03ประวัติและเกร็ดการร่างรัฐธรรมนูญไทย

งานวิชาการรำลึก ศาสตราจารย ไพโรจน ชัยนาม ครั้งที่ ๖ ประจำป ๒๕๕๙ ประวัติและเกร็ดการราง รัฐธรรมนูญไทย คณะนิติศาสตร มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ครง้ั ท่ี ๖ ประจำ�ปี ๒๕๕๙ “ประวตั แิ ละเกรด็ การร่าง รัฐธรรมนูญไทย” โดย ศาสตราจารยพ์ เิ ศษ นรนติ ิ เศรษฐบุตร คณะนิตศิ าสตร์ มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม 2

ประวตั แิ ละเกรด็ การร่างรัฐธรรมนญู ไทย บทบรรณาธิการ คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ได้ก่อตั้งโครงการ “เชิดชูครูกฎหมาย” ซ่ึงเป็นโครงการที่จัดให้มีการเสวนาวิชาการ เพ่ือรำ�ลึกนึกถึงคุณูปการของอาจารย์ผู้ท่ีได้เสียสละอุทิศแรงกาย และสติปัญญาเพื่อการพัฒนาคณะ รวมท้ังเพ่ือรำ�ลึกถึงผลงานและ เกียรติประวัติของท่านที่มีต่อวงการกฎหมายไทย ศาสตราจารย์ ไพโรจน์ ชัยนาม ถือเป็นอาจารย์ท่านหน่ึงท่ีคณะได้จัดให้มีการรำ�ลึก ในโครงการดังกล่าว ในปที ีแ่ ล้ว คณะไดจ้ ัดงานร�ำ ลึกศาสตราจารย์ ไพโรจน์ ชัยนาม โดยมีการปาฐกถาในหัวข้อ “เกรด็ และประวัติการร่างรฐั ธรรมนูญ ไทย” ซึ่งตามธรรมเนียมในปีน้ีคณะก็จะจัดพิมพ์เน้ือหาของการ ปาฐกถา เพื่อประโยชน์ในทางวิชาการและเพื่อเป็นการเผยแพร่ ความรสู้ ่สู ังคม พวกเราทงั้ สามคนเปน็ บรรณาธกิ ารผดู้ �ำ เนนิ การจดั พมิ พเ์ นอ้ื หา ดังกล่าว และเป็นอาจารย์ที่ได้รับมอบหมายจากภาควิชากฎหมาย มหาชนให้ทำ�หน้าท่ีจัดการเกี่ยวกับงานในปีน้ี หวังเป็นอย่างยิ่งว่า ผู้อ่านจะได้รับประโยชน์ในหนังสือเล่มท่ีปรากฏอยู่ในมือของท่าน และหากมีข้อผดิ พลาดประการใด กข็ ออภัย ณ ท่ีน้ีดว้ ย บรรณาธกิ าร ผู้ชว่ ยศาสตราจารย์ อานนท์ มาเมา้ อาจารย์ สรุ ศกั ดิ์ บญุ ญานุกูลกิจ อาจารย์ อภินพ อตพิ บิ ลู สนิ มิถนุ ายน ๒๕๖๐ 3

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม คณะนติ ิศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ขอเชิญรว่ มงานโครงการ “เชดิ ชคู รกู ฎหมาย” เน่อื งในงานร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ ไพโรจน์ ชยั นาม ปาฐกถาในหัวขอ้ “ประวตั แิ ละเกรด็ การรา่ ง รัฐธรรมนูญไทย” ในวนั เสารท์ ่ี ๒๕ มิถุนายน ๒๕๕๙ ณ ห้องจิด๊ เศรษฐบตุ ร (หอ้ ง LT.1) คณะนิตศิ าสตร์ มหาวิทยาลยั ธรรมศาสตร์ ทา่ พระจนั ทร์ ๐๘.๐๐–๐๘.๓๕ น. พธิ สี งฆแ์ ละถวายภัตตาหารเพลแดพ่ ระสงฆ์ ณ บรเิ วณคอมมอนรูม คณะนิตศิ าสตร์ ๐๘.๓๕–๐๘.๔๕ น. อาหารวา่ งและเคร่อื งดื่ม ๐๘.๔๕–๐๙.๑๐ น. ลงทะเบยี น ณ หอ้ งจิด๊ เศรษฐบุตร (ห้อง LT.1) ชัน้ ๑ ๐๙.๑๐–๐๙.๓๐ น. คณบดคี ณะนิตศิ าสตร์ กล่าวเปิดงาน ฉายวดี ีทศั น์ ชีวประวตั ิ ศาสตราจารย์ ไพโรจน์ ชยั นาม 4

ประวตั ิและเกรด็ การรา่ งรฐั ธรรมนญู ไทย ๐๙.๓๐-๑๑.๓๐ น. ปาฐกถาในหวั ขอ้ “ประวตั แิ ละเกรด็ การรา่ งรฐั ธรรมนญู ไทย” โดย ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบตุ ร พิธีกร ผชู้ ่วยศาสตราจารย์ อานนท์  มาเมา้ อาจารยป์ ระจ�ำ คณะนติ ศิ าสตร์ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ 5

งานวิชาการร�ำ ลภึกาศพาสตใรนาจงารายนไ์ พโรจน์ ชัยนาม 6

ประวัติและเกร็ดการรา่ งรฐั ธรรมนญู ไทย 7

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม 8

ประวัติและเกร็ดการรา่ งรฐั ธรรมนญู ไทย 9



งานวชิ าการร�ำ ลกึ ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม ครั้งที่ ๕ ประจ�ำ ปี ๒๕๕๙ เร่อื ง “ประวัตแิ ละเกร็ดการร่าง รัฐธรรมนูญไทย” โดย ศาสตราจารย์พิเศษ นรนติ ิ เศรษฐบุตร ณ หอ้ งจด๊ิ เศรษฐบุตร (LT.1) คณะนติ ศิ าสตร์ มหาวทิ ยาลัยธรรมศาสตร์ ท่าพระจนั ทร์

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม 12

ประวตั แิ ละเกรด็ การรา่ งรฐั ธรรมนูญไทย งานวิชาการร�ำ ลกึ ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม ครัง้ ที่ ๖ ประจำ�ปี ๒๕๕๙ การปาฐกถาในหวั ข้อ “ประวตั แิ ละเกรด็ การรา่ งรฐั ธรรมนญู ไทย” โดย ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร  ผูช้ ว่ ยศาสตราจารย์ อานนท์ มาเมา้ พิธกี ร สวัสดีครับ เรียนท่านรองอธิการบดี ท่านคณบดี ท่านทายาท ของศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนามครับ วันน้ีมากันท้ังหมด ๔ ท่าน ท่านอาจารย์และแขกผู้มีเกียรติทุกๆ ท่านครับ งานวันน้ีเป็นงาน รำ�ลึกศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ท่ีทางคณะนิติศาสตร์จัดข้ึนเป็น ครั้งที่ ๖ แล้วครับ ก็จะเหมือนเดิมเช่นทุกปีท่ีว่าจะมีการถ่ายทอดสด ผ่านทางเว็บไซต์คณะ ซ่ึงก็จะมีท่ีผู้ชมจากทางบ้านด้วย เพ่ือไม่ให้ เปน็ การเสยี เวลา ผมขออนญุ าตเรยี นเชญิ ทา่ นคณบดี รองศาสตราจารย์ ณรงค์ ใจหาญ กล่าวเปดิ งานในวนั นี้ ขอเรียนเชิญครับ 13

งานวชิ าการร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม  รองศาสตราจารย์ ณรงค์ ใจหาญ คณบดคี ณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กราบเรียนท่านศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร ท่าน ทายาทของศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม และท่านผู้มีเกียรติ ทุกท่าน วันน้ีผมรู้สึกเป็นเกียรติอย่างย่ิงท่ีได้มาร่วมพิธีและร่วมฟัง การปาฐกถาในหวั ขอ้ “ประวัตแิ ละเกรด็ การร่างรัฐธรรมนญู ” ซ่งึ ทางคณะผู้จัดงานรำ�ลึกศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม คือ ภาควิชา กฎหมายมหาชน คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้จัด ตอ่ เนือ่ งกนั มาปีนี้เป็นปที ี่ ๖ แล้ว ท่านอาจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ท่านประกอบภารกิจและดำ�รง ต�ำ แหนง่ หน้าที่ส�ำ คัญๆ หลายประการด้วยกัน ซง่ึ ท่านได้แสดงให้เหน็ ถึงความวิริยะ ซื่อสัตย์สุจริต เป็นท่ีประจักษ์โดยทั่วไปทั้งในประเทศ และในทางระหวา่ งประเทศ อีกท้ังทา่ นยงั อทุ ศิ ตนบ�ำ รงุ การศกึ ษาวชิ า นิติศาสตร์ โดยเฉพาะอยา่ งยง่ิ แวดวงของกฎหมาย ท่านขน้ึ ชอื่ วา่ เป็น นกั กฎหมายทสี่ ำ�คัญของประเทศ ทา่ นศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม เปน็ ปชู นยี บคุ คลทม่ี คี ณุ ปู การ ส�ำ คญั ตอ่ คณะนติ ศิ าสตร์ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ เปน็ อยา่ งยงิ่ ตง้ั แต่ เป็นมหาวิทยาลัยวิชาธรรมศาสตร์และการเมือง ท่านได้ผู้บุกเบิกและ พฒั นาการศกึ ษาวชิ ากฎหมายรฐั ธรรมนญู โดยมตี �ำ ราทเ่ี ปน็ มาตรฐาน 14

ประวัตแิ ละเกรด็ การรา่ งรฐั ธรรมนูญไทย และท่ีสำ�คัญที่สุด ท่านได้มีส่วนช่วยดำ�เนินการวางรากฐานระบบ อาจารยป์ ระจ�ำ ของคณะ ซึ่งขณะน้ีเรามเี กอื บจะ ๑๐๐ คนและนะครบั โดยท่านไดแ้ สวงหาแหลง่ ทนุ การศกึ ษาต่างประเทศ เช่น ของฝร่ังเศส และอติ าล ี จงึ ท�ำ ใหค้ ณาจารยใ์ นคณะไดม้ โี อกาสไปศกึ ษาตอ่ ในตา่ งประเทศ ไม่น้อยกว่า ๒๐ คน ในปจั จบุ ัน หลายทา่ นทกี่ ลับมาก็เป็นผ้เู ช่ยี วชาญ ด้านกฎหมายในสาขาต่างๆ ซ่ึงในด้านกฎหมายมหาชนของเราก็มี จ�ำ นวนมาก เพื่อเป็นการประกาศเกียรติคุณและเป็นอนุสรณ์แห่งคุณงาม ความดที ท่ี า่ นไดบ้ ำ�เพญ็ ประโยชน์แก่ประเทศชาติ แกค่ ณะนติ ศิ าสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ บรรดาศิษย์และญาติมิตรทั้งหลายจึงตั้งใจ ร่วมกันกำ�หนดวันเสาร์สุดท้ายของเดือนมิถุนายนของทุกปีเป็นวัน รำ�ลึกถึงศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ด้วยวัตถุประสงค์ท่ีมุ่งหมาย ให้ศิษย์และคณาจารย์รวมถึงประชาชนทั่วไปได้มีโอกาสร่วมรำ�ลึกถึง ท่านในฐานะที่เป็นนักกฎหมายซึ่งมีอุดมการณ์ยึดมั่นในระบอบ ประชาธิปไตย และเป็นผู้วางรากฐานทางดา้ นกฎหมายรฐั ธรรมนูญ งานรำ�ลึกศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ครั้งแรก จัดขึ้นเม่ือ ๖ ปีทีแ่ ล้ว คอื ปี ๒๕๕๔ ซงึ่ เปน็ ชว่ งทีค่ รบ ๑๐๐ปี ชาตกาลของท่าน ในปนี ้ี ปี ๒๕๕๙ จดั งานร�ำ ลกึ เปน็ ครง้ั ท่ี ๖ ครบั แลว้ กม็ หี วั ขอ้ ทเ่ี กย่ี วกบั กฎหมายรัฐธรรมนูญ ก็คือ เร่อื งประวัติและเกร็ดการร่างรัฐธรรมนูญ ซง่ึ จะได้รับฟังการปาฐกถาและข้อคิดจากศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบตุ ร นายกสภามหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ ตอนนไ้ี ดเ้ วลาอนั สมควร แลว้ ขอใหก้ ารท�ำ งานครง้ั นบ้ี รรลวุ ตั ถปุ ระสงคต์ ามทต่ี อ้ งการ ขอบคณุ ครบั 15

