ebook 1 ความปลอดภัยในงานไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์

หนว่ ยท่ี 1 เร่อื ง ความปลอดภยั ในงานไฟฟา้ และอเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ ครผู สู้ อน ณัฐสดุ า เกียรตธิ ิวฒั น์

หน่วยท่ี 1 ระบบความปลอดภัย ระบบความปลอดภยั 1. ความปลอดภัยในงานไฟฟา้ และอเิ ลก็ ทรอนกิ ส์ การทำงานเก่ยี วกบั ระบบไฟฟ้าและอิเลก็ ทรอนิกส์ ถ้าขาดความระมดั ระวังจะทำใหไ้ ด้รบั อนั ตราย และเกิดความเสียหายได้ เน่ืองจากร่างกายส่วนใดส่วนหน่ึง เข้าไปสัมผัสกับวงจรไฟฟ้า คุณสมบัติของ ไฟฟ้าโดยท่ัวไป จะพยายามไหลและแทรกซมึ เขา้ หาสือ่ ตัวนำต่าง ๆ เช่น โลหะ ดิน น้ำเปน็ ต้น เมอ่ื ร่างกาย ของเราเข้าไปสัมผัสจะทำให้กระแสไฟฟ้าไหลผ่านตัวเราเข้าสู่พื้นดินหรือน้ำ ซ่ึงกระแสไฟฟ้าท่ีไหลผ่าน ร่างกาย แม้จะมีปริมาณเพียงเล็กน้อยก็อาจจะทำให้ได้รับอันตรายได้ สาเหตุที่ทำให้ได้รับอันตรายจาก ไฟฟ้าแบง่ เป็น 2 กรณคี ือ 1. กระแสไฟฟ้าไหลเกิน เป็นสาเหตุท่ีทำให้อุปกรณไ์ ฟฟ้าหรอื ทรัพยส์ ินอ่นื เกิดเสยี หาย 2. ไฟฟ้าดดู เปน็ สาเหตทุ ท่ี ำใหเ้ กดิ อันตรายกับมนษุ ยถ์ งึ ข้นั เสียชวี ิตได้ 1.1 กระแสไฟฟ้าไหลเกนิ (Over Current) กระแสไฟฟ้าไหลเกินหมายถงึ สภาวะของกระแสท่ีไหลผา่ นตวั นำจนเกินพิกัดที่กำหนดไว้ อาจเกิดได้ 2 ลักษณะดว้ ยกันคอื 1.1.1 โหลดเกิน (Over Load) หมายถึง กระแสไหลในวงจรปกติแต่นำอุปกรณ์ท่ี กินกำลังไฟสูงหลาย ๆ ชุดมาต่อในจุดเดียวกัน ทำให้กระแสไหลรวมกันเกินกว่าที่จะทนรับภาระ ของโหลดได้ เช่น นำเอาอุปกรณม์ าต่อทีจ่ ุดต่อเดยี วกันของเตา้ รับหลายทางแยก 1.1.2 การลดั วงจร (Short Circuit) หรือเรียกกนั ทวั่ ๆ ไปว่าไฟฟ้าช๊อต เกิดจากฉนวน ชำรุดทำให้เกิดสายที่มีไฟ (Line) และสายดิน (Ground) สัมผัสถึงกัน มีผลทำให้เกิดความร้อน ฉนวนทหี่ ่อหุ้มลวดตัวนำจะลุกไหม้ในทสี่ ดุ 1.2 ไฟฟ้าดูด (Electric Shock) ไฟฟ้าดูด คือการที่มีกระแสไฟฟ้าไหลผ่านร่างกายของมนุษย์ โดย บางส่วนของร่างกายจะมสี ภาพเป็นตวั นำไฟฟา้ รปู ที่ 1 ลกั ษณะของการถูกไฟฟ้าดูด

