SA Droebone|Dry Beans] Winter 2018

droëbone dry beansamptelike mondstuk van die DPO • official mouthpiece of the DPO WINTER/WINTER 2018 – uitgawe 56 editionProewe, inligting en inspirasie – 6 In samewerking metHoe gemaak met onsekerheid? – 28Dr Deidré Fourie oorsee vereer – 39Wat kook so? – 40



DROËBONEDRYBEANS Inhoud • Contents Redaksioneel / Editorial 5 Hoogste opbrengs ooit Highest yield ever WINTER 2018 DPO-Groep / DPO GroupUITGAWE/EDITION 56 7 Getting ready for his future Proud of our graduate Gereed vir hierdie uitdaging 8 Proewe, inligting en inspirasie 10 From Para to Dakar 14 Ohrigstad-boere bedank borge 16 Boere reën nat op Kestell-inligtingsdag 17 Boere praat kultivars op Grootpan-Groendag Droëbone Produsente Organisasie Bemarking / Marketing (DPO) aanvaar geen verantwoordelikheid vir 26 Learning how to run a household aansprake wat in advertensies gemaak word 27 ICE – empower your domestic worker deur ander liggame of organisasies nie. Produksie / Production Geen artikel, foto of reproduksie-materiaal 28 Hoe gemaak met onsekerheid? 27 Afstandswaarneming word onontbeerlik in landbou hierin mag sonder verlof van DPO gereproduseer word nie, ingevolge Artikel Arbeidsake / Labour Matters 12(7) van die Wet op Outeursreg van 1987. 34 Pligstaat – sit verantwoordelikhede op skrif 32 Slaap aan diens Vir hergebruik deur media kontak die redakteur. Aktueel / Topical 38 In memory of a dear friend and colleague Regstellings word slegs oorweeg indien‘n 39 SA-wetenskaplike oorsee vereer tipografiese fout die bemarkingswaarde van 40 Wat kook so? 41 Om te week of nie te week nie ‘n advertensie of promosie verminder. 42 Pangebraaide botterbone en spinasie Ontwerp en uitleg/Design and lay out 43 Reuben Riffel se varklies-en bonebredie Hummus van witbone Chilli Design • 082 578 7257 Trudy Pretorius - Redakteur/Editor 071 331 7589 Skryf aan/Write to: Posbus/PO Box 15587, Lynn East, 0039Tel.: 012 819 8100, Faks/Fax: 012 819 8122 E-pos: [email protected] Internet: www.beans.co.za Winteruitgawe • nr 56



DPO-Groep • DPO Group Redaksionele brief Highest yield ever Letter from the Editor Trudy PretoriusHoogste opbrengs ooitDie 2017 bemarkingseisoen was ‘n baie suksesvolle The 2017 marketing season was a very successful droëboneseisoen. Die nasionale gemiddelde dry bean season. The national average yield was opbrengs was 1.53 ton per hektaar – die hoogste 1.53 tons per hectare, which is the highest yield peropbrengs per hektaar in die geskiedenis. Hoewel Suid- hectare in history. Although South-Africa is still a net im-Afrika steeds ’n netto-invoerder van droëbone is, word die porter of dry beans, the local price is derived from importplaaslike prys afgelei van invoerpariteit. Volgens die hui- parity. According to current calculations, South-Africa willdige berekeninge moet Suid-Afrika ongeveer 45 000 ton have to import about 45 000 tonnes of dry beans duringdroëbone gedurende 2018 invoer om aan die binnelandse 2018 to meet domestic demand.vraag te kan voorsien. This edition also gives you the opportunity to read moreHierdie uitgawe bied U die geleentheid om meer te lees about the three information days held in Middelburgoor die drie inligtingsdae wat in Middelburg (Zonnebloem (Zonnebloem farming), Kestell (PEC Trust) and at Groot-boerdery), Kestell (PEC Trust) en by Grootpan plaasge- pan where land demonstrations (mechanisation) werevind het waar landdemonstrasies (meganisasie) gehou held and trial sites were visited. Producers are also advisedis en proefpersele besoek is. Produsente word ook weer to choose a cultivar that is adapted to their environment.aangeraai om ‘n kultivar te kies wat aangepas is by sy/ You must stay at the forefront of the latest genetics, and ahaar omgewing, jy moet op die voorpunt van die nuutste good crop rotation program is one of the crop cultivationgenetika bly en onthou, ‘n goeie wisselbouprogram is practices that create sustainable farming. Your footstepseen van die gewasverbouingspraktyke wat ‘n volhoubare in the fields are the best management practice that exist.boerdery bewerkstellig. Jou voetspore in die landerye isdie beste bestuurspraktyk wat daar bestaan. We also say goodbye to Clive Trent who passed away on Friday, 26 January 2018. After 45 years of service in theOns neem afskeid van Clive Trent, wat op Vrydag, 26 Janu- industry he leaves a big gap. Our heartfelt sympathy to hisarie 2018 oorlede is. Na 45 jaar se diens in die bedryf laat family and friends.hy ‘n groot leemte. Ons innige simpatie aan sy familie envriende. The Dry Bean Producers’ Organization of South Africa (DPO) is an Association of dry bean producers which actsDie Droëbone Produsente Organisasie van Suid-Afrika as mouthpiece of the local dry bean industry.  We have(DPO) is ‘n Assosiasie van droëboonprodusente wat as roughly 1 200 members – 20% of whom produce 80% ofmondstuk van die plaaslike droëboonbedryf dien. Ons het the crop.  The larger producers are also leading grain pro-ongeveer 1 200 lede - en 20% van hulle produseer 80% ducers producing maize, soybeans, sunflower, wheat, etc.van die oes. Die groot produsente is ook vooraanstaandegraanprodusente wat mielies, sojabone, sonneblom, ko­ We would like to thank all the producers and everybodyring, ensovoorts produseer. involved for their support.Ons bedank graag al die produsente en almal betrokke virhul ondersteuning. Winteruitgawe • nr 56 5

DPO-Groep • DPO Group 6 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO GroupGetting ready for his future Proud of ourThe SANSOR Graduate Placement and worked closely with students graduateProgramme is a structured based and farmers through conductingprogramme designed by employ- agricultural research projects with The DPO is really proud of one career and the futureers, aimed at unemployed gradu- the mandate of improving crop of our young employees, Miss bring even more hap-ates who have completed a formal production practises to feed the Kgaudi Makgamatha, who piness!qualification at a Tertiary Institute growing human population and to was awarded a Diploma in Congratulations onand needs work experience after create a food secure country. Dur- Agriculture. from the Potchef- your achievement! Mycompletion of their studies. ing this time he gained tangible stroom College of Agriculture. message to you is to The Dry Bean Producers’ Organ- knowledge, skills and experience Students were rewarded never give up, if youisation formed part of the SANSOR in the agricultural field through for their achievements on 8 do, you will never beGraduate Placement Programme participation in various research December 2017. Below are a step closer to yourand appointed Mr Knowledge projects. two of the messages that miss dreams! The futureNkuna on 1 March 2018 as part of We believe that this graduate Makgamatha received from belongs to those whothe programme. placement will give Knowledge loved ones: believe in the beauty Knowledge was previously the opportunity to gain industry Remember, chasing a of their dreams! Goodemployed as an intern (Assistant experience and learn practical and dream requires your efforts luck!Technician) at the University of soft skills to ensure that he will be and passion and the hardLimpopo by the Department of more employable in the future. work isn't over when you’veAgriculture, Forestry and Fisheries graduated. It's just a break as you enter the new battlefields of life. Good luck and may your Gereed vir hierdie uitdaging Me Annika van Zyl glim- In haar vryetyd doen lag breed vir die uitdagings sy graag enige iets in haar loopbaan by die kunstig, van teken tot DPO. Sy is vanaf 1 Maart verf en sy geniet dit 2018 as Junior Finansiële om ou goed 'n nuwe Klerk by die DPO aangestel voorkoms te gee. Sy en het in 2013 matriek aan is ook baie lief vir lees Gerrit Maritz Hoërskool, en geniet dit om te Pretoria-Noord, verwerf. kamp en in die natuur Sy was voorheen werk- te wees. saam by Akasia Hospitaal en is tans besig met haar Nasionale Diploma in Finansiële Boekhouding. Winteruitgawe • nr 56 7

DPO-Groep • DPO GroupProewe, inligting en inspirasie Zonnebloem Boerdery Gewasdag 2018 Nadat Gideon Anderson, Voorsitter van die DPO, almal verwelkom het en Gawie van Rensburg die verrigtinge met skriflesing en gebed geopen het, het Joey Ev- ans ‘n paar mense met trane in die oë gelaat met sy aangrypende en inspi­rerende storie – lees dit op bls 10. Hy is ‘n avonturier wat oor die laaste 10 jaar gevorder het van parapleeg tot die enigste Suid-Afrikaanse enduro-motorfietsryer wat in 2017 die moordende Dakar Rally voltooi het. Chris Kleingeld, Hoofbestuurder van die DPO, het almal op hoogte gebring met die nuutste markinligting en genoem dat daar ongeveer 53 127 hektaar bone vir die 2018 seisoen geplant is. Gideon het afgesluit en genoem dat die dag nie moontlik sou gewees het sonder die borge en deelnemers nie en almal uit sy hart bedank vir hulle bydraes. 8 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO GroupProefperseelbesoekeMet die mielie- en sojaboon proefperseelbesoeke tydens die Zonnebloem Gewasdag het al die verskillende saadmaatskappye diegeleentheid gehad om inligting oor hulle kultivars aan produsente oor te dra. Op die volgende bladsye volg kort opsommings oordie eienskappe van sekere van die sojaboonkultivars.AGRICOL KultivarsAGRICOL het ‘n handelsooreen- DM 5609 RSF - ‘n Medium K2 Kultivars Plant verskillen-koms met die Argentynse groeiseisoen kultivar (5.6), baie hoë de groei­seisoen-sojaboonsaad­reus, Don Mario. Die opbrengspotensiaal, ideaal vir be- Volgens John Muller, JCW LAND­ kultivars opbreedtegraadooreenkoms tussen sproeiing met ‘n plantestand van BOUVERSPREIDERS (K2) is die verskillendeSuid-Amerika en Suid-Afrika maak 350 000 plante/ha. Plant verkieslik volgende vier kultivars in verskeie plantdatums omdie aanpasbaarheid van sojaboon- in nou rye (45 cm). groeilengtes by die sojaboon­ risiko temateriaal uit Argentinië en Brasilië proewe ingeskryf: versprei.uiters geskik vir Suid-Afrikaanse DM 5302 RSF - ‘n Medium NS 6448 – 6.4 groeiklas wat ‘ntoestande. Die Don Mario- groeiseisoen kultivar (5.7). Stabiele semi-bepaalde groeiwyse het en page 11 >>>sojaboonreeks word eksklusief in kultivar met hoë opbrengspo- egalig ryp word, nie so maklikSuid-Afrika deur Agricol bemark en tensiaal, ideaal vir droëland- oopspring nie en doen baie goed.geproduseer. aanplantings. Plantestand van In die koue/matige dele van die 300 000 plante/ha. Uitstekende land is dié kultivar onder die topWenke vir suksesvolle soja- sytakontwikkelingsvermoë en vyf in die LNR se proewe.boonproduksie rywydtes nie meer as 76 cm nie. NS 5909 – 5.9 groeiklas met ‘n onbepaalde groeiwyse en word • Plant verskillende groeiseisoen DM 6663 RSF - ‘n Medium-lang vinnig ryp, spring nie maklik oop kultivars op verskillende plant- groeiseisoen kultivar (6.3). Baie nie en doen baie goed in koue. In datums om risiko te versprei. wyd aangepas en stabiel, ideaal vir die matige dele van die land is dié droëlandaanplantings. Plantestand kultivar onder die top vyf in die • Beheer insekte vroegtydig. van 280 000 plante/ha. Baie goeie LNR se proewe. • Kort groeiseisoen kultivars staanvermoë en aangepas op NS 5509 – 5.5 groeiklas wat ‘n wyer rye van 76 cm en 91 cm. onbepaalde groeiwyse het en baie verkies rywydtes van tussen 45 potensiaal in die proewe getoon en 52 cm. DM 6402 RSF - ‘n Medium-lang het. • Versprei saad egalig wanneer groeiseisoen kultivar (6.4). Baie hoë NS 4955 – 4.9 groeiklas, ‘n nuwe dit geplant word – dit verseker opbrengspotensiaal en stabiel, inskrywing wat baie potensiaal in dat elke plant die geleentheid ideaal vir droëland vroeë aanplan­ die vinnige groeiklas toon. het om optimaal te presteer. tings, goeie hitte- en droogtever- draagsaamheid met rywydtes nieDie volgende kultivars is meer as 91 cm nie.bespreek:DM 5953 RSF – ‘n Medium- DM 6.8i RR - ‘n Lang groeiseisoenkort groeiseisoen kultivar (5.3), kultivar (6.8). Ideaal vir droëland­‘n stabiele kultivar met baie hoë aanplanting, kan stremmingstoe­potensiaal, ideaal vir besproeiing- stande baie goed hanteer, aange-en droëlandtoestande. Aanpas- pas op marginale, medium- enbaarste kultivar in Suid-Afrikaanse hoëpotensiaal-grond. Plantestandtoestande met rywydtes nie meer van 280 000 plante/ha. Word ookas 76 cm nie. as kuilvoer aanbeveel vanweë hoë plantvolume/materiaal. AangepasDM 5351 RSF - ‘n Medium-kort op wyer rye van 76 cm en 91 cm.groeiseisoen kultivar (5.3), baie hoëopbrengspotensiaal en stabiliteit.Minder sensitief vir laat aanplan­tings, met rywydtes nie wyer as 76cm nie. Winteruitgawe • nr 56 9

