๑๕ ครูภูมิปัญญาไทย ผู้อารักษ์พรรณพืช4

ครพู งษเ์ ทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ด้านปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภมู ิปัญญาไทย 51 เครือ่ งมือหิน ภายในศาลายังมตี ้กู ระจกเก็บเศษกระดูกมนุษย ์ หมอ้ ไห กระเบ้อื งดนิ เผา และเครอื่ งมือเคร่อื งใชท้ ำ� ด้วยส�ำรดิ เหลก็ ทขี่ ุดได้ ลว้ น เป็นวัตถพุ ยานถงึ อารยะหลายยุคสมัยในสถานทแ่ี ห่งนี้ ท�ำให้เช่ือมโยงค้นไปถึงพระเจ้าชัยวรมัน ลองลากแผนท่ีไปหากันเลย จะพบการ ที่ ๗ ค�ำวา่ “วรมัน” น้มี าจากภาษาสันสกฤต สรา้ งโรงพยาบาล หรือ “อโรคยาศาลา” ที่เปน็ ทแี่ ปลวา่ “เสอื้ เกราะ” หรอื อาจจะหมายความ ฐานพกั อะไรก็แล้วแต่ ในสมัยพระเจา้ ชยั วรมัน ถงึ “การปกป้องรกั ษา” ก็ได้ พระองคจ์ ะทรง ของแตล่ ะแห่งไปหากนั เลย ทุก ๒๐ กิโลเมตร สร้างโรงพยาบาล ท่ีจารึกเรียกว่า “อโรคยา จะไปเจอพอดีท่ดี งเมอื งเตย ศาลา” จ�ำนวน ๑๐๒ แห่ง กระจายอย่ทู ัว่ ราช ตอนน้ันผู้อำ� นวยการโรงเรียนลาบวช ผม อาณาจักรที่ครอบครอง ส่วนหน่ึงอยู่ในเขต รักษาการแทน มีโอกาสไปเย่ียมท่ีดงเมืองเตย ประเทศไทย เปน็ ศาสนสถานของพุทธศาสนา ปรากฏวา่ กรมศลิ ปก์ ำ� ลงั มาขดุ พบซากวดั สระ ลทั ธมิ หายาน สรา้ งขน้ึ เพอ่ื เป็นธรรมศาลาหรอื นำ้� กำ� แพงเมอื ง ทไี่ ดช้ อ่ื วา่ ดงเมอื งเตย ผมบอก เป็นที่พักของคนเดินทางแห่งหนึ่ง ซึ่งในแต่ละ กรมศิลป์ว่า คือ เมืองเตย “เตย” ตัวนี้ไม่ใช่ แห่งห่างกันประมาณ ๑๒ – ๑๕ กิโลเมตร ภาษาไทยแนน่ อน เมอื ง นะใช่ เพราะวา่ คนไทย ใชค้ ำ� วา่ เมอื งในภาษากลาง เมอื งของลาวใชค้ ำ� ว่า เวยี ง ภาคเหนือใช้คำ� วา่ เชียง เขมรใชค้ �ำวา่ นคร เหลอื เพยี งวา่ “เตย” มาจากคำ� วา่ “ตรยุ๊ ” แปลวา่ ยง่ิ ใหญไ่ พศาล เปน็ เมอื งยง่ิ ใหญไ่ พศาล สมัยก่อนน้ัน ก็คอื อาณาจักรเจนละ นนั่ เอง จาก ดงเมืองเตย ห่างออกไปทางทิศ ตะวันออกเฉียงเหนือ ตามเส้นทางยโสธร – อบุ ลราชธานี กย็ งั มโี บราณสถานอกี ๒ แหง่ คอื พระธาตกุ จู่ าน กบั กบู่ า้ นงว้ิ ทเี่ หลอื ใหเ้ หน็ ซาก โบราณสถาน

๑๕ครู ครูพงษเ์ ทพ เพียรทำ ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 52 พระธาตกุ จู่ าน เปน็ สถาปตั ยกรรมลกั ษณะเหมอื นองคพ์ ระธาตพุ นมแตม่ ขี นาดเลก็ กวา่ ส่วนของฐานล่างรูปบัวคว่�ำบัวหงายเต้ียๆ รองรับฐานสูงรูปส่ีเหล่ียมเรียบต่อด้วยทรงบัว เหล่ยี ม ประดับตกแตง่ ดว้ ยลวดลายประณตี สวยงามตามโบราณ  มีป้ายบรรยายไวว้ า่ สรา้ ง ขึ้นในพุทธศตวรรษที่ ๗ ตั้งอยใู่ นเขตวัดบา้ นกจู่ าน อ�ำเภอคำ� เข่ือนแก้ว วัดน้ี ห่างจากตัวอ�ำเภอ ๑๒ กิโลเมตร ตามทางหลวงหมายเลข ๒๓ (ยโสธร- อุบลราชธานี) มีเส้นทางถนนลูกรังแยกจากถนนแจ้งสนิท ระหว่างอ�ำเภอค�ำเข่ือนแก้วกับ จังหวดั อบุ ลราชธานี โดย มจี ดุ แยกข้างๆ สถานีพชื อาหารสตั วย์ โสธร ขน้ึ ไป ทางเหนอื ผา่ น บ้านแหลง่ แปน้ บ้านโคกโกย่ เขา้ สู่บา้ นกูจ่ าน ระยะทางประมาณ ๑๐ กโิ ลเมตร คางคก ภาษาอสี าน คือ คนั คาก เสือ คือ เสือในปา่ ไม่ใช่โจร “ก่จู าน” คณุ อยา่ ไปแปลว่า จานร้องได้นะ ครูพงษ์เทพ เพยี รทำ� จากจงั หวัดยโสธร นีแ่ หละ เปน็ ผูบ้ ุกเบิกการจดั ตง้ั พพิ ธิ ภณั ฑก์ ลางแจง้ กจู่ าน โดยรว่ มมอื กบั องคก์ ารบรหิ ารสว่ นตำ� บลกจู่ าน พระ สงฆ์ที่วัดกู่จาน และปราชญ์ชาวบ้านพากันส�ำรวจแหล่งอารยธรรม บา้ นกจู่ าน บา้ นง้วิ โดยเอาพระธาตุก่จู านเปน็ ศูนยร์ วม ในที่สุด ได้ร่วมกันจัดต้ังพิพิธภัณฑ์กลางแจ้งกู่จาน ข้ึนส�ำเร็จ โดยความร่วมมือจากส�ำนักโบราณคดีและ พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติท่ี ๘ จังหวัดอุบลราชธานี จด ทะเบยี นเปน็ แหลง่ โบราณสถาน ทำ� ใหเ้ กดิ แหลง่ เรยี นรทู้ างดา้ น ปรชั ญา ศาสนา และประเพณที อ้ งถนิ่ ขนึ้ ในเขตตำ� บลกจู่ าน อำ� เภอ ค�ำเขอื่ นแกว้ จงั หวดั ยโสธร