งานวชิ าการร�ำ ลกึ ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม  ผ้ชู ่วยศาสตราจารย์ อานนท์ มาเมา้ พธิ กี ร ล�ำ ดบั ถดั ไป ขออนญุ าตเปิดชมวดิ ที ศั นช์ ีวประวัตศิ าสตราจารย์ ไพโรจน์ ชยั นาม เพ่อื เป็นการรำ�ลึกถงึ เกียรติคุณของท่าน และประวตั ิ ความเป็นมาในชีวติ ของท่านครับ (ช่วงชมวดิ ีทศั นช์ ีวประวตั ิศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม)  ผชู้ ว่ ยศาสตราจารย์ อานนท์ มาเมา้ พธิ กี ร ช่วงต่อไปที่กำ�ลงั จะมาถึง คอื ช่วงการปาฐกถา ในหัวข้อทชี่ ่อื ว่า “ประวัติและเกร็ดการร่างรัฐธรรมนูญไทย” ครับ วิทยากรท่ีให้ เกียรติมาเป็นองค์ปาฐกาถาในวันนี้ ก่อนอื่นต้องขอขอบคุณท่าน รองอธิการบดี ศาสตราจารย์ ดร. อุดม รัฐอมฤต ที่กรุณาทาบทาม องค์ปาฐกาในวันนีม้ าใหก้ ับคณะนติ ศิ าสตร์ สำ�หรับประวัติท่านองค์ปาฐกถานั้น ท่านเป็นผู้ท่ีทำ�ประโยชน์ เก่ียวกับบ้านเมืองและเก่ียวกับมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ในหลายๆ ด้าน ตำ�แหน่งหน้าที่สำ�คัญๆ ของท่านในอดีตน้ัน เช่น คณบดีคณะ รฐั ศาสตร์ มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ อธกิ ารบดี มหาวทิ ยาลยั ธรรมศาสตร์ ส�ำ หรบั ต�ำ แหนง่ หนา้ ทส่ี �ำ คญั ในปจั จบุ นั ของทา่ น เชน่ กรรมการกฤษฎกี า นายกสภามหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ วันนี้ ท่านให้เกียรติมาบรรยาย และให้ความรู้ รวมถึงแลกเปลี่ยนประสบการณ์กับพวกเราในท่ีน้ี ท่านก็คือ ศาสตราจารย์พิเศษ นรนิติ เศรษฐบุตร ขอเรียนเชิญท่าน อาจารยค์ รบั 16

ประวัติและเกร็ดการรา่ งรัฐธรรมนญู ไทย  ศาสตราจารย์พเิ ศษ นรนติ ิ เศรษฐบุตร ผปู้ าฐกถา เรียนท่านคณบดี ท่านคณาจารย์ ท่านทายาทของท่าน ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม ทา่ นศษิ ยเ์ กา่ และผมู้ เี กยี รตทิ กุ ทา่ นครบั วันนี้ถือเป็นวันที่ผมบูชาครูของผม ท่านศาสตราจารย์ไพโรจน์ ทา่ นเคยเปน็ อาจารยผ์ มมากอ่ นทคี่ ณะรฐั ศาสตร์ เมอื่ ปี ๒๕๐๖ ทา่ นนบั ดแู ลว้ กนั วา่ นานเทา่ ไหร่ ผมอยากเพม่ิ เตมิ นดิ เดยี ววา่ ทา่ นศาสตราจารย์ ไพโรจน์ ชัยนามนั้น เป็นครูคณะรัฐศาสตร์อยู่ด้วย เพราะท่านได้มา บรรยายวิชาวธิ ีทางการทตู ทีค่ ณะรฐั ศาสตรต์ ง้ั แต่ปี ๒๕๐๖ แล้วย่ิงกวา่ น้ันท่านเคยดำ�รงตำ�แหน่งคณบดีคณะรัฐศาสตร์ ของมหาวิทยาลัย ธรรมศาสตรด์ ว้ ย วิชาท่ีท่านไพโรจน์บรรยายตอนผมเรียนน้ัน ผมได้คะแนน ไม่เยอะ คณะรัฐศาสตร์สอบผ่านสมัยนั้นต้องได้ ๖๐ ท่านอาจารย์ ไพโรจน์ใหผ้ ม ๖๒ ผมเลยเปน็ ทูตไม่ได้ ทา่ นไพโรจนเ์ ป็นผบู้ รรยายที่ ใหค้ วามรเู้ ปน็ อยา่ งดมี ากเลยนะครบั ตอนทที่ า่ นศาสตราจารย์ ดร. อดุ ม รัฐอมฤต โทรไปทาบทาม ผมถามว่าให้ทำ�อะไร ท่านบอกว่าให้มา บรรยายในงานอาจารยไ์ พโรจน์ ผมกด็ ใี จ เพราะวา่ ถอื วา่ คนเรามโี อกาส น้อยมากนะครับที่จะได้สนองคุณครู วันน้ี การท่ีผมได้ปาฐกถาจะได้ ๒ อย่าง อย่างแรกบูชาครู อย่างท่ี ๒ ก็คือการแสดงความคิดและ 17

งานวชิ าการร�ำ ลกึ ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม เรอื่ งราวของรฐั ธรรมนญู ถ้าไดด้ จู ากประวตั ิเมอ่ื ก้ี จะทราบว่า ทา่ นอาจารย์ไพโรจน์ เสยี ชีวิตตอนท่ีผมเป็นอธิการบดีอยู่ ก็คือตอนปี ๒๕๓๗ น่าเสียดายที่ ท่านไมอ่ ยู่เหน็ คนที่ท่านปัน้ เป็นอธิการบดมี หาวทิ ยาลยั ถึง ๒ คน ซึ่ง ก็คือ ศาสตราจารย์ ดร. สุรพล นิติไกรพจน์ และศาสตราจารย์ ดร. สมคดิ เลศิ ไพฑรู ย์ เพราะทง้ั สองทา่ นไดบ้ ารมจี ากทา่ นอาจารยไ์ พโรจน์ ก็คือ การได้ทุนจากรัฐบาล เพราะเม่ือท่านมาอยู่ช่วยคณะนิติศาสตร์ ท่านได้ช่วยหาทุนให้อาจารย์ในคณะได้ไปศึกษาต่อที่ประเทศฝรั่งเศส หลายคน รวมถงึ ทา่ นรองอธิการบดอี ดุ ม รัฐอมฤตดว้ ย การท่ีงานวันนี้เลือกเร่ืองรัฐธรรมนูญ เพราะผมเข้าใจว่าท่าน อาจารย์ไพโรจน์เป็นผู้บรรยายเร่ืองรัฐธรมนูญมาตั้งแต่แรกๆ ตั้ง มหาวทิ ยาลัย มหาวิทยาลัยนกี้ อ่ ตัง้ เมื่อปี ๒๔๗๗ ผมไมแ่ นใ่ จวา่ ท่าน เป็นคนแรกหรือไมท่ บ่ี รรยายวชิ ารฐั ธรรมนูญ แตถ่ า้ ทา่ นรจู้ กั ประวตั อิ าจารยไ์ พโรจนจ์ ะไมแ่ ปลกใจเลย อาจารย์ ไพโรจน์อายุ ๒๐ ปีในปี ๒๕๗๕ เดอื นเมษายน และไมม่ ใี ครรูค้ ิดวา่ อีก ไมก่ เ่ี ดอื นตอ่ มาจะมกี ารเปลยี่ นแปลงการปกครองในวนั ท่ี ๒๔ มถิ นุ ายน ๒๔๗๕ ซง่ึ พช่ี ายของทา่ นอาจารยไ์ พโรจนเ์ ปน็ ผรู้ ว่ มกอ่ การดว้ ย นนั่ คอื ท่านดเิ รก ชัยนาม ผ้ซู ่งึ ต่อมาเป็นสมาชิกสภาชุดแรกของประเทศไทย อาจารย์ไพโรจน์ช่วยงานหัวหน้าผู้ก่อการสายพลเรือน ท่านไป ทำ�งานอยู่ท่ีวังปารุสกวัน ซ่ึงเป็นศูนย์กลางเสมือนทำ�เนียบนายก รัฐมนตรี ท่านอาจารย์ไพโรจน์ไม่ได้เป็นผู้ร่างรัฐธรรมนูญฉบับ ๑๐ ธันวาคม ๒๔๗๕ แต่ผมเชือ่ วา่ ตอ้ งรเู้ รือ่ งการร่างรฐั ธรรมนญู ฉบับ ๑๐ 18

ประวตั แิ ละเกร็ดการร่างรฐั ธรรมนญู ไทย ธันวาคมนั้นเป็นอย่างดี เพราะท่านเป็นเลขานุการของกรรมการร่าง นั่นคือท่านปรีดี พนมยงค์ โดยท่านอาจารย์ไพโรจน์ไปช่วยในฐานะ ลูกศิษย์ ในฐานะจบทางกฎหมาย แต่ผมไม่แน่ใจและไม่กล้าตีความ ว่าท่านรูเ้ ร่ืองฉบบั ๒๗ มถิ นุ ายนขนาดไหนเพราะการร่างฉบับน้นั อาจ จะตอ้ งเปน็ ความลับมาก แต่ร่างฉบบั ๑๐ ธนั วาคมนัน้ เปน็ การรา่ งท่ี เปิดเผย ถา้ ใครไดอ้ ่านคำ�บรรยายของทา่ น ทา่ นได้อธบิ ายอะไรต่ออะไร ไปอีกเยอะแยะ ท่านรู้ลึก ท่านบรรยายตั้งแต่ ปี ๒๔๗๗ ปี ๒๔๗๘ ต่อมาจนถึง ๒๔๙๕ ต่อมาท่านเว้นไป เข้าใจว่าเพราะรับราชการใน ต่างประเทศ แต่หนังสือของท่านก็ได้พิมพ์เผยแพร่ต่อมา อีกหลายปี ต่อมาท่านกลับมาบรรยายและเขียนหนังสืออย่างที่ท่านอธิการสมคิด บอกทเี่ รอื่ งรฐั ธรรมนญู และสถาบนั การเมอื งซงึ่ ในยคุ นนั้ ถอื วา่ เปน็ ฉบบั ท่ีคอ่ นข้างทนั สมัย งานท่ีเกี่ยวกับรัฐธรรมนูญงานหนึ่งท่ีสำ�คัญของท่านอาจารย์ ไพโรจน์ คือ ท่านได้รบั แตง่ ตง้ั เป็นสมาชกิ สภานติ บิ ญั ญตั อิ ยู่ ๒ ครง้ั ในคร้ังแรกในฐานะสมาชิก ต่อมาท่านได้รับเลือกให้เป็นประธาน กรรมาธกิ ารพจิ ารณาร่างรัฐธรรมนูญฉบบั ๒๕๑๗ รฐั ธรรมนญู ฉบับน้ี เป็นรัฐธรรมนูญที่มีความสำ�คัญและเป็นผลผลิตของการเปล่ียนแปลง หลงั ๑๔ ตลุ า ๒๕๑๖ เพราะฉะนัน้ การเลือกเรอ่ื งที่ทางคณะก�ำ หนดให้ มกี ารบรรยายในวนั นค้ี งเปน็ ลกั ษณะพเิ ศษในตวั ทา่ นของอาจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม ที่ท่านสนใจและมีบทบาทสำ�คัญเกี่ยวกับการการบรรยาย กฎหมายรฐั ธรรมนญู และไดม้ บี ทบทส�ำ คญั ในการพจิ ารณารา่ งรฐั ธรรมนญู 19