อันตรายจากการถูกไฟฟ้าดูด ข้ึนอยู่กับปริมาณและกระแสไฟฟ้า ที่ไหลผ่านร่างกายและ ระยะเวลาท่ถี ูกดูด ตารางท่ี 1 จะแสดงปริมาณของกระแสไฟฟา้ ทีม่ ผี ลกระทบต่อรา่ งกาย ดังนี้ ตารางท่ี 1 ปริมาณกระแสไฟฟา้ ท่ีไหลผ่านและมีผลต่อร่างกาย ปรมิ าณกระแสไฟฟา้ (mA) ผลกระทบท่ีมปี ฏกิ ริ ยิ าต่อร่างกาย 2 มีการอ่อนเพลีย ประสาทมือสั่น กล้ามเน้ือกระตุก เล็กน้อย เกิดความกลัว 5-10 มีอาการช๊อค(Shock)กล้ามเนื้อกระตุก เกิดอาการ เจบ็ ปวด ระบบหายใจล้มเหลว 10-25 ความดันเลือดสูง บริเวณถูกดูดเกิดอาการหดตัวของ กลา้ มเนอ้ื ระบบหายใจล้มเหลวถึงขั้นหมดสติ 25-80 เกร็งกล้ามเน้ือ หายใจติดขัด อาจจะทำให้สมองขาด ออกซเิ จน ถ้านานเกิน 4 นาที 80-200 ขาดเลือดเล้ียงหัวใจ หัวใจล้มเหลวหลังถูกดูดช่ัวขณะ หัวใจหยดุ เต้น หรือเสยี ชีวติ ได้ 200-5000 หัวใจล้มเหลวหลังถูกดูด 0.1 วินาที ผิวหนังถูกทำลาย หวั ใจหยดุ เต้นและเสียชวี ติ ได้ มากกวา่ 5000 ถกู เผาไหมเ้ น้อื เยอ่ื ตายและเสยี ชวี ติ ได้ 1.3 ลกั ษณะของการถูกไฟฟ้าดดู การร่วั ระหว่างสาย (Line Leakage) คอื กระแสไฟฟ้าท่ีไหลผ่านรา่ งกายระหว่างสายไฟกบั สายดนิ รปู ที่ 2 ลกั ษณะของการรว่ั ระหว่างสาย

การร่ัวไหลลงสู่ดิน คือ กระแสไฟฟ้าท่ีไหลผ่านร่างกาย จากสายท่ีมีไฟลงสู่ดินอันเนื่อง มาจาก พนื้ ดนิ มีความชืน้ จึงทำใหเ้ กดิ การนำกระแสไฟฟ้าได้ รูปที่ 3 การรั่วไหลลงสู่ดิน การร่ัวไหลผ่านโครงอุปกรณ์ (Frame Leakage) คือแรงดันไฟฟ้าบางส่วนรั่วออกมาปรากฏท่ี โครงโลหะของอุปกรณ์ไฟฟ้า เกิดจากความชื้น หรือเสื่อมคุณภาพ ของอุปกรณ์ ทำใหเ้ กดิ กระแสไฟฟ้าไหล ผ่านรา่ งกายขณะทีส่ ัมผสั หรอื จับอปุ กรณช์ นิดนั้นๆ รปู ท่ี 4 การรั่วไหลผ่านโครงอุปกรณ์ ระบบการป้องกันทางไฟฟ้า คือ ระบบการป้องกันท่ีไม่ให้แรงดันไฟฟ้าเกินค่าสูงสุดซึ่งเป็นแรงดัน ท่ียอมให้มนุษย์สัมผัสได้โดยตรง (แรงดันไม่เกิน 65 โวลต์) อย่างไรก็ตาม ค่าแรงดันไฟฟ้าระดับนี้ จะ ก่อให้เกิดอันตรายได้หรือไม่ ข้ึนอยู่กับสภาพความต้านทานไฟฟ้า ของแต่ละบุคคล ซ่ึงโดยปกติ ค่าความ ต้านทานของมนุษย์ มีค่าอยู่ระหว่าง 1,000 – 4,000 โอห์ม ดังน้ันเราสามารถหากระแสไฟฟ้าที่ไหลผ่าน ตวั มนษุ ยไ์ ดจ้ ากสูตร กระแสไฟฟ้า = แรงดนั ตกคร่อมตัวมนุษย์ / ความต้านทานตัวมนุษย์ กระแสไฟฟา้ = 65 โวลต์ / 4000 โอหม์ = 16.25 มลิ ลแิ อมป์