ครูพงษเ์ ทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 53 แล้วท่ีนี้ค�ำว่า พญาคันคาก ซึ่งผู้ว่าคนที่ สองไม่เข้าใจเขาใช้พญาแบบนี้ ถามว่าไปเอา ขอ้ มูลมาจากไหน ครูเล่าว่า ใชใ้ บลานตัวนี้ เขาใช้ ญ ผ้หู ญงิ พญา เพราะวา่ คนอีสานยกย่องคนท่เี ก่ง อย่าง เชน่ พญาครู มนั เพยี้ นมาจาก เพยี้ ในภาษาลาว จังหวะเดียวกับที่ท่าน ดร.พีระพรรณ มนั มีบา้ นสามเพีย้ ก็ คอื สามพญา สว่ นพระยา เปน็ รฐั มนตรีกระทรวงวิทยาศาสตร์ แตผ่ มเป็น กษตั รยิ แ์ ตง่ ตง้ั พระยาตวั นเี้ ขาไปเลยี นแบบทา้ ว ประธานวัฒนธรรมจังหวัดอยู่เชียงใหม่ มีครู แสนปม ขรขุ ระเหมอื นพญาคนั คากแบบนนั้ มนั สอนฟสิ กิ ส์ รนุ่ นอ้ งผมสบิ ปคี นหนง่ึ มาเปน็ ปลดั ไมใ่ ชข่ องอสี าน กระทรวงวิทยาศาสตร์ มาตรวจวางแผนท�ำ “คางคก ภาษาอีสาน คือ คันคาก ค�ำ พญาคันคากเน่ีย เม่ือเจอกันท่านถามว่าเรียน เดียวกัน แต่ท่ีน้ีตัวท่ียกย่องเป็นพญา มันมี ฟิสิกส์มาไปยุ่งอะไรกับวัฒนธรรม ก็บอกท่าน คางคกพนั ธห์ุ นง่ึ มมุ เงยเกนิ ๓๐ องศา สจี ะออก ว่า มันมาโดยอตั โนมัตแิ ล้ว สว่ นทา่ น ดร. พรี ะ ทองแดงหน่อยก็ ระดับพญา ถ้าคางคกทั่วไป พรรณ บอกทำ� ไมไม่เอามาอย่กู ระทรวงดว้ ย บ้านเราก็จะหมอบลงต่�ำกว่า ๓๐ องศา เป็น “ผมไมไ่ ปแล้ว มันอยู่ตรงนแี้ ลว้ ต้องสรา้ ง คางคกช้นั ตำ่� ผวิ ขรขุ ระมากกว่ากนั ” ความเจรญิ ให้ตรงนี้กอ่ น” ครูพูดถึงเกร็ดแห่งการด�ำเนินชีวิตแล้ว น�ำเข้าเร่ืองต่อถึง การได้น�ำจารึกท่ีมีในแต่ละ หมู่บ้านมาใช้ประโยชน์ตรงท่ีว่า การปลูกฝัง ความภาคภูมิใจรักในแผ่นดินถิ่นเกิดที่ทุกคน อาศัยทุกวนั น้ี มที มี่ าทไ่ี ป เป็นมาอยา่ งไร รู้จกั และส�ำนกึ ถึงบุญคณุ บรรพบรุ ุษ รือ้ ฟ้ืนของเกา่ เป็นประโยชน์ บา้ นเมอื ง เราตง้ั อยา่ งไร วัดต้ัง ยังไง ย้ายจากไหนไปไหน หมบู่ ้านแคบ ท�ำไม มันถงึ แคบ พอสรา้ งใหม่ ท�ำไมบา้ นมนั ถงึ กวา้ ง

๑๕ครู ครพู งษเ์ ทพ เพยี รทำ ด้านปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 54 เพราะแตเ่ ดิม ชาวบา้ นกลัวเสอื บา้ นเลย ต้องอยูใ่ กล้ ๆ กัน เสอื คือ เสือในปา่ ไม่ใชโ่ จร เพราะทกุ คนเปน็ นกั รบอยแู่ ลว้ กเ็ ลยไมก่ ลวั โจร เพราะฉะนนั้ ตอ้ งมจี ดุ ไฟตลอดทง้ั คนื เพราะเสอื กลัวไฟ ตอ่ มาก็คือการขับถ่ายต้งั อย่รู ิมน้�ำ ขบั ถ่ายลงไปก็เกดิ โรคหา่ เขาวา่ ผดิ ผี ไดร้ ู้รากฐาน ตรงนี้ แล้วทีน้ี ส�ำเนียงแต่ละพื้นบ้าน ลาวใต้ สำ� เนียงกจ็ ะแปร่งนิด ๆ หนง่ึ มาจากลาวเหนอื กแ็ ปร่งนดิ ๆ หนงึ่ บา้ นกจู่ านมาจากส่วย บา้ น หนองกบใกล้ ๆ มาจากเวยี งจนั ทน์ สองภาษานี้ ทะแมง่ ๆ ตา่ งกนั จงึ ทำ� ใหเ้ กดิ การเรยี นรเู้ พราะ ผมเปน็ ครู ตอ้ งสอนเดก็ สองฝา่ ย กเ็ ลยเอามาใช้ ว่าบา้ นนีเ้ ปน็ อย่างน้ี ๆ กจู่ าน คุณอย่าไปแปลว่า จานร้องได้ มนั ไม่ใช่นะ มันมาจากค�ำว่า กู่จนะ กู่ตัวน้ีเป็น ภาษาอนิ เดยี แปลวา่ เนนิ ดนิ เพราะฉะนน้ั ขอม ไปสรา้ งตรงไหนต้องไปสรา้ งทเี่ นนิ สงู ทภ่ี ูเขา กู่ จนะ คอื ตน้ จานอยบู่ นเนนิ ดินนัน้ ก็เลยร้ทู มี่ า “บันทึกเรื่องราวเหล่านี้ไว้เป็นเอกสาร ถึงตรงนี้ ผมตั้งใจเขียนเร่ืองการต้ังแหล่ง เรียบร้อยหมดแล้ว เผยแพร่ตามเว็บไซต์ เป็น โบราณสถานของไทยเปรียบเทียบกับพีระมิด วิทยากรอบรม เป็นเอกสารให้ในวัด เวลา ของอียิปต์ โบราณ มันเชิงเชื่อมโยงกันหรือ เขาจัดงาน ในวงการศึกษา คือ ตอนมาเป็น เปรียบเทียบกันได้ แต่ยังไม่ได้เขียน เกรงจะ ผอ.วิทยาลัยชุมชน เอาเป็นหลักสูตรท้องถ่ิน ถูกหาว่าไปก็อปปี้เขามา คือ ต้องเอาความรู้ เพราะฉะน้ันเลยได้เป็นผู้เขียนประวัติจังหวัด คนอ่ืนมาใช้ ต้องสืบค้นเปรียบเทียบ หาที่มา ยโสธร” ทุกอย่างเป็นวิทยาศาสตร์ ภาษาหมอดูก็เป็น วทิ ยาศาสตร์ เพราะผลคำ� ทำ� นายวิทยาศาสตร์ กบั ดาราศาสตรต์ รงกัน

ครพู งษ์เทพ เพียรทำ ๑๕ครู ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภมู ิปัญญาไทย ครูเล่าอีกว่า พระเจ้าชัยวรมัน ที่ ๗ ของขอม เวลาจะกอ่ สร้างเจดยี ์หรืออะไรกแ็ ล้ว ขอมจะไม่มีตวั 55 ดง่ิ วดั ความเทย่ี งของอาคาร แตจ่ ะใชแ้ สงอาทติ ยส์ รา้ ง เป็นประตูขึ้นมา ถ้าแสงอาทิตย์ส่องเข้ามาจะเกิดเงา ต ้ อ ง เ อ า ค ว า ม รู ้ หากหันหลงั ไปทางทิศตะวนั ตก หนั หนา้ ไปทางตะวัน คนอื่นมาใช้ ต้อง ออกเพอ่ื ดูพระอาทิตย์ข้ึน ถ้าฐานและประตเู ที่ยงตรง สืบค้นเปรียบเทียบ ยอดไม่มปี ญั หา ถ้าฐานไมด่ ี เจดยี ์กเ็ อียง หาที่มา ทุกอย่าง เ ป ็ น วิ ท ย า ศ า ส ต ร ์ นี่คือ ยุคของชัยวรมัน เขาเอาแสงอาทิตย์เป็น ภ า ษ า ห ม อ ดู ก็ เ ป ็ น ตวั วดั ความเทยี่ ง คน้ ควา้ แลว้ ประกอบกบั พระอาทติ ย์ วิทยาศาสตร์ เพราะ แล้วเชอ่ื มเข้ากับชว่ งเวลาจะกอ่ สร้าง พระอาทิตยจ์ ะ ผ ล ค� ำ ท� ำ น า ย ส่องแสงลอดช่องประตูพอดี แต่ว่าเวลา วิ ท ย า ศ า ส ต ร ์ กั บ ดดู วง ดูฤกษ์ยาม วา่ จะข้นึ หรือตก นนี้ ะ ดาราศาสตร์ตรงกนั ตอ้ งอยา่ งน้ดี ี อนั นี้อาศยั ดาราศาสตร์ แต่ของเราอาศัยโหราศาสตร์ดูฤดูกาล ตอนนน้ั ฤดกู าลมนั ไมเ่ ปลย่ี นแปลงเหมอื นทกุ วันน้ี แตก่ อ่ นเข้าสร้างเดอื นเมษากอ่ นเขา้ ฤดู ฝน แตท่ กุ วนั นฝ้ี นมนั เลอ่ื นมาพฤษภาแลว้ ฝน มันเปลย่ี นฤดกู าลตอนน้ี ยดึ ไม่ไดแ้ ลว้