งานวิชาการร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม ฉบบั ปี ๒๕๑๗ ดงั นนั้ วันนี้ทท่ี า่ นมอบหมายใหผ้ มมาบรรยายกน็ า่ จะ มาจากเหตผุ ลดงั กล่าว ในการท่ีจะบรรยายในเรื่องนี้ ผมกราบเรียนท่านว่า ถ้าใครจะ อ่านรัฐธรรมนูญ ก็อย่าเพียงแต่คิดอ่านตัวรัฐธรรมนูญเรียงมาตรา ก่อนจะอ่านน่าจะรู้ก่อนว่า รัฐธรรมนูญฉบับน้ันมีท่ีมาและที่ไปเป็น อยา่ งไร และตอ้ งรกู้ อ่ นวา่ ทตี่ อ้ งรา่ งฉบบั หนงึ่ ๆ ยอ่ มตอ้ งมจี ดุ หมายหรอื มีเป้าหมายในการร่าง และต้องหวังให้เกิดการเปล่ียนเปลี่ยนในทาง การเมอื งและสงั คมอยา่ งใดอยา่ งหนงึ่ ไมใ่ ชว่ า่ จะรา่ งรฐั ธรรมนญู ขนึ้ มา อยา่ งไรกไ็ ด้ เพราะฉะน้ัน ต้องมีเปา้ หมาย ถ้าเรารู้แล้ว เวลาเราอ่าน เน้ือหาในรัฐธรรมนูญ เราจะได้รู้ว่า รัฐธรรมนูญมีการเปลี่ยนแปลง อยา่ งไร จรงิ อยู่ความตั้งใจอาจจะไมไ่ ดเ้ กดิ ขึ้นหมดหรอก ท่ีจริงในทางการเมือง จะพบว่า รัฐธรรมนูญมีบทบาทในการ เปลี่ยนแปลงทางการเมอื ง ซ่ึงเราอาจเรยี กว่าเปน็ การพฒั นาการเมือง ได้ ประเทศไทยมีรัฐธรรมนูญมาก ทุกวันนี้ ๑๙ ฉบับ แต่ละฉบับมี ความต้ังใจทั้งหมด และก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองใน ประเทศไทย ในรัฐธรรมนูญ บางท่านไม่ได้ให้ความสนใจในเน้ือหาแรก คือ คำ�ปรารภ ผมว่าน้อยคนมาก ตัวรฐั ธรรมนูญ คนอา่ นกน็ อ้ ยอยู่ แล้วยงิ่ การอ่านทั้งฉบับ ยิ่งหาน้อยมาก ใครอ่านทั้งฉบับส่วนมากเป็นพวก อาจารยอ์ ดุ ม และพวกสอนรฐั ธรรมนญู ผมกต็ อ้ งอา่ นทงั้ ฉบบั เพราะผม ตอ้ งสอน แต่ผมว่าอกี นอ้ ยคนมากทีจ่ ะอ่านคำ�ปรารภนะครบั ทน่ี ่ังอ่าน คำ�ปรารภ อาจจะรูท้ มี่ าดีพอสมควร 20

ประวัติและเกร็ดการรา่ งรฐั ธรรมนูญไทย สมัยผมมีส่วนร่างรัฐธรรมนูญ ไม่มีเรื่องการเมืองเลยที่หนักอก มแี ตเ่ รื่องพระพุทธศาสนา ใครจะนึกวา่ ตอนทีร่ บั ไปทำ�รา่ งใหเ้ ขา กไ็ ม่ นกึ วา่ จะหนกั หนาสาหสั คอื เรอ่ื งพทุ ธศาสนา ทม่ี กี ารเสนอจะใหบ้ ญั ญตั ิ เป็นศาสนาประจำ�ชาติ สำ�หรับภาษาในรัฐธรรมนูญก็เป็นเร่ืองละเอียดอ่อน บางทีต้อง ระวงั ไมพ่ ลพี ลามใชค้ �ำ ไมด่ ี ซง่ึ อาจถกู ตคี วามผดิ แลว้ รฐั ธรรมนญู ทกุ ฉบบั ถา้ ทา่ นไปดู ไมม่ ใี ครคดิ วา่ มนั จะไมถ่ าวร โดยเฉพาะรฐั ธรรมนญู ทเ่ี รยี ก ว่าฉบบั ถาวร ซ่งึ นึกวา่ จะอย่ชู วั่ กลั ปาวสาน แตท่ า่ นอยา่ นึกวา่ ผมเปน็ คนนึกนะ ท่านลองไปดูในคำ�ปรารภใช้คำ�ช่ัวกัลป์ แต่มันไม่ชั่วกัลป์ หรอก มันอวสานเรว็ สนั้ หรอื ยาวเทา่ น้นั ฉบับถาวรฉบับแรกเนีย่ อยู่ได้ นานสุดจนทุกวันนี้ยังไม่มรี ัฐธรรมนูญฉบับใดทำ�ลายสถิติ เพราะฉะน้ันแม้แต่ถ้อยคำ�ก็ต้ังใจ เวลาฤกษ์ก็ตั้งใจ ฉบับถาวร ฉบบั แรกมวี ันใหเ้ ลอื ก เขา้ ใจวา่ นอกจาก ๑๐ ธนั วาคม มีอีกวันนึง แต่ อกี วันนึงมันช้าไป เลยเลอื ก ๑๐ ธันวาคมดีแลว้ เพราะฉะน้ัน แมแ้ ต่ รัฐธรรมนูญ นอกจากถ้อยค�ำ แล้ว ยังมีการท่จี ะตอ้ งดเู วลาตกฟากของ รฐั ธรรมนูญด้วย สง่ิ ทส่ี �ำ คญั ทส่ี ดุ เกย่ี วกบั รฐั ธรรมนญู ฉบบั ที่ ๒๗ มถิ นุ ายน ๒๔๗๕ คอื มคี นบอกชวั่ คราว ใหเ้ รยี กวา่ พระราชบญั ญตั ธิ รรมนญู การปกครอง แผ่นดินสยาม มีคำ�ว่าชั่วคราวด้วย แต่ที่สำ�คัญเม่ือเปลี่ยนแปลง การปกครองเม่ือวันที่ ๒๔ น้ัน คณะราษฎรได้อำ�นาจการปกครอง ตอนเชา้ วนั ที่ ๒๔ คนทั่วไปอยากรวู้ า่ ทจ่ี ะเปล่ียนการปกครองและการ ปกครองใหม่เป็นยังไงดูได้อย่างไร ให้ดูท่ีประกาศคณะราษฎรที่ออก 21

งานวชิ าการร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม มาในวันนั้น คนชอบเรยี กคณะราษฎร์ ผมก็ตดิ ว่าคณะราษฎร์ จรงิ ๆ เขาช่ือคณะราษฎร อย่ามาใส่การนั ตใ์ หเ้ ขา หากปรากฏว่าคนอยากรู้ว่าเปลี่ยนแปลงแล้วจะอย่างไร จะพบ ว่า ประกาศคณะราษฎรบอกเพียงว่าจะมีสภา ยังมีกษัตริย์ เป็นไป ตามรฐั ธรรมนญู จงึ ยงั ไมเ่ หน็ ในเรอ่ื งรายละเอยี ด จนอกี ๓ วนั ตอ่ มาจงึ เห็นได้จากพระราชบญั ญัตธิ รรมนูญการปกครอง สิ่งแรกที่รัฐธรรมนูญ ปี ๒๔๗๕ ฉบับแรกบอกไว้น้ันชัดเจนว่า ก�ำ หนดการปกครองของประเทศไทยเปน็ ระบบรฐั ธรรมนญู เปน็ ระบบ รัฐสภา ผมเรียนว่าที่สำ�คัญก็คือ เราไม่เคยเปล่ียนจากระบบรัฐสภา เลยนะครับ แม้เราจะมีรัฐธรรมนูญมาจนถึงวันนี้ ๑๙ ฉบับ ที่สำ�คัญ รัฐธรรมนูญฉบับแรกนั้นก็บอกว่า มีสภาเดียว ซึ่งคือหัวใจสำ�คัญของ รฐั ธรรมนญู ฉบบั แรก ทบี่ อกใหร้ วู้ า่ จะปกครองแบบไหน แลว้ กจ็ ะมสี ภา ที่มาจากการแต่งต้ังและเลือกตั้ง โดยบอกไว้เป็นระยะเวลา ท้ังยัง กำ�หนดไว้มาตรา ๑๔ ให้ราษฎรท้ังหลาย ไม่ว่าใครก็ตาม มีสิทธิใน การเลอื กตง้ั เมอื่ อายบุ รรลนุ ติ ภิ าวะ ทง้ั นม้ี าตรา ๑๔ ดงั กลา่ วเปน็ มาตรา เดียวในรัฐธรรมนูญฉบับน้ีที่พูดถึงสิทธิเสรีภาพและคนไทย และ เป็นสิทธิเสรีภาพท่ีสำ�คัญนั่นก็คือสิทธิในการเลือกต้ัง โดยพูดถึงการ เลือกต้ังเท่าน้ัน แต่ส่ิงท่ีให้มาด้วยนั้นคือสะท้อนความเสมอภาค กล่าวคือ แม้รัฐธรรมนูญไม่ได้กำ�หนดว่า ผู้หญิงกับผู้ชายเท่ากัน แต่บอกว่าถ้าเป็นราษฎรไทยและเมื่อบรรลุนิติภาวะจะมีสิทธิในการ เลอื กตงั้ ซง่ึ ยนื ยนั ถงึ ความเท่าเทยี มกนั 22

