hanesan ne’e no la hakarak fali buat seluk...Ó tenki hadomi sira, no la bele hakarak katak sira(uluk liu tenki) nudar ema kristaun nebe diak liu.” Nia ema kiak tebes duni nebé ho larantomak hakrúk ba Nai Maromak (hr. v. 4). Obediénsia, iha parte ida ne’e, nudar substansiaesensiál espíritu kiak nian. Nune’e mos, hadomi malu nudar maun-alin (o amor fraternal) nolaran-luak (misericórdia) la iha haksesuk-fólin (V.2. 9-12). Ho hahalok ida ne’e, Fransisku hosimples tebe-tebes subliña forma moris relijioza foun ida, ho forma ida ne’e ema bele fielnafatin ba nia vokasaun iha baruillu mundu ne’e nian, no la iha ema ida mos bele teri-netik,embora ho frei sira nia pekadu mos lae. Iha espresaun oioin konaba nia atitudi hasoru frei sira nebé halo sala, ka kometepekadu, Fransisku hatudu nia fuan domin seráfiku nian. (Espíritu seráfiku katak, imita Jezusninia hahalok iha kruz nebé fó perdua ba ema tomak nebé halo aat Nia). Fransisku sempre noho fiar metin ba domin nia kbiit no nia influénsia tomak. Nia espresaun sira klean no espesiáltebes. Tanba ne’e buat nebé nia hanoin iha laran, nia frei sira bele senti. Laran-luak,mizerikórdia mak karta ne’e nia iis. Fransisku ho mamar hasé ministru sira nebé la hatenehatudu ninia atitudi mizerikórdia iha nia frei sira nebé komete pekadu nia oin, no halo freinebé komete pekadu ne’e bele dada iis ho kmán. Alein valor espirituál sira, karta ne’e fó sai mos ba ita konaba kresimentuorganizasaun orden nia hahúk. Ba da’uluk temi guardiaun nia pozisaun. Maibé sei ihapergunta nafatin konaba terminolojia ne’e nia sentidu; bele mos hanoin katak pozisaunguardiaun no kustódiu ne’e hanesan deit ho ministru. Husi karta ne’e ita hatene mos poder lejislativu kapítulu sira nebé orden iha. Husikapítulu jerál sira ne’e hamoris regulamentu oioin no esplikasaun konaba regra moris nian, nomos konaba konstituisaun jerál, nudar mata-dalan atu kumpriende tomak regra moris nian ihasituasaun konkretu balu.10. Karta ba Frei Leo Karta badak nebé nudar Fransisku ninia autobiografia ne’e iha ninia fundu istórikuhanesan tuir mai ne’e: tó 1860 rai iha konventu konventuál Saun Simaun iha Spoleto, norespeitu nudar Fransisku ninia hakerek rasik. Tempu lei sivil hanehan makás konventu sirahodi koko sekulariza konventu tomak (1860), ho lisensa ukun-nain, autoridadi sidadi nian,karta nebé hakerek iha pergaminu ne’e hatama tiha iha muzeu relikía katedrál nian. Maibé la 48
rai ho diak. Tanba iha tinan 1895 dokumentu ne’e afinál iha Padre Clitó Cardinali nia limannebé nia hakarak fa’an ba Amérika ho fólin ás. Maibé Faloci Pulignani, lisensiadu famozu idaiha Fransisku nia istória no nia orden, hetan biban hodi hatudu dokumentu ne’e ba Papa LeoXIII. Papa sosa fali dokumentu ne’e ho fó apoiu osan líre 200 ba Padre ne’e durante niamoris, no dokumentu ne’e hatama tiha ba Vatikanu. Ho governu sidadi Spoleto nia husu, LeoXIII, tinan 1902, intrega fali dokumentu ne’e ba Spoleto, ho akordu ida atu rai fali iha muzeuKatedrál nian. Tó ohin loron dokumentu ne’e halot iha fatin rai relíkia nian nebé fólin karu.Maibé organizadu tebes atu bele hasai foto ho diak nafatin. Autentisidadi Problema primeiru mak nia autentisidadi nudar autobiografia. Testemuña konaba buatne’e iha ida deit, no testemuña ida ne’e mos mai husi tinan 1604. Iha dokumentu ofisiál idania laran nebé kontein lista sasan sira nebé fólin ás iha sakristia Sacro Convento iha Assis,sakristaun Silvestro Bartolucci fó informasaun iha loron 5 Agustu 1604, konaba karta nebékonsidera nudar relíkia ne’e. Tuir informasaun ne’e, karta ida ne’e Fransisku mak hakerek.Konkluzaun ida ne’e bazeia ba komparasaun ho karta Bensaun ba Frei Leo nian nebéFransisku duni mak hakerek. Revista husi paleografista sira, reforsa konkluzaun iha leten.Tanba tuir sira nia haré, karta ne’e no karta kiik nebé kontein bensaun ba Frei Leo ne’ehakerek husi liman nebé hanesan. Karta ne’e nia kontein nia autentisidadi iha substansia barak apoiu karta ne’e rasik.Hakerek nain karta ne’e la domina lia no maneira hakerek Latina ho diak. Hakerek nain nialíngua Latina bele kumpriende ho bazeia deit ba lia konversa baibain. Frakeza sira ne’e hetanduni iha Fransisku. Ida ne’e mos hanesan lós ho Fransisku ninia karakterístika. Tanba ne’ekonkluza katak, tuir nia kontein, karta ida ne’e Fransisku nia obra duni, nebé nia hakerek laho sekretaris ida nia tulun. Tanba ne’e obra kiik ida ne’e konfirma lolós nia nudar ema nebe“beik no la matenek tebes” (KO 39). Tempu hakerek Faloci Pulignani koloka karta ne’e iha Fransisku ninia moris ikus, maizumenus 1226,bazeia ba nia igualdadi ho Mensajen Ikus nebé nia ható ba Klara. Lós katak Frei Leo makFransisku ninia belun diak, iha tinan sira nebé besik ona ba ema santu ne’e nia moris ikus. 49
