วัฒนธรรมประเพณีผีขนน้ำ

สำ นั ก ศิ ล ป ะ แ ล ะ วั ฒ น ธ ร ร ม ม ห า วิ ท ย า ลั ย ร า ช ภั ฏ เ ล ย ประเพณีการละเล่นผีขนน้ำ แ ม ง ห น้ า ง า ม แ ห่ ง บ้ า น น า ซ่ า ว CULTURE LOEI RAJABHAT UNIVERSITY THAI FESTIVAL Loei, Thailand Culture Center Loei, Thailand จัดทำและเผยแพร่โดยสำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฎเลย Loei Rajabhat University 2023

LOEI, THAILAND งานประเพณีผีขนน้ำ เป็นงานบุญเดือนหก จัดขึ้นหลังวันวิสาขบูชา ช่วงวันแรม 1-3 ค่ำ ถือเป็นงาน ผีขนน้ำ ประจำปีของชาวบ้านตำบลนาซ่าว อ.เชียงคาน จ.เลย จัด ขึ้นมาเพื่อเป็นการขอฝนในวิถีชีวิตเกษตรกรรมที่สืบทอด กันมากว่า 300 ปี กล่าวกันว่าชาวบ้านนาซ่าว แต่เดิมเป็น คนไทยพวน อพยพมาจากฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขง มาตั้งหลักแหล่งทำเกษตรกรรมที่ นาซำหว้า แล้วขยายชุมชนมาที่บ้านสองโนน แก่นของความ เชื่อของประเพณีท้องถิ่นที่นี่คือการนับถือผี โดยมีจุดศูนย์รวมอยู่ที่ “เจ้าปู่” ที่พำนักในศาลเจ้า ปู่นาซ่าว บริเวณปากทางหมู่บ้านใกล้กับวัดโพธิ์ศรี ในพิธีกรรมจะมีการเชิญวิญญาณเจ้าปู่มา เข้าร่างทรง เพื่อมาสื่อสารกับผีขนน้ำ ซึ่งก็คือชาวบ้านที่แต่งกายเป็นวิญญาณของวัวควาย ที่ คอยติดตามผู้คนไปตักน้ำหาฟืนในขณะที่เดินผ่านห้วยหนองคลองบึง พิธีนี้อีกนัยหนึ่งก็คือ การรำลึกถึงบุญคุณวัวควายที่เป็นแรงงานช่วยทำนา

ผีขนน้ำ แมงหน้างามแห่งบ้านนาซ่าว หน้ากากไม้ WOODEN MASK จุดเด่นของผีขนน้ำอยู่ที่หน้ากากไม้ ไม้ที่ใช้คือไม้เนื้ออ่อนได้แก่ไม้ต้นนุ่น(ต้นงิ้ว)และไม้ พญาสัตบรรณ(ต้นตีนเป็ด) มีการเขียนลวดลายสวยงาม ลายโบราณมีชื่อเรียกว่าลาย บัวเครือและลายผักแว่น หน้ากากมีการวาดให้หน้าคล้ายวัวควาย ตาโต จมูกโต ฟัน ใหญ่ ปากมีรอยยิ้ม มีการนำหวายมาตรึงกับหน้ากากให้โค้งเหมือนเขาควาย ใช้ กระดาษสีตัดเป็นริ้วประดับ ผมจะทำมาจากกาบกล้วยนำมาผึ่งแดดให้แห้งแล้วถักเป็น เปียให้ดูผมยาว การแต่งเป็นผีขนน้ำไม่ได้มีข้อกำหนดหรือข้อห้าม สามารถแต่งเป็นผีขน น้ำได้ทุกเพศทุกวัย ผีขนน้ำยังเรียกอีกชื่อว่า แมงหน้างาม จากการพูดคุยกับชาวบ้านที่กำลังแต่งกายเพื่อเข้าร่วมพิธี เขาบอกว่าแทบทุกบ้านจะมีหน้า กากไม้อยู่แล้ว ใช้ซ้ำได้ทุกปี ถ้าจะทำใหม่มีคนรับจ้างทำ ราคาประมาณ 500 บาท ถ้าหน้ากาก อันไหนผ่านพิธีมาแล้วขายอันละ 1,000 บาท ส่วนเสื้อผ้าใช้เศษผ้าสีต่างๆตัดเป็นริ้วๆให้เป็น เหมือนขนสัตว์ โดยเรื่องเล่ามีอยู่ว่าวิญญาณวัวควายที่ติดตามชาวบ้านเข้าหมู่บ้านมา ได้ทิ้ง ร่องรอยไว้เป็นขนสัตว์กับเสียงกระดึงที่ไม่สามารถมองเห็นตัว สมัยก่อนจึงเรียกกันว่า “ผีขน วัว ผีขนควาย” พอเป็นการละเล่นก็เรียกว่า การละเล่นผีขน หลังจากการละเล่นนี้ ฝนมักจะตก ทุกครั้ง จึงเป็นที่มาของคำว่า “ผีขนน้ำ”