ประวัติและเกร็ดการรา่ งรัฐธรรมนูญไทย ผมเคยบอกสภุ าพสตรหี ลายคนทร่ี จู้ กั วา่ ทา่ นอยใู่ นประเทศไทย ทา่ นเปน็ ผหู้ ญงิ ไทยเนยี่ ทา่ นไดส้ ทิ ธแิ ละความเสมอภาคทางการเมอื ง พรอ้ มกับผู้ชายไทยในวันที่ ๒๗ มถิ นุ ายน ปี ๒๔๗๕ นะครับ ท่านได้ ก่อนผู้หญิงสวิสประมาณ ๓๙ ปี ผมรู้เลยว่าท่านอาจารย์ปรีดี ท่าน เขียนเกง่ มาก เลยไม่ตอ้ งบอกวา่ ผู้หญิงเทา่ ผู้ชาย เพราะว่าวนั นึงเน่ยี อาจจะมมี ากกวา่ ๓ เพศ มันก็ตอ้ งเขียนเยอะกวา่ น้ี จงึ ไมจ่ ำ�เป็น ไม่ ต้องเขียน ความสำ�คัญอยู่ท่ีว่า ถ้าเป็นราษฎรไทยแล้วน้ัน ถ้าอายุ บรรลุนิตภิ าวะ ไม่ว่าเพศไหน ไม่ตอ้ งบอกดว้ ยว่ามกี ารศกึ ษาอะไรและ มีศักดินาเท่าไร ย่อมเท่ากัน เพราะฉะน้ันจึงยืนยันสิทธิในการทาง การเมอื งวา่ ดว้ ยการเลอื กตงั้ วา่ เทา่ กนั ตง้ั แตว่ นั ที่ ๒๗ มถิ นุ ายน ๒๔๗๕ นอกจากนนั้ รฐั ธรรมนญู ฉบบั แรก ปกตเิ รากจ็ ะจ�ำ ไดว้ า่ มอี �ำ นาจ นติ ิบญั ญตั ิ อ�ำ นาจบริหาร อ�ำ นาจตลุ าการ รฐั ธรรมนูญฉบบั ฉบับแรก พูดถึงอำ�นาจตุลาการไว้มาตราเดียวคือมาตรา ๓๙ คือให้ศาลจัดการ พพิ ากษาคดีทีม่ อี ยูเ่ ดิม ให้ดำ�เนินการต่อไป ซง่ึ อธบิ ายไดเ้ ยอะเลยวา่ เมอื่ เปลย่ี นแปลงการปกครอง ระบบยตุ ธิ รรมเมอื่ ๒๓ มถิ นุ ายน ๒๔๗๕ ยังมีผลใช้ได้ต่อไป ไม่ได้แก้สักนิดเดียว เพราะหวังให้เดินต่อไป แม้ อาจจะไม่ไดด้ มี าก แต่ไมต่ อ้ งแกเ้ ลย แสดงว่าพอรบั ไหว ฉะนน้ั ทา่ นท่ี เปน็ ชาวนติ ศิ าสตร์ทงั้ หลายนา่ จะภมู ใิ จว่า อำ�นาจตลุ าการของเราก่อน เปลย่ี นแปลงสรู่ ะบอบประชาธิปไตยพอใช้ได้เลย ส�ำ หรับรฐั ธรรมนูญฉบบั ๑๐ ธนั วาคม ๒๔๗๕ ถ้าดูการรา่ งแล้ว นั้น จะเห็นได้ว่าเป็นการประนีประนอมระหว่างอำ�นาจเก่ากับอำ�นาจ ใหมท่ างการเมอื งหลังเปล่ียนแปลงการปกครอง ในคณะอนกุ รรมการ 23

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม การร่าง ผู้ก่อการมคี นเดียว คือ อาจารย์ปรีดี พนมยงค์ ซงึ่ ต่อมาต้อง เสนอเข้าสู่สภา ผมกราบเรียนว่า สภาวันน้ันมีอยู่ ๗๐ คนจากการ แตง่ ตงั้ เอกสารปรากฏชดั วา่ ฝา่ ยผกู้ อ่ การเปน็ เสยี งขา้ งนอ้ ย ซง่ึ รายชอ่ื น้ันสามารถอ่านดจู ากหนงั สือของ อ.นครินทร์ (เมฆไตรรตั น์) ซ่ึงท่าน ได้ไปค้นรายช่ือมา ทั้งนี้ ผู้สนใจความเป็นมาของรัฐธรรมนูญฉบับน้ี สามารถศกึ ษาเพม่ิ เตมิ ไดจ้ ากหนงั สอื เอกสารการพจิ ารณารา่ งรฐั ธรรมนญู ๑๐ ธนั วาคม ๒๔๗๕ ซงึ่ พมิ พ์โดยสถาบันสัญญา ธรรมศกั ดิ์ สำ�หรับการใช้ถ้อยคำ�ท่ีเกี่ยวกับการใช้อำ�นาจอธิปไตย การใช้ อ�ำ นาจของพระมหากษตั รยิ ท์ เี่ ขยี นไวใ้ นรฐั ธรรมนญู ฉบบั นใี้ นมาตรา ๖ มาตรา ๗ และมาตรา ๘ มีการเขียนที่ไม่เหมือนกัน คือ อำ�นาจ นติ บิ ญั ญตั ใิ นมาตรา ๗ เขยี นวา่ ทรงใชอ้ �ำ นาจนติ บิ ญั ญตั โิ ดยค�ำ แนะน�ำ และยนิ ยอมของสภาผู้แทนราษฎร แต่มาตรา ๗ และมาตรา ๘ เขียน วา่ ทรงใช้อำ�นาจบรหิ ารทางคณะรฐั มนตรี ทรงใชอ้ �ำ นาจตลุ าการทาง ศาล ไม่มวี ่าโดยคำ�แนะน�ำ ซึ่งกน็ ่าพิจารณาวา่ ทำ�ไมจึงเขยี นเช่นนนั้ หรือแม้แต่การเปลี่ยนจะไม่ใช้คำ�ว่ากรรมการราษฎร หรือคณะ กรรมการราษฎร มาใช้คำ�ว่าคณะรัฐมนตรีก็มีการโต้แย้งกัน ซ่ึงจะ เป็นเรื่องดสี �ำ หรับการเรยี นร้ทู จี่ ะตอ้ งมีค�ำ อธบิ าย รัฐธรรมนูญ ฉบับวันท่ี ๑๐ ธันวาคม ๒๔๗๕ เป็นการประนี ประนอมระหว่างอำ�นาจเก่ากับอำ�นาจใหม่ ไม่มีใครได้ประโยชน์ไป อยา่ งเตม็ ท่ี ทงั้ น้ี มขี อ้ สงั เกตว่าพระประสงค์ของพระเจา้ อยหู่ วั รชั กาล ท่ี ๗ จะถกู แสดงผา่ นพระยามโนปกรณ์ ประธานคณะกรรมการราษฎร ซง่ึ รายละเอียดตา่ งๆ สามารถอ่านจากค�ำ ช้ีแจงของคณะผรู้ า่ ง 24

ประวัตแิ ละเกรด็ การรา่ งรัฐธรรมนูญไทย นอกจากนี้แม้ว่ารฐั ธรรมนูญ ฉบบั วนั ที่ ๑๐ ธันวาคม ๒๔๗๕ จะ ไมม่ อี ยูแ่ ล้ว แต่วนั ฉลองรฐั ธรรมนูญยังคงเปน็ วนั ท่ี ๑๐ ธนั วาคม เป็น การฉลองการไดม้ าของรฐั ธรรมนญู ทถ่ี อื วา่ เปน็ ฉบบั ส�ำ คญั และเปน็ งาน ท่รี ะลกึ สำ�หรับอำ�นาจนิติบัญญัติและอำ�นาจบริหาร รัฐธรรมนูญ ฉบับ วันที่ ๒๗ มิถุนายน ๒๔๗๕ เป็นฉบับเดียวท่ีสภาผู้แทนราษฎรมี อำ�นาจมากท่ีสุด รัฐธรรมนูญฉบับต่อมาจึงมีการใช้ระบบรัฐสภา (parliamentary system) ซ่ึงจะมีอำ�นาจตอนเลือกนายกรัฐมนตรี เทา่ นน้ั แตเ่ มอ่ื เลอื กเสรจ็ อ�ำ นาจจะไมไ่ ดอ้ ยทู่ ส่ี ภา เนอื่ งจากหากมเี สยี ง ข้างมากแล้วก็ยากที่จะอภิปรายไม่ไว้วางใจให้ออกจากตำ�แหน่งได้ ตัวอย่างของประเทศไทยมีเพียงคร้ังเดียวที่สำ�เร็จ คือ รัฐบาล หมอ่ มราชวงศค์ กึ ฤทธิ์ ปราโมช เพราะเปน็ การตงั้ รฐั บาลเสยี งขา้ งนอ้ ย จากนน้ั รัฐธรรมนญู จงึ มีการแก้ไขให้การแถลงนโยบายไม่ต้องมกี ารลง คะแนนเสียงไวว้ างใจ ถือวา่ เมือ่ มกี ารยอมรบั นายกรฐั มนตรีกเ็ ป็นการ ไวว้ างใจตง้ั แตต่ น้ แลว้ ส�ำ หรบั การอภปิ รายไมไ่ วว้ างใจในอดตี ไมม่ กี าร ก�ำ หนดรายละเอยี ดวา่ จะตอ้ งมกี ารใชค้ ะแนนเสยี งหรอื เขา้ ชอ่ื กนั เทา่ ไร สำ�หรับการแก้ไขรัฐธรรมนูญ การเขียนรัฐธรรมนูญมักจะให้ กำ�หนดให้สามารถแก้ไขได้ ซึ่งไม่มีการเขียนว่าหากรัฐธรรมนูญมี ปัญหาให้ไปร่างรัฐธรรมนูญใหม่เลย เพราะจะมีผลเท่ากับการยกเลิก รฐั ธรรมนูญฉบับนน้ั เอง แต่หากเป็นการแก้ไขรฐั ธรรมนูญเพ่ือน�ำ ไปสู่ การยกร่างรฐั ธรรมนญู ใหม่นนั้ เปน็ อกี เรอ่ื งหนึ่ง 25

งานวชิ าการร�ำ ลกึ ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม รัฐธรรมนูญ ฉบับวันท่ี ๑๐ ธันวาคม ๒๔๗๕ กำ�หนดในบท เฉพาะการเกี่ยวกับการเลือกต้ังสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร โดยจะให้ ส.ส. มาจากการเลอื กตง้ั ทงั้ หมดเมอื่ ประชาชนจบการศกึ ษาภาคบงั คบั กวา่ กึง่ หนึ่ง แต่ต้องไม่เกิน ๑๐ ปี เมอ่ื ใชบ้ ังคบั ไประยะเวลาหนงึ่ จงึ มี การแกไ้ ขให้เปน็ ๒๐ ปี ส�ำ หรบั การด�ำ รงต�ำ แหนง่ นายกรฐั มนตรขี องนายปรดี ี พนมยงค์ ปี พ.ศ. ๒๔๘๙ สมัยรัฐบาลคุณควง อภยั วงศ์ มกี ารเสนอรา่ งกฎหมาย เกย่ี วกบั การตดิ ปา้ ยราคาสนิ คา้ ผเู้ สนอคอื คณุ ทองอนิ ทร์ ภรู ทิ ตั รฐั บาล ไม่เห็นด้วยกับร่างกฎหมายนี้ แต่สภาผู้แทนราษฎรกลับรับหลักการ ในร่างกฎหมายนี้ คุณควง อภัยวงศ์ จึงลาออกจากตำ�แหน่งนายก รัฐมนตรี จากน้ันจงึ มีการขอใหอ้ าจารย์ปรีดี พนมยงค์ มารบั ต�ำ แหน่ง แตร่ ฐั ธรรมนญู ฉบบั วนั ที่ ๑๐ ธนั วาคม ๒๔๗๕ ก�ำ หนดใหน้ ายก รฐั มนตรตี ้องเปน็ สมาชิกสภาผแู้ ทนราษฎร แต่อาจารย์ปรีดี พนมยงค์ นัน้ ไดล้ าออกจากการเป็น ส.ส. ไปกอ่ นแล้ว เมอ่ื สภาขอให้ทา่ นมาเปน็ นายกรฐั มนตรี จงึ ตอ้ งมี ส.ส.ทดี่ �ำ รงต�ำ แหนง่ อยลู่ าออกเพอ่ื ใหต้ �ำ แหนง่ ว่าง และแต่งต้ังท่านเป็น ส.ส. เพื่อให้อยู่ในเง่ือนไขท่ีจะเป็นนายก รัฐมนตรีได้ ตอ่ มา รฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๘๙ เกย่ี วกบั วนั ประกาศใชร้ ฐั ธรรมนญู รัฐธรรมนูญฉบับน้ีมีประเด็นประการหน่ึงเก่ียวกับการอ้างอิงวันที่ใช้ รฐั ธรรมนญู เนอ่ื งจากรฐั ธรรมนญู ฉบบั ดงั กลา่ วเขยี นวา่ ตราขน้ี ณ วนั ท่ี ๙ พฤษภาคม ๒๔๘๙ แต่มีการประกาศในราชกิจจานุเบกษาในวันท่ี ๑๐ พฤษภาคม ๒๔๘๙ เวลาอ้างอิงถึงจึงมีปัญหาว่าจะยึดถือวันใด 26