Maibé fraze segundu iha karta ne’e nia laran (“buat nebé ita koalia tiha ona iha dalan”) seiposível iha tinan sira ikus nian, ho hanoin katak iha tempu nebá Fransisku bele deit haloviajen ho seguransa nia apoiu? Tanba ne’e problema ida ne’e husik nakloke nafatin. Valor Nudar autógrafia, karta ne’e iha duni valor. Fransisku ninia nível konseillu iha liaLatina ita bele hatene. Afinál sarani sira mos respeitu karta ne’e nudar relíkia, no uza hodi fóbensaun, bele haré husi sorin karuk no sori lós nebé lakon, tanba liman sanak fatin. Parte importanti liu karik mak fraze terseiru, “maneira nebé deit mak Ó konsidera diakliu hodi fó ksolok ba Nai Maromak no lao tuir Ninia ain-fatin no Ninia kiak, uza duni idane’e ba...”. Ho liafuan ne’e Fransisku relativiza regulamentu moris hamutuk nian. Ho liafuanida ne’e mos nia hakarak hatete: Frei Leo la bele laran susar resin no tauk sala. Nia sasukatmak Maromak Ninia hakarak, no fiel ba Jezus Kristu Nia Kiak nebé buka tuir daudaun. No mos presiza subliña Fransisku nia hahalok nudar inan, hanesan nia hatete ihadokumentu seluk. Kompeténsia nudar superior nebé nia halao laos ho maneira atu domina,maibé ho domin no laran-mamar nudar inan ida.11. Karta ba Santu António Autentisidadi Teistu karta ne’e hanesan L. WADDING ható nudar razaun atu koalia, debate konaba niaautentisidadi, sa tan hafoin PE.SABATIER ható ninia tezi konaba Fransisku ninia hahalok nebéla simpatia hasoru siénsia. Maibé ohin loron la koalia tan konaba asuntu ne’e. Tanba ihamanuskritu no krónika husi Sékulu XIV nebé hatama karta ne’e iha forma nebé simples liuno hanesan lós duni ho Fransisku nia estílu. Seluk husi ida ne’e, Tómas husi Celano (2Cel 163) fó testemuña katak, maizumenusFransisku hakerek karta dala ida ba António, no temi António “Hau nia Bispu.” Karta ne’enia konteúdu la temi. Maibé kapítulu hotu nebé taka ho notísia ne’e koalia konaba Fransiskunia respeitu ba pregador no Doutor sira iha siénsia teolojia nian. Tanba ne’e, Fransisku niakarta nia konteúdu ba António klaru katak iha nia relasaun ho “Doutor Teolojia” nian, se lahanesan ne’e, Celano nia relatóriu iha konteistu ne’e, la iha nia signifikadu. 50
Boaventura mos hatene karta ne’e, hanesan hatudu momós husi notísia iha LejendaBoot (LB) 11:1. Notísia ne’e hatete: Fransisku aseita atu orden simu ema sira nebé, bukaestudu Bíblia, maibé sira la bele hamate atividadi orasaun nian, nebé kompativel ho Kristurasik ninia izemplu nebé reza barak liu duke le’e. Liafuan sira ne’e hatudu: BoaventuraKoñese karte ne’e, maski nia la temi. Tempu hakerek Wainhira mak hakerek karta ne’e, bele defini tuir karta ne’e nia konteudu rasik.Fransisku hakerek katak, António bele hanorin teolojia ba frei sira seluk, sarak nia “la hamateespíritu orasaun nian no devosaun tanba estudu ne’e, hanesan hakerek ona iha regra.” Regranebé nia hatudu klaru mak R2. 5: 2 nebe aprovadu iha 29 Novembru 1223. Ne’e duni, kartane’e la sala hakerek iha tinan 1223 ikus ka iha prinsipiu tinan 1224, antes António ba FransaTasi-mane nudar pregador lao haleu nian (husi fatin ida ba fatin seluk) iha tinan 1224/1225. Valor Valor prinsipál karta ne’e hatudu ho klaru kritériu nebé Fransisku husu atu bele halósno habele frei sira atu hanorin no estuda teolojia. Atividadi nebé iha nia relasaun ho matenek-konseillu konaba Maromak ninia mistériu sira, la autómatikamente aumenta ema nia espírituiha orasaun no devosaun. Hodi haré Fransisku ninia konstánsia iha parte ida ne’e, komparatók karta ida ne’e ho R1. 7:10-12; R2. 10: 8-10 no T: 7. Liafuan hasé: “ Hau nia Bispu” iha titúlu karta ida ne’e senti oin seluk uitoan. Tanbane’e, edisaun tuir mai troka liafuan ne’e ho liafuan “ida nebé hau hadomi liu”. Maibéespresaun ne’e karik auténtiku husi Fransisku. Tuir 2Cel 163, temi António nune’e tanba niaaatividadi nudar pregador, no tanba nia matenek la halimar konaba Maromak. KonsíliuLateranu IV (1215) iha kanon 10, 11 no 27 eziji bispu sira atu halo omilia ba sarani sira, tantumesak ka ho uza ema seluk nebé soi ba knaar ida ne’e. No mos bispu sira, tantu mesak ka houza ema seluk nia ajuda nebé apropriadu, tenki hanorin no eduka kandidatu nai-lulik sira hokuidadozu. Knaar sira ba bispu ne’e mos tenki halao iha orden laran ba frei sira nebé hakaraksai nai-lulik no pregador (hr R2. 9:2). António mak ema nebé natón duni ba halao knaar“bispu” nian ne’e. Tanba ne’e, Fransisku temi nia “ hau nia Bispu”; ho liafuan ne’e niahatudu no deskreve knaar nebé nia fó ba António. 51
12. Karta ba frei sira iha Fransa Karta ida ne’e Tómas husi Eccleston deit mak koalia ka temi (De Adventu Minorum).Fonte informasaun ba nia mak Frei Martinho husi Barton, nebé dala barak iha biban haréFransisku. Hafoin nia sai vise ministru provinsiál Inglatera no kustódiu Iorka nian. Emakoalia konaba nia nudar Fransiskanu nebé tós, nebé mos komprovadu diak tebe-tebes ihaservisu barak orden nian sira seluk. Tanba ne’e bele fiar nia informasaun sira. Tómas husi Eccleston la koalia barak konaba karta ne’e nia konteúdu. Maibé sa idamak nia ható konaba karta ne’e iha duni nia valor natón nebé bele nota mos. Tanba lakompletu liu, mak ESSER hatama karta ne’e iha grupu “obra dita”, hanesan esplika ihaintrodusaun jerál iha leten. Tempu hakerek karta ne’e, la bele nafatin atu defini lolós. Iha tempu nebá, karta ne’eható ba frei sira iha Provínsia Franseza, parte nebé ohin loron nudar Fransa Tasi-Mane, inkluiWallonie no Béljika. Tanba Versíkulu 2 hanesan ho Liturjia Mamosek (LM) nian ihaVersíkulu 4, ida ne’e bele konkluza katak, liafuan “mamosek” hanoin nudar “Mamosek nebétemi iha tempu selebrasun litúrjika hotu-hotu”, parte ne’e sei problematiku hela. Karta ne’elolós nudar testemuña konaba Fransisku ninia respeitu no ninia devosaun ba SantísimaTrindadi.13. Karta ba Populasaun Sidadi Bolognia Karta ne’e mos hanesan, la klaru liu no tanba ne’e hatama iha “obra dita”. Tómas husiEccleston deit mak temi iha nia krónika De Adventu Minorum, hanesan Karta ba Fransa(KaFran). Nia fonte informasaun mos hanesan, mak Frei Martinho husi Barton. Rai-Nakadoko nebé temi iha ne’e, iha tempu nebá krónika barak mak hakerek. Tuirinformasaun sira ne’e hotu parte barak husi Brescia mak aat. Tanba ne’e, karta ne’e lolóshakerek antes Natal 1222. Buat nebé presiza fó atensaun mos iha ne’e katak, Fransisku bazeiaba nia karta ne’e, nia hakarak fó lisensa ba ninia frei sira atu halo pregasaun iha eskola hotu-hotu iha Bolognia. Ne’e sinal katak, nia (frei sira) la tauk atu prega ba profesor sira no emamatenek nain sira, nia mos fó konseillu makás ba nai-ulun povu nian iha karta ne’e nia laran. 52