๑๕ครู ครูพงษ์เทพ เพียรทำ ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปัญญาไทย 56 “ชัยวรมัน ก็น่าจะมาจากฮินดูแล้วมาเป็น พุทธ อิทธิพลที่สร้างอาคารเป็นของฮินดู พอสร้าง เสร็จแล้วก็รับอิทธิพลของพุทธเข้ามา ความเช่ือทางศาสนาตรง กับวิทยาศาสตร์ คือ ค�ำท�ำนาย ยกตัวอย่าง ตอนนี้ดูหมอ หมอดูเอา วิทยาศาสตร์ไปใชอ้ ยา่ งเช่น สมัยกอ่ นวนั ปใี หมใ่ ช้เดอื นธนั วาคมครัง้ แรกสุด ปฏิทินทุกวันนี้เป็นของจูเลียส ซีซ่าร์ ถ้าอ่านจูไลเดือนกรกฎาคม ถ้าอ่านภาษา อังกฤษ จลู ่เี ปน็ ชื่อผหู้ ญงิ แตถ่ า้ อ่านภาษากรกี โรมัน อ่านวา่ จูไล กรกฎาคม เอามาจาก ช่อื จูเลียส ซีซา่ ร์ ออกัสเป็นลูกเลย้ี งของออกุสตสุ อยากเป็นใหญเ่ ลยฆา่ พ่อ แล้วกเ็ ลยใช้ ออกัส เดอื นสิงหา มาจากออกสุ ตสุ เพราะฉะนนั้ ปฏทิ นิ ของเดอื นมกราคมกบั ของเดอื นธนั วาคมมนั อยคู่ นละโซน เพราะ พวกนด้ี วงอาทติ ยข์ นึ้ ชา้ กวา่ เรา พวกนเ้ี ลยเอาเดอื นมกราคม ผลการทำ� นายคอื เดอื นเดยี วกนั แล้วเล่าต่อกันมา”

ครพู งษ์เทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 57 พ่อแม่บอกปีเกิดผิด ดวงก็ผิดด้วยแต่ลายมือ เหมอื นกบั ดวงแผนท่ี ดาวจะเปลยี่ นไมไ่ ด้ โกหกไมไ่ ด้ ครูขยายความวา่ แล้วทีน่ ี้ใครเกดิ เดือนธนั วาคมให้เป็นเลข ๑ แล้ว เกดิ วนั อาทติ ยก์ เ็ ปน็ เลข ๑ เกดิ วนั เสารใ์ หเ้ ปน็ เลข ๗ อนั นเี้ อาโหราศาสตร์ กบั วทิ ยาศาสตรม์ าใสก่ นั แลว้ นะ ออกมาแลว้ ถา้ คนไหนเกดิ วนั อาทติ ยน์ ะ เดอื นธันวา จะตรงกบั เดือนเจด็ มิถนุ ายน ดวงจะเป็นอยา่ งน้ี เลข ๙ คือ ดาวพระเกศ เลข ๕ คือ ดาวพฤหัส นบั ตามน้วิ อังคาร คอื วนั แข็ง อยา่ ง ๑๑ ก็ คือ รอ้ นใจพระอาทิตยส์ องดวง ใครมีตัวน้จี ะ ทำ� งานราชการไมไ่ ดม้ นั จะรอ้ น อนั นตี้ คี วามออกมาแลว้ นะ เลข ๑๔ เปน็ นกั วิชาการ พดู ตรงไปตรงมาเหมือนผม ๖ ๑๒ อันน้ี ๔ ๕ ๖ ๕ ๑๒ เลข ๑๗ อนั นบี้ ญุ เกา่ ๑๗ เปน็ พทุ ธราหู อนั นเี้ ขาวา่ ปดิ ทองหลงั พระ เพราะด้านนีด้ ้านมดื ๑๔๒๐ ผใู้ หญ่ชอบอันนีเ้ รยี กวา่ เรมิ่ ต้นดี กลางเสีย แล้วกลับมาดปี ลาย ดไู ล่อย่างนีแ้ ล้วก็รู้จักคนเลยครับ แลว้ เอาดวงคนนี้ สรุปออกมาแล้วมาดูลายมือว่ามันตรงกับลายมือไหม เพราะว่าบางคน พ่อแม่บอกปีเกิดผิด ดวงก็ผิดด้วยแต่หลักฐานลายมือนี้ เหมือนกับดวง แผนที่ดาวมันจะเปล่ียนไมไ่ ด้ โกหกไมไ่ ดเ้ ลย เพราะฉะนั้น เวลาฝรั่งมาดูหมอต้องแปลงดวงเขามาเป็นของไทย มันห่างกันกี่ชั่วโมง ไม่งั้นทายผิด อย่างเกิน ๒๔ นาฬิกา ๐๑ นะครับ วนิ าทเี ดยี วเปน็ วันใหมแ่ ล้ว นบั เปน็ วนั ใหมด่ วงคนก็จะเปล่ียนทันที ไม่ได้เรยี น แตซ่ ื้อหนงั สอื มาอา่ น และไปถามพระด้วย ด้วยความท่ี เรยี นดาราศาสตรเ์ ปน็ ทนุ เดมิ อยแู่ ลว้ มนั ถงึ เชอื่ มหากนั เมอื่ ไดค้ วามรกู้ าร เชอ่ื มโยง อย่างชาวบา้ นเขาความรูต้ �ำ่ กจ็ ริงแตเ่ ราต้องฟังเขาเพราะเขามี ประสบการณ์ ศึกษาตรงนี้ มนั รวู้ า่ บา้ นเมอื งมนั แปรผันอยา่ งไร การตงั้ บา้ นเมอื งเปน็ ยังไง เชอ่ื ได้

๑๕ครู ครพู งษเ์ ทพ เพียรทำ ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 58 “อย่างเช่น กรงุ รตั นโกสินทร์ ๒๓๒๕ เลข คือ ห้องพระ เราอยู่หัวเตียงนอน แล้วทุกวัน อะไรกไ็ ด้ ๑๘ ๒๗ เปน็ เลขไมด่ ที ง้ั นนั้ ๒ + ๕ ได้ น้ีอธิษฐานทุกวัน แม่บ้านเราเป็นมะเร็งก็แผ่ ๗ ๒ + ๓ ได้ ๕ รวมกนั เปน็ ๕๗ รวมกันแลว้ เมตตาใหท้ กุ วนั พาไปท�ำบญุ แฟนเรากย็ ังรอด เป็น ๑๒ นี่ เลขราหู ๑๒ กค็ ือ ๒๑ อนั เดียวกนั เพราะงั้นเวลาเราท�ำงานให้วัด เราจะไม่ คือตั้งบ้านเมือง พ.ศ.น้ีคือ ร้อน ร.๑ ร้อนซิ เอาเอกสารของวัดเลย เราจะเอาเอกสารของ สงครามเกา้ ทัพด้วย เพราะง้ันเลข ๑ คอื เลข เรา เวลามงี านกท็ ำ� แผ่นพับเอง ไมต่ อ้ งรบกวน ร้อนไง ดวงอาทติ ย์” วัด เราไมไ่ ด้ท�ำบญุ แบบใส่ตู้บรจิ าคแตท่ ำ� แบบ เม่ือถามครูถึงการแบบอย่างของคนที่ใช้ นี้กถ็ อื ว่าบริจาค อันนคี้ วามเชื่อ แต่ตัวเองก็มี คณุ ธรรมด�ำเนินชีวติ ครบู อก คุณธรรมเดี๋ยวน้ี ขอ้ เสยี คอื พดู ตรงเกนิ ไป ขวานผา่ ซาก เราเรยี น เรม่ิ ตน้ ปฏิบัตกิ ับคณุ พอ่ แม่ เชื่อฟังพอ่ แม่ ตอ้ ง ฟิสิกส์มา ถกู กถ็ ูก ผิดกค็ ือผิด อุปการะเลี้ยงดูพ่อแม่ แล้วต่อยอดไปสู่สังคม คุยมาท้ังหมดนั้น ครูเน้นเรื่องการศึกษา คอื มเี มตตามคี วามเออ้ื เฟอ้ื ชว่ ยเหลอื เกอื้ กลู กนั ค้นคว้าปูมพื้นถิ่น ประเพณี วัฒนธรรม ตอ้ งทำ� บญุ เราคนไทยโดยเฉพาะคนภาคอสี าน พ้ืนถิ่น ปูมการตั้งถิ่นฐานตาม มคี วามเชอื่ อยา่ งหนง่ึ คือ ต้องทำ� บญุ ทวี่ ัด แต่ เอกสารโบราณและสบื เสาะจาก เราทำ� บญุ ใหก้ ับเด็กที่ยากจน คนเฒ่าคนแก่ กลายเป็นองค์ น่ีเป็นเรื่องจริงเคยให้เงินเด็กสิบบาท พอ ความรู้ ในอกี มมุ หนง่ึ ทตี่ อ้ งอยู่ มนั โตทำ� งานตง้ั ตวั ได้ มนั จะมาหาเรา ซอ้ื นน่ั ซอื้ คกู่ นั ไปแยกกนั ลำ� บาก เพราะ นมี่ ามอบใหเ้ รา “อาจารยใ์ หเ้ งนิ ผมสบิ บาท ผม เปน็ คณุ คา่ มรดกของชมุ ชนของ ไมเ่ คยลมื เพราะผมไม่มีขา้ วกิน พ่อแม่ผมหยา่ ประเทศชาตเิ ชน่ เดียวกนั ร้าง” นนั่ คอื ค�ำพดู ของอดีตเด็กคนนั้น ตรงน้ี ครูเน้นเรือ่ งการศึกษาค้นคว้าปมู พ้ืนถิน่ ประเพณี วัฒนธรรม พื้นถิ่น ปูมการตงั้ ถน่ิ ฐานตามเอกสารโบราณและสืบเสาะจาก คนเฒา่ คนแก่ กลายเป็นองคค์ วามรู้ ในอีกมมุ หนงึ่ ทต่ี อ้ งอยู่คู่ กันไปแยกกันล�ำบาก เพราะเป็นคุณค่ามรดกของชุมชนของ ประเทศชาติเช่นเดยี วกัน

