กลเม็ด เคล็ดลับ การผลิตน้ำบริโภคบรรจุขวด และถังอย่างมีคุณภาพ

“กลเม็ด เคล็ดลบั การผลติ นำ้� บริโภค บรรจุ ขวด และถงั อย่างมีคณุ ภาพ” โดย กลมุ่ งานคมุ้ ครองผู้บริโภคและเภสัชสาธารณสขุ สำ� นักงานสาธารณสขุ จงั หวัดเชียงใหม่ รว่ มกบั ศนู ยเ์ รียนรโู้ รงงานผลิตน�้ำดืม่ ต้นแบบเพอ่ื การศกึ ษา มหาวิทยาลยั เทคโนโลยีราชมงคลลา้ นนา

ค�ำน�ำ ก า ร ผ ลิ ต น�้ ำ บ ริ โ ภ ค บ ร ร จุ ข ว ด แ ล ะ ถั ง ให้ได้คุณภาพนั้น เป็นสิ่งที่ส�ำคัญอย่างยิ่งส�ำหรับผู้ ประกอบการเพื่อเป็นการเสริมสร้างทักษะ และพัฒนา ศักยภาพผู้ประกอบการน้�ำบริโภคในภาชนะบรรจุปิด สนิท ตลอดจนสร้างกลไกการมีส่วนร่วม ในการพัฒนา องคค์ วามรู้ และเปน็ แนวทางปฏบิ ตั ใิ นการผลติ นำ้� บรโิ ภค ตามหลักเกณฑ์วิธีการท่ีดีในการผลิตในการยกระดับ มาตรฐานการผลิตและมาตรฐานความปลอดภัยของน้�ำ บรโิ ภคในภาชนะบรรจุปดิ สนทิ กลมุ่ งานคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคและเภสชั สาธารณสขุ ส�ำนกั งานสาธารณสขุ จังหวดั เชยี งใหม่ ได้ร่วมมอื กับศนู ย์ เรยี นร้โู รงงานน้�ำดื่มต้นแบบเพอ่ื การศึกษา มหาวทิ ยาลัย เทคโนโลยรี าชมงคลลา้ นนา จดั ทำ� คมู่ อื “กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บรโิ ภคบรรจขุ วดและถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ” ขน้ึ เพื่อเผยแพร่และให้ความรู้แก่ผู้ประกอบการผลิตน�้ำ บรโิ ภคในภาชนะบรรจปุ ดิ สนิท ตลอดจนผู้ทส่ี นใจศึกษา ข้อมลู และน�ำไปใชป้ ระโยชน์ คณะผจู้ ดั ทำ�

สารบัญ ความหมายของ จี.เอม็ .พี น�้ำบริโภคในภาชนะบรรจปุ ิดสนิท...............................................................................................4 กฎหมายทีเ่ ก่ียวขอ้ งกบั การผลิตและจ�ำหน่ายน�ำ้ บริโภคในภาชนะบรรจปุ ิดสนทิ .................................................................5 กฎหมายท่เี กย่ี วข้อง.............................................................................................................................................................5 บันทกึ การตรวจสถานทผี่ ลติ น�้ำบรโิ ภคในภาชนะบรรจุทีป่ ดิ สนทิ .........................................................................................6 ข้อปฏบิ ัตเิ พ่อื ใหไ้ ด้สุขลักษณะสว่ นบุคคลท่ดี .ี ......................................................................................................................14 ตารางสรปุ มาตรฐานน้�ำด่ืมในภาชนะบรรจปุ ดิ สนทิ และน�ำ้ แรธ่ รรมชาติตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข........................16 พิษภัยของจุลนิ ทรียท์ ที่ �ำให้เกดิ โรคที่พบในน้�ำดมื่ ................................................................................................................17 วธิ กี ารทำ� ความสะอาดและฆา่ เชอ้ื ........................................................................................................................................20 แบบสรปุ การบันทึกและรายงาน..........................................................................................................................................23 แบบบนั ทึกระบบการกำ� จดั สิง่ เจือปน...................................................................................................................................24 แบบบนั ทกึ การบำ� รงุ รักษาไส้กรองเซรามคิ หรือใยสังเคราะห์กรณที ่หี มดประสทิ ธิภาพ ใหด้ �ำเนนิ การเปลี่ยนไส้กรอง หรอื ใยสังเคราะห.์ ........................................................................................................................................................................25 แบบบนั ทึกการตรวจ / บำ� รงุ รักษาหลอดยวู .ี .......................................................................................................................26 แบบบนั ทกึ การตรวจ / บ�ำรุงรักษาเคร่ืองผลติ โอโซน...........................................................................................................27 บนั ทกึ การท�ำความสะอาดเคร่อื งจกั ร เคร่ืองมอื อุปกรณ์..................................................................................................28 รายงานการผลิต...................................................................................................................................................................29 รายงานผลการตรวจสอบความสะอาดของนำ�้ โดยใช้ ชุดทดสอบโคลิฟอร์มในน้ำ� .............................................................30 รายงานผลการตรวจสอบความสะอาดของภาชนะบรรจุหรอื พนักงาน โดยใช้ ชุดทดสอบโคลิฟอร์ม .................................31 ตารางรายงานการทำ� ความสะอาดเครื่องกรองและอุปกรณ์ ท่ีตอ้ งทำ� ความสะอาดทกุ สัปดาห์ก่อนการผลิต........................32 รายงานการทำ� ความสะอาดเครื่องกรองทีต่ อ้ งทำ� ความสะอาดทกุ วนั กอ่ นการผลติ ...............................................................33 รายงานผลการตรวจสอบภาชนะบรรจุและฉลากหลังบรรจุโดยการสังเกต...........................................................................34 รายงานผลการตรวจสอบ......................................................................................................................................................35 แบบบันทกึ ส�ำหรับระบบกรอง soft ทต่ี อ้ งใสค่ ลอรีน และกรอง soft ท่ใี สค่ ลอรนี แล้วผ่าน RO.........................................36 แบบบันทกึ สำ� หรับระบบกรอง soft มเี รซินหลายถัง แล้วผา่ น RO ไมใ่ ส่คลอรนี ..............................................................37 ใบรับรองแพทย์....................................................................................................................................................................38 บันทึกการอบรมพนกั งาน.....................................................................................................................................................39 คณะผู้จดั ท�ำ..........................................................................................................................................................................40

