โคลงนิราศหริภุญชัย

โคลงนิราศหริภุญชัย

คำนำ หนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) นี้ มีจุดประสงค์จัดทำขึ้น เพื่อประกอบการเรียนการสอนในรายวิชาภาษาไทย (ส๓๑๑๐๒) คณะผู้จัดทำได้รวบรวมข้อมูลเกี่ยวกับวรรณคดีในสมัยอยุธยา ตอนต้น เรื่อง โคลงนิราศหริภุญชัย คณะผู้จัดทำหวังเป็นอย่างยิ่งว่าหนังสืออิเล็กทรอนิกส์ (E-Book) เล่มนี้จะมีประโยชน์ไม่มากก็น้อย หากผิดพลาด ประการใดต้องขออภัย ณ ที่นี้ด้วย จัดทำโดย คณะผู้จัดทำ ๑

สารบัญ คำนำ..................................................................................ก สารบัญ...............................................................................ข ผู้แต่ง............................................................................๑ จุดมุ่งหมายในการแต่ง...................................................๒ ลักษณะคำประพันธ์.....….................................................๓ เรื่องย่อ.........................................................................๕ คุณค่าของวรรณคดี.......................................................๖ ๒

ผู้แต่ง ศ.ดร. ประเสริฐ ณ นคร สันนิษฐานว่าผู้แต่งน่าจะเป็นชนชั้นสูงซึ่งติดตามขบวนเกวียนของ กษัตริย์เชียงใหม่ไปไหว้พระธาตุที่เมืองหริภุญชัย ซึ่งปัจจุบันคือจังหวัด ลำพูน แต่งเป็นโคลงสี่สุภาพ ศ.ดร. ประเสริฐ ณ นคร ได้วิเคราะห์จาก เนื้อหา ๒ ตอน คือในโคลงบทแรกผู้แต่งกล่าวว่าแต่งเรื่องนี้ในปีฉลูเมิง เป้า คำว่า “เมิงเป้า” เป็นการนับปีแบบท้องถิ่น หมายถึงปีฉลูนพศกตาม จุลศักราช ตรงกับพ.ศ. ๒๐๖๐ และเนื้อหาอีกตอนหนึ่งกล่าวถึงผู้แต่ง นมัสการพระแก้วมรกต ซึ่งจากหลักฐานทางประวัติศาสตร์ พระแก้ว มรกตอยู่ที่เชียงใหม่ พ.ศ.๒๐๑๑–๒๐๙๑ ศ.ดร. ประเสริฐ ณ นคร จึงให้ความเห็นว่า วรรณคดีเรื่องนี้น่าจะแต่งในปี พ.ศ.๒๐๖๐ ๓

จุดมุ่งหมายในการแต่ง ๔ ต้องการแต่งกวีนิพนธ์นี้เพื่อให้เป็นตํานานแห่ง ความรักไปเนิ่นนานและควรค่าแก่การสงวน รักษา กวีได้กล่าวว่าได้เริ่มแต่งตั้งแต่ออกเดิน ทางในวันพุธที่ ๑๘ กุมภาพันธ์ ค.ศ. ๑๕๑๗ หรือพ.ศ. ๒๐๖๐ และแต่งเสร็จในวันอังคารที่ ๑๓ เดือนตุลาคม ปีฉลู จ.ศ. ๘๖๙/ค.ศ. ๑๕๑๗ หรือ พ.ศ. ๒๐๖๐ ด้วยขบวนอักษรที่สวยงาม การร้อยกรองกวีนิพนธ์ที่ยาวนานถึง เกือบ ๘ เดือนเต็ม ดูเหมือนยาวนานมาก แต่ไม่ใช่เป็น เรื่องผิดปกติสําหรับพระราชนิพนธ์ของพระเจ้า แผ่นดิน นักปราชญ์ราชสํานักคงได้มีส่วนช่วยใน การเกลาคําประพันธ์จนไร้ที่ติ อีกทั้งต้องทดลอง ขับลํา นําจนราบรื่น เนื่องจากโคลง หริภุญชัยเขียนขึ้นเพื่อการขับและการ สดับให้ไพเราะหู ซึ่งวัตถุประสงค์หลัก ในการแต่งโคลงนิราศหริภุญชัยมีอยู่ ๒ ประการ ได้แก่ ประการแรก เพื่อ แสดงถึงอารมณ์ของกวีในการ พรรณนาบทร้อยกรองที่ไพเราะอัน เนื่องจากการ เดินทางพลัดพรากที่ อยู่เดิมไปชั่วคราว เกิดความรู้สึก อาลัยรักคนใกล้ชิดที่อยู่เบื้องหลัง ประการที่สอง เพื่อสะท้อนให้เห็นทัศนะของกวี ในการ บันทึกการเดินทางที่ได้ประสบพบเห็นระหว่างเดินทางไป จาก จังหวัดเชียงใหม่ไปนมัสการพระธาตุหริภุญ ชัยที่จังหวัดลําพูน