ครูพงษ์เทพ เพียรทำ ๑๕ครู ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปัญญาไทย 59 ปตู่ าหา้ มจบั กนิ ทำ� ลายสตั วพ์ าหนะ ของท่าน คือ ลิงและเต่า ถ้าท�ำ อันตราย จะตอ้ งมีอันเป็นไป เร่ืองนี้ครูบอกว่าที่ผ่านมา ก็คือตรงพระ สังกัจจายน์ (ครูพาออกไปสัมผัสพ้ืนท่ีในเวลา ต่อมา) เราศกึ ษาปา่ ปา่ ตัวนีถ้ ูกบกุ รุก ปรากฏ ว่า ต้องท�ำอะไรสักอย่างเพื่อเป็นที่ยึดเหนี่ยว จิตใจ ไม่ให้คนไปท�ำลายป่า แล้วให้คนเข้ามา เพียงให้มาแคห่ าฟืน หาของปา่ บา้ ง “สมัยขอมจะเป็นเมืองร้างมาแล้ว นาน เท่าไรไม่ทราบได้ สภาพท่ีเห็นมาจากปู่ย่า ตาทวดหลายชัว่ อายุคน ดงเมอื งเตยมปี า่ ไม้ข้ึน สูง ขา้ งล่างโปรง่ มีหมู่ไมเ้ ล็กๆ ข้ึนบ้าง ตน้ ไม้ ใหญ่ ได้แก่ ไม้ยาง ไม้ตะแบก ไม้ยางเหียง เป็น ปา่ หนาแนน่ มาก พวกพอ่ แมป่ ยู่ า่ ตายายไมก่ ลา้ ตัดต้นไม้ในดงนี้ บริเวณดงเป็นหนองน้�ำขนาด ลกึ น้ำ� ขังตลอดปี ได้ชอื่ วา่ มเี ตา่ มากท่สี ุด เหตทุ ่ี มเี ตา่ มากเชน่ น้ี ชาวบา้ นนบั ถอื ผปี ตู่ า ปตู่ าหา้ ม จบั กินทำ� ลายสตั ว์พาหนะของท่าน คอื ลิงและ เต่า ถา้ เกิดท�ำอันตรายขึ้นมา จะตอ้ งมีอนั เป็น ไป” ครูชใ้ี ห้ดูบรเิ วณรอบ ๆ มนั มลี ิงอยู่นะ เราเรียกว่า ปา่ ดงลงิ ถา้ เราอนุรกั ษ์ลิง เราก็ต้อง อนรุ กั ษป์ า่ ถา้ เราตดั ไมท้ ำ� ลายปา่ ลงิ กอ็ ยไู่ มไ่ ดเ้ พราะมนั เออ้ื ตอ่ กนั แลว้ ป่าเป็นโอโซนของชาวบ้าน เปน็ แหลง่ อาหาร จึงไดร้ ่วมกันสร้างสำ� นึก ใหช้ าวชมุ ชนเหน็ คณุ คา่ ปา่ เกดิ ความรกั ความหวงแหนปา่ ยำ�้ กบั ทกุ คน อย่าตดั ไม้ทำ� ลายปา่ กม็ าเจาะลกึ ถึงพันธุไ์ ม้ อนั น้ลี งิ กินไดแ้ ตใ่ บ อันนี้ กนิ ได้ทัง้ ไมแ้ ละใบ อันน้ีกินผล อนั น้ีให้เฉพาะร่มเงาหลบฝน มนั กนิ ไม่ ได้สักอยา่ ง

๑๕ครู ครูพงษ์เทพ เพยี รทำ ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 60 อย่างเช่น ต้นยาง สุดท้ายเราก็บวช\\ “ก็มีลักษณะหน่วยอาสาพัฒนาหมู่บ้าน ต้นไม้ เพราะฉะน้ันเราก็เลยคิดสร้างสวน ก็มีท�ำบุญหมู่บ้าน ห้ามตัดไม้ ท�ำลายสัตว์ใน เฉลิมพระเกยี รตดิ ้วย ๗๒ พรรษาราชินี และก็ วันนั้น ในประเพณีวัฒนธรรมของเราบอกว่า ๗๒ พรรษามหาราชของในหลวง รชั กาลที่ ๙ มี ใครตดั ไมท้ �ำรา้ ยสัตวใ์ นวันนั้น ขอใหบ้ าป ได้ ๒ ที่ อนรุ กั ษป์ า่ ไปในตวั แลว้ ทน่ี ม้ี นั จะมแี หลง่ นำ้� เขียนไว้เรียบร้อย พรรณนาป่ามีเด็กเขียนเพ่ิม สุดท้ายก็กลายเป็นแหล่งท่องเท่ียวเชิง ให้ เอกสารเหล่านี้มีไว้เพ่ือเผยแพร่ ทุนตัวเอง อนุรกั ษ์ เพราะฉะนั้นเลยมีนกั วชิ าการพาไปวา่ เปน็ หนสี้ หกรณอ์ อมทรพั ยค์ รแู ลว้ กข็ อการทอ่ ง มาดูตรงนก้ี ไ็ ด้ ๔ อยา่ งคอื ได้ป่าไม้ ไดล้ งิ ได้ เทยี่ วแหง่ ประเทศไทยมาดสู ง่ิ เหลา่ นท้ี งั้ หมด ขอ โบราณวัตถุ ใบเสมา ไหโบราณ สุดท้ายก็เกิด งบสองแสนตอนน้ีอยู่ระหวา่ งนำ� เสนอ” มูลค่าเพมิ่ ลองถามครวู า่ มองตวั เองออกมย้ั วา่ สกศ. มายกยอ่ งจดุ เดน่ ในความเปน็ ครภู มู ปิ ญั ญาไทย คอื อะไร “ผมมองตวั เองนะ คอื เอาความรสู้ องสว่ น คอื ฝ่ายโลกธรรม วิทยาศาสตร์ โหราศาสตร์มา เช่ือมโยงด้วยกัน หรือฟิสิกส์กับสังคมศึกษา และก็ภาษาไทย เอาผลการทำ� นาย พระจนั ทร์ ใหค้ วามสวา่ งนวลไสว แตอ่ าศยั แสงอาทติ ยน์ น้ั ก็คือบริวาร แต่เปรียบเทียบกับโหราศาสตร์ก็ คือ เป็นหญิงสาว พระอาทิตย์เป็นผู้ชายดุดัน โหราศาสตร์ตีความแบบน้ัน”