กลมุ่ งานคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคและเภสชั สาธารณสขุ สำ� นกั งานสาธารณสขุ จงั หวดั เชยี งใหม่ ร่วมกับศูนย์เรียนรู้โรงงานผลิตน้�ำด่ืมต้นแบบเพ่ือการศึกษา มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคล ล้านนา จัดการประชุมเชิงปฏิบัติการ ผู้ประกอบการผลิตน�้ำบริโภคในภาชนะบรรจุปิดสนิท เรอื่ ง กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ ดมื่ บรรจขุ วด / ถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ เพอื่ เปน็ การเสรมิ สรา้ งทกั ษะ และพัฒนาศักยภาพผู้ประกอบการน�้ำบริโภคในภาชนะบรรจุปิดสนิท ในจังหวัดเชียงใหม่ ตลอดจนสร้างกลไกการมีส่วนร่วมในการพัฒนาองค์ความรู้ และแนวทางปฏิบัติในการผลิต น้�ำบริโภคตามหลักเกณฑ์วิธีการที่ดีในการผลิต (Good Manufacturing Practice : GMP) ในการยกระดับมาตรฐานการผลิต และมาตรฐานความปลอดภัยของน้�ำบริโภคในภาชนะบรรจุ ปดิ สนทิ ความหมายของ จี.เอ็ม.พี น�ำ้ บริโภคในภาชนะบรรจุปิดสนิท GMP (Good Manufacturing Practice) หมายถึง หลักเกณฑ์วิธีการท่ีดีในการผลิต ซ่ึงเป็นเกณฑ์หรอื ขอ้ ก�ำหนดขน้ั พ้ืนฐานทจี่ �ำเป็นในการผลิตและควบคุม เพ่ือใหผ้ ผู้ ลิตปฏบิ ัติตาม และทำ� ให้สามารถผลิตนำ�้ บรโิ ภคไดอ้ ย่างปลอดภยั โดยเน้นการปอ้ งกนั และขจดั ความเส่ียงใด ๆ ท่ีจะท�ำให้เป็นอันตรายหรือเกิดความไม่ปลอดภัยแก่ผู้บริโภค โดยครอบคลุมปัจจัยทุกด้าน ท่ีเก่ียวข้อง ต้ังแต่โครงสร้างอาคารขั้นพ้ืนฐาน ระบบการผลิตท่ีดี กระบวนการผลิตท่ีมีความ ปลอดภัยและมีคุณภาพได้มาตรฐาน ทุกขั้นตอน นับตั้งแต่เริ่มต้นวางแผนการผลิต ระบบ ควบคมุ บนั ทกึ ขอ้ มลู ตรวจสอบและตดิ ตามผลคณุ ภาพผลติ ภณั ฑ์ เพอ่ื ใหถ้ งึ มอื ผบู้ รโิ ภคอยา่ งมน่ั ใจ และ GMP ยงั เปน็ ระบบประกนั คณุ ภาพพนื้ ฐานกอ่ นทจ่ี ะนำ� ไปสรู่ ะบบประกนั คณุ ภาพอนื่ ๆ ทสี่ งู กว่าต่อไป เชน่ HACCP (Hazards Analysis and Critical Control Points) และ ISO เปน็ ตน้ ข้อก�ำหนด GMP เป็นเกณฑ์บังคับใช้ เพื่อปรับปรุงระบบการควบคุมความปลอดภัย ที่ผู้ผลิตจะต้องปฏิบัติตาม โดยจะต้องด�ำเนินการจัดเตรียมสภาพแวดล้อมในโรงงานผลิต การปฏิบัติให้เป็นไปตามหลักสุขาภิบาล หลักสุขอนามัยและความสะอาด ท้ังในการผลิต และบุคลากรในสายงานผลิตด้วย โดยให้ตระหนักถึงความสะอาด ปลอดภัย มีระเบียบวินัย เพ่ือสร้างสุขลักษณะที่ดีในการผลิตเป็นส�ำคัญ เพื่อลดและขจัดโอกาสที่จะเกิดการปนเปื้อน และเมื่อก�ำหนดให้ GMP เป็นกฎหมายให้ผู้ประกอบการปฏิบัติตาม ผู้ประกอบการก็ จะต้องปรับปรุงการผลิต ให้มีมาตรฐานการผลิตที่ดีขึ้นกว่าเดิม หากฝ่าฝืน อาจถูกด�ำเนินคดี การผลิตตามหลักเกณฑ์วิธีการที่ดี (จี เอ็ม พี) เป็นสิ่งที่ดีมีประโยชน์ท้ังต่อผู้ประกอบการและ ผูบ้ รโิ ภค โดยเฉพาะอย่างยิ่งตอ่ ผบู้ ริโภค จะท�ำให้ผ้บู ริโภคมีความมั่นใจวา่ น้ำ� ดม่ื ทจี่ ะบริโภคนัน้ มคี ณุ ภาพ และมีความปลอดภยั 4 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ้� บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถงั อย่างมคี ณุ ภาพ”

