Important Announcement
PubHTML5 Scheduled Server Maintenance on (GMT) Sunday, June 26th, 2:00 am - 8:00 am.
PubHTML5 site will be inoperative during the times indicated!

Home Explore الأخلاق الإسلامية عند حكام الأندلس وأثرها في بناء الدولة-92ه-422ه-711-1031م

الأخلاق الإسلامية عند حكام الأندلس وأثرها في بناء الدولة-92ه-422ه-711-1031م

Published by كتاب فلاش Flash Book, 2020-04-23 08:13:33

Description: الأخلاق الإسلامية عند حكام الأندلس وأثرها في بناء الدولة-92ه-422ه-711-1031م

Search

Read the Text Version

‫يىيٍيىاةي‌مٍب ًف‌أى ً ي ًل‪\"‌:‬ىيع‌اٍب ىف‌أى ً م‪ ‌،‬ىه ٍؿ‌ى ىؾ‌ىك ٍلػله‌ ً ٍاػىد‌ ىهػىذا‌ا ىًيػًر‌فىع ٍسػأىًٍذ ٍف‌ًػم‌ ى ىٍيػ ًل\"‌صىػع ىؿ‪ \"‌:‬ىسى ٍسػأىًٍذ يف‌‬ ‫ى ىؾ‌ ى ىٍي ًل\"‪‌،‬صىع ىؿ‌اٍب يف‌ ىبع وس‌فىع ٍسأىٍىذ ىف‌اٍ يدُّر‌ً يعىيٍيىا‌ةى‪‌،‬فىىًذ ىف‌ىػلي‌ ي ىػير‌ىفى ػع‌ىد ىػ ىؿ‌ ى ىٍيػ ًل‌صىػع ىؿ‪ً \"‌:‬هػ ٍم‌ىيػع‌اٍبػ ىف‌‬ ‫اٍ ى طع ًب‌‪‌،‬فىك‌ا ًل‌ ى‌ع‌أي ٍع ًطيىاع‌اٍ ىلٍزى‌ؿ‪‌،‬ىكمى‌أى ٍد ياػيـ‌ىبٍيىاىاػع‌بًعٍ ىعػٍد ًؿ\"‪‌،‬فى ىغ ًضػ ىب‌ ي ىػير‌ ىدأػب‌ ىهػـ‌أى ٍف‌ييكًصػ ى‌بًػ ًل‌؛‌‌‬ ‫فىيىع ىؿ‌ىلي‌اٍ يدُّر‪\"‌:‬ىيع‌أى ًيىر‌اٍ ي ٍؤًاًي ىف‌إًف‌ا لى‌أعع ب‌صىع ىؿ‌ًىابًِّي ًل‌(ﭵﭶﭷﭸﭹﭺﭻ‬ ‫ﭼ)(‪‌)1‬ىكًاف‌ ىهىذا‌ ً ٍف‌اٍ ىلع ًهًي ى‌ف‪‌،‬ىكا ًل‌ ىع‌ ى‌ل ‌كىزىهع‌ ي ى ير‌ ًدػي ىف‌أىنى ىهػع‌ ى ىٍيػ ً‌ل؛‌‌ىكىاػع ىف‌ىكصعفنػع‌ ً ٍاػىد‌ ًاأىػع ًب‌‬ ‫ا ًل‌(‪‌‌.)2‬‬ ‫كركم‌أف‪ ‌،‬ػعف‌رضػم‌اح‌ اػل‌ ػرج‌ ىػنة‌ا غػداة‌‪‌،‬فػد ؿ‌ ػف‌ا بػعب‌ا ػذم‌اػعف‌يػد ؿ‌ اػل‪‌،‬‬ ‫فزد ل‌ا بعب‌فيعؿ‪‌:‬أاظركا‪‌،‬فاظركا‪‌،‬فإذا‌رلؿ‌ عػل‌ الػر‌أك‌سػيؼ‌فيػعؿ‌ ػل‌ ػعف‌‪‌-‬رضػم‌اح‌‬ ‫اػل‪ ‌:‌-‬ػع‌هػذا‌صػعؿ‌أردت‌أف‌أصأ ػؾ‪‌،‬صػعؿ‪‌:‬سػبدعف‌اح‌كيدػؾ‌ ػنـ‌أيأ اػم؟ ‌صػعؿ‌ظ اػم‌ ع ػؾ‌‬ ‫بػع ي ف‪‌،‬صػعؿ‪‌:‬أفػن‌رفعػت‌ظن أػؾ‌إ ػم‌فػإف‌ ػـ‌أاىػ ؾ‌أك‌أ ػديؾ‌ ػب‌ ػع م‌أردت‌ذاؾ‌ اػم‪‌،‬‬ ‫فيعؿ‪ ‌:‬ف‌دك ل‌ ػع‌أيك ػكف‪‌،‬فيػع كا‪‌:‬يػع‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‌ ػدك‌أ ااػؾ‌اح‌ اػل‪‌،‬فيػعؿ‪ ‌:‬بػد‌هػـ‌بػذاب‌‬ ‫فا ل‌اح‌ ام‌آأام‌ب ف‌يا ؿ‌بؾ‌م‌أد ؿ‌ا دياػة‌ ػع‌ك يػت‌أ ػر‌ا سػ يف‌ف أػع ‌برلػؿ‌ ػف‌صك ػل‌‬ ‫فا ؿ‌بل‌ف ب‌ ال‌صعؿ‌ ارف‌فكاح‌ ع‌ضربل‌سكطع‌كم‌دبسل‌يك ع(‪.)3‬‬ ‫فمػذا‌أسػع خ‌ابيػر‌ ػف‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‌ ػعف‌بػف‌ ػعف‪‌-‬رضػم‌اح‌ اػل‪-‬؛‌ديػث‌ ػع‌ ػف‌أ ارد‌‬ ‫صأ ػل‪‌،‬كا ع ػك‌ اػد‌ا يػدرة‌ىػ ة‌ ػف‌ىػ عت‌ا ا ػعؿ‌فػم‌ا رلػعؿ‪‌،‬كضػعؼ‌امرأبػعط‌بع ػدايع‪‌،‬كصػكة‌‬ ‫امرأبػعط‌بػع رة‪‌،‬كهػذا‌ا ػؽ‌إضػعفة‌إ ػب‌أاػل‌ ػؿ‌ىػع خ‌يرفػ ‌ ػف‌درلػعت‌ىػعدبل‌فػم‌ا ػرة‌‬ ‫فإال‌سيعسة‌داي ة‌فم‌ا دايع؛‌‌إذ‌إف‌هػذا‌ا رلػؿ‌ا ػذم‌أ ارد‌ام أػداء ػك‌أاػل‌صأػؿ‌أك‌ كصػب‌ يكبػة‌‬ ‫ب يغػة‌ رب ػع‌أدػدث‌فأاػة‌بإيغػعر‌ىػدكر‌أفػ ارد‌صبي أػل‌كاسػأعدادهـ‌ ناأيػعـ‌إذا‌سػادت‌ مػـ‌ا رىػة‪‌،‬‬ ‫اف‌ا ع ك‌ ال‌يلعؿ‌أف ارد‌صبي أل‌كأباعء‌ب د ‌يعذ كال‌كيعا كال‌ ب‌ ع‌د ‌كؿ‌الإصػداـ‌ يػل‪‌،‬كبػذ ؾ‌‬ ‫أاط ‌ا أاة‌صبؿ‌أىع دهع‪‌،‬كياسب‌ىعدب‌ا ع ك‌ص كب‌ا اعس‌ككمءهـ‪‌ .‬‬ ‫ك ػف‌أصػكاؿ‌ا ي ػة‌ ػم‌بػف‌أبػم‌طع ػب‌رضػم‌اح‌ اػل‪\"‌:‬إذا‌صػدرت‌ ػب‌ ػدكؾ‪‌،‬فعلعػؿ‌ا ع ػك‌‬ ‫ال‪ ‌،‬انار‌ يدرة‌ يل(‪‌.\")4‬‬ ‫(‪‌)1‬سكرة‌ا ارؼ‪‌‌,‬آية‪‌.199‬‬ ‫(‪‌)2‬ا د يدم‪‌،‬ا ل ‌بيف‌ا ىديديف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪125‬؛‌ا اككم‪‌،‬ريعض‌ا ىع ديف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.20‬‬ ‫(‪‌)3‬ا بىرم‪‌،‬أعريا‌ا دياة‌ا اكرة‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌.138‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌د دكف‪‌،‬ا أذارة‌‌ا د دكاية‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪‌.104‬‬ ‫‪43‬‬