ครพู งษ์เทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภมู ิปัญญาไทย เหตุผลพระเจ้าชัยวรมัน สร้างโรง พยาบาลทกุ ยสี่ บิ กโิ ลเมตร ทง้ั หมดรอ้ ย 61 สองแหง่ ในภาคอสี าน ครกู ลวั ผไู้ ปเยอื นจะเบอื่ ทนี่ ง่ั คยุ กนั แตใ่ นบา้ น ชวน สนั สกฤตกเ็ ขา้ มาดว้ ย ศาสนาพทุ ธมา ออกไปสมั ผสั ทอ้ งถนิ่ บา้ ง ครอู ยากพาไปชมแหลง่ โบราณ พร้อมภาษาบาล”ี สถาน ป่าชุมชน เราไปตามค�ำชวน ครูพาเดินดูแล้ว ครูบอกเล่ากนั มาเรอ่ื ย ๆ ความ อธบิ ายไปดว้ ยวา่ พ้ืนที่นี้ คอื บา้ นกู่บา้ นงวิ้ ขน้ึ ทะเบียน สนใจอยากรู้จุดประกายให้เราไป ปี ๒๔๗๙โดย กรมศลิ ปากร เป็นซากโบราณของอโรค ศึกษา กม็ าศึกษาอยากจะสืบทอดใน ยาศาลา ต�ำบลกู่จาน อำ� เภอค�ำเขอื่ นแก้ว สร้างในสมยั ส่วนท่ีเรารู้ จากปากคนนู้นคนน้ีก็มี พระเจ้าชยั วรมันท่ี ๗ ประมาณปี ๑๘๐๐ โดยประมาณ หลายท่ีหลายแห่งเข้ามา จากที่ไม่ได้ ปี ๑๘๑๙ พอปี ๑๘๒๖ ก็พ่อขุนศรอี นิ ทราทติ ย์กด็ ังเลย สนใจกเ็ ลยหันมาสนใจ ตอนนั้นท่ีสุโขทัย ทางน้ีเสื่อม ทางนั้นข้ึนเป็นอิทธิพล ของศาสนาฮินดูแล้วมาเปล่ียนเป็นพุทธก็เลยวุ่นวายท้ัง ตระกลู กเ็ ลยกเ็ ลยเสอื่ มลงกอ่ นหนา้ นน้ั เปน็ ฮนิ ดหู มดเลย “ในเร่ืองที่เกี่ยวกับการเปล่ียนแปลงศาสนา ก็คือ ลกั ษณะตรงนก้ี ค็ อื อโรคยาศาลา อโรคยา คอื ไมเ่ ปน็ โรค ศาลา คอื ศาล เปน็ ศาลากค็ อื โรงพยาบาล อโรคยาศาลา กค็ อื โรงพยาบาลนนั้ เองแลว้ ทนี่ ก้ี เ็ อามาในลกั ษณะรกั ษา คน เพราะสมยั กอ่ นนน้ั ใชห้ มอสมนุ ไพร พระเจา้ ชยั วรมนั เป็นโรคเรื้อน กลัวประชาชนจะเป็นเหมือนท่านก็เลย สรา้ งโรงพยาบาลทกุ ยสี่ บิ กโิ ลเมตร ทงั้ หมดรอ้ ยสองแหง่ ในภาคอีสาน ภาษาพ่อขุนรามไม่มีตรงน้ี แปลจากภาษาขอม อักษรปัลลวะมาเป็นสันสกฤต เสร็จแล้วถึงจะไปเป็น ภาษาไทย สนั สกฤตมนั มาพรอ้ มกบั ภาษาฮนิ ดู ภาษาเดมิ คอื ภาษาขอมมนั เกา่ แกอ่ ยแู่ ลว้ เขาเรยี กวา่ เขมรโบราณ จารกึ ดว้ ยภาษาเขมรโบราณ ทน่ี ศ้ี าสนาฮนิ ดเู ขา้ มา ภาษา

๑๕ครู ครพู งษเ์ ทพ เพียรทำ ด้านปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 62 ครพู าเดินดชู ้ใี ห้เห็นรอ่ งรอยอดีตกนั ย้อน “ทงั้ ชมุ ชนและหลายหนว่ ยงานในจงั หวดั ก็ ไปนับพันปีแล้วบอกว่าจริงๆแล้วท่ีน่ีเคยมีพระ มาปรึกษานะ ทกุ อย่างเรือ่ งของโบราณ ก็เรยี ก ธาตุท่ีน้ีน่าจะเป็นที่อุดมสมบูรณ์เพราะถ้าคน ภาษาชาวบา้ นว่า ครูคน้ คว้าอันนีใ้ หห้ น่อย ท�ำ โบราณไปอยู่ท่ีไหนแปลว่าเป็นที่อุดมสมบูรณ์ อนั นใี้ หห้ นอ่ ย ชาวบา้ นกร็ ทู้ มี่ าของกบู่ า้ นงว้ิ จาก ก็เลยว่าวันวิสาขบูชาก็เป็นงานรวมประจ�ำปี แผ่นพับท่ีมีทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ จากท่ี ท้ัง ๑๒ หมู่บ้านมาร่วมกันที่น่ี ถือว่าเป็นงาน ผมท�ำแจก” ตรงจุดโบราณสถาน มีรองนายก ใหญ่ประจ�ำปี คนที่มาศึกษาที่น่ีก็เพียงแต่คน อบต. นายสวา่ งพงษ์ บญุ ตามทนั มารว่ มทกั ทาย รุ่นใหม่เล่าไป ใครจะเช่ือไม่เชื่อก็บังคับกันไม่ ช่วยย้�ำความส�ำคัญของครูภูมิปัญญาไทย ได้ เราอยแู่ ตเ่ รากห็ วงแหนในสว่ นทเ่ี ราอยวู่ า่ จะ รองนายก อบต.ให้ข้อมูลดว้ ยว่า ชุมชนไป ทำ� ยงั ไงใหเ้ จรญิ ได้ ไหนสว่ นทตี่ นเองศกึ ษาและ ดแู ลแตเ่ ขาไมไ่ ดบ้ อกใหไ้ ปปฏสิ งั ขรณ์ หา้ มไปยงุ่ เชิญชวนชาวบ้านดแู ลรักษา อบต.ก็สนับสนนุ เลยกเ็ ลยทำ� อะไรไมไ่ ด้ มนั ไมเ่ กดิ การตอ่ ยอด นี่ แล้วก็ยังมีคนมาศึกษาวรรณกรรมตรง คอื ระเบยี บกรมศลิ ป์ มนั กลายเปน็ สง่ิ ไรค้ า่ คนก็ นี้ ความเชื่อเดิมมันก็ยังมีอยู่ เราบังคับเขาไม่ ไมร่ ูเ้ ปน็ อะไรกันแน่ ครภู ูมปิ ญั ญาคอื ก�ำลังของ ได้ ยงั ไงก็เป็นความเชอ่ื ถือว่าตา่ งคนกต็ ่างคิด แผน่ ดนิ โดยแท้ เพราะรกั ษา สง่ เสรมิ สงิ่ ทกี่ ำ� ลงั ตามจรงิ แลว้ ในทอ้ งทมี่ คี นมาดู เดก็ นกั เรียนมา จะหายไปใหค้ งอยู่ มน่ั คง คอื รกั ษาฐานของชาว ศกึ ษาเรอื่ ย ๆ บ้าน ถ้าลองไม่มี ป่านนี้เป็นอะไรไปหมดแล้ว ครบู อกกด็ มี ปี ระโยชนน์ ะ อยา่ งนอ้ ยตง้ั แต่ ความเปน็ ครูภูมิปัญญาคือความย่งิ ใหญ่ สมัยเด็กก็ยังไม่เรียนลึกขนาดนี้ ก็ไม่ทราบว่า ตอนน้ีก�ำลังเขียนของบกระทรวง ตรงน้ีเป็นปราสาท เป็นโรงพยาบาลเก่าสมัย วัฒนธรรมเพ่ือลงพ้ืนท่ี ให้ประธานที่อยู่พื้นท่ี โบราณ ก็เพ่ิงจะมาศึกษาสนใจ ตอนเด็กก็ไม่ อยูแ่ ล้วไดส้ านตอ่ ดูแลตัวน้ี เพราะผมอยอู่ ำ� เภอ สนใจอะไร สมยั เดก็ เรยี กแตด่ อนกบู่ ้านงิ้ว แต่ เขาอยู่แค่ต�ำบลกู่จานก็ฟิกลงมาอีก เจาะลึก ไม่รู้วา่ มายังไงก็ เพง่ิ จะมาทราบทีหลัง ไปอีก ตอนน้ีขอไปแล้วแต่อนุมัติแล้ว ของบ มาพฒั นาตวั นี้ จรงิ ๆ แลว้ เดก็ สนใจ แต่จะจุด ประกายให้เขามาได้ยังไง อย่างผมท�ำชมรมท่ี สืบสานประเพณี วัฒนธรรม ผมก็ท�ำทุกเรื่อง เป่า แคน ท�ำดว้ ยใจ ท�ำแล้วไม่รวยก็ใช่ ท�ำแลว้ เสยี ตงั คใ์ ช่ โดนสงั คมดา่ ใช่ ทำ� ดี ๆ เขาบอกทำ� ๆ ทำ� ไม”ครเู นน้ เสียงจริงจัง