กฎหมายท่ีเก่ียวข้องกับการผลิตและจ�ำหน่าย น�ำ้ บริโภคในภาชนะบรรจปุ ดิ สนิท น�้ำบริโภคในภาชนะบรรจุปิดสนิท เป็นอาหารก�ำหนดคุณภาพหรือ มาตรฐาน ดงั นน้ั ถา้ ต้องการผลติ เพื่อจ�ำหน่าย จะตอ้ งปฏิบัติดังน้ี 1. ขออนุญาตผลิตอาหาร 2. ตอ้ งผา่ นมาตรฐาน GMP น้�ำบริโภคในภาชนะบรรจปุ ิดสนิท 3. ตอ้ งขออนญุ าตเลขสารบบอาหาร (อย.) และจดั ทำ� ฉลากใหค้ รบถว้ น กฎหมายท่เี กย่ี วข้อง 1. กรณไี มย่ นื่ ขอผลติ อาหาร ผลติ อาหารโดยไมไ่ ดร้ บั อนญุ าต มาตรา 53 ผใู้ ด ฝา่ ฝนื มาตรา ตอ้ งระวางโทษจำ� คกุ ไมเ่ กนิ สามปี หรอื ปรบั ไมเ่ กนิ สามหมน่ื บาท หรอื ทั้งจ�ำท้ังปรบั 2. ไมผ่ า่ นมาตรฐาน GMP เปน็ การฝา่ ฝนื ประกาศกระทรวงสาธารณสขุ (ฉบับที่ 193) พ.ศ.2543 และ (ฉบับท่ี 239) พ.ศ.2544 และ (ฉบบั ท่ี 220) พ.ศ.2544 ซึ่งออกตามความในมาตรา 6(7) แหง่ พระ ราชบญั ญตั อิ าหาร พ.ศ.2522 และมีโทษตามมาตรา 49 ต้องระวาง โทษปรับไม่เกนิ หน่งึ หม่นื บาท 3. ตกมาตรฐานน้�ำด่ืมในภาชนะบรรจุปิดสนิท บทลงโทษ ผลิตเพ่ือ จ�ำหน่ายอาหารผิดมาตรฐาน ตามมาตรา 28 ฝ่าฝนื มาตรา 25(3) โทษตามมาตรา 60 ปรับไม่เกนิ ห้าหมืน่ บาท 4. ฉลากไมค่ รบถว้ น ผใู้ ดจำ� หนา่ ยอาหาร ซง่ึ จะต้องมฉี ลาก ขอ้ ความ ในฉลาก เงื่อนไข และวธิ กี ารแสดงฉลาก ตลอดจนหลกั เกณฑ์ และ วิธีการโฆษณาในฉลาก ไม่ถูกต้อง ต้องระวางโทษปรับไม่เกินสาม หมน่ื บาท (มาตรา 51) “กลเม็ด เคล็ดลบั การผลิตน้�ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อย่างมีคุณภาพ” 5

..................................... 6 “กลเม็ด เคล็ดลับ การผลติ น้�ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 7

8 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ น�ำ้ บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 9

10 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 11

...................... ...................... 12 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ น�ำ้ บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถัง อย่างมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 13

ขอ้ ปฏบิ ตั ิเพือ่ ให้ไดส้ ุขลกั ษณะสว่ นบคุ คลท่ีดี มดี งั น้ี 1. ผู้ปฏบิ ัติงานในบรเิ วณผลิต ตอ้ งไม่เปน็ โรคติดต่อหรือโรคนา่ รงั เกยี จ ตามที่กำ� หนด โดยกฎกระทรวงซง่ึ ระบวุ า่ ตอ้ งไมเ่ ปน็ โรคตดิ ตอ่ หรอื โรคทส่ี งั คมรงั เกยี จ หรอื ไมเ่ ปน็ พาหะนำ� โรค ตดิ ต่อ อันได้แก่ • วณั โรค การตรวจสขุ ภาพ x-ray • อหิวาตกโรค การตรวจสุขภาพ • ไข้ไทฟอยด ์ การตรวจสขุ ภาพ stool culture • โรคบดิ การตรวจสขุ ภาพ • ไข้สุกใส การตรวจสุขภาพ ดสู ภาพรา่ งกาย • ไข้หัด การตรวจสขุ ภาพ ดสู ภาพร่างกาย • โรคคางทูม  การตรวจสุขภาพ ดูสภาพร่างกาย • โรคเรอ้ื น โรคผวิ หนงั ที่นา่ รังเกียจ  การตรวจสุขภาพ ดสู ภาพร่างกาย • และโรคไวรัสตบั อกั เสบชนิดเอ การตรวจสขุ ภาพ screen Hep A หรือมีบาดแผลอันอาจก่อให้เกิดการปนเปื้อนของผลิตภัณฑ์ และจัดให้คนงานได้รับ การตรวจร่างกายโดย ผู้ประกอบวชิ าชพี เวชกรรม อยา่ งนอ้ ยปีละ 1 ครงั้ และให้เก็บเอกสาร ตรวจร่างกายไว้เปน็ หลักฐาน 2. ตอ้ งหา้ มหรือป้องกนั มใิ ห้บุคคลใดท�ำ การอย่างใดอย่างหนงึ่ อันพึงรังเกียจตอ่ การ รักษาความสะอาดในการผลิต เชน่ สบู บหุ ร่ี บ้วนนาํ้ ลาย บว้ นน้ําหมาก ในบริเวณท่ีผลิต บรรจุ หรอื เกบ็ อาหาร ท่ผี ลิตแล้วและสถานท่ีเก็บวตั ถดุ ิบ 3. การแตง่ กาย เจา้ หนา้ ทผ่ี ปู้ ฏบิ ตั งิ านทกุ คนในขณะทด่ี ำ� เนนิ การผลติ และมกี ารสมั ผสั โดยตรงกบั อาหาร หรอื สว่ นผสมของอาหาร หรอื สว่ นใดสว่ นหนง่ึ ของพน้ื ทผ่ี วิ ทอ่ี าจมกี ารสมั ผสั กบั อาหาร ตอ้ ง • สวมเสอื้ ผา้ ทส่ี ะอาดและเหมาะสมตอ่ การปฏบิ ตั งิ าน กรณที ใ่ี ชเ้ สอ้ื คลมุ กต็ อ้ งสะอาด • ล้างมือให้สะอาดทุกครัง้ ก่อนเรมิ่ ปฏบิ ตั งิ าน และหลงั การปนเปอ้ื น • ใช้ถุงมือท่ีอยู่ในสภาพสมบูรณ์และสะอาดถูกสุขลักษณะ ท�ำด้วยวัสดุท่ีไม่มี สารละลายหลดุ ออกมาปนเปอ้ื นอาหารและของเหลวซมึ ผา่ นไมไ่ ด้ สำ� หรบั จบั ตอ้ ง หรอื สมั ผสั กบั อาหาร กรณไี มส่ วมถงุ มอื ตอ้ งมมี าตรการใหค้ นงานลา้ งมอื เลบ็ แขน ใหส้ ะอาด 14 “กลเม็ด เคล็ดลบั การผลิตน�ำ้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อย่างมีคณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 15