DPO-Groep • DPO Group Zonnebloem Boerdery Gewasdag 2018“From Para to Dakar”Joey Evans se reis oordie afgelope 10 jaar van A Journey of courage and determination!parapleeg tot Dakar-tydren voltooier was eengevul met baie emosies,uitdagings, terugslae,deursettingsvermoë enoorwinnings. Hier is systorie soos hy dit op diegewasdag oorgedra het. sustained serious injuries, crush- ing his spinal cord and leaving him paralyzed from just below hisHis dream was chest. Doctors only gave him a 10% chance to walk again.to race in the The Road to VictoryDakar rallyacross North On 2nd January 2017, after 10 years of tough challenges, succes­Africa. ses and lessons learnt, he lined up as a competitor at the start of the Dakar Rally in Asuncion, Paraguay.His dream started when he got his first secondhand bicycle open pro in the northern region Over 13 days and a gruelling for Christmas. Later he saved up his birthday money from hare scramble series. His dream 9000 km later, he achieved his his grand parents and money from selling newspapers to was to race in the Dakar rally dream and became the only South buy his first BMX. At the age of 26 he managed to buy his first across North Africa and started to African biker to finish the 2017 used motorbike, a Honda CR250 two-stroke motocross bike and gather more information. He soon Dakar Rally. started learning to ride in the veld. He started doing motocross realised what a massive financial Even though he and his family and soon followed this up with freestyle riding and then onto and time consuming commitment had to endure so many difficul- enduro racing and hare scramblers where he found his passion. it would be and with a young fam- ties in life, they still managed to stay focused and positive to reachThen came the Dakar Dream.. ily and the financial commitments his almost impossible dream. His that came with it, he knew the message to all is that the universeHe dreamed of racing in the Dakar Rally after watching it rally was simply out of reach at the will challenge everyone on theiron TV and made it his goal to compete one day. He raced time, but still raced local and some path, but, that one can overcomea number of races, both regional and national in 2006 and national races. difficulties and achieve just about2007. He finished the Roof of Africa and Mafikeng Desert In 2007, his dream was shat- anything with the right frame ofrace (500 km) in 2006 and finished the year in 2nd place in tered during a local race where he mind.10 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO Group AGRICOL Kultivars <<< page 9 Brasmax ProefperseelbesoekeRoelf van Niekerk van Agricolnoem dat GDM Genetics, ‘n Agronomiese inligting BRASMAX ATIVA 5901 RSF BRASMAX BRAVA 6968 RSFmaatskappy in Brasilië, topgenetiese materiaal onder die Groeiwyse Onbepaald OnbepaaldBrasmax-handelsmerk verskaf Groeiklas 5.9 6.9– hulle teelprogramme funk- Gemiddelde planthoogte Gemiddeld Gemiddeldsioneer sedert 1982. Brasmax Vertakkingspotensiaal Hoog Hoogis in 2003 in Brasilië van stapel Grondvrugbaarheidsbehoefte Hoog Gemiddeldgestuur en het sedertdien Opbrengsvermoë Hoog Hoogin gewildheid onder soja- Staanvermoë Baie goed Baie goedboonboere gegroei. Volgens Stamkanker Weerstandbiedend Weerstandbiedendvan Niekerk verskaf hulle top Frogeye Vatbaar WeerstandbiedendSuid-Amerikaanse genetikawat aangepas is vir die Suid- page 12 >>>Afrikaanse klimaattoestande,dit is gesertifiseerde saad methoë kiemings van meer as80% en die kwaliteit en sui­werheid word gewaarborg. Alles is groot op Zonnebloem Boerdery se gewasdag. Winteruitgawe • nr 56 11

DPO-Groep • DPO Group <<< page 9 Zonnebloem Boerdery Gewasdag 2018 LINK SEED Kultivars PANNAR KultivarsDié baie gewilde Lambert Blom van LINK SEED het Nico Barnard, ‘n Landboukundige van PANNAR, sê produsente moet ‘njaarlikse ge- oor hulle sojakultivars gesels enwasdag op noem dat: kultivar kies wat aangepas is by die omgewing en hulle moet op die voor-Zonnebloem in LS 6248R – ’n groeiklas 5-kultivarMpumalanga is met uitstekende opbrengspo- punt bly van die nuutste genetika. “Maak seker die basiese praktyke vanhet vanjaar tensiaal, baie goeie peulhoogteweer baie stof en staanvermoë en dit is wyd graanproduksie is reg, soos goeie grond-tot-kontrak beginsels, bemesting,tot nadenke vir aanpasbaar.boere gebied LS 6851R – is ’n groeiklas 5-kulti­ onkruidbeheer en ‘n goeie egalige plantestand,” het hy gesê.met proewe var met spitsblaar, dit is wydwat besigtig aanpasbaar en het uitstekende Dien Fosfaat en Kalium volgens verwagte onttrekkingsyfers toe. ’nkon word en 'n opbrengspotensiaal.verskeidenheid LS 6161R – is ’n groeiklas 6-kultiv­ ar Finale plantestand van 240 000 tot 280 000 plante per hektaar is ideaal virtrekkers en met spitsblaar, dit is goed aange-implemente wat pas in nou rye weens regop groei- die meeste gebiede en omstandighede. “Jou voetspore in jou landerye isdeur verskaffers wyse, het ’n uitstekende staan­vertoon is. vermoë, baie goeie peulhoogte en die beste bestuurspraktyk wat daar bestaan.” baie goeie opbrengspotensiaal. ’n Goeie wisselbouprogram is een van die gewasverbouingspraktyke wat ‘n volhoubare boerdery kan verseker. Sojabone bied baie voordele as ‘n wisselbougewas, veral in kombinasie met mielies in die medium- tot hoëpotensiaalgebiede. PANNAR se sojaboonpakket is veelsydig en behoort vir jou die beste kans op sukses te gee. Die volgende Sojaboonkultivars van PANNAR, wat tydens die Gewas- dag besoek is, word aanbeveel: PAN 1454R : Vinnig (4-5) groeiklas PAN 1532R : Medium (5-6) groeiklas PAN 1521R : Medium (5-6) groeiklas PAN 1623R : Laat (6-7) groeiklas12 Winter edition • nr 56

Zonnebloem Meganisasiedemonstrasies DPO-Groep • DPO Group Valtrac, Massey Furguson, Afgri, JWL versprei­ ders, Universa­ tile, Nellis Velddienste en Middelburg International het almal aan die land- demonstrasies (meganisasie) deelgeneem. Winteruitgawe • nr 56 13

DPO-Groep • DPO Group bOehdraingsktabdo-rbgoeere Ohrigstad Fritz Marx, Voorsitter vanBoereverenig­ ing het Ohrigstad Boerevereniging, het by dié unieke geleentheid hulle borge op 27 gesê dat niemand per toeval die Maart vanjaar by 'n dag bygewoon het nie, \"U is elkeen 'borge bedankings­ spesiaal genooi om vandag hier dag' geloof vir die te wees en dit is 'n groot voorreg belangrike rol wat vir die Boerevereniging om almalhulle in boerdery en hartlik welkom te heet. Hierdie in die bestaan van Boerevereniging sal nie kan bestaandie Boerevereniging sonder ons boere, ons dames en ons verskaffers nie,\" het hy gesê. Hy speel. het veral die mense bedank vir hulle bydraes met 2017 se suksesvolle\"Ons kan nie golfdag.sonder onsborge 'n be­ Die afgetrede Suid-Afrikaansestaan maaknie.\" krieketspeler, Fanie de Villiers of 'vinnige Fanie', soos meeste hom ken, het as gasspreker opgetree by die geleentheid. Fanie, wat tans ook as krieketkommentator optree, het krieketballe, krieket- paaltjies en bottels getekende wyn geskenk wat by die byeen­ koms uitgeloot kon word. 'n Belangrike deel van die dag was die uitdeel van sertifikate van waardering en erkenning vir lojale ondersteuning en voortref- like diens gedurende die vorige jaar. Nadat die sertifikate aan al die borge oorhandig is, is daar gebraai en heerlik saam gekuier.14 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO Group FOTO BO: Frits Marx, Voorsitter van Ohrigstad Boerevereni­ ging, oorhandig serti­ fikate van waarde­ring en erkenning vir lojale ondersteuning en voor­ treflike diens gedurende die vorige jaar, aan die borge.Winteruitgawe • nr 56 15