PHI KHON NAM (MAENG NA NGAM) NA SAO, CHIANG KHAN, LOEI PROVINCE 6TH LUNAR MONTH FESTIVAL

PNfehasmitKivhaol n 2023 Phi Khon Nam (Maeng Na Ngam) 6th Lunar Month Festival 06.2023

PAGE 6 • GRILLED \"แทบทุกบ้านจะมีหน้ากากไม้อยู่แล้ว ใช้ ซ้ำได้ทุกปี ถ้าจะทำใหม่มีคนรับจ้างทำ ราคาประมาณ 500 บาท ถ้าหน้ากาก อันไหนผ่านพิธีมาแล้วขายอันละ 1,000 บาท\"

งานประเพณีผีขนน้ำเริ่มขึ้นในตอนเช้า เริ่มจากการเชิญร่าง ทรงเจ้าปู่จากศาล แล้วพามาที่ลานกีฬาสถานที่จัดงานของ อบต.นาซ่าว ผู้ ประกอบพิธีกรรม ชาวบ้านเรียกว่า จ้ำ เจ้าปู่ในที่นี้คือเจ้าปู่จิรมาณพและเจ้าปู่ผ่าน พิภพ ผู้เป็นร่างทรงของเจ้าปู่ทั้งสองคือ บัวนางหรือเจ้าแม่นางเทียม สมัยก่อนมี ความแตกต่าง โดยก่อนวันงาน จ้ำจะไปบอกชาวบ้านทุกหลังคาเรือน มีการทำพิธี เลี้ยงผีบ้าน มีการบวงสรวงสัตว์โดยนำไปผูกหลักเลี้ยงให้สัตว์ตายเอง แล้ว อัญเชิญผีเจ้าปู่และผีบรรพบุรุษให้ลงมากินเครื่องเซ่น ปัจจุบันไม่มีการบวงสรวง ด้วยสัตว์แล้ว เครื่องเซ่นเป็นข้าวปลาอาหารตามปกติทั่วไป \"มีการบวงสรวงสัตว์โดย นำไปผูกหลักเลี้ยงให้สัตว์ ตายเองแล้วอัญเชิญผีเจ้า ปู่และผีบรรพบุรุษให้ลง มากินเครื่องเซ่น\"

ผีขนน้ำ จำนวนคนแต่งกายเป็นผีขนน้ำมีหลาย ร้อยคน ทั้งหน้ากากและชุดสีสันสดใสดู ละลานตา ทุกคนพากันยืนแถวรอกัน อย่างเป็นระเบียบ ใกล้กันมีรถขบวน มี เทพีประจำขบวนนั่งอยู่บนรถรถสวยงาม ตกแต่งด้วยผลิตผลการเกษตร เครื่อง จักสานหัตถกรรมพื้นบ้าน ตามแนวคิด เศรษฐกิจพอเพียง รถนำขบวนคันที่แต่ง เป็นหน้ากากขนาดใหญ่ มีความโดดเด่น สะดุดตามาก

CULTURE PHI KHON NAM FESTIVAL เมื่อร่างทรงเจ้าปู่เดินเข้ามายังลานพิธี บรรดาผีขนน้ำได้นั่งลง พิธีกรของงานนำเครื่องบูชาไปรับด้วยความนอบน้อม จากนั้น ผีขนน้ำจำนวนหนึ่งพากันมาห้อมล้อมเจ้าปู่ พร้อมกับเต้นไป รอบๆด้วยความครึกครื้นตามเสียงเพลงจังหวะสนุกสนาน ร่างทรงของเจ้าปู่มีสีหน้ายินดีปรีดา สักพักหนึ่ง พิธีกรของงาน ได้เชิญร่างทรงเจ้าปู่ขึ้นไปนั่งบนเก้าอี้ที่เตรียมไว้ด้านบนเวที โดยมีชาวบ้านจำนวนหนึ่งได้เข้าไปหาร่างทรงเจ้าปู่ มีการจุด เทียนให้ร่างทรงทำพิธีให้ เพื่อเป็นสิริมงคลและให้ได้ตามคำขอ