ในกรณีที่ร่างกายเปียกชื้นจะมีค่าความต้านทานประมาณ 1300 โอห์ม จะหาค่า กระแสไฟฟ้าทีไ่ หลผา่ นร่างกายไดด้ งั นี้คือ กระแสไฟฟ้า = แรงดันตกคร่อมตวั มนุษย์ / ความต้านทานตัวมนษุ ย์ กระแสไฟฟ้า = 65 โวลต์ / 1300 โอหม์ = 50 มลิ ลิแอมป์ ถ้าศกึ ษาจากตารางท่ี 1 จะเห็นไดว้ า่ ในกรณีท่กี ระแสไฟฟา้ ไหลผา่ นรา่ งกาย จำนวน 50 มลิ ลแิ อมป์ ถอื วา่ อนั ตรายมาก รปู ที่ 5 กระแสไฟฟ้าไหลผ่านรา่ งกายมนุษย์ 2. การปอ้ งกนั อนั ตรายท่เี กิดจากไฟฟา้ วิธีป้องกันไม่ให้กระแสไฟฟ้าไหลผ่านร่างกาย คือ ใช้ฉนวนท่ีกระแสไฟฟ้าไหลผ่านได้ยาก เช่น การสวมถุงมือยาง, รองเท้ายาง, หรือการต่อสายดิน เป็นต้น ในปัจจุบันมีผู้คิดค้นระบบป้องกันอันตรายท่ี เกดิ จากไฟฟา้ เพ่ือใชใ้ นการคุ้มครองชีวิต และทรพั ย์สินมากมาย เช่น การต่อสายดิน เซฟต้ีคทั , แอคควิ คัท , ฟิวส์, เซอร์กิตเบรคเกอร์ อุปกรณ์จะถูกติดต้ัง บริเวณต้นทางของวงจรไฟฟ้า เพ่ือป้องกันมิให้เกิดการ ลดั วงจร การเลือกขนาดของฟิวส์และเซอร์กิตเบรคเกอร์ควรสูงกวา่ โหลดท่ีใช้แต่ไมเ่ กนิ พิกัดของสายไฟฟ้า เพราะอาจทำให้สายเกดิ การชำรดุ เสียหายได้ 3. หลักปฏิบตั ิเพื่อความปลอดภัย รูปท่ี 6 ร่างกายเปียกช้นื ไมค่ วรสมั ผัสกับอปุ กรณ์ไฟฟ้า

3.1 ถ้าขาดความรู้ด้านไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ไม่ควรซ่อมและแก้ไขอุปกรณ์ดังกล่าวด้วยตัวเอง เพราะอาจทำใหถ้ ูกกระแสไฟฟ้าดูดเกดิ อันตรายได้ รูปที่ 7 ไม่ควรซอ่ มและแก้ไขอุปกรณ์ไฟฟ้าถ้าไม่มีความรู้ 3.2 ก่อนที่จะทำการตรวจซ่อมอุปกรณ์ไฟฟ้า-อิเล็กทรอนิกส์ จะต้องตัดกระแสไฟฟ้าท่ีจ่ายไปยัง อุปกรณ์น้ัน ๆ เช่น ถอดเต้าเสียบ ปลดสวติ ช์ เป็นตน้ รูปท่ี 8 ตัดกระแสไฟฟ้ากอ่ นลงมือซ่อม 3.3 เคร่ืองใช้ไฟฟ้าประเภทให้ความร้อนสูง เช่น เตารีด, เตาไฟฟ้า ควรระมัดระวังอย่าใช้งานใกล้ กับสารไวไฟ เมอ่ื เลิกใช้แลว้ ใหถ้ อดเตา้ เสียบออก รปู ที่ 9 ถอดเตา้ เสยี บออกเมื่อเลิกใช้งาน

3.4 ระวังอย่าให้เด็กเล่นเคร่ืองใช้ไฟฟ้า-อิเล็กทรอนิกส์ และเต้ารับควรใช้แบบท่ีมีฝาปิดเพ่ือ ป้องกนั เดก็ นำวัสดุไปเสยี บรูเตา้ รับซ่ึงจะเกิดอันตรายได้ รูปท่ี 10 อยา่ ให้เด็กเล่นเคร่ืองใช้ไฟฟ้า-อิเล็กทรอนกิ ส์ 3.5 หากพบผู้ถูกกระแสไฟฟ้าดูด ให้ตัดแหล่งจ่ายกระแสไฟฟ้าก่อน เช่น ปลดคัทเอาต์ เต้าเสียบ ออกหรอื ใชผ้ ้าแห้งคลอ้ งผูถ้ กู กระแสไฟฟา้ ดูดออกมา กอ่ นทำการปฐมพยาบาล รูปที่ 11 ใช้ผา้ แหง้ คล้องผู้ถกู กระแสไฟฟ้าดดู 3.6 ควรจดั ให้มกี ารตรวจสอบสายไฟฟ้าภายในบ้านเพอ่ื ป้องกนั อันตรายจากกระแสไฟฟ้าลัดวงจร ซึง่ อาจเกิดอนั ตรายและอคั คภี ัยขน้ึ ได้ รปู ท่ี 12 ควรจัดให้มีการตรวจสอบสายไฟฟา้