14. Karta ba Santa Klara konaba Jejun Karta ne’e tomak la rai tan. Tanba ne’e mos mak hatama iha “obra dita”. Klara rasikkoalia konaba karta ne’e iha ninia karta terseiru nian ba Âgata husi Praga, nebé karik hakerekiha prinsípiu tinan 1238. Tanba ne’e la iha dúvida konaba nia autentisidadi. Nune’e mos niamotivasaun klaru; Âgata husu ba Klara konaba maneira jejun nebé halao iha Saun Damiaun.Klara hatan, uluk liu nia hahú ho sadere ba “sujestaun no haruka” husi Fransisku (Versíkulu2); hafoin, iha fraze lima tuir mai, nia sadere ba Fransisku nia “hakerek” ida. La klaru lolós,“sujestaun no haruka” ne’e hanesan hetan iha “hakerek” iha karta ne’e ka Fransisku ható husiibun deit ba feto sira iha Saun Damiaun.15. Karta ba Dona Jakoba La iha dúvida uitoan mos katak, karta ne’e uluk hakerek duni. Husi Médiu Sékulu, hetantestemuña iha fontes barak, hahú husi 3Cel 37; 38 tó Actus Beati Francisci. Actus ne’ehatama karta kompletu ida, maibé klaru katak buat ne’e kresimentu husi lejenda. Ita tenkisatifaz ho informasaun 3 Cel 38. Tanba ne’e duni mak karta ne’e hatama iha “obra dita”. Tuirfonte informasaun ne’e, karik tempu hakerek entre 28 Setembru no 1 Outubru 1226. Kartane’e hatudu Fransisku nebé nudar ema lolós, nebé nia hahalok la hanesan baibain, tanbakontráriu ho eskema istória ema santu nian. Nia hakarak hakoi nia isin maten ho diak no seihakarak han dosi nebé nia ka’an. 53
GRUPU C: ORASAUN, MAMOSEK NO BÉNSAUN1. Orasaun iha Kruz Oin Manuskritu sira Latina nian nebé hatama orasaun ne’e fó notas katak, orasaun ne’eFransisku hasae iha kruz oin iha Igreja Saun Damiaun, wainhira husi kruz ne’e nia ronakoalia ne’e: Fransisku, ba ona, hadia hau nia uma, (2Cel 10; LB 2:1). Tanba ne’e, fó títulu:“Orasaun iha Kruz Oin”. Teistu sira iha manuskritu Latina ne’e nudar tradusaun husi línguaItaliana. Autentisidadi Orasaun ne’e iha relasaun ho akontesimentu Saun Damiaun nian nebé nudarakontesimentu grasa ida nebé lolós iha ninia impresaun espesiál ba Fransisku. Akontesimentune’e ható, tantu husi Tómas Celano, Boaventura, no husi Belun Nain Tolu (TrêsCompanheiros). La iha dúvida katak, tuir mai Fransisku haktuir istória ne’e ba ninia belunsira, hanesan lolós Boaventura hatete (LB 2:1; LK 1:5). Teistu orasaun ne’e rasik mos fó baze ba orasaun ne’e nia autentisidadi. Virtudi divinatolu: fiar, laran-metin no domin, nudar buat prinsipál tolu nebé hakerek nain sira iha sékulu-médiu no períodu antes debate ho naruk (Agustinho no Pedro Lombardo). Karik Fransiskumos hetan influénsia husi situasaun ne’e, no nia reza ho buat prinsipál sira ne’e. Tema nebéhanesan ita hasoru mos iha ninia eskrita sira seluk, hanesan iha: R1. 23: 11 no iha Mamosekba Maromak nebé nia hakerek rasik iha fóho La Verna: “Ita duni mak ami nia domin” (MM6). Momós lós katak, orasaun ne’e hanesan lós ho Fransisku nia santidadi. Tempu hakerek Notísia sira nebé manuskritu sira ható katak, orasaun ne’e Fransisku duni mak rezawainhira nia simu menjazen husi kruz Saun Damiaun, nudar indikasaun hodi kalkula niniatempu kompoin nian. Akontesimentu ne’e karik bele hatama iha tinan 1206, karik fulanJaneiru ( A.TERZI). Nebé, orasaun ne’e karik halo tiha ona iha ninia tempu meditasaun siraantes akontesimentu ne’e. Tanba ne’e, tenki koloka iha tinan 1205/1206. 54
Ne’e duni, orasaun ne’e nudar rohan no dikin husi Fransisku ninia obra tomak. Obrane’e ninia isin fó sai katak, iha momentu wainhira nia hahú buka Maromak iha ninia lutatomak, Fransisku tama ona ba Maromak ninia mistériu sira ho klean.2. Esplikasaun Orasaun Ami Aman (IOAA) Autentisidadi Iha peskizasaun foun, husi obra hotu nebé konsidera mai hsi Fransisku, IOAA debatebarak liu konaba ninia serteza. Buat ne’e akontese, karik tanba labele haketak entre niaautentisidadi no nia orizinalidadi. Fransisku ninia eskrita sira seluk mos valorizadu auténtikukatak, Fransisku ninian duni. Maski laos orijinál, katak laos obra nebé Fransisku rasik halo.Maibé nia sita-hasai husi fonte seluk. Obra sira hanesan ne’e mak: LM, LT ho KM. Hanesanne’e mos IOAA tenki hatama iha grupu ne’e. Laos parte hotu-hotu no nia formulasaun nudar obra orijinál Fransisku nian. Nia uzaizemplu seluk hodi forma ninia orasaun. Maibé esplikasaun ne’e hanesan ho ninia espíritu, noparte balu mos nia rasik mak hakerek. Baluk sira nebé nia sita-sai husi fonte seluk ne’e, niahalo hotu nudar ninian rasik no nia fó signifikadu tuir nia hakarak ho adisionál sira nebéhanesan. Ne’e duni parte balu la orijinál, maibé auténtiku nafatin. Tanba ne’e, orasaun ne’ebele hatama iha grupu Fransisku ninia obra. Tempu hakerek no nia relasaun ho eskrita seluk Konaba ninia tempu hakerek labele hatete buat ida. La iha informasaun husi sasin liur,no teistu ne’e rasik la fó indikasaun ida mos atu bele kalkula ninia tempu nebé izatu. Debate mos katak, IOAA nudar unidadi ida ho LM ka hamrik mesak. Iha ema balu kaernia opiniaun katak, iha unidadi entre orasaun sira ne’e (LEMMENS) iha mos seluk nebékontráriu (BOEHMER). SABATIER haré katak IOAA iha unidadi ho LT ho LM tanba ihaorasaun rua ikus ne’e, temi dala barak: Ami nia Aman nebé Santu Tebes sllt. no Ami Amannebé Santu Tebes iha lalehan. Debate ne’e nakloke nafatin tanba La iha baze nebé forte. 55