ประวัติและเกร็ดการร่างรฐั ธรรมนูญไทย ทง้ั นี้ โดยปกตวิ นั ทตี่ รารฐั ธรรมนญู และวนั ประกาศใชจ้ ะเปน็ วนั เดยี วกนั สำ�หรับการเกิดข้ึนของระบบสภาคู่ รัฐธรรมนูญฉบับนี้มีการ เปลย่ี นแปลงจากระบบสภาเดยี่ วเป็นระบบสภาคู่ โดยเรยี กอกี สภาว่า พฤฒิสภา การได้มาโดยการเลือกต้ังทางอ้อม แต่ยังไม่ได้เคยใช้จริง เพราะในวาระแรกของรฐั ธรรมนญู ก�ำ หนด ใหส้ มาชกิ สภาผแู้ ทนราษฎร เปน็ ผทู้ �ำ หนา้ ทเ่ี ลอื ก และรฐั ธรรมนญู ฉบบั นมี้ อี ายกุ ารใชบ้ งั คบั สนั้ มาก เนอ่ื งจากมีการรัฐประหาร วนั ท่ี ๘ พฤศจกิ ายน ๒๔๙๐ ค�ำ ว่า “พฤฒ”ิ และ “วฒุ ”ิ มีความหมายเหมอื นกนั คือ ผ้มู ีวฒุ ิ แตก่ ารใช้คำ�วา่ “พฤฒิสภา” มใี ช้ครง้ั เดยี วในรฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๘๙ อาจเพราะคำ�ว่า “พฤฒ”ิ ทำ�ใหน้ ึกถึงผ้เู ฒ่า คำ�ว่า “วุฒ”ิ จึงเป็นท่นี ยิ ม ใช้มากกว่า นอกจากนี้ รัฐธรรมนูญฉบับนี้ยังมีการกำ�หนดห้ามไม่ให้ ขา้ ราชการประจำ�ด�ำ รงต�ำ แหนง่ ทางการเมืองได้ สำ�หรับความเป็นสถาบันของรัฐธรรมนูญ คณะราษฎรมีความ พยายามท่ีจะสร้างรัฐธรรมนูญให้เป็นสถาบันตลอดเวลา เช่น มี กฎหมายพิทักษ์รัฐธรรมนูญ การสร้างอนุสาวรีย์ หรือการจัดทำ� รัฐธรรมนูญฉบับจำ�ลองแจกจ่ายไปยังจังหวัดต่างๆ มีการกำ�หนดวัน รฐั ธรรมนญู การมคี ตพิ จนถ์ งึ ชาติ ศาสนา พระมหากษตั รยิ ์ รฐั ธรรมนญู เป็นต้น แต่เหตุใดจึงมีการร่างรัฐธรรมนูญใหม่อยู่เรื่อยๆ ท้ังที่อาจ แก้ไขจากฉบับเดิมเอาได้ เม่ือมีการร่างใหม่จึงทำ�ให้ภาพลักษณ์ของ รฐั ธรรมนูญเป็นสิง่ ที่เปลย่ี นได้ หรอื ยกเลิกได้ง่าย ตอ่ มารฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๙๐ (๙ พฤศจิกายน ๒๔๙๐) เกีย่ ว กับการประกาศใช้ คณะรัฐประหารได้ประกาศใช้รัฐธรรมนูญ ฉบับ 27

งานวชิ าการร�ำ ลกึ ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม วนั ที่ ๙ พฤศจิกายน ๒๔๙๐ และยกเลกิ ฉบบั พ.ศ. ๒๔๘๙ ไปพร้อม กัน การลงนามในรัฐธรรมนูญจะใหค้ ณะผู้สำ�เรจ็ ราชการแทนพระองค์ เปน็ ผลู้ งนาม แตว่ นั ทม่ี กี ารลงนาม พระยามานวราชเสวี ผสู้ �ำ เรจ็ ราชการ แทนพระองค์ ไม่ได้มาลงนาม จึงมีแต่กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ประธานผู้สำ�เร็จราชการแทนพระองค์เป็นผู้ลงนามคนเดียว ในวง วิชาการจึงมกี ารอา้ งอิงกนั วา่ เปน็ เรือ่ งที่แปลกท่มี ผี ู้ลงนามไม่ครบ ต่อมารัฐธรรมนูญ พ.ศ. ๒๔๙๒ เกี่ยวกับการร่างรัฐธรรมนูญ รัฐธรรมนูญฉบับนี้เป็นครั้งแรกที่มีสภาร่างรัฐธรรมนูญ โดยมีความ พยายามใหม้ อี งคป์ ระกอบมาทง้ั จากวฒุ สิ ภา ตวั แทนสภาผแู้ ทนราษฎร ข้าราชการประจำ� อดีต ส.ส. หรืออดีตข้าราชการ รวมประมาณ ๔๐ คน ประธานสภาร่างรัฐธรรมนูญคนแรกน่ันคือ เจ้าพระยา ศรีธรรมาธเิ บศ สำ�หรับการได้มาซึ่งวุฒิสภา รัฐธรรมนูญฉบับน้ีต้องการให้พระ มหากษัตริย์มีบทบาทในการแต่งตั้งสมาชิกวุฒิสภา โดยมาตรา ๘๒ วรรคสอง กำ�หนดใหก้ ารแต่งตั้ง ส.ว. ต้องมาจากผทู้ รงคณุ วฒุ ิ และให้ ประธานองคมนตรีเป็นผู้รับสนองพระบรมราชโองการการแต่งตั้ง สมาชกิ วฒุ สิ ภา แตก่ ารแตง่ ตง้ั นนั้ มบี ทเฉพาะกาลใหย้ กเวน้ ในคราแรก ทใ่ี ชร้ ฐั ธรรมนญู ซงึ่ นา่ จะเปน็ ทพี่ อใจของคณะรฐั ประหาร แตเ่ หตกุ ารณ์ กบฏแมนฮัตต้ัน พ.ศ. ๒๔๙๔ เป็นจุดสำ�คัญท่ีทำ�ให้เห็นได้ว่าคณะ รัฐประหารไม่ชอบรัฐธรรมนูญนี้เท่าไรนัก ช่ือแมนฮัตต้ันเป็นชื่อของ เรือขุดที่สหรัฐอเมริกาให้มา เมื่อหลวงพิบูลย์สงคราม นายกรัฐมนตรี ไปทำ�พิธีเปิดเรือลำ�น้ี นาวาตรีมนัส จารุภา ก็ได้ทำ�การจับตัวนายก 28

ประวัตแิ ละเกรด็ การร่างรัฐธรรมนูญไทย รฐั มนตรแี ละใหร้ ฐั บาลประกาศยอมแพ้ แตใ่ นทส่ี ดุ รฐั บาลกป็ ราบกบฏได้ เหตุการณ์หลังจากนั้นปรากฎความไม่พอใจในรัฐธรรมนูญขึ้น เช่น เร่อื งอำ�นาจของ ส.ว. เปน็ ต้น จอมพล ป. พิบลู สงคราม จึงได้ ท�ำ การยดึ อ�ำ นาจตนเอง และมกี ารแตง่ ตง้ั ตนเองเปน็ นายกรฐั มนตรขี นึ้ ใหม่ ซง่ึ มปี ญั หาในการตคี วาม จงึ มกี ารยกเลกิ รฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๙๒ และน�ำ รฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๗๕ แกไ้ ขเพมิ่ เตมิ พ.ศ. ๒๔๙๕ มาประกาศ ใช้ใหม่ และมีการใช้จนถงึ พ.ศ. ๒๕๐๑ จอมพลสฤษด์ิ ธนะรัชต์ จึงได้ ยกเลิก ต่อมารัฐธรรมนูญ พ.ศ. ๒๕๑๑ เกี่ยวกับการแบ่งแยกอำ�นาจ นิติบัญญัติและอำ�นาจบริหาร รัฐธรรมนูญฉบับนี้จัดทำ�โดยสภาร่าง รัฐธรรมนูญ เป็นฉบับท่ีมีการเสนอให้แบ่งแยกอำ�นาจนิติบัญญัติ กับ อำ�นาจบรหิ าร ในชว่ งประมาณปี ๒๕๐๔ – ๒๕๐๖ อาจารย์พงศ์เพ็ญ ศกุนตาภัย อาจารย์คณะรัฐศาสตร์ ได้เสนอให้เลือกนายกรัฐมนตรี โดยตรง ซึ่งใช้แนวทางการแบ่งแยกอำ�นาจของรัฐธรรมนูญฝร่ังเศส ค.ศ. ๑๙๕๘ ในรฐั ธรรมนูญฉบับน้ีมีการแบ่งแยกอ�ำ นาจนติ บิ ัญญตั กิ บั บรหิ าร โดยหา้ มมใิ หร้ ฐั มนตรเี ปน็ สมาชกิ วฒุ สิ ภาหรอื สมาชกิ สภาผแู้ ทน ในขณะเดยี วกัน ฉะนั้น หากเป็นสมาชิกสภาอยู่จะตอ้ งลาออกกอ่ น ส่วนอำ�นาจของวุฒิสภา รัฐธรรมนูญฉบับน้ีให้อำ�นาจสมาชิก วฒุ สิ ภาเสนอรา่ งพระราชบญั ญตั ไิ ด้ ซง่ึ เปน็ เรอื่ งแปลกเนอื่ งจากวฒุ สิ ภา เป็นสภากล่ันกรอง และ ส.ว. ยังมีอำ�นาจในการลงมติในการประชุม บางเร่ืองอีกด้วย ตอ่ มา พอบรรดารฐั มนตรีเกดิ ขัดแย้งกันเอง จอมพล ถนอม กิตติขจร ท่านก็ยึดอำ�นาจรัฐธรรมนูญฉบับน้ีเองขณะที่เป็น 29