3.7 เต้ารับและเต้าเสียบของเครื่องใช้ไฟฟ้า หากพบว่าแตกชำรุดให้รีบเปล่ียนใหม่โดยเร็ว และ หากพบวา่ สายไฟฟา้ ของเคร่อื งใช้ไฟฟ้าเป่ือยชำรุดก็ให้เปลี่ยนใหมด่ ว้ ย รูปท่ี 13 เปล่ยี นเตา้ รับและเต้าเสียบท่ชี ำรดุ 3.8 เคร่ืองใช้ไฟฟ้าอิเล็กทรอนิกส์ท่ีผิวนอกเป็นโลหะ เช่น ตู้เย็น, โทรทัศน์, พัดลม อาจมี กระแสไฟฟ้ารั่วไปที่ผิวภายนอกดังกล่าวได้ ควรหมั่นตรวจสอบโดยใช้ไขควงเช็คไฟตรวจสอบ หากพบว่า มกระแสไฟฟ้าร่ัว ควรให้ช่างซ่อมแซมแกไ้ ขต่อไป รูปที่ 14 ใช้ไขควงเชค็ ไฟเพ่ือตรวจสอบไฟรั่ว 3.9 ฟิวส์ที่ใช้ตามแผงสวิตช์ต่าง ๆ ต้องติดตั้งขนาดให้ถูกต้องและเหมาะสม เพื่อฟิวส์ขาดควรมี การตรวจหาสาเหตุ โดยเบื้องต้น ก่อนที่จะเปลี่ยนฟิวส์ใหม่ และต้องใส่ฟิวส์ขนาดเดิม ห้ามใช้สายไฟหรือ ลวดใส่แทนฟิวส์ เพราะเมอ่ื เกิดกระแสไฟฟา้ ลดั วงจร สายไฟหรอื ลวดจะไมข่ าดอาจเกดิ อคั คีภยั ได้

รปู ที่ 15 ใสฟ่ ิวส์ให้ถูกขนาดและเหมาะสม 3.10 การถอดเต้าเสียบให้จับท่ีตัวเต้าเสียบแล้วดึงออก อย่าดึงท่ีสายไฟฟ้าเพราะอาจทำให้ สายไฟฟ้าขาดภายในและเกดิ กระแสไฟฟา้ ลดั วงจรได้ รปู ที่ 16 การถอดเตา้ เสียบผดิ วธิ ี 3.11 อย่าใชผ้ า้ หรอื กระดาษพลางหลอดไฟไว้เพราะอาจเกิดอคั คีภยั ได้ รปู ที่ 17 ใช้ผ้าหรอื กระดาษพลางหลอดไฟอาจเกดิ อคั คภี ยั ได้

3.12 อย่าใชส้ ายไฟฟ้าเสียบที่เตา้ รบั โดยตรง หรอื ใช้เต้าเสียบทีแ่ ตกชำรุด ไปเสยี บทีเ่ ต้ารบั เพราะ อาจเกดิ กระแสไฟฟา้ ลัดวงจร หรืออาจพล้งั พลาดถกู กระแสไฟฟ้าดูดได้ รูปท่ี 18 อยา่ ใช้เตา้ รับและเต้าเสียบที่แตกชำรดุ 3.13 การใช้เครื่องใช้ไฟฟ้าอิเล็กทรอนิกส์หลายเครื่องในเวลาเดียวกัน ต้องไม่เสียบเต้าเสียบ ท่ี เต้ารับอันเดียวกัน เพราะอาจทำให้กระแสไฟฟ้าไหลในสายเต้ารับมีปริมาณสูงมาก ทำให้เกิดความร้อน สะสมเป็นเหตุให้ฉนวนสายไฟฟา้ เสียหาย และเกิดกระแสไฟฟ้าลัดวงจรเกิดอคั คีภัยได้ รูปท่ี 19 ไม่ควรใช้เต้าเสียบที่เตา้ รับอนั เดียวกัน 3.14 อย่าเดินหรอื วางสายไฟฟ้าใกล้บริเวณท่ีมีความรอ้ นสูงและอย่าให้ของหนักกดทับสายไฟฟ้า เพราะอาจทำใหฉ้ นวนไฟฟ้าลดั วงจรเกิดอบุ ัตเิ หตขุ ึน้ ได้