ลักษณะคำประพันธ์ โคลงนิราศหริภุญชัย เป็นวรรณคดีประเภทนิราศ ซึ่งประพันธ์ด้วย ภาษาล้านนาโบราณ จารึกด้วยอักษร ๒ ชนิด คือ อักษรล้านนาและอักษร ไทยนิเทศ โดยมีลักษณะคําประพันธ์เป็นโคลงสี่ ห้องซึ่งเป็นโคลงสี่สุภาพ ล้านนาหรือเรียกว่า “กันโลง” และ “กั่นโลง” หรืออาจเรียกว่า “ครรโลง” “คะโลง” หรือ “กะโลง” โคลงล้านนามีหลายประเภท เช่น โคลง ๒ โคลง ๓ โคลง ๔ และ โคลงดั้น รวมทั้งโคลงกลบท โคลงหรือกั่นโลง ๔ สุภาพ โคลงดั้นและกล บท มีลักษณะคล้ายกับของภาคกลาง แต่โคลง ๒ โคลง ๓ มีฉันทลักษณ์ ต่างออกไป โคลงดังว่านี้มีเสน่ห์ที่เสียงโดยเฉพาะคํารูปวรรณยุกต์โท บาง คําที่ปรากฏเสียงเฉพาะในล้านนา เช่น หน้อย เหล้น เจ้า หล้า คําเหล่านี้มี เสียงเอื้อต่อการแต่ง โคลงล้านนาอย่างมาก โคลงนับเป็นคําประพันธ์เก่า แก่ของล้านนา เชื่อกันว่าวรรณกรรมประเภทโคลง นี้เกิดขึ้นในล้านนาก่อน แล้วจึงแพร่ขยายไปสู่เมืองอื่นอย่างอยุธยา ล้านช้าง ชาวล้านนา ใช้โคลง แต่ง วรรณกรรมก่อนยุครัตนโกสินทร์ซึ่งโคลงหรือกั่นโลงนี้รุ่งเรืองในยุค หลังจากการรจนาคัมภีร์เป็นภาษา บาลี และคงได้รับความนิยมมากในยุค ประมาณปี พ.ศ. ๒๐๐๐ – ๒๒๐๐คําประพันธ์ประเภทโคลงสี่ห้องมี ลักษณะดังนี้ โคลง ๑ บทมี ๔ บาท แต่ละบาทจะมี ๒ วรรค วรรคหน้ามี ๕ คํา วรรคหลังมี ๒ คํายกเว้นบาทที่ ๔ วรรคหลังจะมี ๔ คํา คําสร้อยจะ ปรากฏที่บาทที่ ๑ หรือบาทที่ ๓ ก็ได้ ข้อกําหนดเรื่องวรรณยุกต์ในโคลงมี ความยืดหยุ่น โดยมากปรากฏเอกเจ็ด โทห้า คือเพิ่มคําโทพิเศษตําแหน่ งคําที่ ๔ ในบาท ๔ คําเอก ในโคลงนิราศหริภุญชัยจะใช้คําตายอยู่บ่อยครั้ง การส่งสัมผัสนั้นคําสุดท้ายในบาทที่ ๑ ส่งสัมผัสไปยังคําสุดท้ายวรรคหน้า ของบาทที่ ๒ และบาทที่ ๓ รวมทั้งคําสุดท้ายในบาทที่ ๒ ส่งสัมผัสไปยังคํา สุดท้ายวรรคหน้าของบาทที่ ๔ ๕

แผนผังโคลงสี่สุภาพ ๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้ ๐ ๐ (๐ ๐) ๐ ๐่ ๐ ๐ ๐ ๐่ ๐้ ๐ ๐ ๐่ ๐ ๐ ๐ ๐่ (๐ ๐) ๐ ๐่ ๐ ๐ ๐้ ๐่ ๐้ ๐ ๐ ลักษณะโคลงสี่สุภาพ จากโคลงนิราศหริภุญชัย (ฉบับเชียงใหม่) นิสาสาวบ่าวพร้อม สมสนุก สนันเอ่ เมียงม่ายเผือผันทุก แห่งหั้น สาอวรอ่อนมาสุข เกษมเช่น รักเอ่ หลอแต่เรียมร้างกั้น กลิ่นแก้วสาไลย ๖