DPO-Groep • DPO Group BKoesetreell-rienëlingtninagtsodpag Hoewel die reën en nat toestande dit nie moontlik gemaak het om enige proewe tydens ‘n Bone-inligtingsdag op Kestell te besoek en landdemonstrasies te hou nie, het dit geen produsent, saadmaatskappy of ander verskaffer afgeskrik nie en was die dag steeds ‘n reuse sukses. In hierdie artikel berig ons oor die belangrikste inligting wat sprekers op 21 Maart met produsente by die inligtingsdag op die plaas van PEC Trust gedeel het.Francois Bosch het almal ver- Die dag is afgesluit met die nuutste markinligting vir droëbone. welkom en vir Narile Smith, Chris Kleingeld, Hoofbestuurder van die DPO, het onder andere Direkteur (Operasioneel) van die totale verbruik van alle soorte bone bespreek en die grafiek AgPharmacy die geleent- soos hiernaas aan boere voorgehou. heid gegee om die voordele van en die rol wat afstandswaarne- ming in Suid-Afrika se landbou inneem, te bespreek. Lees elders in hierdie uitgawe ‘n volledige artikel oor die toepassing van hierdie tegnologie in die landbou.16 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO Group Importance of potassium fertiliserStephanie Roberts, Agronomic Because of higher osmotic germination and early growth?; \"Dry beans are Research & Development potential, fertiliser salts compete does this response depend on salt sensitive, Manager at Omnia Nutriology® with germinating seed for water. soil moisture on the preplant not potassiumbriefed farmers on potassium Salts can prevent germination by P&K trial?; do additional broad- sensitive!”fertilisation of dry beans and removing available water, or it can cast P&K increase yields?; ormentioned that fertilising with K is scorch emerging seedlings when wether planter mix is neces-required for plant water maintenance drawing the water from them. sary?, please feel free to talk toand cell growth. It is also critical Beans are especially sensitive due Stephanie via email at stepha-for leaf expansion and stem to higher water requirement dur- [email protected] during establishment ing germination.and it transports sugars to grains at If you have questions like: does Back to Basics Fertiliserlater stages. “Always keep in mind 20 kg/ha K in a planter mix inhibit Practices:that dry beans are salt sensitive, notpotassium sensitive!” she said. Why are liquids safer than granules? • Homogenous application • More accurate placement • Less concentrated salt band. K Source – Salt Index K-Ch loride 116 K-Nitrate 70 K-Sulphate 43 Avoid marginal planting conditions. Cold, dry soils increase risk of salt damage. Fine seedbed critical for seed water uptake. bladsy 18 >>> Winteruitgawe • nr 56 17

DPO-Groep • DPO Group <<<bladsy17 Kestell-inligtingsdagUnique newfer tiliserconceptDawie Pretorius from MBFI said that MICROSTAR PZ is a starting effect micro-granuled fertiliser combining nitrogen, phosphorus, sulphur and zinc, in balanced proportions, aiming to enhance establishment and root hairs in all crops. Meganisasie skuif binnenshuisWhy adopt localised phosphorous Dit was só nat die dag dat die volgende: Die Smart hydrostatic-applications? meganisasie- en implemente- sisteem, waar die enjin en hidrosta- uitstallings onder dak plaas- tiese sisteem 100% saamw­ erk omLocalisation enables: gevind het. Van die verskaffers wat die optimale 1600 rpm te behou, sal • Increased phosphorous bio-availability hulle toerusting kom wys het, was outomaties meer krag lewer indien • Effective covering of cereal requirements until the Visser Agri, John Deere, Case, New Hol- omstandighede dit vereis. Hierdie 3 nodes stage land, Northmec en Fendt. stelsel verbeter brandstofverbruik • Conservation of maximum yield potential. en verleng die enjin se leeftyd. Dit JP Adlem, ‘n Produkspesialis van beskik oor die Nozzle for NozzleWhat are the limiting factors of soil phosphorous availability? Northmec, verduidelik dat die spuit shut-off wat elke individuele spuit-Even though the mineral phosphorous content of soil is onderaan ‘n Jacto Uniport 3030 kop afskakel indien dit nie benodigextremely high, it is not very mobile within the soil and is aangebring is. Dié spuit is toegerus word nie. Die Unitrack-sisteem geenot present in its bio-available form. met ‘n 32 meter balk, 3 000 liter tenk, die keuse om net met die voorwiele Phosphorous is exchanged very slowly before becoming vol hidrostatiese 4X4 stelsel en ‘n 6.7 alleen te stuur of met al vier dieavailable in a form that is easily assimilated by the plant. The Cummins-enjin van 240 perdekrag. wiele.transition from a form of phosphorous that can be assimi- Wat die spuit uniek maak is dielated to a dissolved or absorbable form of phosphorous isinfluenced by a number of pedo-climatic factors. NORTHMEC How do I apply Microstar? Tinned pea mobilises veryimportant quantities of elements (several hundreds of kgfor the major elements, several kg for some trace elements)in less than one hundred days. The requirement in mineralelements is high and the possibility of mistakes prohibitedbecause irretrievable. There again, the localization in the stripof seedlings constitutes an appreciable guarantee of secu-rity. A soil application, in localized on the strip of seedlings orin the row For more information on Phosphorous: the risk situationsand Phosphorous and plant, Zinc: risk situations, Zinc andplant and the interests in zinc fertilisation on soil, pleasesend an email to [email protected] Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO Group JOHN DEERE FENDT BR DIENSTECLAAS CASELinks in die foto is die Claas Lexion David Exley van Northmec gesels oor twee Case Axial-Flow 7240760 Terra Trac Stroper en regs is van hulle Case-trekkers en hy kan per e-pos Toegerus met ‘n betroubare 11.1 liter FPTook ‘n Lexion 760, maar met wiele bereik word op [email protected] vir 6 silinder 320 KW NEF enjin. Hidrostatiesevoor en met ‘n picket bone-pickup meer inligting. hidroliese stroper met dubbel wiele en ’naangehak. Albei die masjiene 11 Ton graantenk met 141 liter per sekondehet 461 HP wat 339 kW verskaf Case Puma 225 CVT aflaaitempo en rotor dorsaksie met “self-lev-en is met 11 000 liter graan- Toegerus met ‘n betroubare 6.7 liter FPT 6- elling” siwwe en kruisvloeiwaaier wat skoontenks toegerus. Kontak gerus vir silinder 165 kW NEF-enjin. Het deurlopende graanmonsters beteken. ‘n Unieke [email protected] vir meer veranderlike ratkas met ‘active hold control’. hanteerbare ekonomiese staatmaker. Goeiebesonderhede. Toegerus met dubbel agterwiele met wydte sig uit kajuit en drywer vriendelik. van 2.8 m. Hidroliese vloei van 140 liter per minuut en het 3 tot 5 afstandbeheerders. ‘Auto steer ready’ en goeie sigbaarheid uit kajuit. Bekostigbare, ekonomiese, dubbel- doeltrekker vir ‘n produktiewe boer. Winteruitgawe • nr 56 19

DPO-Groep • DPO Group Boere praat KULTIVARS op Grootpan- Groendag Mossie Mostert, Landboukundige van die DPO, die 'lopende bone- Google van die DPO' aan die woord met die kultivardemonstrasies.Kultivars, van bone tot Mossie Mostert, Land- PAN148. Produsente kan hulle op hulle swaar turfgrond plant.mielies, was een van die boukundige van die op die laer potensiaal lande Op sanderige lande weer, kangroot gesprekke by die DPO, het die twaalf plant waar hulle die ander Kranskop HR 1 geplant word.Groendag op André du verskillende kultivars wat in kultivars sal klop met opbrengs,” RS 5 kan redelike hitte verdra.Preez se plaas Grootpan die strookproef geplant is met het Mossie gesê. Plant altyd drie of vier verskil-tussen Lichtenburg en die boere bespreek. Volgens Om Sclerotinia op bone lende kultivars vir die besteKoster in die Noordwes hom is die proef in drie groepe onder besproeiing, wat resultate, volgens die grondtipeProvinsie. Kobus du Preez, verdeel, naamlik die grootpit-, normaalweg in 0.76 cm rye en opbrengspotensiaal van dieDirekteur van Seed Pro mediumpit- en kleinpitkultivars geplant word, te voorkom kan land.Processors en Beanex, produsente liefs RS 5 of enigehet vir Mossie Mostert, Grootpitkultivars is ook die van die PAN 92-kultivars plant. Die stroperdemonstrasies wasLandboukundige van die PAN 9292 kan onder besproei- baie insiggewend.DPO, as die 'lopende bone- lang groeiseisoen kultivars ing ook groot pitte lewer.Google van die DPO' aan Produsente wat vir die uit-die woord gestel. soos Tygerberg, Kamiesberg, voermark plant, moet verkieslik die grootpitkultivars plant. Sederberg, RS 6, PAN 9213, Plant grootpitkultivars altyd so vroeg as moontlik sodat PAN 9216 en RS 5. Die medium die plante ‘n lang groeiseisoen het. PAN 148 kan geplant word pitgroottekultivars wat in die wanneer ‘n kort groeiseisoen verlang word. proef geplant is, is OPS RS 4, Die produsente in die Springbokvlakte kan RS 5 (‘n Kranskop en Kranskop HR 1 en grootpit, kortseisoen kultivar) die kleinpitkultivars is PAN 148 en PAN 9292. Hy het die PAN 9213, PAN 9292, PAN 9216 en RS 5 as redelike regop kultivars beskryf wat geskik is vir 0.76 cm rye waar die ander kultivars meer geskik is vir 0.91 cm rye. “Die stabiele kultivars is Kranskop en20 Winter edition • nr 56

DPO-Groep • DPO GroupMeer hektare D R O Ë B O O N K U LT I VA R S ‘n Klompieis geplant baie tevrede VOLGENS JANNIE BLIGNAUT, Verkoopsbestuurder van Pannar in die manne het\"Ons het vanjaar ongeveer Noordwes Provinsie, is die PAN 148 die gewildste kultivar in PANNAR se elk met ‘n sak 53 000 ha droëbone ge- droëboonpakket en ‘n integrale deel van droëboonproduksie in Suid-Afri- saad wegge-plant wat 9 000 ha meer is as die ka. Dié kultivar presteer uitstekend in meerjarige nasionale strook­proewe stap, wat hullevorige jaar,\" het Chris Kleingeld, en is goed aangepas vir alle produksiestreke en steeds die kultivar van in 'n trekkingHoofbestuurder van die DPO, eerste keuse in Mpumalanga en die Oos-Vrystaat. gewen het watvertel. ’n Oes van ongeveer 71 000 PAN 9292 het ‘n regop groeiwyse met goeie algemene siekteweer- deur die saad-ton van alle soorte droëbone word stand, ‘n wye gebiedsaanpasbaarheid en verhoogde opbrengsstabiliteit. maatskappyeverwag en ongeveer 10 000 ton Goeie graankwaliteit – die kleiner, meer geronde boon is minder sensitief geborg was.klein witbone sal ingevoer word. vir meganiese skade. Chris het ook die geleentheid PAN 9216 het baie goed presteer in die Nasionale droëboonproe­ bladsy 24 >>>gehad om oor die Droëbone we. Die kultivar hou belofte in vir direkte stroop as gevolg van sy regopProdusente Organisasie (DPO) en groeiwyse. Onbepaalde groeiwyse met uitstekende staanvermoëhoe dit by die res van die landbou en groot sade. Uitstekende kookeienskappe en graankwaliteit maakinpas te gelsels. Hy noem dat hierdie kultivar die verbruiker se eerste keuse. Uitstekende algemenedie DPO vanaf 1993 ‘n Assosiasie siekteverdraagsaam­heid en is ‘n boon met ‘n unieke rooi blom.van lede is wat geografies in tien PAN 123 is ‘n klein wit inmaakboon en ‘n voorkeur inmaakboonkultivar indistrikte deur die land opgedeel is. Suid-Afrika. Aanvaar deur alle inmaakmaatskappye. Goeie opbrengspo-Elke distrik het ‘n gebiedsbestuur tensiaal en roesweerstand maak dit baie wyd aangepas.en uit die gebiedsbesture is daar ‘nVoorsitter wat op die Direksie vandie Assosiasie dien. Die Direksiebesluit wanneer daar ‘n behoeftevir ‘n bepaalde aktiwiteit in diebedryf is. Al die maatskappye, be-halwe Dry Bean Seed (DBS) word100% deur die Assosiasie besit. Na al die inligting oor onder an-dere uitvoere, invoerpariteit, prys,plaashekprys en aanplantings, isdie proefpersele besoek. ‘n Aantalsaadmaatskappye, waaronderDry Bean Seed, Link Seed, Agricol,Senseed, Monsanto, Pannar enMBFI het hulle kultivarpakette(sojas, mielies en droëbone) indetail bespreek en bemark. Winteruitgawe • nr 56 21