‫كصعؿ‌ م‌رضم‌اح‌ ال‪‌:‬أ‌ك ب‌ا اعس‌بػع ع ك‪‌،‬أصػدرهـ‌ ػب‌ا عيكبػة‌‪‌.‬كصػعؿ‪‌:‬ا ع ػك‌زاػعة‌ا ظ ػر‌‪‌.‬‬ ‫كصعؿ‪‌:‬إذا‌صدرت‌ ب‌ دكؾ‪‌،‬فعلعؿ‌ كؾ‌ ال‌ ار‌ا يدرة‌ يل(‪.‌)1‬‬ ‫اش ارً‪ :‬الصبر‪:‬‬ ‫أدٌػػب‌ا ػػعء‌ا ار ػػدكف‌بع ىػػبر‪،‬إذ‌يػػركل‌أف‌ بػػد‌اح‌بػػف‌أبػػم‌باػػر‌ر ػػم‌بسػػمـ‌يػػكـ‌ا طػػع ؼ‪‌،‬‬ ‫فعاأيضػت‌بػل‌بعػد‌كفػعة‌رسػكؿ‌اح‌ىػ ب‌اح‌ يػل‌كسػ ـ‌بػ ربعيف‌ ي ػة‌ف ػعت‪‌،‬فػد ؿ‌أبػك‌باػر‌ ػب‌‬ ‫ع ػة‌فيػعؿ‪‌:‬أم‌بايػة‌كاح‌ ا ا ػع‌أ ػذ‌بػ ذف‌ ػعة‌ف رلػت‌ ػف‌داراػع‌فيع ػت‌ا د ػد‌ح‌ا ػذم‌ربػط‌‬ ‫ب‌ص بؾ‌ك زـ‌ ؾ‌ ب‌ر دؾ‪‌،‬ف رج‌ ـ‌د ػؿ‌فيػعؿ‪‌:‬أم‌بايػة‌أأ ػعفكف‌أف‌أاكاػكا‌دفاػأـ‌ بػد‌اح‌‬ ‫كهػك‌دػم؟‌فيع ػت‪‌:‬إاػع‌ح‌كااػع‌إ يػل‌ ارلعػكف‌يػع‌أبػت‌فيػعؿ‌أسػأعيذ‌بػعح‌ا سػ ي ‌ا ع ػيـ‌ ػف‌ا ػيطعف‌‬ ‫ا رليـ‪‌،‬أم‌باية‌إال‌ يس‌أدد‌إم‌ك ل‌ أعف‌ ة‌ ف‌ا ؾ‌ك ة‌ ف‌ا يطعف‪‌،‬صعؿ‌فيدـ‌ يػل‌كفػد‌‬ ‫ييؼ‌ك ـ‌يزؿ‌ذ ؾ‌ا سمـ‌ اع ‌ف رج‌إ يمـ‌فيعؿ‌هػؿ‌يعػرؼ‌هػذا‌ا سػمـ‌ ػااـ‌أدػد؟‌فيػعؿ‌سػعد‌بػف‌‬ ‫بيد‌أ ك‌باػم‌ا علػنف‪‌:‬هػذا‌سػمـ‌أاػع‌بريأػل‌كر ػأل‌ك يبأػل‌كأاػع‌ر يػت‌بػل‌فيػعؿ‌أبػك‌باػر‌فػإف‌هػذا‌‬ ‫ا سػمـ‌ا ػذم‌صأػؿ‌ بػد‌اح‌بػف‌أبػم‌باػر‌فع د ػد‌ح‌ا ػذم‌أار ػل‌بيػدؾ‌ك ػـ‌يماػؾ‌بيػد ‌فإاػل‌كاسػ ‌‬ ‫ا د ب‌(‪‌.)2‬‬ ‫ك ف‌أصكاؿ‌ ر‌بف‌ا طعب‌صعؿ‪\":‬كأ ـ‌أف‌ كبة‌ا ىبر‌فكؽ‌ كبػة‌ا ػار‌‪‌.‬ك ػف‌ربعطػة‌لػ ش‌‬ ‫ر‌رضم‌ا ل‌ ال‌صعؿ‪ ‌:‬ك‌اعف‌ا ىبر‌كا ار‌بعيريف‌ ع‌بع يت‌أيم ع‌رابت(‪‌‌\".)3‬‬ ‫كصعؿ‌أيضعن‪‌\":‬ك ك‌أف‌ا ىبر‌اعف‌ ف‌ا رلعؿ‌اعف‌اري ع(‪‌.)4‬‬ ‫كأيضعن‌اأىؼ‌ عف‌رضم‌اح‌ ال‪‌،‬بى ة‌ا ىبر‪‌،‬ك ف‌ا كاصػؼ‌ا دا ػة‌ ػب‌هػذ ‌ا ىػ ة‌ بعأػل‌‬ ‫فم‌ا أاة؛‌‌ك ف‌ا ع كـ‌بع أكاأر‌أف‌ عف‌اعف‌ ف‌أاؼ‌ا اعس‌ ف‌ا د عء‪‌،‬كأىبر‌ا اعس‌ ػب‌‬ ‫ػف‌اػعؿ‌ ػف‌ رضػل‪‌،‬ك ػب‌ ػف‌سػعب‌فػم‌د ػل‪‌،‬فدعىػرك ‌كسػعكا‌فػم‌صأ ػل‪‌،‬كصػد‌ ػرؼ‌إ اردأمػـ‌‬ ‫يأ ػل‪‌،‬كصػد‌لػعء ‌ا سػ كف‌ ػف‌اػؿ‌اعديػة‌ياىػركال‌كي ػيركف‌ يػل‌بيأػع مـ‪‌،‬كهػك‌يػ ر‌ا اػعس‌‬ ‫بع اؼ‌ ف‌ا يأػعؿ‌كيػ ر‌ ػف‌يطيعػل‌أف‌م‌ييػعأ مـ‌كركل‌أاػل‌صػعؿ‌ ػل‪‌:‬أػذهب‌إ ػب‌ اػة؟‌‌فيػعؿ‪‌:‬م‌‬ ‫(‪‌)1‬ا اكيرم‪‌،‬امعية‌ا رب‌فم‌فاكف‌ا دب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‪.241‬‬ ‫(‪ ‌)2‬س ـ‪‌،‬ا سأدرؾ‌ ب‌ا ىديديف‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪543‬؛‌ا بيميم‪‌،‬ساف‌ا بيميم‌ا ابرل‪‌،‬ج‪‌،9‬ص‌‪.98‬‬ ‫(‪‌)3‬ا ذهبم‪‌،‬أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‪‌،41‬ص‪‌.60‬‬ ‫‌‬ ‫(‪‌)4‬أبك‌ بد‌اح‪ ‌،‬دة‌ا ىعبريف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.77‬‬ ‫‪44‬‬