งานวิชาการรำ�ลกึ ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม นายกรฐั มนตรี เม่อื วนั ที่ ๑๗ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๑๔ ธรรมนูญการ ปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. ๒๕๑๕ ที่ประกาศใช้ตามมาก็ไม่ได้ ห้ามข้าราชการประจำ�เล่นการเมือง จนถึงวันน้ีก็ไม่แน่ใจว่าท่านไม่ สะดวกใจเรื่องอะไร แต่ขณะท่ีท่านเป็นนายกรัฐมนตรี สมาชิกสภา ผู้แทนราษฏรได้เรียกร้องขอเพิ่มงบ ประกอบกับปัญหาเรื่องการปรับ คณะรัฐมนตรี ซึ่งประเทศไทยเวลาปรับคณะรัฐมนตรี แทนที่จะดีขึ้น กลบั แปลกมากในบางมมุ กลายเป็นไม่ดขี น้ึ เพราะอะไร? คอื ตอนยัง ไม่ปรับ ผมก็อยากเป็นรัฐมนตรี คนน้ีก็อยากเป็นรัฐมนตรี หลายคน อยากเป็นรฐั มนตรี ไมม่ ีใครกลา้ ท�ำ อะไรรฐั บาล จะท�ำ แต่ให้รัฐบาลเอา ผู้ที่ดำ�รงตำ�แหน่งขณะนั้นออก มีคนเชียร์เยอะ แต่พอปรับเอาบุคคล เหลา่ นนั้ ออกเมอ่ื ไหร่ สมมตพิ วกผมเขา้ ไปไดต้ �ำ แหนง่ เพราะมตี �ำ แหนง่ ว่างอยู่เท่านี้ พวกที่ผิดหวังมากที่สุดและพวกที่ถูกเอาออกมาก็จะ ร่วมกันเป็นศัตรูร่วมเล่นงานรัฐบาล เพราะฉะน้ันการปรับรัฐมนตรีใน ประเทศไทยหวาดเสียวมาก แม้จากเดิมตอนยังไม่ปรับ มีพวกไม่ พอใจ แตก่ ็ยงั ไม่กล้าท�ำ อะไร ต่อมารัฐธรรมนูญฉบับปี พ.ศ. ๒๕๑๗ เป็นฉบับท่ี อาจารย์ ไพโรจนเ์ รม่ิ เชยี รพ์ รรคการเมอื ง ผรู้ า่ งตอ้ งการสนบั สนนุ พรรคการเมอื ง บังคับให้ผู้ลงสมัครรับเลือกต้ังต้องสังกัดพรรค เพราะแต่ก่อนนั้น สมาชกิ สภาผแู้ ทนราษฏรลงสมคั รอิสระ พอสมคั รอสิ ระได้กก็ ลายเปน็ มีค่ามากกว่าสังกัดพรรคอกี ค่าอะไรไมร่ ู้ มคี นบอกวา่ ต้องใส่เสอื้ นอก ตัวหลวมๆ แต่สมาชิกสภาผู้แทนราษฏรเหล่านี้แหละเป็นตัวตัดสินท่ี สำ�คัญขนึ้ มา เมอื่ ประชาชนยงั ไม่เลอื กพรรค ประชาชนเลอื กชอื่ เขาก็ 30

ประวัตแิ ละเกรด็ การร่างรัฐธรรมนญู ไทย ไปลงแบบอิสระ ที่สำ�คัญรัฐธรรมนูญฉบับนี้บังคับนายกน่ีต้องมาจาก การเลือกต้ัง จากท่ีเคยเว้นไว้ก็ได้กลับมาคืนในฉบับนี้ เพราะฉะน้ัน รัฐธรรมนูญฉบับน้ีทำ�ให้คุณคึกฤทธิ์แม้มี ๑๘ เสียงก็ได้เป็นนายกฯ เพราะชนะเลือกต้งั ไดร้ ับเลือกเขา้ มา แตค่ ร้ังท่ีได้ ๕๐ กวา่ เสยี ง ทา่ น ไม่ได้เปน็ นายกฯ เพราะทา่ นแพ้เลือกตั้งทเ่ี ขตดสุ ิต แต่เมื่อรัฐธรรมนูญฉบับน้ีประกาศใช้ ยังไม่ทันปฏิบัติตามที่ รัฐธรรมนูญกำ�หนดในการต้ังสมาชิกวุฒิสภาเลย ก็ต้องแก้ไข รัฐธรรมนูญ เน่ืองจากมาตราว่าด้วยสมาชิกวุฒิสภา ไปเขียนเหมือน กับรัฐธรรมนูญ ฉบบั ปี พ.ศ. ๒๔๙๒ ทใ่ี หป้ ระธานองคมนตรเี ป็นผู้รบั สนองพระบรมราชโองการ อาจารยส์ ญั ญาเมอื่ ทา่ นเปน็ นายก ทา่ นบอก ว่าอย่างน้ีใครกระทบกระเทือน ก็ต้องประชุมแก้ให้สำ�เร็จก่อนเร่ิมรับ สมัคร ให้นายกรัฐมนตรีเป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ แตง่ ตงั้ สมาชกิ วฒุ ิสภา ในรัฐธรรมนูญปี ๒๔๙๒ เราโหวตกันเร่ืองนโยบายแห่งรัฐซึ่ง เขียนกนั เป็นครงั้ แรกในไทย บางท่านวพิ ากษว์ า่ เขยี นมาอย่างคณุ พอ่ รูด้ ี แต่ประเทศไทยไมใ่ ช่ประเทศแรกทีเ่ ขยี น คนเห็นว่าเขยี นไวด้ ีกว่า ส�ำ หรับประเทศทกี่ ำ�ลงั พัฒนา เขยี นบอกประชาชนไว้ว่านา่ จะทำ�อย่าง น้ีดีกว่า แต่ไม่ทำ�ก็ได้ เพราะเป็นสิทธิของรัฐบาลเอง ท่ีมีคนบอก ประเทศไทยเปน็ ประเทศทสี่ ามทเ่ี ขยี นเรอ่ื งน้ไี ว้ และประเทศทสี่ องคือ อินเดีย ท่ีจริงคือเราน่าจะได้แนวคิดมาจากอินเดีย เพราะอินเดียกับ ไทยรา่ งรฐั ธรรมนญู ตอนนน้ั พรอ้ มกนั แตอ่ นิ เดยี รา่ งแลว้ ประกาศใชห้ ลงั เรา เมือ่ ประกาศใช้หลังเรากต็ ้องเป็นประเทศที่สอง เพราะเราประกาศ 31

งานวิชาการร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชยั นาม ใชเ้ ดอื นมนี าคม อินเดยี ประกาศใชเ้ มือ่ ประมาณปลายปี ๒๔๙๒ สว่ น ประเทศแรกทใี่ ชไ้ มใ่ ชป่ ระเทศก�ำ ลงั พฒั นาคอื ประเทศไอแลนดท์ มี่ เี ขยี น อย่มู าตราเดยี ว ขณะที่ของไทยมอี ยู่ ๖ มาตรา และตง้ั แต่ ๒๔๙๒ มา จนบัดน้ี ถกู วิจารณม์ าวา่ ไม่เคยตัดออกได้เลย เพราะฝา่ ยขา้ งมากใน การรา่ งเหน็ วา่ ใสไ่ วก้ ไ็ มไ่ ดเ้ สยี หาย กเ็ ลยใสไ่ วอ้ ยา่ งน้ี รฐั ธรรมนญู ไทย จึงยาวไปเรื่อยๆ สำ�หรับรัฐธรรมนูญฉบับท่ีสำ�คัญมากคือฉบับ ปี พ.ศ. ๒๕๔๐ ต้องให้เครดิตฉบับนี้ว่าเป็นครั้งแรกที่ใส่เร่ืองสิทธิเสรีภาพไว้มากท่ีสุด ตง้ั แตเ่ คยมมี า จรงิ อยู่ ฉบับ พ.ศ. ๒๕๕๐ ไปเขยี นเพิม่ อีก แต่ตอ้ งให้ เครดิตคนท่ีทำ�เป็นคร้ังแรก ปัญหามีเพียงแต่ว่าฉบับนี้เขาต้องการให้ ฝ่ายบริหารเข้มแข็ง ถามว่าผิดไหม? ไม่ผิดหรอก เพราะว่าเราเข้าใจ กนั วา่ ถา้ เขม้ แขง็ แลว้ จะท�ำ อะไรไดง้ า่ ย เรามปี มดอ้ ย เราไมเ่ คยมรี ฐั บาล ทเ่ี ขม้ แขง็ ถา้ มาจากการเลอื กตง้ั ไปดปู ระวตั ศิ าสตรก์ ารเมอื งไทยไมเ่ คย มีเลย เวลาเราว่านายกรัฐมนตรีที่มาจากคนเลือกต้ังคนน้ันคนน้ีว่า เชอ่ื งชา้ ท�ำ อะไรไมไ่ ดห้ รอก กเ็ พราะวา่ เปน็ รฐั บาลผสมทที่ �ำ อะไรไมไ่ ด้ เลย เพราะท่ีสมาชิกที่ผสมอยู่ด้วยกัน พอขัดใจเม่ือใดก็ลาออกหรือ ถอนตัว แลว้ รฐั บาลอยู่ไดไ้ หม? ไมเ่ คยมีใครในเสียงข้างมากท่ีเข้มแข็ง เลย พวกเป็นนายกที่มาจากการเลือกตั้งก่อนหน้าน้ี ต้องมี art of compromising มากๆ เลย ไมใ่ ชธ่ รรมดา ตอ้ งประนปี ระนอมมาตลอด จงึ จะประคองตวั อยไู่ ด้ ผ้รู า่ งก็คิดวา่ ตอ้ งการเขม้ แข็ง อยากมผี ูน้ �ำ แบบ คณุ ลกี วนยบู า้ ง อยากมมี หาเธรบ์ า้ ง เรากเ็ ลยรา่ งใหฝ้ า่ ยบรหิ ารเขม้ แขง็ เรากค็ ดิ วา่ ผรู้ า่ งไมผ่ ดิ นะ ผมไมไ่ ดร้ า่ ง คนอนื่ รา่ ง ชอบใหเ้ ครดติ ผมเกนิ 32

ประวตั ิและเกร็ดการร่างรฐั ธรรมนูญไทย กวา่ ทม่ี ีและท�ำ ให้ผมถูกดา่ ฟรี ฉบบั นน้ั เขาคิดใหป้ ระชาชนเขม้ แขง็ ให้ สิทธิเสรีภาพมาก แล้วก็มีการต้ังองค์กรอิสระซ่ึงถูกล้อว่าเป็นอำ�นาจ ทส่ี ่ีเข้ามาคานอำ�นาจดว้ ย แต่เมอื งไทยจะคานอย่างไงได้ อย่าไปเปิดรู ให้เลย เราลอดเก่ง โทษคนร่างไม่ได้ เขาคิดแล้วคิดอีกแต่ก็ล้มเหลว มาล้มเหลวตอนหลังนิดเดียว ถ้ารัฐบาลเข้มแข็งจะทำ�อย่างไร เรียน ตามตรงตอนท่ีเขาพูดไปว่าการลงสมัครรับเลือกต้ังต้องเป็นสมาชิก พรรค และจะลาออกจากพรรคไม่ได้ ถ้าจะลาก็ต้องมีพรรคใหม่ก่อน การเลอื กตัง้ ๙๐ วนั เราเชียรก์ ันใหญเ่ ลย เพราะเราเห็นสมาชกิ สภา ผแู้ ทนราษฎรพอเลอื กตงั้ ทยี า้ ยพรรคกนั อตุ ลดุ นกั วชิ าการกถ็ กู วจิ ารณ์ ด้วย เพราะปกตนิ ักวิชาการต้องเปน็ watchdog ต้องเฝ้า ต้องวิจารณ์ เราก็มองไม่เหน็ ปัญหานี้นะ ผมรับสารภาพ คนอื่นเขาอาจไม่รับ ก็ไม่ นกึ วา่ จะเปน็ เช่นน้ี เห็นว่าดีอยูเ่ หมอื นกนั ผมมาอา่ นดูอีกที คมุ อย่างนี้ หวั หน้าพรรคเปน็ เผด็จการได้เลย เพราะย้ายพรรคไมไ่ ดเ้ ลย พอยา้ ย พรรคเม่อื ใด เกิดเลือกตั้งเร็วกวา่ ๙๐ วัน ทา่ นลองไปนับวนั สิ ตั้งแต่ วนั ทยี่ บุ สภาถงึ วนั เลอื กตง้ั ไมใ่ ชว่ นั สมคั รดว้ ยนะรฐั ธรรมนญู ไมไ่ ดเ้ ขยี น วันเลือกตั้ง เขียนวันเลือกตั้ง ถึง ๙๐ วันได้ไง จนถึงวันสมัครบางที ไมถ่ ึง ๖๐ วันหรอก เพราะฉะนั้นพวกนักการเมืองทเ่ี ขาเลน่ การเมือง ถา้ ไปตดั สทิ ธลิ งสมคั รรบั เลอื กตง้ั เขากต็ ายทงั้ เปน็ ทางการเมอื ง ทจ่ี รงิ มาตรานี้เป็นมาตราเก่าระดับลายคราม มีคนบอกเหมือนติดคุกเลย นักการเมืองบ่นมาก ไม่อยากสมัครอิสระซ่ึงเป็นแนวคิดของอาจารย์ ปว๋ ย ท�ำ ไมตอ้ งบังคับใหอ้ ยา่ งนั้น เพราะฉะน้ันน่เี ป็นจุดแข็ง แต่หัวใจ ของรัฐบาลเข้มแข็งตามรัฐธรรมนูญฉบับ พ.ศ. ๒๕๕๐ ที่ถูกด่า มี 33