DBS Plant hoë-g en vermind Wisselboukeuse Stabiele mark KRANSKOP HR1 Oessekerheid Kranskop HR1 het ’n goeie gemiddelde opbrengs. DiéDRY BEAN SEED (PTY) LTD uitstekende kultivar is bestand teen vetvlek, BCMV, roes en hoekige blaarvlek (HBV). Kranskop HR1 is bestand teenTel: 082 388 0510 / +27 12 819 8100 oopspring. Kranskop HR1 kan landwyd geproduseer word.Fax: +27 12 819 8122e-mail: [email protected] KRANSKOPP.O. Box 15587, Lynn East, 0039, Pretoria Kranskop toon ’n goeie opbrengs en oessekerheid – veral inwww.beans.co.za die geval van hoër opbrengsmikpunte. Dit is goed aangepas in Noordwes en Mpumalanga. Kranskop is verdraagsaam teenoor roes en bied weerstand teen gewone boontjiemosaïekvirus (BCMV) en oopspring. Nr 1 Kontak Dr Hier is ons nuwe kultivars Tygerberg Tygerberg is ’n kultivar met goeie saadkwaliteit en siekte- weerstand en is goed aangepas in alle produksiegebiede. Dit het die hoogste gemiddelde opbrengs van die rooi gespikkelde bone met hoë opbrengsbetroubaarheid by opbrengsteikens van 1.5 en hoër. Dié kultivar is ook ’n groot-pitkultivar wat ideaal is vir uitvoere en het weerstand teen roes en BCMV.

gehalte bonesaadder jou risikoOPS-RS 4 RS 5OPS-RS 4 het ’n baie hoë gemiddelde opbrengs en RS 5 is goed aangepas. Dit het ’n bepaalde groeiwyse enoessekerheid. Dit is goed aangepas in alle produksiegebiede. ’n goeie staanvermoë. Dit is verdraagsaam teenoor roesOPS-RS 4 bied weerstand teen oopspring, is verdraagsaam en bestand teen omval en oopspring. Die saadgrootte isteenoor roes en HBV. dieselfde as dié van Kranskop.DBS 310 Teebus-RR1DBS 310 is landwyd die toppresteerder onder besproeiing. Teebus-RR1 is ’n terugkruising van Teebus, gemik opDit presteer goed onder droëland in die Oos-Vrystaat waar weerstand teen roes. Die saad is groter as dié van Teebus.die reënval hoog is. DBS 310 is verdraagsaam teenoor roes, Teebus-RR1 het ’n bepaalde groeiwyse en bied groeievatbaar vir HBV en bestand teen oopspring en BCMV. weerstand teen omval en oopspring. Teebus-RR1 bied ook weerstand teen roes, HBV en BCMV.ry Bean Seed vir saadbestellings by +27 12 819 8100RS 6 KamiesbergRS 6 is ’n kultivar wat ideaal is vir uitvoere en is goed in alle Kamiesberg het ’n hoë gemiddelde opbrengs met hoët produksiegebiede aangepas. Dit het, in terme van gemiddelde opbrengsbetroubaarheid by opbrengsteikens van 1.0 – 2.0 ene opbrengs, die hoogste opbrengsbetroubaarheid getoon. Dit is is goed aangepas in alle produksiegebiede. Het weerstand teenverdraagsaam teenoor roes en het weerstand teen omval en roes en BCMV en het groot sade. Die kultivar is ook ‘nBCMV. groot-pitkultivar wat ideaal is vir uitvoere.

DPO-Groep • DPO GroupGrootpan stroperresiesOp 20 April 2018 het die Grootpan Stropers wat die dag aan die klas 6 daar in klas 6 en klas 8 meegeding is, isStudiegroep weer ’n Stroperresies op en/of klas 8–kompetisie deelgeneem slegs die klas 6-wenner – die Case-stroperAndré du Preez se plaas, Grootpan, het, was Case, New Holland, Claas, – met ‘n trofee vereer.tussen Lichtenburg en Koster aangebied. John Deere en ChallengerAangesien dit nog elke jaar ’n groot Vir lesers wat nie die dag konsukses was, het verskeie maatskappye Almal het in spanning gewag om meemaak nie, besoek gerus onsdie waarde van die dag raakgesien en te sien wattter stroper die vinnigste Facebook-blad Dry Bean Producers’dié geleentheid vir reklame aangegryp. is en die skoonste stroop. Die kriteria Organisation vir foto’s en video’s oor dieProdukte is uitgestal, landdemonstrasies waaraan die stropers moes voldoen landdemonstrasies en stroperresies.is gehou en stropergeesdriftiges het was: Spoed (35)%, grys onder sifdie dag kom bywoon om te kyk watter (15%), vreemde materiaal (15%),stroper met die trofee gaan wegstap vermorsing agter stroper (30%) en koppe gelos/geknip (5%). Hoewel24 Winter edition • nr 56

<<<bladsy21 Grootpan-groendag DPO-Groep • DPO GroupS O J A B O O N K U LT I VA R SSENSAKO – Pieter Craven, en onbepaalde groeiwyse. Goed AGRICOL – Volgens Willem ‘n Verskeidenheid gestruktureerde plante met goeie mieliekultivar-Senseed se Verkoopsbestuurder, omvalweerstand en minimum Nel van Agricol het hulle wit- en proewe is die dagnoem dat Sensako ‘n eg Suid- laterale sytakontwikkeling. Plant­ geelmielies asook sojaboonkul- deur saadmaat­Afrikaanse maatskappy is wat hoogte van 80 – 100 cm met tivars aangeplant en het oor die skappye met diekompeterende saadprodukte uitstekende peulhoogte. Goeie volgende eienskappe van elk boere bespreek.ontwikkel vir die plaaslike mark weerstand teen oopspring en aan- gesels.met die doel om produsente vaarbare olie- en proteïenpersen- DM 6.8i RR – ’n Lang groeisei-winsgewend in die bedryf te hou. tasies. soen kultivar (6.8) wat ideaal virHulle spog onder andere met die Die SSS 5449 tuc is ‘n wenner droëland-aanplantings is. KanSSS sojaboonkultivars wat hulle in die Oostelike Hoëveld, aangepas stremmingstoestande baie goedby Grootpan aangeplant het. Dié by hoë opbrengspotensiaal in hanteer. Plantestand van 280 000kultivars is onbepaalde groeiers die koeler droëland en besproei- plante / ha. Aangepas op wyer ryemet RR weerstand. ingsomgewings. Semi-bosagtige van 76 cm en 91 cm. Die SSS 6560 (tuc) het ‘n kultivar met onbepaalde groei- DM 5953 RSF – ’n Medium-uitstekende opbrengspotensiaal wyse en ‘n medium groeiperiode kort groeiseisoen kultivar (5.3).en is aangepas vir die warmer (VG 5). Baie goeie plantstruktuur ’n Stabiele kultivar met baie hoëbesproeiingsgebiede. ’n Bosagtige met planthoogte van 80 – 105 cm. potensiaal en die aanpasbaartsekultivar met ‘n medium tot lang Produseer laterale sytakke met kultivar in Suid–Afrika. Droëlandgroeiperiode. Volwassenheids- medium grootte peule. Uitsteken­ 320 000 plante / ha. Besproeiinggroep (VG) 6. ’n Onbepaalde de peulhoogte en omvalweer- 300 000 plante / ha. Rywydtes niegroeier met gebalanseerde plant- stand. Het goeie weerstand teen meer as 76 cm nie.struktuur en planthoogte van 80 – oopspring en aanvaarbare olie- en DM 5609 RSF – ’n Medium100 cm. Goeie vermoë om laterale proteïenpersentasies. Baie goeie groeiseisoen kultivar (5.6) metsytakke te vorm en het goeie opbrengspotensiaal vir droëland baie hoë opbrengspotensiaal.omvalweerstand. Uitstekende en besproeiing in die koeler en Ideaal vir besproeiing met ‘n plan­peulhoogte en groot peule met matige produksiegebiede, met testand van 350 000 plante / ha.groot sade. Goeie weerstand teen goeie opbrengspotensiaal in die Plant verkieslik in nou rye vanoopspring en aanvaarbare olie- en warmer gebiede. 45 cm.proteïenpersentasies. Uitstekende Agronomiese praktyke vir DM 5302 RSF – ’n Mediumopbrengspotensiaal in die warmer die nuwe reeks sojabone wat groeiseisoen kultivar (5.7). ’nbesproeiingsareas en goeie poten- rywydtes, plantpopulasies en Stabiele kultivar met hoë op-siaal in die gematigde en koeler entstowwe insluit, word ook in brengspotensiaal en ideaal virgebiede asook op droëland. proewe bevestig. Besoek Sensako droëland–aanplantings. Plante­ SSS 5052 (tuc) is ’n stabiele vir meer inligting by stand van 300 000 plante / ha.en aangepaste hoë opbrengspo- www.sensako.co.za Uitstekende sytakontwikkelings-tensiaalkultivar vir droëland vermoë. Rywydtes nie meer asen besproeiing. ’n Bosagtige, 76 cm nie.maar regop kultivar met ‘nmedium groeiperiode (VG 5.7) Winteruitgawe • nr 56 25

bemarking • marketing Helderberg students having fun while learning.Lheoaursneihnogldhow to run aHelderberg Development Centre – Pat HaganThe Helderberg Development She has been involved in demonstrations to theCentre in Somerset West is a ladies (and sometimes gentlemen) that follow thetraining and job placement Home Management Course. The following mod-Centre for Domestic Workers ules are offered and the learners acquire a verywhich was established in 2002 comprehensive knowledge of how to run a home:and has made a significantdifference to the problem of 1. Life Orientation Helderberg also offers complimen-unemployment in the region. 2. Personal Money Management tary courses like EntrepreneurialPat Hagan has been associated 3. Kitchen Skills Skills, Child Minding, Sustainablewith the centre for about eight Development and Basic First Aid.years. It is in the Kitchen Skills category where Pat gives dem- According to Pat, it is a pleasure to onstrations and teaches the ladies about beans. They be associated with such a well-run discuss the health benefits of beans, how to incorporate Organisation. beans into your everyday cooking and then they get to taste whatever Pat has made and are allowed to take the recipes home. There is also an advanced course that includes menu planning, healthy breakfast, lunches and suppers. 4. Cleaning Skills 5. Laundry Skills26 Winter edition • nr 56