‫أاػكف‌ ػف‌ا دػد‌فػم‌ا دػرـ‌فييػؿ‌ ػل‌أػذهب‌إ ػب‌ا ػعـ‌فيػعؿ‌م‌أفػعرؽ‌دار‌هلرأػم‌فييػؿ‌ ػل‌فيػعأ مـ‌‬ ‫فيعؿ‪‌:‬م‌أاكف‌أ‌كؿ‌ ف‌ ؼ‌ د دا‌فم‌أ أل‌بع سيؼ(‪‌.)1‬اػعف‌ىػبر‌ ػعف‌دأػب‌صأػؿ‌ ػف‌أ ظػـ‌‬ ‫فضػع ل‌ اػد‌ا سػ يف‪‌،‬ك ع ػكـ‌أف‌ا ػد عء‌ا ا يػرة‌ا أػم‌سػ ات‌بعلأمػعد‌ ػم‌ك ػف‌صعأ ػل‌ ػـ‌يسػ ؾ‌‬ ‫صب مع‌ مع‌ ف‌د عء‌ا س يف‌فإذا‌اعف‌ ع‌فع ل‌ ػم‌ ػع‌م‌يكلػب‌ا يػدح‌فػم‌ ػم‌بػؿ‌اػعف‌دفػ ‌‬ ‫ا ظع يف‌ ع م‌ ف‌ا كارج‌ك يرهـ‌ ف‌ا اكاىب(‪‌.)2‬‬ ‫كصػعؿ‌ ػب‌بػف‌أبػب‌طع ػب‌رضػم‌اح‌ اػل‪‌\":‬أم‌إف‌ا ىػبر‌ ػف‌الإي ػعف‌ب ازػة‌ا ػ أرس‌ ػف‌ا لسػد‪‌،‬‬ ‫فػإذا‌صطػ ‌ا ػ أرس‌بػعر‌ا لسػـ‪ ‌،‬ػـ‌رفػ ‌ىػكأل‌فيػعؿ‌أم‌إاػل‌م‌إي ػعف‌ ػف‌م‌ىػبر‌ ػل‌كصػعؿ‌ا ىػبر‌‬ ‫طية‌م‌أابك\"(‪‌.)3‬‬ ‫حادي شر‪ :‬الحام‪:‬‬ ‫اػعف‌أبػك‌باػر‌ا ىػديؽ‪‌،‬دعز ػعن‌ ػ ‌ا رأػديف‪‌،‬كصػعؿ‌ا أػل‌ا ػمكرة‪‌\":‬كاح‌ صػعأ ف‌ ػف‌فػ‌رؽ‌بػيف‌‬ ‫ا ىنة‌كا زاعة‌فإف‌ا زاعة؛‌دؽ‌ا عؿ‌كاح‌ ك‌ اعكام‌ يعم‌اعاكا‌يؤدكال‌إ ب‌رسكؿ‌اح‌ى ب‌اح‌‬ ‫يػل‌كسػ ـ‌ يػعأ أمـ‌ يػل‪‌،‬فيػعؿ‪ ‌:‬ػر‌كاح‌ ػع‌هػك‌إم‌أف‌ أريػت‌أف‌اح‌صػد‌ ػرح‌ىػدر‌أبػم‌باػر‌‬ ‫يأعؿ‌فعرفت‌أال‌ا دؽ(‪.)4‬‬ ‫نلاحظ مما سبق‪‌،‬أف‌الإىػ ارر‌ظػعهر‌فػم‌ كصػؼ‌ا ىػٌديؽ‪‌،‬كهػك‌ ػف‌ عػعام‌ا دػزـ‪‌،‬كانه ػع‌ ػف‌‬ ‫س عت‌ا ييعدة‌ا اعلدة‪‌،‬ردـ‌اح‌ا ىديؽ‌فبدز ل‌ رح‌اح‌ىػدر‌ ػر‌بػف‌ا طػعب‌إذ‌ييػكؿ‪‌:‬ف ػع‌‬ ‫هك‌إم‌أف‌ أريت‌اح‌صد‌ رح‌ىدر‌أبم‌بار‌ يأعؿ‪‌،‬فعرفت‌أال‌ا دؽ‪‌‌.‬‬ ‫ا ع‌اأىؼ‌أ ير‌ا ؤ ايف‌ ر‌بف‌ا طعب‌بى ة‌ا د‌زـ‪‌،‬فييكؿ‌سكيد‌بػف‌ ػة‌رد ػل‌اح‪‌،‬لػعء‌‬ ‫يمكدم‌إ ب‌ ر‌بف‌ا طعب‪‌،‬كهك‌بع عـ‌يسػأعدم‌ ػب‌ ػكؼ‌بػف‌ ع ػؾ‌ا ػلعم‪‌،‬أاػل‌ضػريل‪‌،‬‬ ‫فسػ ؿ‌ ػر‌ كفػعن‌ ػف‌ذ ػؾ‌فيػعؿ‪‌:‬يػع‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‌ أريأػل‌يسػكؽ‌بػع أرة‌ سػ ة‌فػا س‌ا د ػعر‌‬ ‫يىر مع‪‌،‬ف ـ‌أىرع‪ ‌،‬ـ‌دفعمع‌ف ػرت‌ ػف‌ا د ػعر‪ ‌،‬ػـ‌أغ ػعهع‌ف ع ػت‌ ػع‌أػرل‌صػعؿ‌ا أاػم‌بػع أرة‌‬ ‫أىدصؾ‌ف أب‌ كؼ‌بع أرة‪‌،‬فذار‌ا ذم‌صعؿ‌ ل‌ ر‌‪‌-‬رضم‌اح‌ اػل‪‌‌-‬صػعؿ‪‌:‬أبكهػع‌كزكلمػع‌ ػع‌‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌أي ية‪ ‌،‬امعج‌ا ساة‌ا ابكية‪‌،‬ج‪‌،6‬ص‌‪.286‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‌‪‌،6‬ص‌‪‌.286‬‬ ‫(‪‌)3‬أبك‌بار‌ا زر م‪ ‌،‬دة‌ا ىعبريف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.77‬‬ ‫(‪‌)4‬ا ب عرم‪‌،‬ىديخ‌ا ب عرم‪‌،‬ج‪‌،6‬ص‌‪‌ ‌.2657‬‬ ‫‪45‬‬