งานวิชาการร�ำ ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม จุดหมายอยู่สองประการตอนที่ร่างคือ ประการแรกรัฐบาลจะเป็น อยา่ งไรกต็ อ้ งถกู ตรวจสอบได้ เรากถ็ ูกนกั การเมืองด่า วา่ ทำ�ให้รัฐบาล อ่อนแอ บอกนนั่ ไมใ่ ช่เจตนา เจตนาคือรัฐบาลต้องตรวจสอบได้ เพราะ คนเป็นรัฐบาลนั้น อำ�นาจที่ได้มาในวิถีทางประชาธิปไตย เวลาคิด ตอ้ งคิดวา่ ไม่ใชอ่ �ำ นาจของตัวเอง นกั การเมืองไม่ใชด่ าวฤกษ์ แตเ่ ป็น ดาวเคราะห์ ซึง่ ไม่ได้หมายถงึ เขามีเคราะห์ แตห่ มายความวา่ เขาไมม่ ี แสงในตัวเอง เขาได้แสงจากประชาชนผู้เลือกเขาเข้ามา นกั การเมอื ง ส�ำ คญั คนหนง่ึ คอื คณุ อทุ ยั พมิ พใ์ จชน เคยบอกวา่ รฐั สภาเปน็ ทสี่ งิ สถติ ย์ ของอำ�นาจอันศักด์ิสิทธิ์ของประชาชน ไม่เคยบอกเลยว่าเป็นอำ�นาจ อนั ศกั ดิส์ ิทธิของสมาชกิ สภา คุณอทุ ยั มคี ำ�คมหลายครงั้ แตน่ ่ผี มจำ�ได้ แมน่ เพราะวา่ เขาเขา้ ใจเลอื กค�ำ น้ี “ของประชาชน” เพราะฉะนน้ั อ�ำ นาจ ทที่ า่ นไดม้ า ทา่ นไดม้ าจากประชาชน เชน่ นปี้ ระชาชนกย็ อ่ มอยากตรวจ สอบ แตพ่ อใหส้ ทิ ธเิ สนอตรวจสอบ แลว้ ตรวจสอบเคยไดไ้ หม ? ไมเ่ คย เอาใครออกได้เลย ต้งั แต่มรี ัฐธรรมนญู พ.ศ. ๒๕๔๐ และ ๒๕๕๐ มา กปี่ แี ลว้ แตป่ ระชาชนเขาเปน็ เจา้ ของอ�ำ นาจ กอ็ ยากขอตรวจสอบหนอ่ ย ไม่เหมือนข้าราชการเรา บอกว่าทำ�ผิดต้องสอบสวนข้อเท็จจริงก่อน ขา้ มขน้ั ตอนไมไ่ ด้ ไปถงึ จะลงโทษเลยไมไ่ ด้ เพราะต�ำ แหนง่ ขา้ ราชการ ได้มาด้วยตัวเอง ข้าราชการต้องสอบเข้ามาด้วยตัวเอง ไม่ใช่ใครส่ง เขา้ มาใหท้ �ำ งาน แตฝ่ า่ ยการเมอื งเขา้ มาไดเ้ พราะประชาชน ตอนทเี่ ดนิ อยู่ดีๆ และยังไมไ่ ดเ้ ปน็ ผู้แทน น่ังรถทัวรบ์ ้าง ขับรถมาเองบ้าง แต่ได้ รบั เลือกตงั้ แล้ว ก็บนิ มาแบบ business class ใชร้ ถเบนซ์ กลายเป็น เทวดาจรเดนิ ไปเดินมา 34

ประวัติและเกร็ดการร่างรัฐธรรมนญู ไทย ฉะน้ัน น่ีคอื รฐั ธรรมนูญ พ.ศ. ๒๕๕๐ การร่างรฐั ธรรมนูญนย้ี าก ไหม การเมอื งยงั ไมย่ ากเทา่ เลย ผมบอกตวั วาระจร เจอเขา้ วาระหนง่ึ ๆ เช่น เร่อื งศาสนาประจ�ำ ชาติ ผมไปวดั ก็ได้รูจ้ ักพระเพ่มิ มากข้นึ เดย๋ี วน้ี ไปไหนพระทัก เพราะร่างรัฐธรรมนูญฉบับน้ันต้องไปเจรจากับพระ ผมยอมพระ แต่พวกท่ีไมห่ ม่ ผา้ เหลือง ผมไมย่ อม ผมเถียงหมด บาง คนเป็นนายพลมาถงึ สง่ั บอกท่านจะใหใ้ สไ่ ปไหม มาวา่ ผม ผมบอกเอา ไหมท่านพดู ผมจะประกาศใหว้ ่าท่านเปน็ คนสนับสนุนใหพ้ ุทธศาสนา เปน็ ศาสนาประจ�ำ ชาตใิ นบททวั่ ไป ทา่ นบอกผมไมเ่ อา แลว้ ทา่ นมาบบี ผมทำ�ไม แตก่ ับพระ ผมยอมท่าน ผ้าเหลืองยอมได้ เรยี นทา่ นตรงๆ วา่ อาจไมเ่ หน็ ดว้ ยทกุ มาตรา ทบ่ี อกคอื มนั เปน็ ไมไ่ ดห้ รอกทจ่ี ะเหน็ ดว้ ย ทุกมาตรา รัฐธรรมนูญฉบับที่ผมมีส่วนร่าง ผมยังไม่ชอบบางมาตรา เลย จะไปบอกใครไดอ้ ยา่ งไร คนทรี่ า่ งกบั ผมเขากบ็ อกบางทอี ยากรไู้ ป ดตู อนทลี่ งมตกิ นั เขาไมไ่ ดป้ ดิ เปน็ ความลบั เลย เวลาลงมตแิ ตล่ ะมาตรา ใครเห็นดว้ ย ใครไมเ่ ห็นด้วย ใครงดออกเสียง เปน็ ไปไม่ไดห้ รอกทจ่ี ะ เห็นด้วยท้ังหมด รัฐธรรมนูญต้องดูภาพรวม จะมาดูแต่ละมาตราได้ อย่างไร ผมยังได้รับเชิญไปดีเบทในขณะร่างรัฐธรรมนูญ ผมบอกผม จะไปดีเบทอะไร ยังไม่รู้จะดีเบทอะไรกับท่านผู้ท่ีจะไปดีเบทกับผม ทา่ นกบ็ อกวา่ รฐั ธรรมนญู ทผี่ มมสี ว่ นรา่ งไมด่ ี ๓๐ มาตรา จะไปบอกของ ทา่ น มาตราไหนทที่ า่ นร่าง ผมเหน็ ไม่ดี ไม่รู้จะไปดเี บทอะไรกับท่าน ทา่ นมาบอกแค่ ๑๐ มาตรา ที่เหลอื ทา่ นอาจจะเหน็ วา่ ดี ทา่ นไมบ่ อก ก็ได้ ผมจะไปดเี บทได้อย่างไร ผมก็ไม่ดเี บทแตไ่ ปอธิบายรัฐธรรมนูญ 35

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม ท่านต้องเห็นใจคนร่างรัฐธรรมนูญ เป็นไปไม่ได้ท่ีเห็นด้วยทุก มาตรา ตอ้ งดภู าพรวม เคา้ รา่ งรฐั ธรรมนญู ตอ้ งการใหเ้ กดิ การเปลย่ี นแปลง จะดไี ม่ดกี ต็ อ้ งท�ำ ไปตามความรับผดิ ชอบ ตอนนั้นผมรับผิดชอบ ด่าก็ ทนเอา อุเบกขา ถ้ายังไม่รู้จักอุเบกขาต้องรู้จักตอนนี้ ตอนที่ร่าง รัฐธรรมนูญจะใหผ้ มไปรา่ งอกี จะใหผ้ มเปน็ แพะอกี คนเราเกิดมาเป็น แพะให้คนอื่นหนเดียวพอแล้วในชีวติ แตร่ ัฐธรรมนญู ก็มเี จตนาอยา่ งนี้ อ่านรัฐธรรมนูญก็ลองดูว่า หนึ่ง คือ ที่ผมบอก เขาเริ่มต้นและมีที่มา อย่างไร และสอง คือ ทีไ่ ป กต็ อ้ งดวู ่าเขารา่ งรัฐธรรมนูญเพอื่ เสนอไปสู่ จดุ หมายใด แลว้ บางอยา่ งทางการเมอื งบอกยากวา่ ใครถกู ใครผดิ บอก ได้ว่าใครชนะ การเลอื กตัง้ บอกว่าใครชนะ ไมบ่ อกวา่ ใครผิด กวา่ จะรู้ ว่าใครผิดใครถูก บางทีต้องรอฝ่ายนิติศาสตร์มาตัดสินโดยฝ่าย กฎหมาย ทางรัฐศาสตรบ์ อกในตอนเลือกต้ังว่าใครชนะ ก็นับคะแนน แล้ว นรนิติ แพก้ ต็ ้องแพ้ แพ้คะแนนเดยี วก็แพ้ ไมใ่ ช่แค่หนง่ึ คะแนน แพ้ก็แพ้ ชนะคะแนนเดียว ชนะก็ชนะ ก็หน่ึงคะแนนน่ีแหละที่ทำ�ให้ ชนะ ทางรฐั ศาสตร์บอกแค่แพ้กบั ชนะ มิใช่ถกู กับผดิ ท่านคณบดคี ณะ นติ ศิ าสตร์ ทา่ นอาจารยอ์ ดุ ม รฐั อมฤตเปน็ ฝา่ ยคดิ เองกเ็ ปน็ ฝา่ ยนติ ศิ าสตร์ ขอจบค�ำ บรรยาย โดยหวงั วา่ จะท�ำ ใหท้ า่ นตดั สนิ ใจอา่ นเรอื่ งราว เกย่ี วกบั รฐั ธรรมนญู กนั ตอ่ ไป โดยเฉพาะงานของทา่ นอาจารยไ์ พโรจน์ ท่ียงั ทันสมัย การทีผ่ มอา่ นหนังสือบา้ ง เขยี นหนงั สอื บ้าง จนมีเรอ่ื งเอา มาเล่ามาเขียนทุกวันน่ี ผมเลียนแบบท่านอาจารย์ไพโรจน์ ท่านเป็น คนอา่ นหนงั สือมาก ทา่ นอ่านมากกว่าผมเยอะเลย เมือ่ ท่านมีหนงั สือ เกิน หากขอทา่ น ทา่ นจะรบี ให้ เงอ่ื นไขเดียวคือต้องไปอา่ นนะ กท็ �ำ ให้ 36