ครูพงษ์เทพ เพียรทำ ๑๕ครู ดา้ นปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย พิพิธภัณฑห์ นังประโมทัย องคก์ ารบรหิ ารส่วน ต�ำบลโพนทัน แหลง่ เรียนรูข้ องชุมชน 63 นกั ทอ่ งเทยี่ วมาดูไมข่ าด ชน่ื ชมแหลง่ โบราณสถาน ปา่ ดงลงิ พอหอม ปากหอมคอแล้ว ครูพาไปแหง่ หนง่ึ คราวนีอ้ อก มาจากหมูบ่ า้ นส่ถู นนใหญ่ สถานทีด่ งั กลา่ วอยู่ ริมถนนเกิดจากความสามัคคีร่วมแรง ร่วมใจกันด้วยตระหนักถึงคุณค่า คือ พิพิธภัณฑ์หนังประโมทัย อันเป็นจุดแหล่งเรียนรู้ของ ชุมชนอีกสว่ นหน่งึ หนังประโมทัยเป็นตัวหนังท่ีแกะจากหนังวัว หนังควาย เช่น เร่ืองรามเกียรติ์ ท�ำนองเดียวกับ หนงั ใหญว่ ดั ขนอน จงั หวดั ราชบรุ ี แตห่ นงั นเ้ี ปน็ ศลิ ป วัฒนธรรมของคนภาคอีสานมีอยู่เกือบทุกจังหวัด ทยี่ งั ถกู สบื สานอนรุ ักษ์ไว ้ โดยมกี ารฝึกคนรุ่นหนุ่ม สาวรนุ่ แลว้ รนุ่ เลา่ เพอื่ มาเชดิ หนงั ประโมทยั ดงั กลา่ ว แสดงใหส้ าธารณชนทว่ั ไปไดช้ ม

๑๕ครู ครพู งษ์เทพ เพียรทำ ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 64 ครูบอกการละเล่นหนังใหญ่ประโมทัยน้ี จากจะเล่นหากันในพื้นถ่ินภาคอีสานแล้วยัง ได้รับการว่าจ้างไปแสดงถ่ินอื่นอยู่โดยเฉพาะ ใน กทม.คนอีสานไปอยู่กรุงเทพฯ เยอะ คน มีเงนิ เขาจา้ งไปสองคนื สามคืน เช่น พระคณุ ครูบอกหนังประโมทัย ภาษากลางเรียก เจ้าท่ีเป็นพระดัง ๆ เหมาไปเลยก็ไปนอนอยู่ หนังบักต้ือ ส่วนใหญ่บักตื้อจะเป็นตัวตลก ท่นี ้นั ไปแสดงสด ไปกนั ทัว่ ท่รี อ้ ยเอ็ด โคราช ตัวพระตัวนางจะเป็นตัวละครในรามเกียรต์ิ บางบวั ทอง เพราะฉะนั้นวัฒนธรรมท้องถ่ินจะผสมในตัว การเล่นต่างกันจากทางใต้ หนังใหญ่ก็ไป บกั ตอ้ื ใหเ้ ปน็ ตวั ตลกแตเ่ ดนิ เรอื่ งคอื รามเกยี รต์ิ ดมู า มันคนละอย่าง ตัวหนงั เขาใหญ่ แต่หนัง เพราะฉะน้ันภูมิปัญญาต่าง ๆ จะมาสอด ประโมทยั ตวั เลก็ เลน่ เรอ่ื งรามเกยี รต ิ์ เลน่ เรอ่ื ง แทรกในหนงั ประเพณตี ่าง ๆ แม้จะเลน่ เร่ือง พญาแถน ตำ� นานทอ้ งถน่ิ คอื เล่นตามเจา้ ภาพ รามเกยี รตกิ์ จ็ ะมาแทรกตลอด มนั กเ็ ขา้ วถิ ชี วี ติ จะเปน็ แบบหมอรำ� ซ่ิงกไ็ ด้ เปน็ แบบดงั้ เดิมพ้ืน ชุมชน แล้วทีนี้บรรพบุรุษของเรามาต้ังเมือง บ้านก็ได้ สมัยใหม่ก็ได้หรือจะเอาหางเคร่ือง ใหม่ ๆ มาถ่ายทอดใหล้ ูกหลายผา่ นตวั หนังบกั ดนตรีสดไปดว้ ยก็ได้ เขาปรับปรุงเปลี่ยนไปนดิ ตอ้ื มาจากขอมบรุ รี มั ย์ มาอยทู่ นี่ แี้ ลว้ มาพบกบั หนงึ่ ในยโสธรมที ้งั หมด ๖ คณะ แต่เขารับงาน ชาวบ้านท่ีเป็นเวียงจันทน์ ก็เลยเป็นหมู่บ้าน ประจำ� เหมอื นวงดนตรี โพนทัน

ครพู งษเ์ ทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปัญญาไทย 65 ผมกบ็ ันทกึ ไวเ้ รียบร้อยแลว้ ปรมั ปรามสี องอนั คอื โพนทนั มาอยา่ งไร แล้วบ่ ทันมาอย่างไร สองตัวนี้มันเพ้ียนมาเหมือนกันกับยโสธร ตอนก่อนช่ือยศโสธร แลว้ ยโสธรมสี ระอะ แตท่ กุ วนั นไ้ี มม่ สี ระอะเปน็ แบบนวี้ า่ ชว่ งพฒั นาเปน็ อยา่ งไร แต่ทีน้ีมีอีกต�ำนานหนึ่ง คือ หมู่บ้านโพน ทันไปขนหินขนทรายสร้างพระธาตุพนมกับ พระธาตุกู่จาน แต่ตรงนั้นไปไม่ทันเลยเรียกว่า บ่ทัน แล้วเพี้ยนมาเป็นโพนทัน ต�ำนานนี้ก็จะ ถ่ายทอดออกมาในรูปแบบหนงั บกั ตอื้ พอปี ๒๕๐๐ เอามาบรรจุอีก ผมเลย “ผมก็บันทึกไว้เรียบร้อยแล้ว ปรัมปรา ว่า ตรงน้เี ป็นเมืองเกา่ ทำ� ไมจอมพล ป. พิบูล มีสองอัน คือ โพนทันมาอยา่ งไร แลว้ บ่ทนั มา สงคราม จงึ สนใจ ค้นพบวา่ เปน็ เมอื งเกา่ ค้น อย่างไร สองตัวน้ีมันเพ้ียนมาเหมือนกันกับ พบบา้ นโพนทนั เกา่ เปน็ ลกั ษณะสมยั ลาวอพยพ ยโสธร ตอนกอ่ นชอื่ ยศโสธรแล้ว ยโสธรมีสระ สมยั เจา้ อนวุ งศ์ เวยี งจนั ทน์ แลว้ มาเจอคนทมี่ า อะ แต่ทุกวันน้ีไม่มีสระอะเป็นแบบนี้ว่า ช่วง จากบรุ รี มั ย์ คอื พระยาเอยี่ วชา ผสู้ รา้ งพระธาตุ พัฒนาเปน็ อยา่ งไร โพนทนั กวา้ ง ยาว ดา้ นละ ๘ เมตร สงู ประมาณ โพนทัน พัฒนามาอย่างนี้ คือ มีกลุ่มคน ๒๓ เซนติเมตร เป็นสิ่งศักดิ์สิทธ์ิคู่บ้านคู่เมือง สองกลุ่ม เขมรส่วยกับลาวมาอยู่ด้วยกันแล้ว เอาไว้ มาเจอพระธาตุโพนทัน แต่พอตัดถนนเสร็จป ี เดิม มีพระยาเอี่ยวตอง น�ำไพร่พลเดิน ๒๔๙๓ จอมพล ป.พิบูลสงครามก็เลยมาตั้งช่อื ทางเพื่อไปร่วมก่อสร้างองค์พระธาตุพนมได้ ถนนแจ้งสนิท ท่านก็มาเจอพระธาตุก็สังเวช มาหยุดพักแรม บริเวณบ้านโพนทัน แต่ทาง นียสถานจากอินเดียมาเก็บไว้น่ีก็ปรัมปราด้วย น้นู ขี่มา้ มาบอกวา่ “บ่ทนั ” คือไมท่ ันแลว้ องค์ เหมอื นกนั ท่สี บื ค้นได้บนั ทกึ ไว้เรียบร้อย พระธาตพุ นมไดด้ ำ� เนนิ การสรา้ งเสรจ็ เรยี บรอ้ ย จอมพลป.พิบูลสงคราม มาบรรจุไว้สอง แลว้ จงึ เกดิ ความเสยี ใจทไี่ ปรว่ มสรา้ งไมท่ นั พา คร้ัง คือ ครั้งที่ในหลวง รัชกาลท่ี ๙ เสด็จ ไพรพ่ ลทไี่ ปตง้ั ถนิ่ ฐานอยทู่ างทศิ ตะวนั ออกของ พระราชด�ำเนินมาบรรจุไว้ที่บ้านสงเปือย หนองสนม และต้งั ช่ือว่า “บา้ นพลทัน” ต่อมา อำ� เภอคำ� เข่อื นแก้ว เปลี่ยนชือ่ เปน็ “โพนทนั ” ปี ๒๔๒๖