‫أردت‌بىػعدبأاع‌فضػدأمع‌فيع ػت‌ا ػ أرة‌كاح‌ ذهػبف‌ عػل‌إ ػب‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‪‌،‬ف ػع‌أل عػت‌ ػب‌‬ ‫ذ ػؾ‌صػعؿ‌أبكهػع‌كزكلمػع‌ادػف‌اب ػ ‌ اػؾ‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‪‌،‬ف أيػع‌فىػدصع‌ ػكؼ‌بػف‌ ع ػؾ‌ب ػع‌صػعؿ‪‌‌،‬‬ ‫فيعؿ‌ ر‌ يمكدم‪\":‬كاح‌ ع‌ ب‌هذا‌ عهػداعاـ‌فػ ر‌بػل‌فىػ ب‌ ػـ‌صػعؿ‪‌:‬يػع‌أيمػع‌ا اػعس‌فػكا‌بذ ػة‌‬ ‫د د‌ى ب‌اح‌ يل‌كس ـ‌ف ف‌فعؿ‌ امـ‌هذا‌فن‌ذ ة‌ ل(‪‌.‌)1‬‬ ‫إف‌ىػ ة‌ا دػزـ‌فػم‌ ىػية‌ذم‌ا اػكريف‌أىػي ة‪‌،‬كالػد‌ا ىػديؽ‌رضػم‌اح‌ اػل‌ اػد ع‌ ػرض‌‬ ‫يل‌الإسنـ‌صعؿ‌ ل‪‌:‬كيدؾ‌يع‌ عف‌إاؾ‌رلؿ‌دعزـ‪ ‌،‬ع‌ي ب‌ يؾ‌ا دؽ‌ ف‌ا بعطؿ‪ ‌،‬ػع‌هػذ ‌‬ ‫ا ‌ك عف‌ا أم‌يعبدهع؟(‪.)2‬‬ ‫كصػعؿ‌ا كاصػدم‌فيمػع‌أ ػر‌ ػعف‌بألديػد‌أاىػعب‌ا دػرـ‌كصػعؿ‌فيمػع‌ ازد‌ ػعف‌فػم‌ا سػلد‌ا دػ ارـ‌‬ ‫ككسػعل‪‌،‬كابأػعع‌ ػف‌صػكـ‪‌،‬كأبػب‌آ ػركف‪‌،‬فمػدـ‌ ػيمـ‌ككضػ ‌ا ػعف‌فػم‌بيػت‌ا ػعؿ‪‌،‬فىػيد‌كا‌‬ ‫بع عف‪‌،‬ف ر‌بمـ‌بع دبس‪‌،‬كصعؿ‪‌:‬أأدركف‌ ع‌ل أراـ‌ م؟‌ ع‌ل أراـ‌ م‌إم‌د م‪‌،‬صػد‌فعػؿ‌هػذا‌‬ ‫باـ‌ ر‌ف ـ‌أىيدكا‌بػل‌ ػـ‌ا ػل‌فػيمـ‌ بػد‌اح‌بػف‌ ع ػد‌بػف‌أسػيد‌فػ رلكا‌صػعؿ‌كدػج‌بع اػعس‌ ازد‌‬ ‫عف‌فم‌ا سلد‌ا د ارـ‌ككسعل(‪‌.)3‬‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫(‪‌)1‬ا بيميم‪‌،‬ساف‌ا بيميم‌ا ابرل‪‌،‬ج‪‌،9‬ص‪.201‬‬ ‫(‪‌)2‬ا سيكطم‪‌،‬ا ىع ص‌ا ابرل‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.219‬‬ ‫(‪‌)3‬ا طبػرم‪‌،‬أػعريا‌ا طبػرم‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‌‪595‬؛ابػف‌ا لػكزم‪‌،‬ا اػأظـ‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪360‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌‬ ‫ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪481‬؛‌ا ذهبم‪‌،‬أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‪‌.481‬‬ ‫‪46‬‬

‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫الفصل الثاني‬ ‫حكام الأندلس في عهد الولاة بين الالتزام بالأخلاق الإسلامية والتفريط‬ ‫‌‬ ‫‪ ‬المبحــل الأّل‪ :‬مظاٍش التزاو حلاو الأىذلص في عَذ الْلاٗ بالأخلاق الإسلامٔ٘‪.‬‬ ‫‪ ‬المبحل الثاىٕ‪ :‬انحشافات حلاو الأىذلص في عَذ الْلاٗ عً الأخـلاق الإسلامٔــ٘‪.‬‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‪47‬‬

‫المبحث الول‬ ‫مظاهر الت اام حكام الندلس في هد الولاة بالخلاق الإسلامية‬ ‫أعرؼ‌ا ديبػة‌ا ‌ك ػب‌ داػـ‌الإسػن م‌فػم‌ا اػد س(‪ ‌)1‬ػف‌(‪938 ،99‬ه= ‪756 ،799‬م)‌‪‌،‬‬ ‫بعىر‌ا كمة‪‌،‬كاعف‌ا دعاـ‌يس ب‌ا ير‪‌،‬أك‌ا كا م(‪‌،)2‬كهػم‌ديبػة‌‌ ضػطربة‌ا ػأمرت‌بػع غزكات‌‬ ‫ا عرلية‌ا أم‌ امع‌كمة‌ا اد س‪ ‌،‬ب‌لاكب‌فراسع(‪‌،)3‬ا ع‌ا أمرت‌أيضعن‌بع أف‌ا دا ية‪‌،‬ا أػم‌‌‬ ‫صع ت‌‌بيف‌ا عرب‪‌،‬كا بربر‌أعرة‪‌،‬كبيف‌ا عرب‌أا سمـ‌أعرة‌أ رل‪‌،‬كاعات‌‌ا اد س‌فػم‌ذ ػؾ‌ا كصػت‌‬ ‫إ ػعرة‌ يػر‌ سػأي ة‪‌،‬ك يػر‌ك ار يػة‪‌‌،‬كأأبػ ‌أ يػر‌أفريييػة‌ ػف‌ا اعديػة‌الإداريػة(‪)4‬؛‌كب عاػب‌أف‌أ يػر‌‬ ‫ا ييركاف‪‌،‬هك‌ا ذم‌اعف‌يعيف‌كمة‌ا اد س‪‌،‬فم‌ ع ب‌ا ديعف(‪‌‌‌‌.)5‬‬ ‫(‪)1‬ا اد س‪‌,‬هم‌ا ة‌ ل ية‌ ـ‌أسأع مع‌ا عرب‌فم‌ا يديـ‪‌,‬كا ا ع‌ رفأمع‌ا عرب‌فم‌الإسنـ‪‌,‬‬ ‫كصد‌لرل‌ ب‌ا سف‌أف‌أ زـ‌ا ؼ‌كا نـ‪‌,‬إددل‌ يعطععت‌أسبعايع‪‌،‬اس مع‌فم‌ا ىؿ‌‬ ‫‌كاد كسيع‌اسبة‌إ ب‌ا كاداؿ‌أك‌ا اداؿ‪‌،‬كاعاكا‌صد‌اسأكطاكهع‌بعد‌ا رك عف‪‌،‬ف ع‌فأدمع‌ا عرب‌‬ ‫س كهع‌ا اد س‌ ـ‌أط يكا‌هذا‌امسـ‌ ب‌أسبعايع‌ا مع‌يط ؽ‌ا يكـ‌ ب‌ا لزء‌ا لاكبم‌ ف‌‬ ‫أسبعايع‪‌،‬كأي ‌لاكبم‌امر‌ا كادم‌ا ابير‪‌،‬كهك‌يضـ‌سب ‌ دعفظعت‌كهم‌صرطبة‌‪‌ -‬إ بي ية‌– ‌‬ ‫صعرش‌– ليعف‌– راعطة‌– ع يع‌– ‌كك ية‪(‌,‬يعصكت‪ ‌,‬علـ‌ا ب داف‪‌,‬ج‪‌,1‬ص‌‪311‬؛‌‌زيداف‪‌،‬‬ ‫لرلم‪‌،‬ركايعت‌أعريا‌الإسنـ‪‌،‬فأخ‌ا اد س‪‌،‬ص‪ 1‬؛‌ عف‪‌،‬دع د‪‌،‬ا س كف‌فم‌ا عع ـ‌صضعيع‌‬ ‫كأ د د ي ع ت ‪ ‌ ،‬ص ‪) . 2 8 7‬‬ ‫(‪‌)2‬ا دلم‪ ‌،‬بد‌ا رد ف‪‌،‬ا أعريا‌ا اد سم‪‌،‬ص‪‌.131‌،132‬‬ ‫(‪‌)3‬يندظ‌أف‌فراسع‌اعىطنح‌لغ ارفم‌ ـ‌أاف‌صد‌كلدت‌بعد‌ااأ ة‌كاددة‌أك‌اكدػدة‌سيعسػية‪‌,‬اػذ ؾ‌ ػـ‌أاػف‌صػد‌‬ ‫أاكاػت‌بعػد‌ا غػة‌ا راسػية‌فػم‌ذ ػؾ‌ا كصػت‪‌،‬كاعاػت‌ا ارضػم‌ا أػدة‌ك ارء‌لبػعؿ‌ا برأػعت‪ ‌،‬ػ عم‌أعػرؼ‌كصأ ػذ‌‬ ‫بػع رض‌ا ايػرة‌أك‌بػند‌ا رالػة‌أك‌بػند‌ا غػعؿ‌أك‌ ع يػع‪‌،‬كاعاػت‌أ ػؾ‌ا ارضػم‌بعػد‌زكاؿ‌ا داػـ‌ا رك ػعام‌ امػع‌‬ ‫أايسـ‌إ ب‌إ ع ارت‌ سأي ة‪‌،‬ف م‌ا لاكب‌‌ادد‌سبأ ع يع‪‌,‬أم‌ا دف‌ا سب ‪ ‌،‬ـ‌إاأيعايع‪‌،‬كفػم‌ا ػرؽ‌ ػ ‌كادم‌كدكاػة‌‬ ‫أم‌امر‌ا ركف‪‌،‬الد‌كميأم‌بركفعاس‪‌،‬كبر كاة‌(برلعاديع)‌فػم‌ا ػ عؿ‪‌,‬أم‌ ػ عؿ‌امػر‌ا ػكار‪‌،‬الػد‌ اػة‌ا رالػة‌‬ ‫ا يركفالية‪‌،‬ا أم‌أ أد‌ رصع‌دأػب‌أ ػ ؿ‌أ عايػع‪‌،‬ا دع يػة‌‪‌(.‬ا عبػعدم‪‌،‬أد ػد‌ أػعر‪‌،‬ا أػعرم‌ا عبعسػم‪‌،‬كا اد سػم‪‌،‬‬ ‫ص‪‌‌.)292‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.40-39‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌235‬؛‌‌ا عبعدم‪‌،‬أد د‌‬ ‫أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.291‬‬ ‫(‪‌)5‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.291‬‬ ‫‪48‬‬