ตารางสรปุ มาตรฐานน�้ำด่มื ในภาชนะบรรจปุ ิดสนทิ และน�ำ้ แรธ่ รรมชาติ ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข 16 “กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลิตน้ำ� บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

พษิ ภยั ของจุลินทรยี ท์ ี่ทำ� ใหเ้ กดิ โรคทพ่ี บในน้ำ� ดื่ม โคลฟิ อร์มแบคทเี รยี โคลิฟอร์มแบคทีเรียเป็นแบคทีเรีย ซึ่งถ้าตรวจพบในน้�ำ ก็แสดงว่าน้�ำน้ันน่าจะ ไมป่ ลอดภยั คืออาจมีเช้อื โรคอยูใ่ นน�้ำ มคี ณุ สมบตั ิดงั น้ี 1. เมื่อพบแบคทีเรียที่ท�ำให้เกิดโรคอยู่ในน้�ำ จะต้องพบโคลิฟอร์มแบคทีเรียอยู่ใน นำ้� ดว้ ย 2. มีจำ� นวนแปรผันตามจ�ำนวนของแบคทเี รยี ทที่ ำ� ให้เกิดโรค 3. สามารถอยู่ในน�้ำไดน้ านกว่าแบคทเี รยี ทีท่ ำ� ให้เกิดโรค 4. ไมค่ วรมีในนำ�้ บริสุทธิ์ 5. วิธกี ารตรวจวเิ คราะห์ไมย่ ุ่งยาก โคลิฟอร์มแบ่งตามแหล่งท่ีมา ไดเ้ ป็น 2 ชนดิ คอื 1. ฟีคัลโคลิฟอร์ม พวกนี้อาศัยอยู่ในล�ำไส้ของคน และสัตว์เลือดอุ่น ถูกขับถ่าย ออกมากับอุจจาระ เม่ือเกิดการระบาดของโรคระบบทางเดินอาหาร จะพบ แบคทเี รียชนิดน้ี 2. นันฟีคัลโคลิฟอร์ม พวกนี้อาศัยอยู่ในดินและพืชมีอันตรายน้อยกว่าพวกแรก ใชเ้ ปน็ แบคทเี รียบง่ ชถี้ งึ ความไม่สะอาดของน้ำ� ได้ เชื้ออี โคไล แบคทีเรีย อีโคไล (นิยมใช้ชื่อย่อ E. coli) เป็นแบคทีเรียในกลุ่มโคลิฟอร์ม เป็น ตวั ชกี้ ารปนเปอ้ื นของอจุ จาระในนำ�้ มอี ยตู่ ามธรรมชาตใิ นลำ� ไสใ้ หญข่ องสตั วแ์ ละมนษุ ย์ แบคทเี รยี ชนดิ นท้ี ำ� ใหเ้ กดิ อาการทอ้ งเสยี บอ่ ยทสี่ ดุ ทงั้ ในเดก็ และผใู้ หญ่ ทำ� ใหถ้ า่ ยอจุ จาระเหลว หรอื เปน็ นำ�้ แตอ่ าการมกั ไมร่ นุ แรง เพราะทงั้ เดก็ และผใู้ หญม่ กั มภี มู ติ า้ นทานอยบู่ า้ งแลว้ เนอ่ื งจาก ไดร้ บั เชอื้ นีเ้ ขา้ ไปทลี ะนอ้ ยอยู่เรอ่ื ยๆ เช้อื นมี้ กั ปนเป้อื นมากับอาหาร นำ้� หรอื มอื ของผ้ปู ระกอบอาหาร ปกตเิ ช้อื เหล่านอ้ี าจพบในอุจจาระได้อยู่แลว้ แม้จะไม่มีอาการอะไร “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลิตนำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และ ถัง อยา่ งมคี ุณภาพ” 17