๑๕ครู ครูพงษเ์ ทพ เพียรทำ ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 66 สุดท้ายก่อนลาจาก รู้สึกได้ถึง ความเหงา เม่ือตะวันจวนลับท่ี ปลายฟ้า ครูพงษ์เทพ ได้น�ำไปชมพิพิธภัณฑ์หนัง การละเล่น ครูบอกว่า จะใช้ดนตรีพ้ืน ประโมทัย  บ้านโพนทัน จัดสร้างขึ้นโดย บ้านหมอล�ำเข้าไปประกอบการแสดงเพ่ือให้ องค์การบริหารส่วนต�ำบลโพนทัน เมื่อป ี สอดคล้องกลมกลืนกับค่านิยมของคนอีสาน  ๒๕๕๑ เพื่อเป็นสถานที่รวบรวมองค์ความรู้ ให้ความบันเทิงและสอดแทรกความรู้ต่าง ๆ ดา้ นศิลปะและเปน็ สถานทแี่ สดงพ้ืนบ้าน หนัง เป็นการแสดงหุ่นเชิดเล่นแสงเงาที่มีเสน่ห์ ประโมทยั หรือ หนงั บักตือ้ มีลักษณะเหมอื น เฉพาะตวั เพราะเลน่ และพากยเ์ สยี งดว้ ยภาษา กับหนังตะลุงของภาคใต้ หรือจะเรียกวา่ หนัง อีสาน แถมมีกลอนล�ำที่แฝงปรัชญาแนวคิด ตะลุงอีสาน แบบอีสานไวม้ ากมาย รวมไปถึงส่งเสริมสนับสนุนอนุรักษ์ เรื่องท่ีนิยมเล่น ส่วนใหญ่จะเล่นเร่ือง ประเพณี เป็นแหล่งเรียนรู้ทางวัฒนธรรมท้อง รามเกยี รต์ิ และ เร่ืองสนิ ไซ (สังขศ์ ิลป์ไชย) แต่ ถิ่น ปลูกจิตส�ำนึกให้เด็กเยาวชน ตลอดจน ยังมีนทิ านพื้นบา้ นสนุก ๆ และใหข้ ้อคิดกับคน ประชาชนในท้องถิ่น เกิดความภาคภูมิใจ ท่ี ดู ท่เี คยไดร้ ับความนิยมมาตั้งแตป่ ี ๒๔๖๙ แต่ ส�ำคัญคือเป็นพ้ืนที่การแสดงหนังประโมทัย วนั นี้กำ� ลังจะเลอื นหายไป เพ่อื ใหเ้ ดก็ เยาวชน รุ่นลูกรุ่นหลาน ไดส้ ืบทอด “ทุกเดือนจะมีเยาวชน ผู้พิพากษาระดับ มรดกการแสดงหนังประโมทัย วัฒนธรรมรุ่น ภาคเขาก็มาดู ประชุมกันภาคเชา้ ภาคบ่ายยก ปยู่ า่ ตายาย ไม่ให้สญู หายไปดว้ ย มาดกู นั มเี ดก็ นกั เรยี นจากโรงเรยี นตา่ ง ๆ หมนุ กันเข้ามาฝึก แทบจะไม่มีวันว่าง อาคารน้ีมีไว้ ประชมุ และใหเ้ ดก็ แสดงโชว์ หรอื หนว่ ยงาน นกั ทอ่ งเที่ยวมาดไู มข่ าดเหมอื นกัน ไป ๆ มา ๆชัก จะคบั แคบไปแล้ว”

ครูพงษ์เทพ เพียรทำ ๑๕ครู ด้านปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภูมปิ ัญญาไทย 67 หนังทใ่ี ชท้ ำ� คอื หนังววั ควาย ทกุ วนั นเ้ี รมิ่ เปน็ พวกโฟมดว้ ย เพราะหนงั ววั ควาย หายากกใ็ ช้ โฟมแทน เพราะว่ารบกนั แขน มนั หลดุ ซอ่ มบอ่ ย คนเฒา่ คนแกท่ มี่ ฝี มี อื กย็ งั มอี ยทู่ งั้ ทำ� ดว้ ย เลน่ ดว้ ย เตน้ ดว้ ย เอาหมดทกุ อยา่ งเลย” คณุ ณฐั ชนก โคตรภกั ดี นายกองค์การบรหิ ารสว่ นต�ำบลโพนทนั คนเก่งบอกกบั เรา โดยมคี รู คอยเสรมิ เตมิ เตม็ อยู่ข้าง ๆ “เราค่อย ๆ ดำ� เนินการไปเร่ือย ๆ พัฒนาใหเ้ ปน็ แหล่งทอ่ งเท่ียว และเขียนแผนเข้าจังหวัดให้ความส�ำคัญ จัดงบให้ทุกปี พอคนมาดู เยอะก็ไดเ้ ขา้ แผนจังหวัด ช่วงทต่ี ัง้ ข้ึนใหม่ ๆ ผมก็มาชว่ ยเขา เน้ือร้องด�ำเนนิ การก็แต่ง ผญา คำ� สร้อย กลอนก็มาจากโบราณ ปรบั ให้เขา้ กับเสียงดนตรเี ขา และวรรณกรรมของตนจะเป็นเซ้งิ บัง้ ไฟ เปน็ กลอนเซงิ้ เปน็ เร่อื งราว ต�ำนานพญาคันคาก แล้วเป็นภาษาอังกฤษด้วย รามเกียรต์ิ ยังคง เหมอื นเดมิ ” ครบู อก ตำ� นานพญาคนั คาก ผมไปศกึ ษาจากใบลานกอ่ นจนกระทงั่ มนั่ ใจ แลว้ มาเขียน สร้างเป็นโมเดลพญาคันคากท่นี ี่ ต�ำนานตวั นบี้ อกไว้ ว่า เป็นหน่ึงในห้าร้อยชาติของพระพุทธเจ้าก่อนที่จะเป็นมนุษย์ เก่ียวกับขอฝน นาคเป็นลกู นอ้ งพญาคันคาก