bemarking • marketingICE - empoweryour domesticworkerYour domestic worker spends around 6 hours atwork daily – most of which she is alone at homeor with your children. It should therefore be apriority to empower her to stay safe. She is afterall part of your family.It’s important for you to note and share thisinformation with the domestic staff at yourhome. Ensure that they are aware and securityconscious in order to maintain the safety andwellbeing of you, your family and herself.Unfortunately, housebreak- panic button to carry with her event of an emergency and give The safety of ings are common in South all the time. Intruders may strike this to your employee. your employ- Africa. Therefore, it’s impor- when she is working outside of • Make sure your employee can ee must betant to have a crisis management the house, such as doing the contact you by ensuring that she a priority –plan and basic guidelines in place washing or taking the rubbish out. has enough air time on her phone your domes-to ensure that everyone in the • Garages and rooms detached if you do not have a home phone tic workerhouse, including your domestic from the home should always be installed. is after allworker, knows what security mea- locked. part of yoursures to apply to keep safe. PROTECT HER SALARY family WHAT TO DO WHEN YOU’RE Transfer your employee's salaryShare the tips below with your HOME ALONE into her bank account (or assist herdomestic worker, and any other If an intruder gains access to the in opening one), rather than heremployee you have working at the home, it’s critical to know who you carrying cash and making her vul-home: need to contact in the event that nerable to potential robbers. She there is an intruder in the property. should only keep enough cash forVISITORS Ensure that you have all the neces- transport on her.Do not allow anyone access to the sary emergency contact detailsproperty unless you have been in- readily available at all times and GOING TO AND FROM WORKstructed to do so by your employ- make sure that your employee also • Try to walk in a group to yourer. This includes service providers has access to the information. place of employment. Do not walksuch as electricians, Telkom etc. alone. NEVER APPROACH THE GATE • Do not share private informa-PHONE CALLS FROM If there is someone at your gate, tion about your employer withSTRANGERS do not go out to the gate if you other domestic workers. Often, a• Instead of giving away that don’t have to. If there is an inter- small fee is welcome for informa-you’re home alone, when some- com, speak to the person over the tion that will assist criminals inone calls to speak to your em- intercom instead and establish gaining access to your employer’sployer, let them know that your what it is they are requesting from property.employer is currently busy and you, first.you will take a message to inform Adapted from www.xpanda.co.za/security-tips-for-your-domestic-worker/them to return the call. ICE: IN CASE OF AN• Do not give away any information EMERGENCYregarding the security of the home Draw up a list of all the necessary• Give your domestic worker a contact numbers needed in the Winteruitgawe • nr 56 27

produksie • production Hoe gemaak metLandbou is die af- Niks nuuts nie, sal u HALF VOL?gelope vyf jaar seker sê! Ek dink dit is tog HALF LEEG?een van die uitda- belangrik om weer ‘ngendste bedrywe in oomblik stil te staandie ekonomie. Die en hieroor na te dink. Wat kanrede hiervoor is dat ons dan doen? Kom ons kykdie meeste van die na ‘n paar beginsels en hoeveranderlikes wat ons as landbouers dit daaglikslandbou affekteer gebruik om ‘n verskil te maak.glad nie, of baie min,deur die ondernemer Wees positief en beplanbeïnvloed kan word. positief!Daar is ‘n legio vanfaktore, politiek, Landbou is daagliks vasgevangarbeid, onsekerheid in omstandighede waaraan onsoor grondeienaar- min kan verander. Wat vir my dieskap, infrastruktuur, afgelope 23 jaar wat ek in die land-koste van insette, bou werksaam is uitgestaan het,pryse van landbou- is die feit dat boere wat positiefprodukte, wêreld- is en beplan, leef en werk baiemarkte en die weer, meer suksesvol as hulle buurman.om maar net ‘n paar Noodwendig is dit belangrik omte noem. onwrikbaar te glo dat ons Hemelse Vader ons bystaan om die onseker- hede die hoof te kan bied. Doen die basiese dinge uitstekend Daar is nie twee boere wat om dieselfde rede suksesvol is nie. Wat wel soos ‘n goue draad loop deur elke suksesvolle landbou-onderne- ming is dat elke aktiwiteit betyds, doeltreffend en korrek gedoen word. Hierdie is veral belangrik in die droëbonebedryf, en maak die verskil tussen sukses en misluk- king.28 Winter edition • nr 56

produksie • productiononsekerheid?Deur Chris Kleingeld, Hoofbestuurder DPONeem deel en wees lojaal king aan die behoeftes van die afgelope tien jaar. Selfs met Boere wat positief waardeketting voldoen. ‘n afname in verbruik beteken is en beplan, leefMet die verskeidenheid van Die verskil in benadering lê daarin dit dat Suid-Afrika steeds meer en werk baieaspekte wat ‘n rol in landbou dat almal potensieel aan dieselfde as 50,000 ton droëbone gaan meer suksesvolspeel, is dit onmoontlik om alles risiko’s blootgestel word. Elkeen invoer! as hullete weet. Die suksesvolle boere se reaksie op die risiko is anders. • Die pryse is onder druk bure.neem deel aan die gesprek, maar Party persone hou op belê, ander Droëbone se prys wordstem nie noodwendig saam nie. verander hul strategie en ander bepaal deur invoerpariteit,Hierdie deelname lei daartoe dat maak gebruik van hul netwerke vraag en aanbod en gehalte.beter planne gemaak word wat om oplossings te vind. Aan die Invoerpariteit is tans ongeveeruiteindelik bydra tot die sukses van einde van die dag is dit die pro- R15,000 per ton weens diedie ondernemings en die bedry­ dusente wat beter as hul buurman styging in die US$ prys vanwe. Ten spyte van die moderne boer wat presteer en vooruit gaan. Rooi Gespikkelde Bone, watneiging dat lojaliteit minder van Produsente wat ophou belê is tot meer as US$1100 per tonbelang is, ervaar ons die teendeel verseker nie kompeterend oor die gestyg het.in die praktyk. Lojaliteit tussen langduur nie en word eenvoudig Vraag en aanbod het ‘n invloedpartye in die waardeketting skep deur hul buurmanne uitgedruk. op die plaashekprys, veral wan-ongelooflike geleenthede wat neer volumes op plaasvlak inbydra tot almal in die ketting se Die bemarking van droë- Mei en Junie styg. Verder neemvermoë om te presteer. bone het ook onsekerheid die vraag af met die winter- skoolvakansie wanneer skoleAntisipeer die potensiële Almal in die waardeketting het sluit en voedingskemas minderrisiko’s vooruit en reageer ‘n bepaalde siening oor die mark, droëbone gebruik. Die prysop die risiko’s waar jy ‘n beide internasionaal en plaaslik. is dus onder druk gedurendeverskil kan maak Daarom is dit nodig om soveel hierdie periode. Invoerpariteit is moontlik inligting te versamel steeds die maatstaf van prysbe-Ten spyte van al die ‘geraas’ is daar om sin daaruit te maak. Dit is ook paling, maar is nie noodwendigtog aspekte waar die boer self ‘n nodig om persepsies in die mark die prys wat kan realiseer nie.verskil kan maak om die risiko’s aan te spreek vir besluitneming. In Gehalte speel ‘n groot rol in diebeter te bestuur. Daar is tans die lig van hierdie persepsies is dit bepaling van prys, daarom isongeveer 900 aktiewe boneboere nodig om die volgende stellings dit belangrik om droëbone tein Suid-Afrika, waarvan minder as oor die huidige oes in perspektief gradeer voordat dit in die mark50 persent aktief deelneem aan te stel: aangebied word. Hoe swakkerdie gesprek om die bedryf beter • Daar is ‘n groot toename in die graad van die bone is, hoete struktureer sodat risiko’s beter moeiliker word dit om ‘n prysbestuur kan word. aanplantings in 2017/2018. aanduiding te maak. Die hektare het met net meerOngeveer tien persent van die Die beroep op produsente isprodusente belê in infrastruktuur as 19 persent toegeneem tot om positief deel te neem aanen toerusting om die risiko’s wat net meer as 53,000 hektaar. die gesprek. Tree pro-aktief opuit gesprekke identifiseer is, die Indien die langtermyn gemid- en doen moeite om inligting tehoof te bied. Dit is ook dikwels deld geneem word, kan die bekom vir besluitneming.hierd­ ie produsente wat voort- aanplantings ‘n oes van netdurend aanpassings maak om te minder as 65,000 ton oplewer.verseker dat hul produk en verpak- Suid-Afrika se verbruik is gemiddeld 134,000 ton die Winteruitgawe • nr 56 29

produksie • production Afstandswaarneming word onontbeerlik in landbou ARTIKEL DEUR Chrisna Heuer, (BSc Agric Hons) Afstandswaarneming, meer bekend as “Remote Sensing”, is ’n ou tegniek waarmee waarnemings oor ’n afstand gemaak word sonder om met die objek in aanraking te kom. Die menslike oog is seker die mees algemene voorbeeld van afstandswaarneming en dit stel die mens in staat om afleidings en interpretasies te maak.30 Winter edition • nr 56

produksie • productionI ndie meeste bo die aardoppervlakte foto’s NDVI VERDUIDELIK Tegnologie het al gevalle word ’n neem met ’n resolusie so klein as so uitgebrei dat NDVI (Normal- 50 cm. NDVI word gebruik om nume­ ons met satelliete ized Difference ries ’n aanduiding te gee van die op ’n hoogte van Vegetation PLATFORMS VIR sigbare en naby infrarooi ligbande ongeveer 350 km Index) vanuit AFSTANDSW­ AARNEMING en word uitgebeeld as die for- bo die aardop-die analises verkry. Dit verteen- mule: (NIR) naby infrarooi minus pervlakte foto’swoordig die absorbering en Platforms wat tans gebruik word (VIS) sigbare rooi gedeel deur die kan neem.refleksie van lig deur plantmate- vir landboudoeleindes is onder an- som van (NIR) naby infrarooi enriaal in landbou-aanwendings. dere satelliete en gespesialiseerde (VIS) sigbare rooi. Dus, wiskundigSensors soos die wat in kameras ligsensors wat op onbemande uitgedruk as:en satelliete gebruik word, werk hommeltuie (Unmanned Arialop dieselfde beginsel as die lens in Vehicles (UAVs) of drones) gemon- NDVI = (NIR-VIS) ÷ (NIR + VIS)die mens se oog. teer word, om die refleksie vanaf ’n oppervlakte af te neem. Die spoed Vanuit hierdie vergelyking word’n Objek wat as blou waargeneem en hoogte wat bereik kan word dan ’n dimensielose waardeword, is eenvoudig blou omdat deur en gehalte van die voertuie is verkry. Dit het nie ’n eenheid niehy al die ander kleure absorbeer uiters belangrik vir die verskillende en is aangepas om aan te duien slegs blou reflekteer. Groen toepassings van die eindproduk. of die area waarna gekyk word,plante lyk dus groen omdat hulle groen plantmateriaal bevat ofal die ander kleure absorbeer en RESOLUSIE nie. Met ander woorde dit duigroen reflekteer. Die drie primêre aan of daar chlorofilaktiwiteitekleure waaruit al die ander kleure Resolusie verwys na die gehalte in die biomassa teenwoordig is.ontstaan is rooi, groen en blou. In van die foto’s wat geneem is. Wan- Stud­ ies en navorsing het bewysafstandswaarneming word daar neer daar gepraat word van ’n 3 m dat verskillende toepassings vaneenvoudig na RGB verwys. Net resolusie-satellietbeeld, beteken NDVI gebruik kan word om onderbuite die sigbare ligspektrum is dit dat daar gekyk word na beeldeNIR (naby infrarooi) en IR (Infra- wat opgedeel is in blokke van bladsy 32 >>>rooi), wat deur gespesialiseerde 3 m2. Om dus enige voorwerpsensors waargeneem kan word uit die lug uit waar te neem teen Sigbare Ligspektrum– dit speel ook belangrike rolle in hierdie spesifieke resolusie, moetdie wetenskap van afstandswaar- die voorwerp, om sigbaar te wees,neming. groter as 3 m2 wees. Die UAV vlieg aansienlik stadiger en laer as dieWetenskaplikes weet vir dekades satelliete wat dan ’n beeld voor­reeds dat insekte eerste die plante sien van tot so klein as 2.5 cm2.aanval wat onder stres gebuk gaanen laaste die gesonde plante. Die LIGSPEKTRUMrede hiervoor is dat insekte die in- VERDUIDELIKfrarooi golflengtes kan waarneemwat ’n indikasie van plantstres gee. Sigbare lig, die gedeelte van dieMet hierdie kennis kan produsente totale ligspektrum wat met dieof landbouers ook die stres in mens se oog gesien kan word,plante waarneem – tot soveel as word uitgebeeld en verteenwoor-vier weke voor dit met die blote dig in die ligspektrum tussen dieoog op sekere plantmateriaal kleurbande van ongeveer 380 nmwaargeneem kan word. Sedert tot 750 nm. Violet (390 – 430 nm),1930 is verskillende kameras onder Indigoblou (440 – 450 nm), Blouaan ligte vliegtuie gemonteer om (460 – 480 nm), Groen (490 – 530waarnemings mee te doen, maar nm), Geel (550 – 580 nm), Oranjedie tegnologie het vandag al so (590 – 640 nm), en Rooi (650 – 750uitgebrei dat ons met satelliete op nm) maak deel uit van die totale’n hoogte van ongeveer 350 km sigbare ligspektrum. Buite die sigbare ligspektrum is Ultraviolet op 280 – 380 nm en Infrarooi op 750 – 1000 nm. Winteruitgawe • nr 56 31