Oin nusa mos, IOAA nudar testemuña fólin boot ida ba espiritualidadi, devosaun noFransisku ninia relasaun nebé konkretu ho Aman.3. Saudasaun ba Virjen Santa Maria Dokumentu badak ne’e nudar Fransisku nia “mamose” (louvor) ida husi mamosek oioinnebé tó mai ita, maibé iha teistu testemuña hotu, temi nudar “Saudasaun” (salutatio). Autentisidadi Nunka iha dúvida ba Manuskritu sira ne’e nia autentisidadi. No mos teistu kiik ne’erasik reforsa ninia autentisidadi. Espresaun sira hanesan “palasiu”, “tenda”, “uma” hamosuduni difikuldadi. Maibé karik Fransisku foti espresaun sira ne’e husi teistu litúrjiku nebé niahatene iha tempu nebá (BOEHMER). Tuir mai iha ninia orasaun meditativa hotu, nia hakleandi-diak orasaun sira ne’e sai ninian rasik, nune’e “nia fonte” labele hatene tan ho klaru. Aleinne’e, tanba ho espresaun sira nebé konkretu tebe-tebes konaba Maria ninia mistériu nudarMaromak nia inan hanesan indikasaun nebé klaru-makás mai ita atu lori ita ba Fransisku nebésempre hanoin konkretu. Mos bele aumenta katak, tuir Tómas husi Celano ninia testemuña(2Cel 198), no eskrita sira seluk, hatudu katak, Fransisku tau respeitu espesiál ba Virjen SantaMaria. Hananu ne’e mos konvén ho Sitz im Leben nebé D. Vorreux hatudu: Doketizmu Katárnian. Ho espresaun nebé konkretu, Saudasaun ne’e subliña liu inkarnasaun. Karik “mamosek”ne’e nudar instrumentu ba Fransisku nia kolega sira hodi hananu fiar nebé lós ba ema sira ihasira nia tempu nebé ameasadu tanba dualizmu doketis grupu Katár nian. Problema seluk Kuaze hanesan ho obra litúrjiku sira seluk, SLM (Saudasaun ba Loron-Matan) mos niatempu hakerek labele hametin (konfirmadu). Iha problema, SLM mos nudar unidadi ida ho Saudasaun ba Virtudi (SV) ka la’e? Ihabalu mak apoia opiniaun ne’e katak, sira nain rua nudar unidadi ida duni (SABATIER,VORREUX). Iha seluk fali hanoin katak, obra rua ne’e ida-idak hamrik mesak (ESSER), ho 56
razaun katak, manuskritu sira nebé lori nia hatudu momós nudar unidadi ida mesak, maski taubesik malu. Tanba SV iha karakterístika nebé seluk. Tanba ne’e iha tradusaun ne’e mos la tauhamutuk ho grupu nebé hanesan ho SLM. Versíkulu 6 espresa katak, virtudi mak Espíritu Santu nia obra nebé haraik mos ba emafiar nain sira seluk, atu sira mos sai nudar ema nebé fiel ba Maromak, hanesan Inan SantaMaria.4. Mamosek nebé ható iha oras selebrasaun hotu-hotu Autentisidadi Kuaze manuskritu sira hotu fó testemuña katak, Fransisku mak kompoin mamosekne’e, ka maizumenus nia hananu mamosek ne’e iha ninia orasaun véspera sira hotu. Tanbane’e la iha dúvida konaba nia autentisidadi. Maibé orasaun mamosek ne’e la dun orijinál,eseptu orasaun taka nian. Fransisku halibur deit testu bíbliku-litúrjiku sira nebé nia bele uza.No nia organiza tuir métódu ínu nebé reza iha liturjia misa antigu nian iha loron Sábadu sirakuatertemper nian. Tempu hakerek Hanesan ho Saun Fransisku nia orasaun sira seluk, mamosek ne’e mos labele hametinnia tempu hakerek nian. Husi notas sira iha manuskritu bele dada konkluzaun katak,Fransisku kompila no uza orasaun ne’e loro-loron iha nia oras litúrjika sira hotu. Tanba ne’enia tempu kompozisaun mos karik tenki hatur antes nia mate. Valor espirituál Husi notas sira iha manuskritu fó hatene katak, Fransisku reza duni orasaun Ami Amannebé nia sempre aumenta ho liafuan Ida Nebé Santu Liu (Sanctissime) iha oin. Husi ida ne’ehatudu katak, Fransisku ho maneira ne’e nia foin deskobre, hetan no hatene tomak Maromaknudar aman. No nia konsiente lolós nafatin kdook entre Aman Maromak no ema nebé hatada-an ba Nia. 57
Mamosek ida ne’e mos revela Fransisku ninia espiritualidadi husi parte seluk ida. Emakoalia lós katak, ninia santidadi hatada ho makás lós ba Jezus ninia moris iha mundu, maibého maneira ida ne’e ema labele haluha atu hamatan ba buat seluk mos, katak: Fransisku moshatada-an nafatin ba loron oin mai. Lós katak iha versíkulu sira ne’e duni mamosek ne’e,nebé barak liu hasai husi Livru Revelasaun (Apokalipse), nia hatutan nia-an husi loron baloron, iha kada oras nia orasaun nian, hamutuk ho sarani sira nebé iha ona lalehan, nebéhamrik iha Kadunan no iha Bibi Oan nia oin hasae sira ninia knananuk mamosek nian baMaromak (kpr. Rev. 7:9-10). Teistu livru lulik nebé hadadak ho simples iha ne’e hatudumomós katak, hamutuk ho orasaun litúrjika loro-loron nian Fransisku hakarak halo hamutuknia-an ho Igreja ninia harohan nebé kmós no Ás. Ne’e duni mamosek ne’e iha niniasignifikadu klean atu kumpriende ema santu ne’e nudar homo alterius saeculi,ema nebéhanesan fókit-an sai tiha ona husi mundu ne’e no hela tiha ona iha mundu sorin nebá. Estiluordenamentu no maneira ninia buat-uza ne’e importanti tebe-tebes atu deskreve Fransiskuninia espirituál.5. Ofisiu Jezus Nia Sofrimentu Títulu jerál nebé fó ba salmu sira nebé Fransisku kompila ne’e WADDING hahú uza uluk(Officium Passionis Dominicae), tuir fali LEMMENS no BOEHMER (Officium PassionisDomini). Manuskritu sira husi sékulu médiu temi deit salmu sira nebé Fransisku kompila hodihanai no hahi Kristu nia Terus. Títulu ne’e hatudu katak, mistériu nebé