ตามปกติแลว้ อี.โคไล เปน็ แบคทเี รียที่อยู่ในลำ� ไสข้ องมนษุ ย์ และสัตวม์ กี ระดูก สันหลัง เชื้อน้ีจะถูกขับออกจากร่างกายพร้อมอุจจาระ ในขณะที่อยู่ในร่างกายจะช่วย ท�ำประโยชน์ให้หลายด้าน โดยเฉพาะ การน�ำกากอาหารที่ไม่ต้องการใช้มาเปลี่ยน ให้เป็นวิตามินหลายชนิด รวมท้ังช่วยขัดขวางการเจริญของแบคทีเรียที่ท�ำให้เกิดโรค บางชนดิ อกี ดว้ ย แตอ่ ยา่ งไรกต็ ามยงั มี อ.ี โคไล อกี หลายสายพนั ธท์ุ ที่ ำ� ใหเ้ กดิ โรคอจุ จาระรว่ ง กับมนุษย์ด้วยเช่นกัน การท่ีจะช่วยป้องกัน มิให้ติดเชื้อท่ีดีท่ีสุดก็คือ จะต้องสร้างสุข นสิ ัยในการรบั ประทานอาหาร ใหถ้ ูกต้อง เช่น รับประทานอาหารท่ปี รุงสุกใหมๆ่ ด่มื น้ำ� ทสี่ ะอาด หรอื ดมื่ นำ้� ทผ่ี า่ นการตม้ แลว้ ลา้ งมอื ใหส้ ะอาดทกุ ครงั้ กอ่ นรบั ประทานอาหาร เชอื้ ซาลโมเนลลา เช้ือซาลโมเนลลาสามารถติดต่อจากสัตว์มาสู่คน ส่วนมากจะได้รับเชื้อปะปน มากับน�้ำและอาหาร และบางครั้งอาจเกิดจากสัตว์เล้ียงที่อาศัยตามอาคารบ้านเรือน ซ่ึงเป็นพาหะของเช้ือ หรือหากมีผู้ป่วยเป็นโรคติดเชื้อซาลโมเนลลา ท�ำงานท่ีเก่ียวข้อง กบั การแปรรปู อาหารแลว้ มสี ขุ ลกั ษณะสว่ นบคุ คลทไี่ มด่ พี อ เชน่ ไวเ้ ลบ็ ยาว และหลงั จาก กลับจากห้องน้�ำ มิได้มีการล้างมือให้สะอาดเสียก่อน เช้ือซาลโมเนลลาก็มีโอกาสท่ีจะ ปนเปอ้ื นลงไปยงั อาหารได้ ดว้ ยเหตนุ จ้ี งึ ทำ� ใหเ้ ชอ้ื ซาลโมเนลลาเปน็ สาเหตสุ ำ� คญั ทท่ี ำ� ให้ เกดิ อาการทอ้ งรว่ งประกอบกบั เชอื้ มอี ตั ราการแพรร่ ะบาดสงู จงึ สามารถพบผปู้ ว่ ยทเ่ี ปน็ โรคจากเชือ้ นใ้ี นอตั ราสูงดว้ ย วิธีป้องกัน การรับประทานอาหารที่ปรุงสุกใหม่ๆ และรับประทานในขณะที่ยังร้อน จะช่วยลดการติดเช้ือ ซาลโมเนลลาได้ การแช่เย็นท่ีอุณหภูมิต่�ำกว่า 4 องศาเซลเซียส ก็เป็นอีกวิธีหนึ่งที่จะยับย้ังการเจริญเติบโตของเชื้อซาลโมเนลลาได้ นอกจากนี้ควร ล้างอุปกรณ์ เคร่ืองมือ เครื่องใช้ท่ีใช้ในการบรรจุ หั่นหรือรองห่ันอาหารที่ใช้เสร็จแล้ว ใหส้ ะอาด เนอื่ งจากอาจเกดิ การปนเปอ้ื นขนึ้ อกี ครง้ั ถา้ หากเรานำ� ภาชนะทมี่ กี ารปนเปอ้ื น นนั้ ไปบรรจุ หรอื หนั่ หรอื รองหน่ั อาหารทผี่ า่ นการแปรรปู แลว้ ตวั อยา่ งเชน่ ถา้ เรานำ� มดี ท่ีหั่นเนื้อหมูดิบไปหั่นผักสดที่ล้างสะอาดแล้วโดยท่ีมีดน้ันไม่ได้ท�ำการล้างน�้ำให้สะอาด ก่อน ก็จะท�ำให้ผกั สดมโี อกาสปนเปอ้ื นเช้อื ซาลโมเนลลาได้ เชือ้ สแตปฟโิ ลคอคคสั ออเรยี ส สแตปฟโิ ลคอคคสั ออเรยี ส บางสายพนั ธผ์ุ ลติ สารพษิ ทเี่ รยี กวา่ เอนเทอโรทอกซนิ ท�ำให้อาหารเป็นพิษ ซึ่งเชื้อสแตปฟิโลคอคคัส ออเรียส จะมีชีวิตอยู่ได้ในอากาศ ฝนุ่ ละออง ขยะมลู ฝอย นำ�้ อาหารและนม หรอื อาหารบรรจเุ สรจ็ ซง่ึ มนษุ ยแ์ ละสตั วน์ นั้ เปน็ แหลง่ ของเชอื้ ชนดิ นี้ สง่ิ ทต่ี อ้ งคำ� นงึ ถงึ อกี อยา่ งหนงึ่ กค็ อื การเกบ็ อาหารไวใ้ นอณุ หภมู ิ ที่ไม่เหมาะสม เปน็ ผลใหอ้ าหารท่มี กี ารปนเป้อื นอย่แู ล้ว มีการเพิ่มจำ� นวนของเชือ้ และ สรา้ งสารพิษได้อยา่ งรวดเรว็ 18 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลิตนำ�้ บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถัง อย่างมีคณุ ภาพ”

