดยเฉพาะ หมาจาก ซึ่งเป็นหัตถกรรมที่มีชื่อเสียงของชาวบ้าน แถบลุ่มน้ำปากพนัง อำเภอเชียรใหญ่และอำเภอ หัวไทร อันเป็นบริเวณที่มีต้นจากขึ้นอยู่ชุกชุม ประโยชน์ที่ได้รับ 1. ทราบถึงประวัติและวิธีการทำหมาตักน้ำภูมิปัญญาของชาวภาคใต้ 2. เพื่อเป็นการส่งเสริมให้ชุมชนมีบทบาทในการพัฒนาเศรษฐกิจสังคม และรักษา ขนบธรรมเนียมประเพณี และวัฒนธรรมของท้องถิ่น 3. ได้มีความรู้และยอมรับในความคิดสร้างสรรค์ของบรรพบุรุษ 4. สามารถนำความรู้นี้มาเป็นตัวอย่างในการปรับใช้ในชีวิตประจำวันได้ 5. บุคคลทั่วไปในชุมชนและเยาวชนไทยตระหนักตระหนักถึงความสำคัญของภูมิปัญญา ภูมิปั ญญาไทยและภูมิใจในความเป็ นไทย ข้อเสนอแนะ การวิจัยเรื่อง หมาตักน้ำเพื่อประกอบการศึกษาข้อมูล ผู้วิจัยมีข้อเสนอแนะดังต่อไปนี้ 1. ข้อเสนอแนะทั่วไป 1.1 ควรจะนำผลจากการศึกษาค้นคว้าครั้งนี้ไปปรับใช้ หรือบอกต่อคนในชุมชนอื่นๆที่สนใจเพื่อ อนุรักษ์ และสืบสานต่อไป 1.2 ควรจะนำผลการศึกษาค้นคว้าในครั้งนี้เผยแพร่ให้กับบุคคลที่สนใจ หรือเยาวชนเพื่อนำไป พัฒนาความคิด ของเยาวชนสมัยใหม่ ให้รู้จักใช้ความคิดบวกกับการหันกลับมามองวัสดุในท้องถิ่น แล้วสร้างสรรค์มาเป็นเครื่องมือ เครื่องใช้ ตามที่บรรพบุรุษได้ทำต่อๆกันมา 2. ข้อเสนอแนะเพื่อการทําวิจัยครั้งต่อไป 2.1 ควรจะได้ศึกษา รูปแบบวิถีชีวิตว่าการประกอบอาชีพเป็นอย่างไร และควรจะศึกษาข้อแตก ต่างจาก หลายๆชุมชนเพิ่มเติม เห็นคุณค่าของ

10 ภาคผนวก

11

บรรณานุกรม การทำหมาตักน้ำ (2561).[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก https://www.museumthailand.com/th/3331/storytelling/%E0%B8 %AB%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B8%95%E0%B8%B1% E0%B8%81%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B3/ (วันที่สืบค้นข้อมูล : 8 กุมภาพันธ์ พุทธศักราช 2565).