hanai iha grupu salmu ne’e nudar Nai niaTerus. Maibé tuir lolós, iha litúrjika ne’e selebra Kristu nia mistériu redensaun tomak, makhanesan: inkarnasaun, terus, mate, moris hias, no Nai nia hit-an sa’e ba Lalehan, no tó loronNia fila fali mai. No tuir lolós bele hatete mos katak, memoria no buat nebé Fransisku selebrahodi agradese dau-daun ne’e mak “Paskua nia mistériu”, nebé dala barak sai nudar pontuprinsipál iha Litúrjika Igreja uluk nian no iha teolojia aman sira Igreja nian. Husi parte seluk,bele simu katak, inspirasaun fundamentál litúrjika ne’e mak mistériu terus nian. Tanbaterminolojia “terus”, desde tempu aman Igreja nian, dala ruma mos uza hodi hatudu obrasalvasaun tomak, inkliu resureisaun. Karik Fransisku uza terminolojia “Liturjia Terus nian”iha signifikadu nebé luan liu ida ne’e. Parte uluk, iha salmu hitu ba Semana Santa nian no loron baibain iha Tempu Komun.Hafoin tuir kedas ho salmu sira ba tempu seluk iha tinan Igreja nian no ba loron Domingu no 58
loron festa nian. Husi ninia konteudu buat ne’e sai mos liu tan katak, nia títulu lolós vale baparte balu deit husi liturjia ne’e. Autentisidadi Manuskritu hotu nebé fó sasin temi Fransisku nudar autor ka nia mak kompila nain.Husi parte ida ne’e la iha dúvida ba ninia autentisidadi. Indikasaun seluk iha Legenda S. Clarae Virginis, númeru 30 (Santa Klara niaBiografia) hatete konaba Liturjia Kruz nian (=Officium Crucis) nebé Fransisku, Madomi-Kruz Nain mak hanorin, no Santa Klara mos reza orasaun ne’e ho sentimentu tomak. Tanbala hatene Fransisku nia “liturjia kruz” seluk ida, ne’e duni karik ida nebé atu temi mak“liturjia terus nian” ne’e. Indikasaun seluk nebé serteza liu, hetan iha salmu sira ne’e rasik. Peskiza nain sira (liu-liu J. CAMBELL) hatudu katak, salmu barak mak sita husi Psalterium Romanum (livru Salmuedisaun Romana nian). Iha influénsia boot husi salmu Romana ne’e, no mos iha manuskritunebé mai husi fatin seluk nebé nunka uza Psalterium Romanum. Tanba ne’e tenki simu katak,husi salmu sira ne’e nia orijen iha liturjia ne’e nudar misturasaun entre Psalterium Romanumno Psalterium Gallicanum (livru salmu edisaun Franseza nian). Hafoin salmu segundudefinidu uza iha orden tomak (R2. 3:1), entaun ida uluk ne’e hetók apertadu. FransiskuKoñese Psalterium Romanum ho diak, hanesan bele haré iha ninia Konvite hodi HahiMaromak, R1 no KFN. Karik hafoin R2, nia muda ba Psalterium Gallicanum. Tempu hakerek Nia tempu hakerek labele hametin. Sitasaun misturasaun husi Psalterium Romanum noPsalterium Gallicanum labele sai nudar baze atu konkluza katak, obra ne’e kompila ihatempu tranzisaun husi R1 ba R2 (nebé obriga Psalterium Gallicanum ba orden). Tanbasubstituisaun uza livru salmu bele deit akontese tiha ona antes tranzisaun regra nian, no uzahamutuk ka mistura entre salmu rua ne’e karik mos sei lao nafatin iha loron ikus. Tanba ihatempu nebá salmu sira ne’e ema dekor deit. Tanba ne’e tempu kompilasaun nian naklokenafatin. 59
Valor Hatete ona katak, LT (Liturjia Terus nian) nudar Fransisku ninia obra nebé auténtikukatak, Fransisku ninian duni. Maibé obra ne’e la orizinál tanba nia foti deit husi salmu sira.Maski nune’e, materia sira ne’e nia hafoun ona ho kor espesiál: Fransisku nia fiar nudarkristaun. La hatene sistema nebé mak nia uza hodi hili salmu sira ne’e. Iha versíkulu lobuk niahasai husi salmu ida no iha balu nia hasai husi salmu seluk. Karik Fransisku la loke livrusalmu nian atu buka versíkulu sira nebé kona-lós, maibé nia servisu espontaniu deit ho uzamateria nebé nia dekor tiha ona tanba uza beibeik. Tanba ne’e, versíkulu nebé nia hasai lakona-lós hanesan iha livru salmu; hetan alterasaun no adisaun iha fatin barak. Hanesanadesaun ida nebé dala barak mosu mak “Aman Santu” ka “Hau nia Aman nebé Santu Tebes”hodi hasé Maromak (Sal 1:5; 2:11; 3: 3; 4:9; 5: 9.15; 6: 11.12); adesaun ne’e karik mai husiJezus nia orasaun nebé hetan iha Juaun 17:11. No mos iha versíkulu sira nebé indika lolós baJezus, hanesan Salmu 6:15; 7: 3.8.10; 9: 2; 11: 6; 15: 3.7.13. Adesaun sira ne’e nudarindikasaun katak, Fransisku fiel reza salmu, la ses husi nia esperiénsia fiar nian ba JezusKristu no ba Maromak nebé nia Koñese liu husi no iha Kristu.6. Karta Kiik Ida ba Frei Leo Karta kiik ida ba Frei Leo ne’e nudar perkamen tahan ida nebé hakerek Mamosek baMaromak iha Leten Ás (MM) iha pájina oin kedas. Iha nia pájina kotuk hakerek Bensaun baFrei Leo (BL). Notas rua ne’e nudar autobiografia Fransisku ninian rasik. Tó ohin loron seirai nudar relíkia iha Sacro Convento iha Assis. Fransisku ninia obra ne’e mos hetan atensaunbarak hanesan ho Knananuk ba Maun Loron-Matan. Perkamen ne’e nia medida maizumenus 10x14cm. Parte rohan leten no kraik aat ona.Teistu Mamosek ba Maromak iha Leten Ás iha pájina klaran mos labele lee ona; nia aattanba nai-lulik nia liman sanak fatin (tanba kosar) nebé kaer relíkia ne’e hodi fó benze basarani. Seluk, perkamen ne’e mos Frei Leo lulun dala-rua tau iha ninia batina bolsu. Lulunne’e istraga letra no hakerek barak labele lee tan. Tuir Fransisku hameno, Frei Leo tenki raihakerek ne’e iha ninia batina bolsu laran tó nia mate. Maneira ne’e la dun diak, tanba halakonletra no liafuan barak. Iha Parte seluk, karik Frei Leo la rai iha ninia batina bolsu rasik, dalaruma dokumentu ne’e la tó mai ita. 60