ประวตั แิ ละเกร็ดการรา่ งรัฐธรรมนูญไทย เอามาเขียนมาเล่าต่อไป ฉะนั้น ผมต้องขอขอบพระคุณครู นักอ่าน นักเขยี น และนักสอนของผม คือ ท่านศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชยั นาม ชว่ งถามตอบ  ผชู้ ว่ ยศาสตราจารย์ ดร. กติ ตศิ กั ดิ์ ปรกติ ค�ำ ถามหนง่ึ ซง่ึ อาจารยน์ รนติ ไิ ดต้ ง้ั ไวว้ า่ รฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๘๙ ท�ำ ไมถงึ รา่ งขึ้นใหม่ ผมมขี อ้ สังเกต ขอเรียนถามทา่ นอาจารย์วา่ อนั ที่ จรงิ รฐั ธรรมนญู พ.ศ. ๒๔๘๙ คอื หมดุ หมายส�ำ คญั ของการเปลย่ี นแปลง หลังสงครามโลก แล้วเราก็รู้กันดีว่าสงครามโลกนั้นฝ่ายเสรีไทยเป็น ฝา่ ยทีช่ ่วยให้ประเทศไทย ไม่ตกไปเป็นฝา่ ยแพส้ งคราม ฝ่ายเสรีไทย ไม่ได้มีเฉพาะท่านอาจารย์ปรีดี พนมยงค์ แต่ฝ่ายเสรีไทยที่จริงแล้ว ได้รับการอุดหนุนสนับสนุนและมีส่วนร่วมอย่างเต็มที่จากคณะเจ้า หรือคณะพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการซ่ึงเคยสังกัดอยู่ด้วยกันท่ี เราเรยี กวา่ คณะเจา้ อนั เปน็ ฝ่ายตรงข้ามกับคณะราษฎร เพราะฉะนัน้ ในความเข้าใจของผม เข้าใจว่าในการร่วมงานคร้ังนั้นมีการตกลงกัน และการตกลงกันนี้แสดงให้เห็นในพระราชบัญญัตินิรโทษกรรม พ.ศ. ๒๔๘๘ ซ่ึงทำ�ให้มีการยกเลิกเพิกถอนการกล่าวหาการดำ�เนินการ 37

งานวชิ าการร�ำ ลึก ศาสตราจารยไ์ พโรจน์ ชัยนาม ลงโทษ คณะพระบรมวงศานุวงศ์และผู้ต่อต้านคณะราษฎรท้ังหมด ดว้ ยเหตนุ ้ี ผมคดิ วา่ นค่ี อื การปรองดองครงั้ แรกในอ�ำ นาจทมี่ อี ยใู่ นเวลา นั้น ตามข้อเท็จจริง ถ้าเราดูอำ�นาจของฝ่ายคณะราษฎรจะแตกออก เปน็ ๒ ส่วน คือสว่ นท่ีไปร่วมกบั ญป่ี ุ่นกบั สว่ นทมี่ าเปน็ เสรไี ทย ฝ่าย หลงั นใ้ี นทส่ี ดุ มารว่ มกบั คณะพระบรมวงศานวุ งศแ์ ละขา้ ราชการจ�ำ นวน หน่ึงซึ่งสนับสนุนเสรีไทยสายต่างประเทศ อยากจะถามอาจารย์ว่า ท่านอาจารย์ทราบไหมว่า มันมีข้อตกลงหรือมีการเจรจากันหรือไม่ เพราะว่าถ้าดูจากประวัติของบุคคลผู้เก่ียวข้องท่านหนึ่งคือท่าน หมอ่ มราชวงศช์ นิ้ นกั เรยี นองั กฤษ ผมคดิ วา่ ทา่ นนา่ จะมบี ทบาทส�ำ คญั ทา่ นเป็นผู้รู้ประวตั ศิ าสตร์ อยากจะกราบเรยี นถามทา่ นอาจารย์  ศาสตราจารย์พเิ ศษนรนิติ เศรษฐบุตร ข้อสังเกตอาจารย์กิตติศักด์ิน่าสนใจ น่าศึกษาต่อ จึงไม่แน่ใจ และข้อตกลงเขาก็ไม่ค่อยพดู กัน ถา้ ไม่มคี นเล่า เรากไ็ มร่ ู้ ผมเรยี นว่า บางอย่างต้องอ่านจากคนเล่า หนังสืองานศพมีคนท่ีเขียนถึง จะบอก ความขัดแย้งอยู่ในหนังสืองานศพ ถ้าอยากรู้ไปอ่านหนังสืองานศพ อาจารย์ไพโรจน์ ถ้าอ่านจะเจอเร่ืองการขัดแย้งอันหน่ึงเป็นที่รู้กันทั่ว แต่ไมม่ หี ลกั ฐาน น่ีเปน็ หลกั ฐานจากคำ�ใหก้ ารของทตู ฯ คนหน่งึ เขยี น หนงั สอื งานศพท่าน อาจารยไ์ พโรจน์ ท่านเห็นความขัดแย้งสำ�คัญนดิ หน่ึง ตอ้ งไปดู ผมไมแ่ นใ่ จ เพราะวา่ ขอ้ ตกลงยังไม่ปรากฏ แต่คนท่ีรู้ เขาเขียนเล่าภายหลัง บางคนเขากล้าเขียน ข้อสังเกตของอาจารย์ 38

ประวตั ิและเกรด็ การรา่ งรัฐธรรมนูญไทย น่าสนใจ ถ้าอย่างน้ันแสดงว่าพลังเก่าเกลียดรัฐธรรมนูญฉบับ ๑๐ ธันวาคม จึงขอเลิกเลยและจะขอใช้ฉบับใหม่ ซ่ึงก็เป็นไปได้ แต่ก็ไม่ คอ่ ยม่นั ใจ เพราะอย่างท่บี อกรัฐธรรมนูญฉบบั ๑๐ ธนั วาคม เป็นฉบับ ประนปี ระนอมสงู อยู่แลว้ ฉะนั้นถ้าจะแกเ้ พ่อื ให้มีวุฒิสภา ไมน่ า่ ถงึ กับ ยกร่างใหม่ แล้วเจตนาของรฐั ธรรมนูญ ฉบบั ที่ ๓ หน่ึงคือตอ้ งการเปน็ ประชาธิปไตย ไมต่ อ้ งการมีแต่งตัง้ อีก แตเ่ มือ่ เปน็ ประชาธิปไตยแลว้ ตอ้ งการใหม้ สี ภาพีเ่ ลย้ี ง กม็ ีวุฒสิ ภา ฉะนั้นถา้ เจตนามีแคน่ ้กี ไ็ มน่ า่ ไป รา่ งใหม่ แตถ่ า้ วาระซอ่ นเรน้ ไปถงึ ทอี่ าจารยว์ า่ กน็ ่าสนใจ เพราะถ้าถงึ ตรงนน้ั เพราะวา่ รงั เกยี จรฐั ธรรมนญู ฉบบั ๑๐ ธนั วาคม แตว่ า่ ถา้ รงั เกยี จ แลว้ ยงั เกบ็ เอาไว้ มนั ถงึ ยงั มดื มนวา่ ไมร่ จู้ ะท�ำ ไง วา่ ท�ำ ไม บางทเี สยี ดาย บางประเดน็ ทน่ี กึ ไดห้ ลงั จากทา่ นอาจารยป์ รดี เี สยี แลว้ บางอยา่ งไมไ่ ด้ ถาม ทั้งๆ ที่ผมได้มีโอกาสเจอท่านหนหนึ่งที่ฝร่ังเศส เสียดาย ตอน นน้ั ถามอะไรไป ท่านจะตอบ เพราะว่าเพือ่ ให้เราคิดไปคน้ บางทที ่าน ไมไ่ ด้ตอบ แตช่ ใี้ ห้เราไปอา่ น แล้วเรากจ็ ะได้หลักฐานจากการไปอ่าน ตรงน้ัน แต่บางอย่างไม่ได้ถาม อีกเยอะแยะเลย น่าเสียดาย เร่ือง การเมืองไทย ปี ๒๔๗๕ พูดจรงิ ๆ ยงั ไมเ่ คลยี ร์ แล้วเราพดู กนั อ้อมไป อ้อมมาคณะราษฎรทะเลาะกันตั้งแต่ปีแรก ถึงทำ�ให้อ่อนแอ มีปัญหา เยอะแยะว่าทำ�ไม คณะราษฎรต้องการต้ังพรรคการเมืองช่ือพรรค คณะราษฎร์แลว้ ท�ำ ไมพรรคไม่ active มีอย่างเลอื กต้ังครง้ั แรกปี ๗๖ ไมม่ ใี ครลงสมคั รในนามคณะราษฎรเลย ทงั้ ๆ ทคี่ ณะราษฎรไดร้ บั ความ นยิ มมาก คณุ ฉ่างต้องมาขอพระยาพหลฯ ฝากเงนิ ไว้ แล้วบอกวา่ ถ้า ผมขอคนื เมอ่ื ไหร่ ทา่ นชว่ ยสง่ ใหผ้ มทนี ะ คณุ ฉา่ งกก็ ลบั ไปนคร แลว้ ไป 39

งานวิชาการรำ�ลึก ศาสตราจารย์ไพโรจน์ ชัยนาม บอกแถวบา้ นว่า รูจ้ กั พระยาพหลฯ ดี ให้พระยาพหลฯ ส่งเงนิ แลว้ ไป รบั ท่ี ปณ.สถานรี ถไฟ ชาวบา้ นไปรอ กเ็ หน็ พระยาพหลกส็ ง่ เงนิ ใหท้ าง ธนาณัติ ก็เงินของท่านน่ี แต่ใครจะไปรู้ ก็บอกน่ีเห็นไหมท่านรู้จักดี ท่านส่งเงินมาช่วย เพราะฉะนั้นเครดิตดี แต่ทำ�ไมพรรคราษฎรไม่ส่ง ใครลง ไม่มีใครลงสมัครในนามคณะราษฎรเลย ซึ่งเป็นพรรคแรกใน ประเทศไทย ในทางรฐั ศาสตร์ เพราะฉะนน้ั ค�ำ ถามทวี่ า่ Why? เปน็ ตวั ปรศั นเี ยอะ ผมยุใหร้ ่นุ ใหมศ่ ึกษา คณะราษฎรแตกต้งั แตป่ ีแรก ท�ำ ให้ ออ่ นแอ แมแ้ ตก่ บฏบวรเดชกไ็ มเ่ คลยี ร์ ควรศกึ ษาไดแ้ ลว้ จะรอ้ ยปแี ลว้ อาจารย์อายนุ ้อยกว่าผม น่าจะมาศกึ ษาต่อ ผมอายมุ าก ผมเขยี นเรอ่ื ง เกา่ เลา่ พอ ประเด็นของอาจารย์ตอ้ งขอบคุณ น่าสนใจมาก เดย๋ี วชว่ ย ไปหาให้ เพราะผมไมเ่ ชอื่ อาจารยป์ รดี เี ปน็ คนเสยี สละสงู มาก อาจารย์ ปรดี ไี ม่เคยไปด่าประเทศไทยทไี่ หนเลย จบการปาฐกถา พิมพ์ที่ : โรงพมิ พ์เดือนตลุ า โทร. ๐๒-๙๙๖-๗๒๙๒-๔ 40