produksie • productionAfstandswaar- andere veld-drakapasiteit, op-neming ver- brengste en weidingprestasie teskaf inligting bepaal. Talle ander toepassingsgebaseer is tans onder proefnemings enop feite wat navorsing. Dit hou ook verbandwetenskaplik met, of is direk gekoppel aangetoets en biomassa, fotosintese-aktiwi­bevestig is en teite, oppervlakwater ennie slegs op blaaroppervlakindeks.aannames nie. ’n NDVI stel die mens in staat NDVI by plat sellulêre vlak om twee dinge te kan doen. Eerstens om te kan soneer, met Hierdie beeld is ander woorde ’n oppervlak ‘n bestuursisteem in sones op te deel en aan ’n interpretasie gebiedgrootte te koppel, en van historiese tweedens, om verandering oor NDVI-beelde om tyd te kan waarneem. Vanuit produktiwiteitsareas hierdie twee aspekte kan baie en inspeksiepunte te ander afleidings en gevolgtrek- identifiseer. kings gemaak word, waarvan ’n klompie al wetenskaplik bewys seisoen en tydens die volgende is. seisoen se beplanning? Afstands­ waarneming stel die produsent in AFSTANDSWAARNEMING SE REGMATIGE PLEK staat om al hierdie inligting in ag te neem wanneer besluite vir die Dit is noodsaaklik om in ’n tyd Gedurende die verloop van die huidige en toekomstige seisoene soos ons tans in die ekonomie seisoen is meeste produsente geneem word, gebaseer op feite en landbou van veral Suid-Afrika se produksie uitgelewer aan wat wetenskaplik getoets en be­ ervaar, weens die min reën en hoë reënval en temperatuur en aan vestig is en nie slegs op aannames risiko te bepaal wanneer ’n ‘nice die einde van die seisoen stroop nie. to have’ vervang moet word met die produsent met die hulp van ’n ‘need to have’. Met die huidige stropermonitors wat stroperkaarte produksiepraktyke word grondklas voorsien. Die vraag is, watter nut en grondchemie voor planttyd het die inligting wat uit hierdie gedoen, wat tot regstellings lei. pakette verkry is in die huidige32 Winter edition • nr 56

produksie • production<<< bladsy 31 AfstandswaarnemingWAAR PAS AFSTANDS­ Navorsers en landboukundiges is Hierdie beelde is voorkomend gebruik virWAARNEMING DAN IN van mening dat produsente en onkruidbeheer op sojabone.EN HOEKOM IS DIT ‘N selfs groot landbou besighedeNOODSAAKLIKHEID? nie kan bekostig om nie die 5 mt resolusie 5 mt resolusie tegnologie tot hulle voordeel aan NDVI 27-09-2016 NDVI 23-10-2016Afstandswaarneming is produsen- te wend nie. Beperkte reaksietydte se enigste hulpmiddel om tydig maak die toepassing en gebruik Besluitnemingveranderinge in die seisoen aan van NDVI op plaasvlak net soveelte bring, sodat dit ’n verskil in die belangriker. Om te verstaan wat In die eerste beeld van 27-09-16 is ’n gebied met on­opbrengs kan maak. Omdat die in ’n NDVI gelees word, wat die kruid wat nie beheer kon word nie aangedui. Op 8-10-16inligting intyds is, en die reaksie­ waardes aandui en waar die risiko is sojabone geplant. Die tweede beeld van 23-10-16tydperk so kort is, is dit uiters en inspeksiepunte is, wat om daar wys dieselfde gebied met onkruid wat die aanvanklikebelangrik om die regte vennoot te doen en dit dan uit te voer, is beheer oorleef het.te kies. Dit is ook belangrik om alles deel van die optimale benut-te verstaan wat presies gelees en ting van afstandswaarneming. Doelwitafgelei kan word vanuit die NDVI- • Tydige aandui van onkruid, voor 30 dae na opkoms.waardes. Daarom is dit goeie Vroeër jare was hierdie tipe • Kombineer fisiese en chemiese onkruidbeheer.praktyk om ’n landboukundige hulpmiddels duur en grootliks • Aandui van sones waar onkruid moeilik is om teverslag, wat die data interpreteer, onbekombaar, maar met nuwebeskikbaar te hê sodat die NDVI- ontwikkeling en rolspelers wat beheer sodat besluite vir opvolggewas geneembeeld verstaanbaar is. Kritiese begin hande vat en samewer­ kan word.vrae wat gevra word wanneer die kingsooreenkomste sluit, kanNDVI-waardes geïnterpreteer en enige iemand nou binne twee totgeanaliseer word, moet so kor- drie dae beelde aanvra en intydsrek moontlik geantwoord word, daarop reageer. Satelliete kanomdat dit die interpretasie van selfs opdrag gegee word om opwaardes grootliks beïnvloed. ’n sekere datum in die seisoen ’n beeld te neem. Op bewolkte daeHOEKOM AFSTANDS­ gaan daar altyd ’n dag of tweeWAARNEMING? voor of na die tyd ook ’n beeld beskikbaar wees.Jy kan nie bestuur, wat jy niekan sien nie. Dus, met behulp Vir meer inligting, kontak gerusvan afstandswaarneming en die vir Chrisna Heuer per epos:interpretasie daarvan, stel dit jou [email protected] produsent, insetverskaffer, risikoversekeraar, finansierder en veleander betrokkenes, in staat omoptimaal en tydig op te tree. Winteruitgawe • nr 56 33

arbeidsakelabour matters PLIGSTAAT Sit verantwoordelikhede op skrif Artikel deur Christo Bester Effektiewe kommu­ Arbeidswetgewing werknemer kan aanvoer dat hy nie Indien ʼn werknemer die taak in nikasie is krities tot stel streng vereistes bewus was van sy verantwoorde- die verlede verrig het, selfs al word enige besigheid se waaraan werkgewers likheid om sekere take uit te voer dit nie in die pligstaat verwoordsukses. Dit dra daartoe moet voldoen. Om nie. nie, en gegewe dat dit ʼn redelike by om ‘n omgewing aan wetgewing te voldoen is nie Oor die algemeen is dit uiters opdrag is, sal hy moet voortgaan met duidelike reëls en onderhandelbaar nie en hou ’n moeilik en onprakties om alle take om die taak te verrig. Hierdie verwagtinge te skep besigheidsrisiko in vir werkgewers. volledig in ʼn pligstaat te spesifi- situasie kan egter vermy word deur Die Wet op Basiese Diensvoor- seer. Die blote feit dat ʼn spesifieke die volgende algemene plig/taak en spreek misver- waardes, asook Sektorale Vasstel­ taak nie gespesifiseer word in ʼn of bewoording by te voeg: “Enige stande, ongelukkig- ling 13 wat arbeidsverhoudinge in pligstaat nie, gee nie die werkne- ander redelike en regverdige taak, heid en wrywing in die landbousektor reguleer, meld mer die reg om dit te weier nie. plig of opdrag gegee of behoefte die werksplek pro- spesifiek dat ‘n werkgewer verpligaktief aan. ’n Positiewe is om ‘n nuwe werknemer skriftelik Die gebruik van ‘n pligstaat hou baie voordelewerksomgewing is een van onder andere sy posbena­ in vir die werkgewer: van die faktore wat ming, of ‘n bondige beskrywingproduktiwiteit kweek, van die werk waarvoor die • Dit bevestig die take/pligte wat die werkgewer van die en ‘n direkte impak werknemer in diens geneem is, te werknemer verwag om te verrig. op die besigheid se verwittig. winsgewendheid en ʼn Pligstaat is die geskrewe • Dit koppel ‘n standaard met verwysing na kwantiteit envolhoubaarheid maak. dokument wat die take en pligte kwaliteit aan bogenoemde take/pligte. van die werknemer uiteensit. Hierdie dokument vorm deel van • Die pligstaat is die basisdokument vir gereelde presta- die dienskontrak en word as ‘n siebeoordelings wanneer verhogings en/of prestasie- aanhangsel tot die dienskontrak bonusse oorweeg word. aangeheg. Die versuim om die werknemer • Die pligstaat is ‘n krities belangrike dokument wanneer van ‘n beskrywing van werk of ‘n swak werksprestasie aangespreek moet word. pligstaat te voorsien, kan daartoe lei dat ‘n werknemer weier om op- dragte uit te voer. Hierdie is seker- lik die mees algemene rede vir die nie-nakoming van opdragte en ‘n34 Winter edition • nr 56