Phi Khon Nam festival จากนั้นเป็นพิธีการบนเวที มีบุคคลสำคัญของหน่วยงานต่างๆที่ได้ให้การ สนับสนุน ขึ้นมากล่าวเปิดงาน ได้แก่ ผู้ว่าราชการจังหวัดเลย นายกอบต.นา ซ่าว และยังมีกรมการข้าว จังหวัดอุดรธานี มหาวิทยาลัยราชมกุฏราช วิทยาลัยและททท.จังหวัดเลย ให้การสนับสนุน คุณสิทธิศักดิ์ สารสี นัก ประชาสัมพันธ์ชำนาญการ อบต.นาซ่าว ได้บอกว่าปีนี้การจัดขบวนแห่มี ความแตกต่างจากปีก่อนๆ มีการจัดรูปแบบงานชัดเจนมากขึ้น มีการแบ่ง ขบวนของ 15 หมู่บ้านออกเป็น 4 กลุ่ม แต่ละกลุ่มมีป้ายนำขบวน มีนางรำ แต่งชุดรำสวยงามมาร่ายรำ

Phi Khon Nam festival Loei culture Thailand จากนั้นมีการเต้นโชว์ของผีขนน้ำของแต่ละขบวน มีคณะ กรรมการตัดสิน อาจารย์จินตนา นนทการ จากโรงเรียน บ้านใหม่ หนึ่งในคณะกรรมการ ได้จับตามองขบวนแห่พร้อม กับมีตารางการให้คะแนนอยู่ในมือ เกณฑ์การตัดสินได้แก่ การจัดขบวน(การตกแต่งรถขบวนด้วยผลิตผลการเกษตร นางรำ เทพี) ขบวนผีขนน้ำ( ท่าเต้น 7 ท่า) ความสวยงามของ หน้ากากผีขนน้ำด้วยลวดลายดั้งเดิมและลักษณะเครื่องแต่ง กาย อาจารย์จินตนาบอกว่าท่าเต้น 7 ท่า เป็นการคิดขึ้นมา ใหม่ โดยอาจารย์สำเนียง ทาก้อม ข้าราชการครูเกษียน แต่ละท่ามีชื่อดังนี้

Phi Khon Nam (Maeng Na Ngam) ท่ารำผีขนน้ำ ท่าออกเหล่า(การเรียกรวมพวกพ้อง) ท่าครอบเจ้าปู่(การคารวะเจ้าปู่) ท่าเล่นบุญ(ความสนุกสนาน) ท่าขอฟ้าขอฝน(ขอให้ฝนตกตามฤดูกาล) ท่าแมบน้ำซ่ำตม(การเล่นน้ำอย่างสนุกสนาน) ท่าตอมแหล่ง(การรวมกลุ่มหลังการละเล่น) ท่าลาเลิก(อำลาเจ้าปู่)

2023 PHI KHON NAM 6th Lunar Month Festival enjoy a Mor Lam Sing Concert and join the flower parade. Watch the opening ceremony of the merit-making Tradition of Phi Khon Nam (Maeng Na Ngam) and the sixth lunar month festival for the year 2023 at the sports ground of the Na Sao Sub-district Administrative Organization, along with watching a 06.2023 dance procession and the Phi Khon Nam parade. Enjoy the procession of Ton Phueng into the Temple and watch the fireballs lit from various temples and homes. ที่มา : www.tourismthailand.org

PHI KHON NAM FESTIVAL Read more on our website @reallygreatsite ในขบวนแห่ผีขนน้ำ ยังมีผีขนน้ำ ก ลุ่ ม ที่ มี เ ค รื่ อ ง ด น ต รี นำ ม า เ ค า ะ บรรเลงเป็นสีสัน เพิ่มความ สนุกสนาน มีกลอง กะลอ แคน พิณ แ ล้ ว ยั ง มี ก า ร นำ ก ร ะ ดิ่ ง ม า มั ด ข้ า ง ลำ ตัวให้เกิดเสียง นอกจากนี้เรายังได้ เ ห็ น อ า ร ม ณ์ ขั น ข อ ง ช า ว บ้ า น บ า ง ค น โ ด ย ห น้ า ก า ก ผี ข น น้ำ จ ะ มี ไ ม้ ม า มั ด เป็นลูกระนาด ไว้ยึดถ่วงน้ำหนักกับ หน้ากากไม่ให้หลุดและปิดหน้า ซึ่ง ไม้นี้จะห้อยอยู่ที่หลัง มีข้อความที่ ทำ ใ ห้ ค น อ่ า น อ ม ยิ้ ม เป็นต้นว่า ผีขนน้ำจ้า ดินแดนแห่งตำนาน ทั้งใหญ่ทั้งยาว แจ๋วจริงจัง แอบรักผัวเขา สาวลูกสอง

Phi Khon Nam festival About Culture Phi Khon Nam festival กิจกรรมที่จัดที่ลานกีฬาของอบต.นา ซ่าว ใช้ระยะเวลาประมาณสามชั่วโมง จากนั้นเป็นการเคลื่อนขบวนผีขนน้ำ เข้าหมู่บ้านแล้วไปยังวัดโพธิ์ศรี ระยะ ทางประมาณ 800 เมตร บรรยากาศ ในถนนเส้นเล็กในหมู่บ้านมีความ ครึกครื้น