Autentisidadi Tómas husi Celano (2 Cel 49) fó testemuña katak, bainhira Fransisku iha Foho LaVerna, nia belun ida hakarak lós atu hetan eskrita nebé Fransisku rasik hakerek. Nia laranmetin katak ho nune’e nia bele ses husi tentasaun klamar nian. Fransisku hatene nia hakarakne’e. Tanba ne’e Fransisku hatete ba nia, “Lori surat tahan ida no tinta mai tanba hau hakarakhakerek Nai nia liafuan no mamosek ba Nia nebé hau reflete iha hau nia fuan laran.” Hafoinhetan tiha sa mak nia hakarak, nia hakerek ho nia liman rasik Mamosek ba Maromak noliafuan sira nebé Nia hakarak, no ikus mai bensaun ba frei ida, nia dehan “Simu surat tahankiik nebá no rai ho diak ba, tó Ó nia loron mate.” Momentu ne’e kedas tentasaun ba frei idane’e mos lakon. Prova importanti liu ba nia autentisidadi mak Frei Leo ninia nota sira rasik nebé niahakerek “Bensaun” ho tinta mean iha sorin leten no sorin kraik. Iha nota ne’e dehan nune’e,“Fransisku, tinan rua antes nia mate, halao jejun loron hat-nolu iha Foho La Verna hodi fóonra ba Virjen Santa Maria Maromak Nia Inan no Saun Migel Anju Boot, hahú husi festaVirjen Santa Maria nebé Maromak hasai ba lalehan tó fali festa Saun Migel, iha fulanSetembru. Maromak nia liman hamahan nia. Hafoin anju seráfiku hatudu-an no ható tihamensazen no prega tiha Kristu nia kanek (estígmata) ba nia isin, nia altera mamosek nebéhakerek iha surat tahan ne’e nia sorin rua. Ho nia liman nia hakerek, ho ibun nia hasae dau-daun agradese ba Maromak tanba grasa nebé Maromak haraik ba nia.” Iha teistu nia kraik,Frei Leo aumenta nota tuir mai ne’e, ho tinta mean mos, “Fransisku hakerek ho nia limanbensaun ne’e ba hau, Frei Leo.” Mos iha kraik “Tau ho ulun” nia sei aumenta tan liafuan sirane’e: “Hanesan ne’e mos nia halo sinál tau ho ulun.” Notísia testemuña-haré ho matan ne’enia valor boot tebe-tebes. Tempu hakerek Konaba tempu hakerek, nota mean Frei Leo iha leten fó indikasaun ho klaru tebes,katak: tinan rua antes nia mate, durante halao tempu jejun antes feste Saun Migel (29Setembru), maibé hafoin nia simu estígmata. Nebé tempu hakerek entre 17 no 29 Setembru1224. 61
Valor MM nudar ladaña ida nebé temi-repete Nai Maromak nia hahalok oioin. KarikFransisku senti esperiénsia ida nebé klean no nakonu konaba Maromak. Tanba ne’e husi larannebé nakonu resin ne’e fakar-sai mamosek badak sira nebé dehan sai se mak Maromak nebénia senti dau-daun ne’e. Haré momós karakterístika nebé baibain hetan iha Fransisku niaespresaun sira konaba Maromak. Iha parte ida, Maromak ne’e “forte, boot, iha Leten Ás,Makás tebe-tebes”, iha parte seluk, Nia ne’e “diak, buat tomak nia diak, diak liu hotu, dominnain, laran maus”; seluk husi ne’e, Nia ne’e “iha kraik liu” (humilitas). Maromak ida ne’eninia karákter atrai tebes Fransisku nudar Maromak Leten Ás nebé hakraik-An no hamamuk-An ba ema. Maromak Nia hahalok sira ne’e senti tebes iha mamosek ne’e nia laran. Nia senti-hetan Maromak nia Minoridade (hakiik-An), ho konsekuénsia katak, nia la iha opsaun seluk,tenki halo Minoridade ne’e nudar nia programa moris. Bensaun nebé nia hakerek ba Frei Leo nudar bensaun nebé hetan iha livru Númerus6:24-26. Karik Fransisku la hatene katak bensaun ne’e mai-kedas husi bíblia, maibé niahatene no nia foti liafuan sira ne’e husi livru sira liturjia nian. Livru pontifisiu iha InosensiuIII nia ukun hakerek mos bensaun ne’e. Bensaun ne’e uza ba fó rekonsiliasaun ba konvertenain sira iha loron Kinta-Feira antes Paskua.7. Konvite hodi Hahi Maromak Fransisku ninia mamosek ne’e tó ohin loron la dun hetan atensaun tanba la hetan ihaedisaun WADDING, BOEHEMER. Hafoin K. ESSER investiga ho krítiku, no nia rezultadu nudarbaze ba kapítulu ne’e. Knananuk mamosek ne’e inkliu iha grupu lauda, nebé fó hanoin ita baFransisku Poezia nain ne’e. Autentisidadi Iha deit testemuña liur nain rua. Uluk mak Marianu husi Firenze (mate 1523) niniatestemuña nebé ita hatene husi WADDING. WADDING hatama mamosek ne’e iha AnnalesMinorum volume I, 1625, hatudu Marianu ninia testemuña nebé hatete katak, iha erimitériuiha Cesi (Terni), iha Altar ida nebé taka ho meza aikabelak. Iha aikabelak ne’e nia leten,Fransisku haruka pinta kriatura oioin no hakerek liafuan balu, ho ne’e nia konvida kriaturatomak atu hahi Maromak nudar Kriador. Aikabelak ne’e rai iha kapela erimitériu ne’e niantanba respeitu boot ba Fransisku. Testemuña da’rua, mak testemuña husi ema nebé la iha 62
naran (anónimo), hanesan nota iha manuskritu N7 (Nápoli, biblioteka Nasionál, manuskrituVI, Sékulu XV). Testemuña ne’e reforsa Marianu ninia testemuña. Testemuña husi liur limitadu tebes, labele atu koko dook liu tan hodi haré mamosekne’e Fransisku duni mak kompila ka lae, ne’e duni presiza haré obra ne’e ninia konteudurasik. ESSER ninia analiza hatudu substansia balu nebé nudar baze hodi simu niniaautentisidadi: kompila nain uza língua Latina nebé nia adapta tiha ona iha língua italíana,hanesan mos iha Fransisku ninia obra autobiografia. Autor uza Psalterium Romanum nebéFransisku koñese no uza ona. Teistu salmu sira ne’e autor ne’e sita tuir ida nebé nia hanoinhetan, no nia ho livre hatur knananuk ne’e ninia konteudu hanesan ho mamosek ne’e. Kuazeversíkulu sira hotu nia la susar atu hatur hanesan ho Fransisku ninia hakerek sira seluk, liu-liuho knananuk mamosek, hanesan Mamosek Maromak iha Leten Ás no Mamosek nebé reza ihaoras litúrjika hotu. Mamosek ne’e mos la hatudu estrutura nebé lójiku. Versíkulu sira ne’emos la iha korelasaun ida ho ida seluk. Nebé deskobre mak Fransisku ninia