Effektiewe kom- arbeidsakemunikasie skep labour matters‘n omgewing metduidelike reëls en ORGANISASIE VIR WERKGEWERSverwagtinge en ORGANISATION FOR EMPLOYERSspreek misver-stande, ongeluk-kigheid en wrywingin die werksplekpro-aktief aan.wat van tyd tot tyd ontstaan en in werknemer moet voortgaan om ontaard. Wanneer die werkgewer Tel: 0861 101 828belang van die besigheid uitge- die taak te verrig aangesien die dissipline toepas in die werksplek, Faks: 012 664 2703voer moet word.” voortsetting van die spesifieke is dit baie belangrik dat die regte E-pos: info@lwo.  Werkgewers moet egter taak onder die algemene plig/ prosedures deurlopend gevolg co.zabesef dat daar nie eensydig enige taak bewoording val. Werkgewers word. Dit word weer benadruk Adres: Privaatsakwysigings aan ‘n werknemer se moet wel versigtig wees om nie dat die werkgewer verplig word X121, Centurion,dienskontrak aangebring kan word van werknemers te verwag om om aan alle toepaslike wetgewing 0046nie. Indien die werknemer nog nie gespesialiseerde take en pligte te te voldoen en dat nie-nakoming Unit 16, Centralvoorheen die spesifieke taak ver- verrig waarvoor die werknemer sekere regsimplikasies en gevolge Office Park, 257rig het nie, moet daar met hom/ nie spesifiek opgelei is nie. vir die werkgewer inhou. Jean Avenue,haar gekonsulteer word rakende Weiering om ‘n plig of taak te Centuriondie wysigings in die pligstaat en verrig kan in ‘n dissiplinêre aksie www.lwo.co.zagepoog word om ʼn ooreenkomste bereik.  Sou die werknemer niegoeie en aanvaarbare redes kanaanvoer waarom die pligstaat niegewysig moet word nie, sal die ʼn Pligstaat bevestig die take/pligte watdie werkgewer van diewerknemer verwag om te verrig. Winteruitgawe • nr 56 35

arbeidsakelabour matters SLAAP AAN DIENS Artikel deur Christo Bester Werknemers wat slaap aan diens bly ‘n probleem vir enige werkgewer. Moeg- heid kan ‘n werknemer se konsentrasie, koördinasie en reaksiespoed beïn­vloed asook die besigheid se produktiwiteit benadeel. Werknemers wat aan diens slaap skep risiko vir hulleself, medewerknem­ ers, asook vir die werkgewer. Die werknemer se pligte en verantwoordelikheid kom in gedrang in terme van die (moont- like) gevolge van die oortreding, asook die impak van die oortre­ ding op die werknemer/werk- gewer vertrouensverhouding. Daar rus ‘n verpligting op die werkgewer om ‘n veilige werksomgewing te skep vir alle werknemers en daarom moet hierdie oortreding in lyn met die dissiplinêre kode en prosedure hanteer word.36 Winter edition • nr 56

arbeidsake labour mattersChristo Bester van die LWO gee in hierdie artikel raad oor hoeslapers by die werksplek hanteer moet word, veral werknemers watherhaaldelik en met opset tydens werkure ‘n onwettige uiltjie knip.BEPAAL OF DIE WERK­ byvoorbeeld hande teen werknemer bespreek, asook ORGANISASIE VIR WERKGEWERSNEMER “SLAAP” mekaar te klap. die werknemer die geleent­ ORGANISATION FOR EMPLOYERS - Skud liggies aan die heid gee om meer inligtingWerknemers sluimer gewoonlik in werknemer se skouer of te verskaf en die situasie te Tel: 0861 101 828sonder die intensie om te slaap, rug. verduidelik. Faks: 012 664 2703maar kan ook met opset gaan - Herhaal hierdie stappe tot- • Bepaal die sanksie. Die sanksie E-pos: [email protected] in gevalle waar werknemers dat die werknemer reageer. word deur die ernstigheid van co.zahulself afsonder en gemaklik maak, die oortreding bepaal en die Adres: Privaatsakof selfs ‘n tydelike bed met mate- Die werkgewer moet rekord hou werkgewer moet elke geval X121, Centurion,riaal uit die werksomgewing skep. van alle bewyse van bogenoemde op eie meriete beoordeel. 0046Enige wangedrag wat met opset stappe deur waarnemings op skrif Let daarop dat die werk- Unit 16, Centralplaasvind word altyd as ‘n ernstiger te stel en/of foto’s of ander beeld- gewer eers op ‘n oorwig van Office Park, 257oortreding beskou. materiaal te neem. Dit is belangrik waarskynlikheid moet bewys Jean Avenue, dat persone wat beeldmateriaal dat die werknemer skuldig is, CenturionWanneer die werkgewer vermoed neem ook as getuies moet optree voordat enige sanksie ingestel www.lwo.co.zadat ‘n werknemer slaap aan diens, wanneer dissiplinêre stappe ge- kan word.is dit krities belangrik dat die werk- neem word. • Neem dissiplinêre stappe.gewer bevestig dat die werkne- Die dissiplinêre kode ismer wel slaap deur die volgende DISSIPLINÊRE KODE noodsaaklik om te versekerstappe te volg: dat daar duidelike reëls in die Alhoewel slaap aan diens ‘n logiese werksplek is, met toepaslike • Sorg dat ‘n getuie teenwoordig oortreding is, is dit belangrik dat sanksies, wat werknemers is om ook die werknemer se elke werkgewer ‘n dissiplinêre kan volg. Wanneer hierdie gedrag waar te neem. kode het wat relevant en op reëls oortree word, kan die datum is in terme van oortredinge werkgewer progressiewe • Teken die werknemer se ge- en toepaslike sanksies (straf ). dissipline (waarskuwings) drag en voorkoms aan. Vra ook Duidelike reëls in die werksplek toepas, of voortgaan met ‘n getuies om hul waarnemings beperk konflik, wrywing en misver- dissiplinêre verhoor in gevalle aan te teken. Dit is belangrik stande en skep ‘n gestruktureerde van ernstige wangedrag. Die om dit op skrif te stel. Onder- omgewing ontvangklik vir groei. werkgewer moet deeglik soek of die werknemer slaap rekord hou van oortredings deur die volgende waar te Maak seker dat alle werknemers en sanksies soos toegepas. neem: bewus is van wat die dissiplinêre - Is die werknemer by sy kode behels deur dit met per- Werkgewers moet dus daagliks bewussyn? soneel te bespreek. Laat ‘n vele besigheidsrisiko’s bestuur. Die - In watter posisie is die presensielys teken as bewys van Organisasie vir Werkgewers beveel werknemer? teenwoordigheid by so ‘n geleent­ sterk aan dat werkgewers proaktief - Maak die werknemer enige heid. Die dissiplinêre kode dien optree deur duidelike reëls in die geluide, soos byvoorbeeld as ‘n riglyn ten opsigte van reëls werksplek te implementeer en om te snork? met toep­ aslike sanksies, maar elke korrekte prosedures te volg met - Maak ‘n volledige waarne- geval moet op eie meriete beoor- betrekking tot alle arbeidsregte- ming van alle bykomende deel word. like aangeleenthede, veral ontslag fisiese faktore wat daarop en die toepas van dissipline in die dui dat die persoon wel Dissiplinêre prosedure werksplek. slaap. Ons beveel aan dat werkgewers die volgende stappe volg wanneer • Probeer die werknemer se ‘n werknemer slaap aan diens: aandag trek deur die volgende stappe te neem: • Konsulteer met die werkne- - Praat met die werknemer mer. Tydens hierdie kon- en roep hom/haar op die sultasie moet die werkgewer naam. die oortreding met die - Klop aan die deur of maak ‘n soortgelyke geluid, soos Winteruitgawe • nr 56 37

aktueel • topical In Memory of a dear friend and colleague With his death on Friday, 26 January 2018, Clive Trent, Secre- tary to the Dry Bean Producers’ Organisation, left a big gap. Clive retired on 14 April 2014, after 33 years of service to South African agriculture and specifically as Secretary to the Dry Bean Producers’ Organisation for the last 29 years. His knowledge and understanding of the bean and potato industries led him to be a formidable Secretary and Editor of the publication SA Dry Beans. He thoroughly enjoyed the responsibility as Editor of this publication. He also served as the secretary of Potato Lab Services. Even though he was looking forward to his retirement, he was aware of the fact that it would have specific implications. Work served an impor- tant purpose – a reason to get up in the morning – and retirement would require some adjustments. In his own words: \"I know I have to find some- thing to keep myself busy with.\" He will be remembered as a person of loyalty, moral fibre and a man harbouring a great love for his job. He was willing to assist wherever he could and will be dearly missed. Our deepest sympathy to his wife and friends in this difficult time.38 Winter edition • nr 56

aktueel • topical oSAo-rwseeteenvsekraepleikreDie bekende plaaslike droë- van Pretoria. Sedert die aftrede PRESTASIETOEKENNING boonkundige, Dr Deidré van haar kollegas, drs Andries Fourie, is onlangs tydens en Tokkie Liebenberg, is Deidré Die Droëbone Produsente Organisasie het tydens 2017die kongres van die Bean Improve- verantwoordelik vir die hele se Kongres ook erkenning aan Dr Deidré Fourie gegee.ment Cooperative (BIC), wat by die droëboonteelprogram asook die In die foto ontvang sy die sertifikaat vir haarMichigan State University gehou is, koördinering van die nasionale toegewyde bydrae tot die navorsingsuksesse van diemet ‘n toekenning vir haar weten­ kultivarproewe. Sedertdien is nog bonebedryf, insluitend haar:skaplike bydrae tot die verbetering vier kultivars (Tygerberg, Kamies-van droëbone vereer. Die BIC is berg, SW 1 en Roodeberg) uit - uitgebreide kennis en ondervinding van‘n internasionale wetenskaplike die werk van Andries en Tokkie bonenavorsing,vereniging wat tweejaarliks byme- vrygestel.kaar kom om alle aspekte van Deidré werk nou saam met - uitmuntende onderhandelingsvaardighede,droëboonnavorsing te bespreek. droëboonnavorsers in die buite- - strategiese denke om navorsingsplanne te land. Dit gee haar toegang totDr Fourie het in 1991 haar kiemplasma uit teelprogramme formuleer,loopbaan as bakterioloog by die dwarsoor die wêreld, wat sy in die - bereidwilligheid om, in belang van die bone­LNR-Instituut vir Graangewasse, plaaslike teelprogram kan gebruik.Potchefstroom, begin waar sy bedryf, tyd op te offer en kundigheid te deel,verantwoordelik was vir die studie - besondere leierskapeienskappe en vaardighede inop bakteriese siektes van droë-bone. Dit sluit die bestudering van mentorskap, envariasies wat binne die bakteriese - positiewe gesindheid en entoesiasme oor bone aspopulasies (rasse) voorkom enook die identifikasie van goeie produk.weerstandsbronne teen hierdiesiektes in. Dr Deidré Fourie het Hierdie kennis het haar in staat hierdie sertifikaatgestel om die weerstand van plaas- van die Voorsitterlike kultivars met teling te verbeter. van die DPO, GideonDrie kultivars met verbeterde weer- Anderson (links)stand teen gewone skroei (Werna, en Chris KleingeldRS 7 en Teebus-RCR 2) en een met (Hoofbestuurder vanvetvlekweerstand (Kranskop-HR 1) die DPO) tydens dieis uit haar program vrygestel. Droëbone Kongres Deidré verwerf haar doktors- ontvang.graad in 2003 aan die Universiteit Winteruitgawe • nr 56 39