LOEI CULTURE จุดที่มีคณะกรรมการให้คะแนนจะ มีชาวบ้านไปรวมตัวกันรอดูการ เต้นของผีขนน้ำกันมากเป็นพิเศษ บางจุดมีช่างภาพไปนั่งบนเรือน ชานเพื่อดักรอจับภาพสวยๆ ใน หมู่บ้านเราได้เห็นรูปแบบของบ้าน ในวิถีชีวิตเกษตรกรรม บ้านไม้แบบ พื้นถิ่นมีกองฟืนเป็นท่อนจัดเรียง ไว้ใต้ถุนบ้าน ที่มา : https://www.sac.or.th/databases/rituals/detail.php?id=109

Culture Magazine PHI KHON NAM \"ในขบวนแห่ผีขนน้ำ ยังมีผีขน น้ำกลุ่มที่มีเครื่องดนตรีนำมา เคาะบรรเลงเป็นสีสัน เพิ่ม ความสนุกสนาน มีกลอง กะลอ แคน พิณ แล้วยังมี การนำกระดิ่งมามัดข้างลำตัว ให้เกิดเสียง \" ขบวนแห่ผีขนน้ำมีจุดหมายปลายทาง อยู่ที่วัดโพธิ์ศรี เมื่อถึงวัดผีขนน้ำได้เดิน วนรอบพระอุโบสถสามรอบเป็นอันจบ พิธีแล้วแยกย้ายกันไป ที่วัดโพธิ์ศรีจัดให้ มีโรงทาน การออกร้านขายของ มีงาน บุญทอดผ้าป่า ส่วนตอนค่ำมีมหรสพ เป็นการแสดงหมอลำบนเวที

Phi Khon Nam Ban Na Sao, Chiang Khan, Loei province 6th Lunar Month Festival

บรรยากาศในถนนเส้นเล็กใน หมู่บ้านมีความครึกครื้น จุดที่มี คณะกรรมการให้คะแนนจะมี ชาวบ้านไปรวมตัวกันรอดูการ เต้นของผีขนน้ำกันมากเป็น พิเศษ PHI KHON NAM FESTIVAL บางจุดมีช่างภาพไปนั่งบนเรือน ชานเพื่อดักรอจับภาพสวยๆ ใน หมู่บ้านเราได้เห็นรูปแบบของ บ้านในวิถีชีวิตเกษตรกรรม บ้าน ไม้แบบพื้นถิ่นมีกองฟืนเป็นท่อน จัดเรียงไว้ใต้ถุนบ้าน

PHI KHON NAM ในขบวนแห่ผีขนน้ำ ยังมีผีขน น้ำกลุ่มที่มีเครื่องดนตรีนำมา เคาะบรรเลงเป็นสีสัน เพิ่ม ความสนุกสนาน มีกลอง กะลอ แคน พิณ แล้วยังมี การนำกระดิ่งมามัดข้างลำตัว ให้เกิดเสียง นอกจากนี้เรายัง ได้เห็นอารมณ์ขันของชาวบ้าน บางคน โดยหน้ากากผีขนน้ำ จะมีไม้มามัดเป็นลูกระนาด ไว้ ยึดถ่วงน้ำหนักกับหน้ากากไม่ ให้หลุดและปิดหน้า ซึ่งไม้นี้จะ ห้อยอยู่ที่หลัง มีข้อความที่ ทำให้คนอ่านอมยิ้ม เป็นต้นว่า ผีขนน้ำจ้า ดินแดนแห่งตำนาน ทั้งใหญ่ทั้งยาว แจ๋วจริงจัง แอบรักผัวเขา สาวลูกสอง

2023 PHI KHON NAM 2023 PHI KHON NAM (MAENG NA NGAM) 6TH LUNAR MONTH FESTIVAL Enjoy a Mor Lam Sing concert and join the flower parade. Watch the opening ceremony of the merit-making tradition of Phi Khon Nam (Maeng Na Ngam) and the sixth lunar month festival for the year 2023 at the sports ground of the Na Sao Sub-district Administrative Organization, along with watching a dance procession and the Phi Khon Nam parade. Enjoy the procession of Ton Phueng into the temple and watch the fireballs lit from various temples and homes. ที่มา :https://www.tourismthailand.org/









ผู้จัดทำ สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเลย ช่างภาพ อภิญญา พิมพ์ประเสริฐ ออกแบบ ณิชนันทน์ กะวิวังสกุล เนื้อหา โรงเรียนบ้านนาซ่าว สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษาเลย เขต 1 https://www.sac.or.th/databases/rituals/detail.php?id=109 https://www.tourismthailand.org/