‫كفم‌أديعف‌أ رل‌أد ت‌ا نفة‌ا كية‌ بع رة‌فم‌أعييف‌هؤمء‌ا كمة(‪‌.)1‬‬ ‫‌ك يف‌أهع م‌ا اد س‌ب ا سمـ‌ ف‌ي م‌أ رهـ‌فعاأظركا‌ا كافية‌ ب‌أ ػؾ‌الإلػ ارء‌إ ػع‌ ػف‌داك ػة‌‬ ‫أفرييية‪‌،‬أك‌د ؽ‪ ‌،‬ير‌ا نفة‌ا كية(‪‌‌.)2‬‬ ‫كصػد‌ب ػ ‌ ػدد‌كمة‌ا اػد س‌فػم‌أ ػؾ‌ا ديبػة‌بعػد‌ ػكدة‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪‌،‬كطػعرؽ‌بػف‌زيػعد‪‌،‬إ ػب‌‬ ‫د ؽ‪ ‌،‬ريف‌كا يع‌ن‪‌،3‬أك كا‌ا داـ‌طكاؿ‌ دة‌ب غت‌أيريبعن‌ا ايف‌كأربعيف‌ ع ‌عن(‪‌‌.)4‬‬ ‫كيندظ‌ ع‌سبؽ‪ :‬اعات‌ا اد س‌فػم‌هػذ ‌ا ديبػة‌أأ يػب‌ا أع ي ػعت‌في ػع‌يأع ػؽ‌بأعيػيف‌ا ػكمة‪‌،‬إ ػع‌‬ ‫ػف‌ راػز‌ا نفػة‌فػم‌د ػؽ‪‌،‬كا ػع‌ ػف‌ا ػكا م‌ا عػعـ‌ ػبند‌ا غػرب‌ا كلػكد‌بػع ييركاف‪‌،‬كاذا‌ ػع‌‬ ‫اصأضت‌ا ضركرة‌فإف‌بعض‌ا أعيياعت‌اعات‌أأـ‌فم‌ا اد س‪‌،‬ا سمع‌ري ػع‌أػ أم‌ا كافيػة‌ا رسػ ية‌‬ ‫ف‌د ؽ‪‌،‬أك‌ا ييركاف‪.‬‬ ‫‌كبػػر ـ‌ ػػع‌ يػػز‌أ ػػؾ‌ا ديبػػة‌ ػػف‌اضػػط ارب‌سيعسػػم‪‌،‬فػػإف‌ا سػػ يف‌اسػػأطع كا‌أف‌يا ػػكا‌فػػأخ‌‬ ‫ا اػػد س‪‌،‬كيؤسسػػكا‌ا ا يػػر‌ ػػف‌د ػػع ـ‌ا امضػػة‌فيمػػع‪‌،‬اباػػعء‌ا سػػعلد‌ داء‌ ػػعع رهـ‌ا ديايػػة‪‌،‬‬ ‫كا ياػعطر‌ك ػباعت‌ا ػرم‌بع أبػعر‌أف‌ا ز ار ػة‌اعاػت‌ا ػكرد‌ا ػريس‌ سػاعف‪‌،‬كم‌سػي ع‌أف‌ا اػد س‌‬ ‫عركفة‌با رة‌أامعرهع‌ك يكامع‪‌.‬‬ ‫اد‌ا أ ؿ‌فم‌سير‌داػعـ‌ا اػد س‌فػم‌ مػد‌ا ػكمة؛‌‌اندػظ‌أامػـ‌صػد‌ا أز ػكا‌بكلػل‌ ػعـ‌بػع نؽ‌‬ ‫الإسن ية‪‌،‬يأضخ‌ذ ؾ‌ ف‌ نؿ‌ا ايعط‌ا أية‪‌‌:‬‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،2‬ص‌‪.26‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌‌،‬ص‌‪.26‬‬ ‫‪ 3‬لمزيذ من الاطلاع حىل عذد وأسماء هؤلاء ولاه الأنذلس في الملاحق‪ ،‬ص ‪3;7‬‬ ‫(‪‌)4‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.‌299‬‬ ‫‪49‬‬