santidadi nebéorizinál, nebé nakonu-nakasalin taka ladiak (kompara 2KFN 54-62; KO 26-29; MM; R1.17:17-19; 23: 9-11). Bazeia ba substansia sira ne’e ESSER konkluza katak, nia autor duni makFransisku. Versíkulu 4, 8 no 17 nebé oin seluk uitoan iha mamosek ne’e tomak, tuir nia ida ne’eduni mak reforsa konkluzaun ne’e. Igreja kiik iha erimitériu ne’e, nebé tuir Marianu hanesanlós ho buat hotu nebé iha Igreja Santa Maria Anju Sira nia Liurai Feto (Portiuncula), ihatempu nebá oferese duni ba Nain Feto. Mamosek iha relasaun metin ho tradisaun iha fatinne’e ho harí Igreja kiik ne’e, liu-liu ho harí ninia altar. Buat ida ne’e mos esplika Israel niaLiurai nia harohan hafoin Alleluya dala tolu iha versíkulu 8: Nai, Sarani nia Liurai, tama maiNia uma. Anju Boot Saun Migel, nebé iha sékulu médiu respeitu nudar anju nia boot, iharelasaun ho títulu ka naran “Santa Maria Anju Sira nia Liurai Feto” (Versíkulu 17 noversíkulu 4). Bazeia ba buat sira ne’e hotu, hakerek ne’e hatama iha grupu Fransisku niniaobra. 63
Tempu hakerek La iha gia ida hodi hametin tempu hakerek nian. Tuir WADDIND fatin erimitériu ne’eoferese ona ba Fransisku iha tinan 1213. Karik ne’e lós, maibé seidauk klaru lolós iha tempusaida mak ema harí Igreja kiik ne’e iha fatin ne’e. Husi Psalterium Romanum nebé Fransiskuuza, mak bele hametin katak, nia tempu hakerek la kleur liu; karik kleur liu mak tinan 1223,wainhira Fransisku uza fali ona Psalterium Gallicanum (kpr. R2. 3:1). Valor Mamosek ne’e nudar izemplu prinsipál hodi haré diferensiasun entre autentisidadi noorizinalidadi. Kuaze kada fraze hasai husi bíblia no litúrjika Igreja nian. Maibé niniakompozisaun tomak sei bele konsidera nudar orizinál no fó hanoin nebé klean konabafransisku ninia espiritualidadi. Mamosek ne’e mos fó testemuña konaba Fransisku ninia relasaun ho kriatura tomak,nebé nia hamoris iha ninia orasaun. Nia konvida kriasaun tomak atu hamutuk ho nia hahi nohawelok Maromak, kriatura tomak ninia Nain. No tuir mai ema labele hases hela mamosekne’e wainhira intérpreta Knananuk Maun Loron-Matan. Mamosek ne’e bele sai xavi hodihatene diak liu KMLM nebé iha signifikadu barak. Oinsa ba mos, iha ne’e Fransisku hahiMaromak Kriador laos atu ka tanba Nia kriasaun, maibé liu husi sira no hamutuk ho sira.8. Knananuk Maun Loron-Matan eh Mamosek ba Kriatura Tomak Autentisidadi Knananuk ne’e kompoin iha língua Italíana nebé povu uza iha tempu nebá. Fransiskuduni mak kompoin knananuk ne’e, la iha duvida uitoan mos konaba ne’e. Fonte sira husiSékulu XIII no XIV fó testmuinu klaru. Iha tinan 1228, Tómas husi Celano hakerek tiha onakatak, Fransisku mak kompoin knananuk mamosek ne’e. Katak iha knananuk ne’e, nia“hanesan mane klósan nain tolu uluk iha ahi kla’ak laran (kpr. Dan 3:17.23.51.90), nebékonvida kriatura tomak hahi no hawelok rai-klaran tomak ninia Nain, Maromak Kriador” (1Cel 80). Iha obra nebé hanesan, nia salienta katak, Fransisku temi kritura tomak nudar“maun-feton” (Nu.81). Nia mos informa katak, Fransisku besik ona ba ninia mate, haruka frei 64
nain rua “hananu ho lían-makás Mamosek ba Nai (Nu. 109). Importanti mos katak, nia notakonaba Fransisku nebé dala barak lao hela nia haluha atu kontinua “no konvida kriatura hotu-hotu atu hahi Jezus” (Nu. 115). Wainhira Henrike husi Avranches kompoin Fransisku nia biografia iha forma peozia(1223/1224) nia salienta, iha relasaun ho 1Cel 80 katak, Fransisku hanesan Ananias, Azariano Mizael, nebé konvida tiha ona kriatura tomak hodi hahi Maromak. Nia ható mos buat siranebé iha 1Cel katak, Fransisku temi kriatura tomak ne’e nudar “maun-feton”; no nia temi siraida-ida hanesan iha Knananuk Maun Loron-Matan. Iha Fransisku ninia biografia darua nian (1246-1247) Celano koalia fali tan konabaknananuk mamosek. Hafoin Fransisku hatene lós ona husi Maromak katak, nia moras ne’egarantia ba Maromak ninia reinu nebé nia bele laran metin nudar soin-eransa ida, desdetempu ne’e kedas nia kompoin knananuk mamosek konaba kriatura tomak no hamoris falisira ninia espíritu hodi hahi Buat Hotu Nia Nain” (Nu. 213). Nia mos ho klaru ható katak,antes iis kotu Fransisku haruka frei sira hananu, “Nia mos konvida kriatura tomak atu hahiMaromak, no ho liafuan sira nebé nia kompoin ona, nia rasik fó entuziasmu ba sira atuhadomi Maromak”. Ho klaru Celano nota katak, “irman mate” mos nia konvida atu hatómamose ne’e (Nu. 217). Iha Legenda Maior S. Francisci (LB 9:1) Boaventura fó deit indikasaun ida nebé badakmaibé klaru konaba knananuk ne’e, “...no nia hanesan Koñese ona hananu lalehan nian nebéhamutuk ho forsa tomak no hahalok nebé Nai haraik ba sira, tanba ne’e nia hanesan ProfetaDavid nebé ho mamar husu ba kriatura tomak atu hahi Nai”. Fransisku ninia biografia nebé hakerek iha prinsípiu Sékulu XIV mos fó sai konabaknananuk mamosek ne’e ninia orízen. Maibé fonte sira ne’e (hanesan Compolatio AssisiensisKapítulu 7; Speculum Perfectionis, ed SABATIER, 123: 10-12) la ható deit knananuk ne’emesak, maibé hatali nia ho istória sira iha Fransisku nia moris. Iha manuskritu husi SékuluXIV nebé hatutan knananuk ne’e nudar períkopa ida mesak. Ne’e duni, iha fonte Sékulu XII no XIV fó testemuña nebé klaru katak, Fransisku dunimak kompoin Mamosek-Hahi Kriatura Tomak Nian. 65