๑๕ครู ครูพงษเ์ ทพ เพียรทำ ด้านปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภูมิปญั ญาไทย 68 คนอีสานมักจะต้ังบ้านเรือนใกล้แม่น้�ำ เมื่ออยู่ใกล้แม่น้�ำก็มโนภาพ ขึ้นมาเพอื่ สอนคนหรอื ให้ปฏิบัตติ ามใหเ้ กรงกลัวต่อบาป มสี องอยา่ ง คอื วถิ ชี วี ติ กบั ใหค้ นกลวั เพราะเขาเหน็ ปลาสมยั กอ่ นมนั ยาวเลยเกดิ มโนภาพ เปน็ พญานาค ไปหาปลาตวั ยาวมาไดก้ ค็ ดิ วา่ เปน็ พญานาค หาคางคกไดก้ ็ เปน็ พญาคนั คาก หาไดช้ ว่ งหนา้ ฝนพอดกี เ็ ลยเปน็ ลกั ษณะประเพณขี อฝน “ประเพณีขอฝนก็น�ำเอาบั้งไฟเข้ามา ที่ใดก็ตามจะต้องมีการจุด ไฟ ท้ังตะไล พลุ อะไรก็แล้วแตก่ ็เลยววิ ัฒนาการมาเป็นบ้งั ไฟสูงขึ้น เปน็ โคมบ้าง ก็ท�ำไปก็เร่ิมมีการแข่งขันกันอยากที่จะให้ขึ้นสูง พัฒนาข้ึนมา ประกอบกับพิธีกรรมให้มันขลัง ปรากฏว่าส่วนใหญ่ท�ำแล้วสนุกสนานก็ ตอ้ งท�ำช่วงหนา้ ฝน เป็นช่วงเดอื น ๖” ครูพงษ์เทพ เพยี รทำ� มาลงเอย เอาตรงนี้ กอ่ นทีจ่ ะลกุ ข้นึ ร�ำ่ ลากัน เมอื่ ตะวนั เร่มิ คล้อยต�่ำ ลมหนาวจากท้องทุ่งด้านหลัง เริ่มพัดแรงเป็นช่วง ๆ ทั้งนายก องค์การบริหารส่วนตำ� บลโพนทัน และครูพงษเ์ ทพ ขอชักรปู เปน็ ท่ีระลกึ รว่ มกับเจา้ หนา้ ท่ีที่ยังไมย่ อมกลบั เคหา ท้ังๆ ทีล่ ่วงเลยเวลาราชการนาน แลว้ กอ่ นแยกยา้ ยจากลากนั จริง ๆ เราเลี้ยวรถกลับไปบนถนนหลวงแผ่นดินหมายเลข ๒๓ มุ่งหน้า เข้าสู่จังหวัดอุบลราชธานีเพื่อพักและเดินทางท�ำงานต่อในวันใหม่ เสียง เครื่องยนต์จากรถยังคงท�ำหน้าที่พาเราและคณะทะยานผ่าความมืดไป ขา้ งหนา้ จนไดย้ นิ เสยี งปะทะกบั ลมหนาวรอบขา้ งอยา่ งมมิ คี วามหวน่ั ไหว เร่ืองราวทั้งหมดนี้เปรียบได้กับ ชุมชนที่เข้มแข็งอันมีรากแก้วท่ี แขง็ แรง ย่อมไม่หว่นั ไหวไปกับกระแสโลกท่ีถาโถมเขา้ มา เน่อื งจากมี ดลุ ยภาพทางปญั ญาและความรทู้ จี่ ะอนรุ กั ษใ์ นสง่ิ ทบี่ รรพบรุ ษุ ไดส้ รา้ ง ไวต้ อ่ ไป ทอี่ ยปู่ จั จบุ ัน : ๑๓๒ ม.๓ ต.กจู่ าน อ.ค�ำเขือ่ นแกว้ จ.ยโสธร ๓๕๑๑๐

ครพู งษเ์ ทพ เพยี รทำ ๑๕ครู ดา้ นปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภมู ิปัญญาไทย 69 หนงั บกั ต้อื หนังตะลุงอีสาน ด้วยนสิ ัยรกั การอา่ น ชอบคน้ ควา้ เห็นรอ่ งรอยคเู มือง ชิ้นสว่ นสถาปตั ย์ ส่งผลให้เรยี นรู้ประวตั ิถิ่นฐานบา้ นเกดิ ทง้ั ประวัติศาสตร์ โบราณคดี ร่วม กบั อบต. ชมุ ชน ภกิ ษุ สรา้ ง พิพิธภณั ฑก์ ลางแจง้ กจู่ าน ที่มีความเปน็ มา ตงั้ แตย่ ุคพระเจา้ ชยั วรมนั ที่ ๗ ผ้บู ุกเบิก อโรคยาศาลา ทกุ ยส่ี ิบกโิ ลเมตร ทั้งพื้นทอี่ สี านทค่ี รอบครอง ครพู งษเ์ ทพ เพยี รท�ำ ครูภมู ปิ ัญญาไทย รุ่นท่ี ๔ ร่วมอนรุ กั ษป์ ระเพณี ทอ้ งถนิ่ ดว้ ยพพิ ธิ ภณั ฑห์ นงั ประโมทยั (หนงั บกั ตอื้ /หนงั ตะลงุ อสี าน) แหลง่ เรียนรู้ที่ปลูกจิตส�ำนึกให้ภูมิใจในท้องถิ่น เรียนรู้ สืบทอดศิลปะการแสดง ท้องถนิ่ หมอลำ�

๑๕ครู ครูพงษเ์ ทพ เพียรทำ ดา้ นปรชั ญา ศาสนา และประเพณี ภมู ปิ ัญญาไทย 70 ครู ๑๕ทอี่ ยู่ ภมู ิปัญญาไทย ครบู ญุ ตนั สิทธิไพศาล ทอ่ี ยปู่ ัจจบุ นั : ๑๓๙ ม.๖ ต.ห้างฉัตร อ.ห้างฉัตร จ.ลำ� ปาง ๕๒๑๙๐ ครูกติ ติ อนันต์แดง ท่อี ยู่ปัจจบุ นั : ๑๐๔ ม. ๑๒ ต.วังตะกอ อ.หลงั สวน จ.ชมุ พร ๘๖๑๑๐ ครูกีชา วมิ ลเมธี ที่อยู่ปัจจุบัน : ๑๗/๑ วัดศาลามีชัย ถ.ราชด�ำเนนิ ต.ในเมอื ง อ.เมือง จ.นครศรธี รรมราช ๘๐๐๐๐ ครขู วญั ดิน สงิ หค์ �ำ ทอ่ี ยู่ปัจจบุ ัน : ๒๗๑ ม.๑๕ ต.กระแซง อ.กันทรลักษณ์ จ.ศรีสะเกษ ๓๓๑๑๐ ครูค�ำพัน อ่อนอทุ ัย ทอี่ ยปู่ ัจจุบัน : ๑๖๒ ม. ๑ ต.นาดี อ.ด่านซา้ ย จ.เลย ๔๒๑๒๐ ครจู นิ ดา บษุ สระเกษ ที่อยู่ปจั จบุ ัน : ๓ ม.๒ ต.บา้ นใหม่ อ.หนองบญุ มาก จ.นครราชสีมา ๓๐๔๑๐ ครูดวงเนตร ดุรยิ พันธุ์ ทอ่ี ยปู่ ัจจุบนั : ๑๑๑ แขวงวัดสามพระยา เขตพระนคร กรงุ เทพฯ ๑๐๑๒๐ ครูถนอม ศริ ริ กั ษ์ ทอ่ี ยู่ปัจจุบนั : ๔๒ ม.๔  ต.จะทงิ พระ อ.สทิงพระ จ.สงขลา ๙๐๑๙๐

ครพู งษเ์ ทพ เพียรทำ ๑๕ครู ดา้ นปรัชญา ศาสนา และประเพณี ภมู ิปัญญาไทย 71 ครทู องใบ แทน่ มณี ทอ่ี ยู่ปจั จุบนั : ๙/๕ ม.๖ ต.ต้นมะมว่ ง อ.เมอื ง จ.เพชรบรุ ี ๗๖๐๐๐ ครูพงษเ์ ทพ เพียรท�ำ ทอี่ ยปู่ จั จบุ ัน : ๑๓๒ ม.๓ ต.กจู่ าน อ.คำ� เขอ่ื นแก้ว จ.ยโสธร ๓๕๑๑๐ ครูไพบลู ย์ พันธเ์ มอื ง ที่อยปู่ ัจจุบัน : ๙๗/๕ ม.๓ ต.ทะเลทรพั ย์ อ.ปะทวิ จ.ชุมพร ๘๖๑๖๐ ครมู ารศรี วนาโชติ ท่ีอยูป่ ัจจบุ ัน : ๒๑๕ ม.๑๒  ต.บ้านกาด  อ.แมส่ ะเรียง จ.แม่ฮอ่ งสอน ๕๘๑๑๐ ครเู ลก็ กดุ วงคแ์ ก้ว ที่อยปู่ ัจจบุ ัน : ๒๓๔ ม.๕ บา้ นบวั ต.กดุ บาก อ.กดุ บาก จ.สกลนคร ๔๗๑๘๐ ครูวุฒิ วุฒธิ รรมเวช ทอี่ ยู่ปจั จบุ ัน : ๗๑/๙๓ ถ.เพชรเกษม ๘๑/๒ แขวงหนองค้างพลู เขตหนองแขม กทม. ๑๐๑๖๒ ครูสมบูรณ์ แวน่ วิชยั ทอ่ี ยปู่ จั จุบนั : ๒/๑ ถ.เพลินฤด ี ต.ท่าอฐิ อ.เมอื ง จ.อุตรดติ ถ์  ๕๓๐๐๐