เรื่องย่อ เนื้อความโดยย่อกล่าวถึงการเดินทางของผู้แต่ง ซึ่งเดินทางไปใน ขบวนเกวียนจากจังหวัดเชียงใหม่เพื่อไปไหว้พระธาตุหริภุญชัย กล่าวถึงสถานที่ต่าง ๆ ที่เดินทางผ่าน พร้อมกับบรรยายความทุกข์ เนื่องจากอาลัยหญิงคนรัก การเดินทางผ่านวัดพระสิงห์ วัดทุงยู วัดสิริเกิด วัดผาเกียร วัดอูบแป้น ถึงสี่แยกกลางเวียงเชียงใหม่ ไหว้หอพญามังราย แวะวัดเจดีย์หลวง ไหว้พระอัสดารสซึ่งเป็นพระ ประธาน ไหว้พระแก้วมรกต ผ่านวัดฟ่อนสร้อยออกประตูเมือง เชียงใหม่ ผ่านวัดพันง้อม วัดกุฎีคำ วัดน่างรั้ว ผ่านประตูชั้นที่ ๒ ผ่านอุทยานถึงเวียงกุมกาม วัดกู่คำ ถึงปิงเก่าหัวฝาย ผ่านตลาด ต้นไร หยุดพักนอน ๑ คืน ไปถึงเมืองลำพูน ไหว้พระธาตุ ชมสถานที่ ตอนกลางคืน ดูการฟ้อนรำ การเล่นต่าง ๆ เช่น การแสดงไต่เชือก การแสดงไต่ดาบ ไปไหว้พระยืน กลับมาวัดพระธาตุหริภุญชัยอีก กล่าวคือเจ้านายเสด็จมาในงาน มีจุดดอกไม้ไฟ ผู้แต่งพักที่ ๗ หริภุญชัย ๑ คืนแล้วลาพระธาตุกลับ

คุณค่าของวรรณคดี 1. คุณค่าด้านภาษา ใช้ภาษาล้านนาโบราณ บางคำได้สูญหายไปแล้ว บางคำ ยังคงใช้อยู่ ผู้สนใจสามารถนำคำศัพท์ไปศึกษาหารากที่มาของคำในภาษา ล้านนาปัจจุบันได้ นอกจากนั้น ยังพบร่องรอยของภาษาอื่นที่นิยมใช้ปะปน ด้วยในยุคนั้น ทั้งภาษาบาลี สันสกฤต มอญ ลัวะ และเขมร เป็นต้น 2. คุณค่าด้านประวัติศาสตร์ เป็นการบันทึกเรื่องราวที่เกิดขึ้นเมื่อ 500 ปี ก่อน ช่วยสะท้อนให้เห็นความเป็นอยู่ของผู้คนในอดีต การคมนาคม วัฒนธรรม ประเพณี คติความเชื่อ ตลอดจนสิ่งแวดล้อม 3. คุณค่าด้านวรรณกรรมท้องถิ่น สะท้อนถึงจารีตในการเขียนวรรณกรรม ล้านนาโบราณ ที่ถือเป็นแบบอย่างต่อวรรณกรรมนิราศสมัยต่อๆ มา 4. คุณค่าด้านโบราณคดี ช่วยให้สามารถตรวจสอบเรื่องราว และที่ตั้งของวัด ในเมืองเชียงใหม่สมัยโบราณ ตลอดจนสถานที่ต่างๆ ที่ปรากฏในโคลง 5. คุณค่าด้านการผังเมือง สะท้อนให้เห็นถึงการบริหารจัดการน้ำในเมือง เชียงใหม่ไว้อย่างดี เช่น หนองน้ำ คลองระบายน้ำ และคลองที่ใช้คมนาคม ถนน กำแพง สุสาน เป็นต้น ๘

สมาชิกคณะผู้จัดทำ ๑. นาย บุญชัย บุญชิต ม. ๔/๑๗ เลขที่ ๖ ๒. นางสาว กชพร สายราช ม. ๔/๑๗ เลขที่ ๑๐ ๓. นางสาว ปริญสิริ วงศ์จริยวัตร ม. ๔/๑๗ เลขที่ ๑๓ ๔. นางสาว เอมมิลี ศรีวรรย์ ม. ๔/๑๗ เลขที่ ๓๗ ๕. นางสาว ณิชา แสนลา ม. ๔/๑๗ เลขที่ ๓๐



ขอบคุณครับ/ค่ะ