  สแตปฟิโลคอคคัส ออเรียส บางสายพันธุ์สามารถสร้างสารพิษ คือ เอนเทอโรทอกซิน ซงึ่ เปน็ โปรตีนท่ที นต่อความร้อนไดด้ ี และเป็นสาเหตทุ �ำให้ เกดิ อาการเจบ็ ปว่ ยในมนษุ ย์ อณุ หภมู ใิ นการหงุ ตม้ ธรรมดาหรอื อณุ หภมู นิ ำ้� เดอื ด จึงไม่สามารถทำ� ลายสารพิษชนดิ นีไ้ ด้ วธิ ปี อ้ งกัน           ดา้ นผปู้ รงุ อาหาร สง่ิ สำ� คญั ทตี่ อ้ งคำ� นงึ ถงึ ในระหวา่ งการเตรยี มอาหาร หรือปรงุ อาหารนั้นก็คอื ผู้ปรงุ ต้องไม่ไอ หรือจาม รดอาหาร ควรรบั ประทาน อาหารขณะรอ้ น หากตอ้ งการเก็บรกั ษาอาหาร ควรเกบ็ ไวใ้ นตู้เย็น ไมค่ วรเกบ็ อาหารทเ่ี ตรยี มเสรจ็ แลว้ ไวใ้ นทท่ี มี่ อี ณุ หภมู สิ งู เพราะจะเปน็ สาเหตใุ หม้ กี ารเพมิ่ จำ� นวนเชอ้ื อยา่ งรวดเรว็ และ กอ่ นทจ่ี ะรบั ประทานอาหาร ตอ้ งนำ� อาหารมาอนุ่ ใหร้ อ้ นก่อนทกุ คร้ัง เชอื้ คลอสตรเิ ดียม เพอร์ฟรงิ เจนส์ เชอ้ื คลอสตรเิ ดยี ม เพอร์ฟรงิ เจนส์ พบในล�ำไส้คนและสตั ว์ พบทั่วไป ในดิน มักปนเปอ้ื นมากบั เน้ือดิบ ไกด่ ิบ แมลง เนอ้ื ทีป่ รงุ ไว้นานๆ ถา้ พบเชื้อน้ี ในอาหาร แสดงวา่ อาจมกี ารปนเปอ้ื นของอจุ จาระ โดยมแี มลงตา่ งๆเปน็ ตวั การ น�ำอจุ จาระของคนและสัตว์ไปสมั ผัสกบั อาหาร อนั ตรายจากการไดร้ บั เชอ้ื คอื มอี าการทเี่ กดิ คลน่ื ไส้ ปวดทอ้ ง ทอ้ งรว่ ง เกดิ อาการภายใน 8-22 ช่ัวโมง ระยะของโรค 12-48 ชว่ั โมง หากเข้าส่รู ่างกาย ทางบาดแผลจะท�ำให้แผลเน่า หากเข้าสู่ร่างกายทางปากอาจท�ำให้เกิดโรค อาหารเป็นพิษ มีอาการคล่ืนไส้ ปวดท้อง ท้องร่วง ภายใน 8-22 ช่ัวโมง หรือเกิดการติดเชอ้ื ในกระแสเลอื ดได้ “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ้� บริโภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมีคณุ ภาพ” 19

วธิ ีการท�ำความสะอาดและฆา่ เชอ้ื การฆ่าเชอ้ื ดว้ ยคลอรีน ปรมิ าณคลอรนี ในนำ้� ทเี่ หมาะสมในการใชฆ้ า่ เชอื้ คอื 50 – 200 ppm แลว้ ตอ้ งลา้ ง คลอรนี ออกดว้ ยน้ำ� สะอาด หรอื จะตอ้ งรอให้คลอรีนระเหยจนหมด การผสมคลอรีนเหลว 10% การผสมคลอรนี ความเข้มขน้ 50 ppm : น้ำ� จ�ำนวน 20 ลิตร ผสม คลอรนี เหลว 10% จ�ำนวน 21 มิลลิลิตร (ซีซ)ี การผสมคลอรีน ความเข้มขน้ 100 ppm : น้ำ� จ�ำนวน 20 ลิตร ผสม คลอรนี เหลว 10% จ�ำนวน 42 มิลลลิ ิตร (ซซี )ี การผสมคลอรีน ความเข้มขน้ 200 ppm : นำ้� จำ� นวน 20 ลติ ร ผสม คลอรนี เหลว 10% จ�ำนวน 84 มลิ ลิลิตร (ซีซ)ี การเกบ็ รักษาคลอรีน ควรเก็บรักษาคลอรีนในที่ร่ม และอุณหภูมิในการเก็บรักษาไม่ควรเกิน 30 องศาเซลเซียส มฉี ลากติดชดั เจนและให้แยกเกบ็ ระมดั ระวังการหยิบไปใช้ผดิ ข้อควรระวัง 1. การเตรียมคลอรีนควรสวมถุงมือและผ้าปิดจมูกทุกคร้ัง เพื่อป้องกันการ ระคายเคือง 2. การผสมคลอรีน ควรผสมใหม่ทกุ ครั้ง ไม่ควรผสมเก็บไว้ เพราะอาจทำ� ให้ ความเขม้ ขน้ ลดลง 20 “กลเม็ด เคลด็ ลับ การผลิตนำ้� บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