‫أولاً‪ :‬حفظ ال هود‪:‬‬ ‫بعد‌أف‌اط ف‌ كسب(‪‌)1‬بف‌اىػير‌(‪ ‌،)2‬ػب‌ا ‌كضػعع‌فػم‌ا اػد س‪‌‌،‬كم‌سػي ع‌بعػد‌أف‌أ اػف‌ ػف‌‬ ‫إأ عـ‌ا أكدعت‌الإسن ية‌فم‌كسط‌ا اد س‪‌،‬كلاكبل‪‌،‬أ ذ‌يسأعد‌ سير‌ادك‌ا عؿ‌لإا ػعؿ‌فػأخ‌‬ ‫ا اػػد س‪‌،‬فيػػد‌كاىػػ ت‌ا ليػػكش‌الإسػػن ية‌ا سػػير‌ ػػأخ‌ ػػ عؿ‌ا اػػد س‪‌،‬ف أدػػت‌ دياػػة‌كادم‌‬ ‫ا دلػػعرة(‪ ‌،)3‬ػػـ‌ا ع ػػدة‪ ‌،‬ػػـ‌ دياػػة‌سػػع ـ(‪‌،)4‬كاألمػػت‌ىػػكب‌ دياػػة‌سرصسػػطة(‪ ‌)5‬عىػػ ة‌ا غػػر‌‬ ‫(‪ ‌)1‬كسػب‌بػف‌اىػير‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ػم‪‌،‬يااػب‌بػ بم‌ بػد‌ا ػرد ف‪‌،‬ا ػرج‌ا يػر‌ا ػذم‌افأػأخ‌ا اػد س‌‬ ‫كأا ر‌ا غرب‪‌،‬كاعف‌ ػف‌أفضػؿ‌رلػعؿ‌ا عػع ـ‌دز ػع‌ك أريػع‌كه ػة‌كاػبن‌ك ػلع ة‌كاصػدا ع‪‌,‬ك‌فىػيدع‌ك طيبػع‌ كهػع‪‌,‬‬ ‫عدم‌ عصن‌اري ع‌ لع ع‪‌,‬كر ع‌أييع‌ح‌أعع ب‌ابير‌ا يدر‪ ‌،‬ـ‌يمزـ‌ ل‌ليش‌صط‪‌.‬أكفب‌ كسب‌بف‌اىير‪‌-,‬رد ػل‌‬ ‫اح‪‌‌-‬بػكادم‌ا يػرل‌فػم‌سػاة‌سػب ‌كأسػعيف‌(ا ػذهبم‪‌،‬ا عبػر‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪116‬؛‌ا ػذهبم‪‌،‬سػير‌أ ػنـ‌ا اػبنء‪‌،‬ج‪‌،4‬‬ ‫ص‪496‬؛ابػف‌ ٌاػعف‪‌،‬كفيػعت‌ا يػعف‪‌،‬ح‪‌،5‬ص‪319‌،318‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا بدايػة‌كا امعيػة‪‌،‬ج‪‌،9‬ص‪171‬؛‌ابػف‌‬ ‫ا رضم‪‌،‬أعريا‌ا ع عء‌بع اد س‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪496‬؛ابف‌ سعار‪‌،‬أعريا‌ دياة‌د ؽ‪‌،‬ج‪‌،61‬ص‪‌.)224‬‬ ‫(‪‌)2‬صعؿ‌سيبكيل‌سبم‌اىير‌ ف‌لبؿ‌ا يؿ‌ ف‌أرض‌ا عـ‌فم‌ز ف‌أبم‌بار‪‌,‬كاعف‌اس ل‌اى ار‌فىغر‌كأ أيل‌‬ ‫بعض‌بام‌أ ية‌كرل ‌إ ب‌ا عـ‪‌,‬كك د‌ ػل‌ كسػب‌بيريػة‌ييػعؿ‌ مػع‌ا ر ػرل‪‌,‬كاػعف‌أ ػرج‪‌,‬كاػعف‌اىػير‌ ػب‌دػرس‌‬ ‫ع كيػة‌بػف‌أبػػم‌سػ يعف‪‌,‬ك ازأػػل‌ اػد ‌ اياػػة‌(ا د ػكم‪ ‌،‬علػػـ‌ا ب ػػداف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪471‬؛‌ابػػف‌ ٌاػػعف‪‌،‬كفيػػعت‌‬ ‫ا يعف‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪.)319‬‬ ‫(‪‌)3‬كادم‌ا دلعرة‌‪‌:‬كهم‌ دياة‌أعرؼ‌ب دياة‌ا رج‌بع اد س‪‌،‬كهم‌بيف‌ا لكؼ‌كا ػرؽ‌ ػف‌صرطبػة‪‌،‬كبيامػع‌كبػيف‌‬ ‫ط يط ػة‌ سػة‌كسػأكف‌ ػينن‌‪‌.‬كهػم‌ دياػة‌دسػاة‌ا يػرة‌ا ر ازؽ‌لع عػة‌ ػأعت‌ا اػعف ‌كا غػنت‪‌،‬ك مػع‌أسػكار‌‬ ‫دىػياة‌ك يػع ‌ عياػة‌كبغربمػع‌امػر‌ىػغير‌ مػع‌ يػل‌بسػعأيف‌كلاػعت‌كاػركـ‌كز ار ػعت‪‌,‬كبمػع‌ ػف‌ ػنت‌ا ز ػ ارف‌‬ ‫ا ػمء‌ا ا يػر‪‌،‬يألمػز‌بػل‌ امػع‌إ ػب‌سػع ر‌ا ػبند‪‌،‬كبيامػع‌كبػيف‌ دياػة‌سػع ـ‌ سػكف‌ ػينن‌‪‌)‌.‬ا د يػرم‪‌،‬ا ػركض‌‬ ‫ا عطػػعر‌فػػم‌ بػػر‌ا صطػػعر‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪606‬؛‌ا د ػػكم‪ ‌،‬علػػـ‌ا ب ػػداف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪39‬؛‌ا ىػػبمعام‪‌،‬أ بػػعر‌‬ ‫‌كأػ ارلـ‌أاد سػية‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪53‬؛‌الإدريسػم‪‌،‬ازهػة‌ا ػأعؽ‌فػم‌ا أػ ارؽ‌ا فػعؽ‌‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪553‬؛‌امىػط رم‪‌،‬‬ ‫ا سع ؾ‌كا ع ؾ‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.)19‬‬ ‫(‪ ‌)4‬دياة‌سع ـ‌بع اد س‪‌,‬كهم‌ رؽ‌صرطبة‪‌,‬كهم‌ دياة‌ابيرة‌ا يرة‌ا ي ارت‪ ‌,‬مػع‌دىػكف‌ا يػرة‌(ا د ػكم‪ ‌،‬علػـ‌‬ ‫ا ب داف‌‪‌،‬ج‌‪‌،‌‌3‬ص‌‪366‬؛‌الإدريسم‪‌،‬ا‌زهة‌ا أعؽ‌فم‌ا أ ارؽ‌ا فعؽ‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪‌.)553‬‬ ‫(‪‌)5‬سرصسطة‌أيػ ‌‌ ػرؽ‌ا اػد س‪‌،‬كهػم‌ا دياػة‌ا بيضػعء‌‪‌.‬كهػم‌صع ػدة‌ ػف‌صكا ػد‌ا اػد س‪‌،‬ابيػرة‌ا يطػر‪‌،‬آه ػة‪‌،‬‬ ‫أػدة‌ا طاػعب‪‌،‬كاسػعة‌ا ػكارع‪‌،‬دسػاة‌ا ػديعر‌كا سػعاف‪ ‌،‬أىػ ة‌ا لاػعت‌كا بسػعأيف‪‌،‬ك مػع‌سػكر‌دلػعروة‌دىػيف‪‌،‬‬ ‫كهػم‌ ػب‌ضػ ة‌امػور‌ابيػور‌(الإدريسػم‪‌،‬ازهػة‌ا ػأعؽ‌فػم‌ا أػ ارؽ‌ا فػعؽ‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪554‬؛‌ا د يػرم‪‌،‬ا ػركض‌‬ ‫ا عطعر‌فم‌ بر‌ا صطعر‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪317‬؛‌ا د يرم‪‌،‬ى ة‌لزيرة‌ا اد س‌‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.)96‬‬ ‫‪50‬‬