. รปู ท่ี 20 ไม่ควรวางของหนักกดทับสายไฟ 3.15 เมื่อพบเห็นสายไฟฟ้าขาดหรือสายไฟฟ้าท่ีหย่อนยานต่ำลงมาอย่าเข้าไปจับต้อง และให้แจ้ง การไฟฟา้ ส่วนภูมภิ าคที่อย่ใู กล้ทราบเพ่ือจะได้ซ่อมแซมแก้ไขต่อไป รปู ท่ี 21 สายไฟฟา้ ขาดอย่าจับต้อง ใหแ้ จง้ การไฟฟ้า 3.16 ไม่ควรเล่นว่าวในบริเวณท่ีมีสายไฟฟ้าโดยเฉพาะสายไฟฟ้าแรงสูง เพราะอาจจะทำให้ได้รับ อนั ตรายจากไฟฟ้าได้ รปู ที่ 22 ไม่ควรเลน่ วา่ วในบรเิ วณที่มีสายฟ้า

3.17 ไม่ควรต้ังเสาโทรทัศน์หรือเสาอากาศวิทยุบริเวณท่ีมีสายไฟฟ้าแรงสูง เพราะอาจได้รับ อนั ตรายจากไฟฟา้ ได้ รูปที่ 23 ไม่ควรตั้งเสาโทรทศั นห์ รือเสาอากาศวิทยุบรเิ วณที่มีสายไฟฟา้ แรงสูง 3.18 การเผาหญา้ ก่ิงไม้ หรือเศษวสั ดุตา่ ง ๆ ใหห้ ่างจากเสาไฟฟ้าเพราะอาจทำใหเ้ กดิ กระแสไฟฟา้ ลัดวงจรและเกิดอนั ตรายต่อผู้ที่อยู่ใกล้ได้ รปู ที่ 24 ไม่ควรจดุ ไฟบริเวณเสาไฟฟ้า 3.19 ห้ามใช้กระแสไฟฟ้าช็อตปลา เพราะผิดกฎหมายและอาจได้รับอันตรายจากไฟฟ้าดูดจน ได้รบั บาดเจบ็ และเสียชีวิตได้ รูปที่ 25 หา้ มใชก้ ระแสไฟฟ้าชอ็ ตปลา

4. การปฐมพยาบาลผ้ไู ดร้ บั อนั ตรายจากกระแสไฟฟ้า ในกรณีท่ีพบเห็นผู้ถูกกระแสไฟฟ้าดูด จะต้องช่วยเหลือให้ถูกวิธีและรวดเร็ว ท้ังน้ีเพ่ือความ ปลอดภัยของผู้ช่วยเหลือและผู้ถูกกระแสไฟฟ้าดูด หลังจากนั้นให้ทำการปฐมพยาบาลและช่วยเหลือก่อน นำสง่ โรงพยาบาล โดยให้ปฏบิ ตั ติ ามข้ันตอนดงั น้ีคือ 4.1 หากพบผถู้ ูกกระแสไฟฟ้าดูดให้ตัดการจ่ายไฟ เชน่ คทั เอาท์ เพอื่ ตดั ไฟ รปู ท่ี 26 ตัดการจา่ ยไฟโดยยกคทั เอาตล์ ง 4.2 ใช้ไมแ้ หง้ หรือฉนวนไฟฟ้าเขีย่ อปุ กรณไ์ ฟฟา้ ให้พ้นจากผทู้ ถี่ กู กระแสไฟฟ้าดูด หรือ ใช้ผา้ แหง้ , เชือก ดึงผูป้ ว่ ยออกจากจดุ ท่ีเกดิ เหตโุ ดยเร็วเพอ่ื ปฐมพยาบาล รปู ที่ 27 ใชไ้ มแ้ ห้งเข่ียนอุปกรณไ์ ฟฟ้าให้พน้ จากผ้ทู ี่ถูกกระแสไฟฟ้าดูด

4.3 ชว่ ยปฐมพยาบาลโดยการวางผู้ป่วยให้นอนหงาย แล้วช้อนคอผูป้ ว่ ยใหแ้ หงนขึ้น รปู ท่ี 28 วางผปู้ ว่ ยใหน้ อนหงาย แล้วช้อนคอ แลว้ ชอ้ นคอใหแ้ หงนขึ้น