การฆ่าเช้อื ดว้ ยแอลกอฮอล์ ใชแ้ อลกอฮอล์ 70% • ฉีดพ่น โต๊ะ อุปกรณ์การผลิตท่ีไม่สามารถแกะล้างได้ ก่อนท�ำการ ผลติ ทกุ ครงั้ (ตอ้ งรอใหแ้ อลกอฮอลร์ ะเหยใหห้ มดกอ่ นใชอ้ ปุ กรณน์ นั้ ) • ฉดี พ่นมือหลงั ล้างมือ • ฉดี พ่นถุงมอื หลงั จากสวมถงุ มือแล้ว • ฉีดพ่นมือหลังจากหยิบจับอย่างอื่นนอกเหนือจากการผลิต อาจท�ำใหป้ นเป้ือนได้ หน้าทพ่ี นักงานบรรจุ 1. ตรวจความสะอาด สถานท่ี อปุ กรณ์ 2. เตรียมอุปกรณ์ ขวด ถงั ฝา ใหพ้ ร้อมกอ่ นบรรจุ 3. ตรวจเช็คคุณภาพน้�ำก่อนบรรจุ (อาจมีผู้ดูแลตรวจเช็คคุณภาพน�้ำก่อน ทุกครั้ง เม่ือผลการตรวจโดยชุดทดสอบผ่านและมีการปล่อยน้�ำท้ิงแล้ว ตามแบบบันทึกผล หรือถ้าผลการตรวจไม่ผ่าน ได้มีการด�ำเนินการ แก้ไขแล้ว) โดยตรวจสอบจากแบบบันทึกผล 4. แตง่ กายใหถ้ กู ตอ้ ง สวมหมวก ผา้ ปดิ ปาก ผา้ กนั เปอ้ื น ถงุ มอื รองเทา้ บทู๊ (รองเท้าบู๊ทจะต้องใช้เฉพาะห้องบรรจุ ถ้าออกจากห้องบรรจุ จะต้อง เปล่ยี นรองเท้า ถา้ ไมเ่ ปลี่ยน ก็ต้องจ่มุ ฆา่ เช้อื ดว้ ยคลอรีน) 5. ล้างมือให้สะอาดตามวิธีล้างท่ีถูกต้อง และใช้แอลกอฮอล์ พ่นมือและ ถงุ มอื 6. กลวั้ ถงั ขวด ฝา ด้วยน้ำ� ท่ใี ช้บรรจุทกุ คร้ังกอ่ นบรรจุ 7. บรรจุน�ำ้ ด้วยความระมดั ระวัง ไม่ใช้มอื จับปากขวด และภายในฝา 8. บรรจแุ ล้วตอ้ งปดิ ฝาทนั ที 9. ไม่ใชม้ ือทส่ี วมถุงมือท�ำการอน่ื เชน่ กวาดน้�ำทีแ่ ทน่ บรรจุ เกาศรี ษะและ จมกู เปน็ ต้น 10. ไม่เดนิ เขา้ ออกหอ้ งบรรจุ ขณะทำ� การบรรจุ 11. ล้างมือบ่อยๆ อยา่ งน้อย ช่ัวโมงละ 1 คร้ัง และใช้แอลกอฮอล์ 70 % พน่ มอื และถงุ มอื เปน็ ระยะ ข้อควรระมดั ระวังเปน็ พเิ ศษ 1. ตอ้ งลา้ งมอื ใหส้ ะอาด หลงั จากเขา้ หอ้ งนำ้� และกอ่ นการปฏบิ ตั งิ านทกุ ครง้ั 2. หา้ มกนิ อาหาร สูบบุหรี่ บ้วนนำ้� ลายในบริเวณผลติ เดด็ ขาด 3. หา้ มใสเ่ ครอ่ื งประดบั แหวน ตมุ้ หู กำ� ไล สรอ้ ย นาฬกิ า ในขณะปฏบิ ตั งิ าน 4. ไม่สวมรองเทา้ บทู๊ ออกนอกบรเิ วณทีท่ �ำการผลติ “กลเม็ด เคล็ดลับ การผลิตน้�ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถัง อยา่ งมีคุณภาพ” 21