‫ا ػػػب(‪‌،)1‬ك ػػػـ‌أاػػػف‌طن ػػػ ‌ا سػػػ يف‌أ ػػػرؼ‌ ػػػب‌ دياػػػة‌سرصسػػػطة‌دأػػػب‌ر ػػػب‌أسػػػي مع‌‬ ‫بايسػػك)‪‌،)bencio‬ك ػػف‌ عػػل‌ ػػف‌ا رهبػػعف‌فل عػػكا‌اأػػبمـ‌ا يدسػػة‪‌،‬كذ ػػع رهـ‌ا كرػػة‪‌،‬كصػػرركا‌‬ ‫ا ملػرة‪‌،‬كا ػ ارر‌بمػذ ‌ا ػذ يرة‪‌،‬ف ػع‌ ػـ‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪‌،‬بػ رهـ‌أرسػؿ‌إ ػيمـ‌رسػكم‌يػؤ امـ‪‌،‬‬ ‫كيعطيمـ‌ مد ‌فساات‌ ‌كفمـ‪‌،‬كاسأيركا‌فم‌ا دياة(‪‌‌.)2‬‬ ‫كهػػذا‌ا ػػعف‌ياػػعفم‌ ػػع‌ذاػػر‌ ػػف‌أف‌فػػأخ‌ ػػ عؿ‌ا اػػد س‌ىػػدبأل‌ كلػػل‌ عأيػػة‌ ػػف‌ا أػػد ير‪‌،‬‬ ‫كا أ ريب‪‌،‬كبث‌ا ر ب‌فم‌ا كس‌ساعامع‌(‪‌.)3‬‬ ‫كييكؿ‌أدد‌ا ؤر يف‪‌\":‬كصد‌أ يب‌اح‌ا ر ب‌فم‌ص كب‌ا ا رة‌ف ػـ‌يععرضػم ع‌أدػد‌إم‌بط ػب‌ا ىػ خ‌‬ ‫ك كسب‌يلمء‌ ب‌أ ر‌طعرؽ(‪‌)4‬فم‌ذ ؾ‌ا ل‌كيا ؿ‌ابأداء ‌كيك ؽ‌ اعس‌ ع‌ عهدك (‪‌.)5‬‬ ‫ثانياً‪ :‬شجا ة حكام الولاة وجهادهم جنوب فرنسا‪:‬‬ ‫اأىؼ‌داعـ‌ا اد س‌بع لع ة‌كا لمعد‪‌،‬كيػذار‌أف‌ كسػب‌بػف‌اىػير‌اػعف‌ ػع ن‌ ػلع ع‌اري ػع‌‬ ‫أييع‌ح‌أعع ب‌ك ـ‌يمزـ‌ ل‌صط‌ليش(‪‌.‌)6‬‬ ‫ك ف‌ىكر‌ لع أل‌فم‌ساة(‌‪92‬هػ‪710/‬ـ‌)‌لمز‌ كسب‌لي نع‌ يطنع‌ ف‌ا عرب‌كا بربر‌أعػداد ‌‬ ‫سػبعة‌آمؼ‌لاػدم‌بييػعدة‌طػعرؽ‌بػف‌زيػعد‪‌،‬كااط ػؽ‌طػعرؽ‌بػع ليش‌إ ػب‌أف‌كىػؿ‌سػبأة‪‌،‬كهاػعؾ‌‬ ‫(‪‌)1‬هاعؾ‌ دة‌ س يعت‌ غر‌ا ب‌ك امع‌ا غر‌ا صىػب‪‌،‬ا اػكرة‌ا غريػة‪‌،‬ا غػر‌ا ابػر‌(‌ااظػر‌ابػف‌ا رضػم‪‌،‬‬ ‫أػػعريا‌ا ع ػػعء‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪341‬؛‌ ؤ ػػؼ‌ لمػػكؿ‪‌،‬أ بػػعر‪‌،‬ص‪62‬؛‌ابػػف‌ا بػػعر‪‌،‬ا د ػػة‌ا سػػي ارء‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌245‬‬ ‫ا مع شً‌)‪‌.‬‬ ‫(‪ ‌)2‬ؤاس‪‌،‬دسف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌ ‌ ‌‌.163‬‬ ‫(‪‌)3‬سع ـ‪‌،‬ا سيد‌ بد‌ا عزيز‪‌،‬أعريا‌ا س يف‌كآ عرهـ‪‌،‬ص‪.100‬‬ ‫(‪‌)4‬طػعرؽ‌بػف‌زيػعد‌بػف‌ بػد‌اح‪‌،‬كصيػؿ‌إاػل‌بربػرم‌ ػف‌ا ػزة‪‌,‬كصيػؿ‌هػك‌‌فعرسػم‌ ػف‌ه ػدااف‪‌,‬كذاػر‌أاػل‌ ربػم‌ ػف‌‬ ‫ىدؼ‪ ‌،‬ك ب‌ كسب‌بف‌اىير‌ض ف‌سبعيع‌ا بربر‪‌،‬كصيؿ‌ ال‌أال‌ يس‌ب ك ب‪‌,‬يس يل‌ابف‌ دكف‌طػعرؽ‌بػف‌زيػعد‌‬ ‫ا ي ػم‌كهػك‌ا ػعأخ‌ا ديييػم‌ ػبند‌ا اػد س‪‌,‬أػكفب‌سػاة‌‪102‬ق=‌‪720‬ـ‌(ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪254‬؛‌‬ ‫ا ػذهبم‪‌،‬أػعريا‌الإسػنـ‪‌،‬ج‌‪‌،6‬ص‌‪393‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‪16‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪252‬؛‌ابػف‌ اػعف‪‌،‬كفيػعت‌ا يػعف‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪‌320‬؛‌ابػف‌‬ ‫دكف‪‌،‬ا عبر‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪‌.)117‬‬ ‫(‪‌)5‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪.273‬‬ ‫(‪‌)6‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‪،1‬ص‪‌.240‬‬ ‫‪51‬‬

‫طػػػػػط‌ عبػػػػػكر‌ا ضػػػػػيؽ‪‌،‬ا ػػػػػذم‌د ػػػػػؿ‌اسػػػػػـ‌طػػػػػعرؽ‌بػػػػػف‌زيػػػػػعد‌ اػػػػػذ‌ذ ػػػػػؾ‌ا كصػػػػػت(‪.)1‬‬ ‫كاػػػػزؿ‌طػػػػعرؽ‌صع ػػػػد‌لػػػػيش‌ كسػػػػب‌بػػػػف‌اىػػػػير‪‌،‬أرض‌ا اػػػػد س‪‌،‬كبعػػػػد‌ ػػػػدة‌ عػػػػعرؾ‌فػػػػأخ‌‬ ‫ا لزيرةا ض ارء‪‌،2‬ك ـ‌الإ ب ارطكر‌( ذريؽ)‌باػزكؿ‌ا سػ يف‪‌،‬اػعف‌ ػذريؽ‌ ػؾ‌ا اػد س‌اسػأ ؼ‌‬ ‫يمع‌ ىع‌ييعؿ‌ ل‌أد ير‪‌‌،‬كا يل‌أاسب‌أد ير‌بع اد س‪‌،‬ف ع‌ازؿ‌طعرؽ‌ ف‌ا لبؿ‌اأب‌أد ير‌‬ ‫إ ػب‌ ػذريؽ‌إاػل‌صػد‌اػزؿ‌ب رضػاع‌صػكـ‌م‌اػدرم‌أ ػف‌ا سػ عء‌هػـ‌أـ‌ ػف‌ا رض(‪‌،)3‬كزدػؼ‌ ػذريؽ‌‬ ‫بلػيش‌ابيػر‌ يكصػؼ‌ا سػ يف‌ ػف‌ا زدػؼ‪‌،‬ف رسػؿ‌طػعرؽ‌إ ػب‌ كسػب‌ سػأالندا‪‌،‬ف ػد ‌ب سػة‌‬ ‫آمؼ‌ ػف‌ا سػ يف‌ ػب‌ أرسػمـ‌طريػؼ‌بػف‌ ع ػؾ‪‌،‬كأا ػرهـ‌ ػف‌ا رسػعف‪‌،‬ف ىػبخ‌أعػداد‌لػيش‌‬ ‫ا س يف‌ا ام‌ ر‌أ نع‪‌،‬كاعف‌ا يعء‌ا دعسـ‌بيف‌لػيش‌ا سػ يف‌بييػعدة‌طػعرؽ‌بػف‌زيػعد‪‌،‬كلػيش‌‬ ‫الإ ب ارطكر‌ ذريؽ(‪ ‌،)4‬ـ‌دث‌ا س يف‌ ػب‌ا لمػعد‌كر ػبمـ‌ ػـ‌صػعؿ‌أيمػع‌ا اػعس‌أيػف‌ا ػر‌ا بدػر‌‬ ‫ف‌ك ار اـ‌كا عدك‌أ ع اـ(‪‌،)5‬كاىؿ‌طعرؽ‌بف‌زيعد‌فأكدعأل‌فم‌ا اد س‪‌،‬كس ؾ‌ كسب‌بػف‌اىػير‌‬ ‫طرييػعن‌ أ ػعن‌فػم‌ يد ػة‌ا لػيش‌كأك ػل‌فػم‌أ ارضػم‌ا اػد س‪‌،‬فعبػر‌إ يمػع‌ ػب‌ أرس‌د ػة‌ابيػرة‌‬ ‫كأ ػذ‌ا يع ػداف‌يأ ػعف‌فػأخ‌ ػع‌بيػم‌ ػف‌ ػدف‌ا اػد س‪‌،‬كظػؿ‌ كسػب‌يلعهػد‌فػم‌سػبيؿ‌اح‌دأػب‌‬ ‫أىبدت‌ا اد س‌فم‌صبضة‌ا س يف(‪‌.)6‬‬ ‫يأبيف‌ اع‌ ع‌سبؽ‌ لع أل‌كاادفع ل‌كاصدا ل‌كم‌بد‌ياكف‌ لع عن‌ك يدا عن‪‌.‬‬ ‫(‪‌)1‬ا د يرم‪‌،‬ا ركض‌ا عطعر‌فم‌ بر‌ا صطعر‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.35‬‬ ‫‪ 2‬انظر ملحق الخرائط‪ ،‬خريطة فتح الأنذلس‪ ،‬ص ‪446‬‬ ‫(‪‌)3‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.240‬‬ ‫(‪‌)4‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪239‬؛‌ا د يرم‪‌،‬ا ركض‌ا عطعر‌فم‌ بػر‌ا صطػعر‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪35‬؛‌ابػف‌صأيبػة‪‌،‬الإ ع ػة‌كا سيعسػة‪‌،‬‬ ‫ج‪‌،2‬ص‪‌.237‬‬ ‫(‪‌)5‬ابػػف‌صأيبػػة‪‌،‬الإ ع ػػة‌كا سيعسػػة‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪237‬؛‌ابػػف‌ اػػعف‪‌،‬كفيػػعت‌ا يػػعف‌كأابػػعء‌أباػػعء‌ا ز ػػعف‪‌،‬ج‪‌،5‬‬ ‫ص‪‌.321‬‬ ‫(‪ ‌)6‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.98‬‬ ‫‪52‬‬