aktueel • topicalVryskutskrywer Nici Harmse het 'n informelemeningsopname onder 'n groep verbruikersvir hierdie artikel gedoen. Hoewel dit nie voor-gee om enigsins 'n wetenskaplike opname tewees nie, is die resultate steeds interessant.“Wat maak ek tog Saterdag gaar as Wat kook so?die foodie-familie-vol-fiemies komkuier?” vra my vriendin nou die dag. Mense bly onkundig Ineen van die vrae moes die groep die“Ek moet hulle beïndruk want die oor die gebruik van soorte bone wat hulle ken opnoem, envorige keer toe ons saam gekuier het, bone in disse, veral van groenbone en sojabone is telkens gelys.het hulle vreeslike eksotiese geregte rou, droëbone. ‘n Klein Die droëbone wat die bekendste vir die groep is,voorgesit.” informele menings­ is gebakte bone (baked beans in tamatiesous), opname, onder LSM botter-, suiker- en nierbone en dit is ook wat hulleBaie van ons sit met hierdie 7 – 10 huishoudings, meeste in disse gebruik. Die meeste respondentedilemma – hoe om anderste veral mense wat graag gebruik geblikte bone en dan net in sop of as deelsoort kos te maak. kosmaak, het gewys van ‘n hoofgereg soos ‘n bredie en nie meer as dat min van die respon­ een maal per maand nie. Die respondente is baie“Mmm, hoe klink ‘n voorgereg van dente rou bone in hulle onkundig oor die verskillende soort droëbone watrooi bone met rys Boudin-balle vir spyskaarte gebruik. bestaan.jou?” antwoord ek, “of Gemarineerdebone met Foccacia, of ‘n geurige Die smaak en tekstuur van gekookte bone word asJambalaya-gereg?” een van die belangrikste redes aangevoer waarom respondente droëbone vermy. Sommiges het ditSy kyk my aan of ek uit Gordon as melerig en bitter beskryf.Ramsey se kombuis kom en skielikgaan ‘n lig in haar oë aan. “Dit klink Die groep dink wel dat bone sekere gesondheids-eksoties, gesond en baie, baie grênd!” voordele het en dat dit selfs as ‘n plaasvervangersê sy en gryp haar handsak – skielik vir vleis geëet kan word. Dit bring ons terug na dieis sy haastig. So in die wegstap sê kennis, of tekort daaraan, wat mense oor bone het.sy: “Whatsapp solank die resepte, As daar ‘n groter bewustheid geskep word onderek gaan winkels toe. Saterdag slaan verbruikers, kan die gebruik van bone in meerek die spul se asems weg – boon vir disse verhoog word. Bone is baie veelsydig en kanboon.” in meer as net sop en bredies gebruik word. Die40 Winter edition • nr 56

aktueel • topicalmeeste van die groepe stel belangin resepte en kook-werkswinkelsom hulle kennis uit te brei.VOORDELE VAN BONEHoewel bone baie proteïne bevat,is dit nie voldoende vir ons dieetnie. Dr Michael Greger skryf in syartikel op www.nutritionfact.org datdroëbone een of meer essensiëleaminosure kort. Dit moet deurvleis, suiwel of seekos aangevulword vir die nodige voedingstow-we wat ons liggame benodig.Bone is veselryk, amper vetvry (die Om te week of niemeeste bone bevat slegs 2 – 3% te week nievet) en bevat geen cholesterol. Ditis ook hoog in anti-oksidante wat Hoewel elkeen se smaak verskil, daarop dat hulle die verwerk­ ing Die kookprosesdie risiko van kroniese siektes kan kan die gaarmaakmetode van van bone tot ‘n kuns vervol- neem dalk nieverminder. rou bone die smaak daarvan maak het. Gaan lees gerus die so lank soos jy verbeter. Die webwerf www.ca- interessante geskiedenis van die gedink het nie,Bone bevat plantproteïne en kan melliabrand.com gee riglyne Hayward-familie se bone-tradisie. en die smaakdeur vegetariërs en vegans in die oor die gaarmaak van bone. Op die werbwerf is ‘n magdom maak dit dieplek van vleis gebruik word. ‘n geurige resepte, soos hummus moeite werd.Halwe koppie bone bevat 7 gram Camelliabrand is ‘n familiebe- wat van witbone gemaak word,proteïne - dieselfde hoeveelheid as sigheid in New Orleans wat Meksikaanse bone-bredie, pange-30 gram vleis. Dit is ook die goed- bekend is vir hulle hoë gehalte braaide botterbone met spinasie,koopste bron van proteïne – veral verwerkte bone. Dié maatskappy ‘n prutpot-bredie van bone enas dit met vleis vergelyk word. wat in 1923 gestig is, roem hulle ham en nog meer.Een van die belangrikste voordele Die een aspek wat mense waar-van droëbone is die lae gluke- skynlik negatief maak om metmiese indeks en die mengsel droëbone te kook, is die tyd watvan komplekse koölhidrate en dit neem om die bone te week.proteïne. Die kombinasie veroor- Om bone vooraf te week is elkeensaak dat bone stadig verteer en se persoonlike keuse, dit is nie ab-sodoende bloed-glukosevlakke soluut nodig nie, maar dit kan diestabiel hou. kooktyd verminder en sommige mense glo die week daarvan maak die bone makliker om te verteer. bladsy 42 >>> Winteruitgawe • nr 56 41

aktueel • topical <<< bladsy 31 Om te week of nie te week nie Dit is nie nodig om lensies, Daar is twee maniere hoe om bone te week voor dit gekook word: gesplete erte en swartoogbone‘n Omvattende studie te week nie aangesien dit sagter Week vir 1-3 ure Die BESTE METODE om die boneis deur Alice Mkanda peulgewasse is en dus makliker Bring 10 koppies water tot se smaak vas te vang:as deel van haar MSc en vinniger gaar word. (Lensies kookpunt in ‘n kastrol en voeg(Agric) Voedselweten- en gesplete erte is egter nie 450 gram bone by. Bring die Week dit vir een uurskap en Tegnologie droëbone nie, maar kan met water weer tot kookpunt en Hou die bone in die week-waterby die Universiteit groot sukses saam met bone laat dit vir 2-3 minute kook. en vul dit aan tot dit 5 cm bo dievan Pretoria gedoen. gaargemaak word.) Verwyder van hitte en laat bone is en bring tot kookpunt.Sy het spesifiek die dit vir een tot drie ure teen Gooi sout na smaak by. Sodra dieverbruikersvoorkeure Dit is nie nodig om bone vooraf te kamertemperatuur staan. bone sterk kook, sit ‘n deksel opvan droëbone tov week nie, dit neem net langer om Dreineer en spoel die bone af, of en verwyder van die hitte. Laatsensoriese en fisies- gaar te word as wanneer dit nie kook dit in die water waarin dit staan vir een uur.chemiese eienskappe geweek is nie. Voordat dit geweek geweek het. Kook nou die bone teenondersoek. word, spoel dit deeglik met koue medium hitte – sonder die deksel water af in ‘n vergiettes om van Week oornag – totdat die bone sag en romerigDie sensoriese eien- enige doppies, stof of gebreekte Bedek 450 gram droëbone met is. Maak seker dat die boneskappe is die smaak, bone ontslae te raak. 10 koppies water en laat staan heeltyd met water bedek is.reuk en tekstuur vir 8 ure of oornag. Spoel dievan gekookte rou bone af en kook dit dan.droëbone en dit hetdie grootste invloed Pangebraaide botterbone enop die aanvaarding spinasievan bone in disse. Diestudie het ook getoon Hierdie gesonde en smaaklike gereg is ideaal vir ‘n bygereg ofdat verbruikers ‘n as ‘n slaai. Bedien dit teen kamertemperatuur. Genoeg vir 2-4negatiewe ervaring mensehet van bone wat bit-ter is, ‘n seep-agtige BESTANDDELE:of metaal-agtige 2 eetlepels druiwepitoliesensasie het. Die 2 knoffelhuisies, gekapbone wat in Mkanda 1 ½ koppie gekookte botterbone (geblikte bone is ook geskik, dreineer die vloeistof vooraf )se studie die meeste 6 groot spinasieblare, gekapaanvaarbaar was, is ¼ koppie groenteaftrekselJenny (MP), PAN 148 2 ringe fetakaas(MP en FS) en Krans- sout na smaakkop (MP en FS). varsgemaalde swartpeper METODE: 1. Verhit die druiwepitolie in ’n groot pan op medium hitte. 2. Voeg die knoffel by die olie en braai tot dit begin goud word (30 sekondes), wees versigtig om dit nie te brand nie. 3. Voeg die bone by en braai tot goed bruin. 4. Verwyder die bone, laat soveel moontlik knoffel in die pan agter. 5. Voeg die spinasieblare by en verwyder van hitte voor dit pap word. 6. Geur met sout en peper. 7. Skep uit in opdienbord en skep die gebraaide bone oor die spinasie. 8. Breek die fetakaas in groterige stukke en strooi oor. • Sprinkel suurlemoensap en olyfolie oor as ‘n slaaisous (opsioneel). Resep deur Jenné Claiborne (Sweet Potato Soul)42 Winter edition • nr 56

aktueel • topical Hummus van witbone Hummus is ‘n Meditireense versnappering wat as ‘n doopsous of patee geëet kan word. Bedien dit as voorgereg met ‘n groentebord of op soutkoekies. Lewer 2 koppiesReuben Riffel se varklies- en bonebredie BESTANDDELE:met ‘n Meksikaanse skop 2 knoffelhuisies, geskil 2 sprietuie in 2 cm-lengtes gesnyRueben maak dié heerlike bredie met varklies, maar gebruik ook soms stukkies gerookte (gebruik die groen en wit dele vanvis pleks van vark, of sit dit eenvoudig as ’n vegetariese gereg voor. Hy is ‘n bekende Suid- die ui)Afrikaanse sjef. ½ koppie pietersiele, gekap 2 koppies gekookte witbone (geblikte“Ek noem dit Meksikaans, want die geure herinner my aan Meksikaanse kos, maar dit is geen- bone kan ook gebruik word)sins ’n tradisionele Meksikaanse gereg nie,” vertel Reuben. 1 teelepel sout 2 ½ eetlepels vars suurlemoensapLewer 6 porsies. METODE: 1/3 koppie tahini Voorverhit die oond tot 165°C. 2 eetlepels olyfolie, en nog meerBESTANDDELE: 1. Sny met ’n skerp mes repies in die varklies vir bedruiping 300 g varklies 1 teelepel gemaalde komyn Sout en varsgemaalde swartpeper se vetkant en vryf die vleis goed in met ¼ teelepel rooipeper 30 ml olyfolie sout en peper. Sit die vleis in ’n oondbak 1 ui, gekap en sit ’n kleiner pan met ’n gewig bo-op METODE: 3 knoffelhuisies, fyn gekap die vleis. Bak vir 2½ uur, of tot sag. Laat 1 rooi brandrissie, fyn gekap die vark afkoel met die gewig bo-op (dit 1. Sit die knoffel, sprietuie en 1 blik (410 g) gekapte tamaties help dat die vet uitgepers word.) pietersielie in ‘n voedselverwerker 5 ml droë oreganum 2. Sodra die vleis gaar is, sny die vleis in en verwerk. 1 blik (410 g) borlotti-bone, gedreineer hapgrootte blokkies en hou eenkant. 1 blik (410 g) rooi nierbone, gedreineer Verhit die olyfolie in ’n swaarboompan en 2. Voeg bone, sout, suurlemoensap, 1 blik (410 g) botterbone, gedreineer braai die uie, knoffel en brandrissie oor tahini, olyfolie, komyn en rooipeper 15 ml sojasous lae hitte tot die uie goed gekaramelliseer by. Verwerk tot glad en romerig 5 ml gerookte paprika is. Voeg die tamatie en oreganum by en (ongeveer 2 min). 5 ml suiker verhit tot kookpunt. 150 g cheddar, in blokkies gesny 3. Prut stadig vir ongeveer 10 minute en 3. Geur die hummus met voeg die varkliesblokkies, boontjies, so- varsgemaalde swartpeper jasous en gerookte paprika by. Prut weer na smaak. Bedruip met vir 10 minute en proe vir geur. Voeg die olyfolie en garneer met ekstra suiker by indien nodig en geur na smaak pietersielieblaartjies. met sout en peper. Sprinkel die blokkies kaas oor en laat dit smelt. Sit voor. Resep deur Jenné Claiborne (Sweet Potato Soul) Winteruitgawe • nr 56 43

vir die dames for the ladies44 Winter edition • nr 56