หน้าท่ีพนักงานล้างภาชนะ 1. คดั แยกภาชนะสกปรกน้อย สกปรกมากหรือมีตะไครน่ ำ�้ ออกจากกัน 2. ดมกลิ่นภาชนะและฝาที่ใช้ซ้ำ� ด้วย ถ้ามีกล่ิน เช่น บหุ ร่ี แอลกอฮอล์ นำ้� มนั เบนซิน น้�ำมันก๊าด น�้ำหวาน เป็นต้น ให้คัดทิ้งเพราะล้างไม่ออก และคัดท้ิงภาชนะท่ีไม่ ถกู ต้อง เชน่ ภาชนะบรรจขุ องยี่ห้ออ่ืน 3. ล้างตามความสกปรกของภาชนะ ขวดใหม่หรือถังใหม่ กรณีเก็บไว้ในถุงพลาสติกอย่างดี ถุงไม่รั่ว ไม่มีฝุ่นเข้า สถานท่ีเก็บ ยกพ้ืนสะอาด • ล้างด้วยน�้ำสะอาด 2 คร้ัง ท้ังข้างนอกและข้างในกรณีเก็บไม่ดี ถุงรั่ว มีฝนุ่ เข้า สถานทเ่ี กบ็ ไมส่ ะอาด • ล้างดว้ ยวธิ เี ดยี วกบั การล้างขวดหรือถงั ที่สกปรกนอ้ ย ฝาใหม่ แชค่ ลอรีน 100 พพี ีเอ็ม นาน 20 นาที แลว้ จึงลา้ งด้วยนำ้� ท่รี อบรรจุ 2 ครง้ั และนำ� ไปแชใ่ นน้�ำทีร่ อบรรจกุ ่อนนำ� ไปใช้ ขวดหรอื ถังสกปรกนอ้ ย ล้างทั้งภายนอกและภายในด้วยน�้ำยาล้างชนิดไม่มีฟองและไม่มีกลิ่น และ ใช้น�้ำสะอาด ฉีดล้างอย่างน้อย 2 คร้ัง (น�้ำที่ใช้ล้างควรเป็นน�้ำที่มีคลอรีนผสมอยู่ อยา่ งนอ้ ย0.5พพี เี อม็ )กอ่ นบรรจจุ ะตอ้ งกลว้ั ดว้ ยนำ้� ทที่ ำ� การบรรจุ แลว้ เททงิ้ กอ่ นบรรจนุ ำ้� ขวดหรือถังสกปรกมาก ทำ� การลา้ งโดยวธิ เี ฉพาะ จนสง่ิ สกปรกหลดุ ออก แลว้ จงึ นำ� ไปลา้ งรวมกบั ขวด หรือถงั สกปรกนอ้ ย ขวดหรอื ถังทมี่ ีตะไคร่ เทคลอรนี เข้มขน้ 10% ลงไปประมาณ 50- 100 ซซี ี ท�ำการเขยา่ ตรงจุดท่ีมี ตะไคร่ประมาณ 15 วินาที หรือแช่ท้งิ ไว้ แลว้ เทคลอรีนออก จากนั้นใชแ้ ปรงขัดเอา ตะไครอ่ อก เสร็จแล้วล้างดว้ ยน้ำ� สะอาด 1 คร้งั ต้งั ทง้ิ ไว้ 1 วนั ใหค้ ลอรีนระเหย แล้ว จึงน�ำไปลา้ งรวมกบั ขวดหรอื ถังสกปรกน้อย ฝาใชซ้ ้�ำ ล้างด้วยน้�ำยาล้างชนิดไม่มีฟองและไม่มีกลิ่น และใช้น�้ำสะอาดล้าง 2 ครั้ง น�ำไปแช่ในคลอรีนเข้มขน้ 100 พีพีเอ็ม นาน 20 นาที แลว้ ลา้ งด้วยน�ำ้ ทร่ี อบรรจุอีก 2 ครงั้ และน�ำไปแชใ่ นนำ�้ ที่รอบรรจุ กอ่ นน�ำไปใช้ ไม่ทงิ้ ซลี รดั ปากขวด ฝา เรย่ี ราด ใหท้ ้ิงในถังขยะ ถงั ขวดทีล่ า้ งแล้ว ใหว้ างบนช้นั หรอื หาฐานมารอง ห้ามวางกบั พื้น ข้อควรระมัดระวังเป็นพิเศษ 1. ตอ้ งลา้ งมอื ใหส้ ะอาด หลงั จากเขา้ หอ้ งนำ�้ และกอ่ นการปฏบิ ตั งิ านทกุ ครงั้ 2. หา้ มกนิ อาหาร สบู บหุ รี่ บ้วนน�้ำลายในบริเวณผลิตเด็ดขาด 3. หา้ มใส่เครื่องประดบั แหวน ตุม้ หู กำ� ไร สร้อย นาฬกิ าในขณะปฏบิ ตั งิ าน 4. ไม่สวมรองเทา้ บ๊ทู ออกนอกบริเวณทีท่ �ำการผลติ 22 “กลเมด็ เคล็ดลบั การผลติ น้�ำบริโภคบรรจุ ขวด และถัง อย่างมคี ณุ ภาพ”

2 3 2 3 2 3 “กลเมด็ เคล็ดลับ การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และ ถัง อยา่ งมีคณุ ภาพ” 23

24 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 25

26 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 27

28 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 29

30 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 31

32 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 33

34 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 35

36 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 37

38 “กลเม็ด เคลด็ ลบั การผลติ นำ�้ บริโภคบรรจุ ขวด และถงั อยา่ งมคี ณุ ภาพ”

“กลเมด็ เคลด็ ลบั การผลติ น�้ำบรโิ ภคบรรจุ ขวด และ ถงั อยา่ งมคี ุณภาพ” 39

คณะผจู้ ดั ทำ� กลุ่มงานคุม้ ครองผ้บู ริโภคและเภสัชสาธารณสุข สำ� นกั งานสาธารณสขุ จังหวดั เชยี งใหม่ เลขที่ 10 ถนนสเุ ทพ ตำ� บลสเุ ทพ อ�ำเภอเมืองเชยี งใหม่ จังหวดั เชียงใหม่ 50200 โทรศัพท์ 053-894742 , 053-211048 ต่อ 50 โทรสาร 053-984379 อีเมล์ [email protected] ศนู ยเ์ รียนรโู้ รงงานผลิตน้ำ� ด่ืมตน้ แบบเพอื่ การศึกษา สถาบนั ถ่ายทอดเทคโนโลยีสชู่ ุมชน มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีราชมงคลล้านนา เลขที่ 98 หมู่ 8 ต�ำบลปา่ ป้อง อำ� เภอดอยสะเก็ด จงั หวดั เชียงใหม่ 50220 โทรศัพท์ 053-266518 ตอ่ 1045 โทรสาร 053-266522 อเี มล์ [email protected] 40 “กลเม็ด เคล็ดลับ การผลติ น�ำ้ บรโิ ภคบรรจุ ขวด และถัง อย่างมีคณุ ภาพ”