Tempu hakerek Problema tempu kompoin nian iha relasaun metin ho asuntu knananuk ne’e niniaunidadi, no mos ho fatin kompoin nian. Grupu Speculum Perfectionis fó deskrisaun tuir mai ne’e: versu 1-9 (no 14?) kompoinwainhira Fransisku moras todan iha Saun Damiaun, iha tempu malirin 1224/1225. Liu tihafulan hira nia laran, besik fulan Juinu-Agustu 1225, nia aumenta versu barak konaba dame,tanba iha Assis iha funu ida entre parte prefeitu (xefi munisípiu), Oprtólo Bernardi, no BispuGuido II. Ikus liu, wainhira nia hatene ona ho lós konaba nia loron mate nebé besik dau-daunona, iha tinan 1226, nia aumenta versu barak konaba mate. Maibé iha grupu seluk nebé tuan liu, Tómas husi Celano no Boaventura, la fóimpresaun katak, knananuk ne’e kotu-kotu hanesan ne’e. Sira nain rua dehan deit katak,Fransisku kompoin versu ne’e wainhira nia moras todan no senti terus, tanba ne’e nia lahakmatek no tauk, maibé Nai garante moris rohan laek ba nia. Tanba knananuk ne’e iha ninia unidadi redasaun no unidadi konteudu nian. Ne’e duniiha ema (izemplu BALDELLI) nebé iha hanoin katak, grupu Speculum nebé foin mai koa-faheknananuk ne’e atu hatur Fransisku ninia liafuan sira iha ninia biagrafia ida-idak nebé hakerekiha Jardin Kiik (Fioretti). Testemuña fundamentál nebé hanesan iha fonte hotu-hotu dehan katak, Fransisku ditaknananuk ne’e iha tempu nia moras todan no sofre tebes, maibé hetan garantia moris rohanlaek nian. Karik Nai Maromak ninia garantia ne’e mak hahú halo nia senti laran hakmateknebé halo nia bele tahan moras no susar (Versíkulu 10). Karik normal wainhira nia haksoloktebe-tebes tanba garantia divina ne’e dudu Fransisku hodi hahi Maromak tanba mate nebélaos tan nudar momentu nebé nakukun ba nia. Tanba ne’e K. ESSER senti iha razaun hodi haréknananuk ne’e nudar unidadi tomak ida nebé uluk liu nudar Fransisku ninia hatan ba mistériusofrimentu, mate no garantia moris rohan laek nian. Nebé, knananuk ne’e tomak karikhakerek iha tinan sira nebé besik ona ba nia moris ikus nian, mak 1224 ikus ka inísiu 1224nian. Fatin mak Saun Damiaun, hanesan ho preámbulu iha manusksritu 338 (Assis). Ihamanuskritu seluk (Izidoru 3, Roma) nebé temi Bispu iha Assis nia rezidénsia. Maibétestemuña ne’e foin mosu iha tinan 150 liu. 66
Valor Tómas husi Celano kompara Fransisku iha knananuk ne’e ho joven nain tolu iha ahikla’ak laran (Dan 3:52-90); tanba, hanesan sira, nia konvida tiha ona substansia kriaturatomak hodi hahi Maromak Kriador. Boaventura hatur nia hanesan ho Profeta David.Knananuk ida ne’e ninia lisan hotu bibliku, inspirasaun husi bíblia nebé uza iha litúrjika, liu-liu husi livru breviáriu nebé uza loro-loron. Fonte bibliku nebé besik liu mak KnananukJoven Nain Tolu nian (Dan 3:52-90) no Salmu 148. Iha livru no hakerek barak nebé fó interpretasaun no komentáriu konaba knananuk ne’e.Barak liu haré Fransisku iha knananuk ne’e nudar ema místiku natureza nian ida no esforsudada atitudi fraternidadi ida atu hamutuk ho kriatura natureza tomak. Substansia ida ne’e ihaduni, maibé diak liu hatur nafatin iha nukleu esperiénsia relijiozu Fransisku nian. Fransisku tó tiha ona ninia dalan rohan-dikin konversaun nian. Buat hotu-hotu nia husikona, no agora nia hamrik hodi hateke deit ba Nai Maromak. Nia adora no hahi Maromak. Laiha tan ona buat seluk ida mak presiza atu halo. Nia-an tomak nakloke no hasae ba NaiMaromak deit. Iha atitudi nebé “kmós” ne’e, nia sentidu fuan-laran nian mós no kroat liu tan.Nia hatene ho diak kriatur tomak nia knananuk no mamosek adora nian, no nia mos konvidasira hodi hamutuk hahi Maromak Kriador. Iha hahalok ne’e duni nia senti sai maun-alin hosira tomak. Esperiénsia ne’e mak fuan no dikin nia konversaun nebé tós-makás duranti niamoris. Ho husik tiha buat hotu-hotu tanba Maromak, ikus liu fransisku hetan-deskobre buathotu-hotu nudar maun-alin, ho laran kmós.9. Bénsaun ba Frei Bernardo Forma ikus bensaun ne’e nian la rai. Karik nebé auténtiku mak nia konteudu deit. Tanbane’e, hatama iha grupu “obra dita”. Bensaun ne’e temi beik-beik iha fonte barak, mak hanesan iha: Compilatio AssiensisKapítulu 17 no Speculum SABATIER Kapítulu 107: 6-9. Tuir fonte sira ne’e, bensaun ne’eiha relasaun metin ho Dona Jacoba ninia vizita husi Settesoli ba Portiuncula, antes Fransiskuhusik iis. Tanba ne’e nia tempu karik lolós mak semana ida antes Fransisku mate. Indikasaunne’e mos haklaru dokumentu ne’e nia relasaun ho Fransisku nia Testamentu. 67
10. Bénsaun ba Madre Klara no nia Freira Sira Testemuña sira nebé besik hanesan (hanesan ba BB), iha notísia konaba karta ida nebétanba Fransisku mak husu, besik nia loron mate, nia hakerek ba Santa Klara ho ninia freirasira. Fontes sira ne’e hatur kedas notísia ne’e depois notísia konaba bensaun ba FreiBernardu. Nebé, hetan iha eskema tradisaun nebé forte. Ida ne’e signifika, bensaun ne’e tamamos iha riku-soin tradisaun nebé tuan. Tanba ne’e hatama nia iha grupu “obra dita”. Karta ida ne’e hakerek kedas antes Fransisku nia mate. Buat ida haré momós husipromesa nebé Fransisku ható ba ema nebé nia haruka katak, wainhira nia mate ona Klara seiharé nia-an dala ida tan. Nebé, Farnsisku hatene tiha ona nia situasaun rasik depois mate. Karta ne’e ninia konteudu hatudu ho momós katak, Fransisku senti iha responsabilidadiba Feto Sira iha Saun Damiaun. Iha parte ida ne’e duni mak hatudu dokumentu ne’e niniavalor istóriku, nebé hatur dokumentu ne’e iha nivel nebé hanesan ho Regra Moris nian baSanta Klara. Saida mak nia promete ne’e nia kaer tó mate.NOTAS: Iha Parte Segundu sei kontinua ho Saun Fransisku Assis nia Obra rasik… 68
Search