‫ا ػع‌ ػعرؾ‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌اىػير(‪‌،)1‬صبػؿ‌أعيايػل‌كا يػعن‌ ػب‌ا اػد س‪‌،‬أبػع ‌فػم‌إ ػعد‌‬ ‫ا كرة‌ا أػم‌صػعـ‌بمػع‌سػاعف‌إ ػبي ية(‪‌،)2‬ك دياػة‌ ب ػة(‪)3‬فػم‌سػاة(‌‪94‬ق=‪712‬ـ)‪‌،‬بعػد‌أف‌فأدمػع‌لاػد‌‬ ‫ا س يف(‪‌.‌)4‬‬ ‫‌كاسأ ؼ‌ ب‌ا اد س‌ك د ‌ بد‌ا عزيز‌بف‌ كسب(‪‌،)5‬كأرؾ‌ عل‌ ف‌ا عسعار‌ككلك ‌ا يبع ػؿ‌ ػف‌‬ ‫ييكـ‌بد عية‌ا بند‪‌،‬كسد‌ا غكر‪‌،‬كلمعد‌ا عدك(‪‌‌.)6‬‬ ‫عبد‌ا عزيز‌بف‌ كسب‪‌،‬دك انر‌‌ابي انر‌فم‌ا لمعد‌فم‌ا اد س‌ف يد‌صعـ‌بإ ضعع‌ اػعطؽ‌لاػكب‌ ػرؽ‌‬ ‫ا اػد س‪‌،‬ا أػم‌ ػـ‌يىػؿ‌إ يمػع‌أدػد‌ ػف‌ا سػ يف‌دأػب‌ذ ػؾ‌ا ديف‪،‬فعبأػدأ‌ب ػأخ‌ ع يػة(‪‌،)7‬بعػد‌أف‌‬ ‫س مع‌دعا مع‌إ ب‌ا يكات‌الإسن ية‌ ف‌دكف‌ ي ‌ك ة‌(‪‌.)8‬‬ ‫‌‬ ‫(‪ ‌)1‬بػػد‌ا عزيػػز‌بػػف‌ كسػػب‌بػػف‌اىػػير‌ا ػػم‪‌‌,‬كٌم‌ ‌أبػػك ‌أ ػػر‌ا اػػد س‌سػػاة‌‪95‬ق‪‌،‬كصأػػؿ‌فػػم‌ا اػػد س‌سػػاة‌‬ ‫‪97‬ق(ا طبػػرم‪‌،‬أػػعريا‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪44‬؛‌ابػػف‌دػػزـ‪‌،‬ل مػػرة‌أاسػػعب‌ا عػػرب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪266‬؛‌ابػػف‌ا رضػػم‪‌،‬أػػعريا‌‬ ‫ا ع عء‌بع اد س‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪319‬؛‌ا د يدم‪‌،‬لذكة‌ا يأبس‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.)2‬‬ ‫(‪‌)2‬هػم‌ دياػة‌أاد سػية‪‌،‬باعهػع‌يك يػكش‌صيىػر‪‌،‬كسػ عهع‌باػك‌أ يػة‌د ػص‪‌،‬صريبػة‌ ػف‌ا بدػر‌يطػؿ‌ يمػع‌لبػؿ‌‬ ‫ا ػػرؼ‪‌،‬ا يػػرة‌ا ػػلر‌كا زيأػػكف‪‌،‬كسػػع ر‌ا كااػػل‪‌،‬كز ار ػػة‌ا يطػػف‪‌،‬كأ ػػأمر‌بع زبيػػب‪‌،‬بيامػػع‌كبػػيف‌صرطبػػة‌ ن ػػة‌‬ ‫أيػػعـ(ا د ي‌رم‪‌،‬ا ػػركض‌ا عطػػعر‌فػػم‌ بػػر‌ا صطػػعر‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪59‌،58‬؛‌ا د ػكم‪ ‌،‬علػػـ‌ا ب ػػداف‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‬ ‫‪‌.)195‬‬ ‫(‪‌)3‬ك دياة‌ ب ة‌ دياة‌دساة‌أزية‌ أكسػطة‌ا يػدر‪‌,‬ك مػع‌سػكر‌ ايػ ‌كب ػرصمع‌امػر‌ي أيمػع‌ ػف‌اعديػة‌ا لبػؿ‪‌,‬كيلػعز‌‬ ‫يػل‌فػم‌صاطػرة‌إ ػب‌ دياػة‌ ب ػة‪‌,‬كبمػع‌أسػكاؽ‌كألػع ارت‌ك اػعف ‌ل ػة‪‌,‬ك ػرب‌أه مػع‌ ػف‌ يػكف‌فػم‌ ػرج‌ ػف‌اعديػة‌‬ ‫ربمػع‌كبػيف‌ دياػة‌ ب ػة‌كا بدػر‌ا دػيط‌سػأة‌أ يػعؿ‪‌,‬كهاػعؾ‌ ػب‌ذ ارع‌ ػف‌ا بدػر‌أطػؿ‌ دياػة‌ك ب ػة‪‌,‬كهػم‌ دياػة‌‬ ‫ىغيرة‌ أدضرة‌ يمع‌سكر‌ ف‌دلعرة‌‪‌,‬كبمع‌أسكاؽ‌كىاع عت(الإدريسم‪‌،‬ازهػة‌ا ػأعؽ‌فػم‌ا أػ ارؽ‌ا فػعؽ‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،2‬ص‪‌.)541‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غ‌رب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.12‬‬ ‫(‪‌)5‬ا دياكرم‪‌،‬الإ ع ة‌كا سيعسة‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪261‬؛‌ابف‌ا رضم‪‌،‬أعريا‌ا ع عء‌بع اد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.261‬‬ ‫(‪‌)6‬ا د يدم‪‌،‬لذكة‌ا يأبس‌فم‌ذار‌كمة‌ا اد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.261‬‬ ‫(‪ ‌)7‬ع يػة‌ب ػأخ‌ا ػنـ‌كا يػعؼ‌ا ػة‌ ل يػة‌ دياػة‌بع اػد س‪‌،‬بيامػع‌كبػيف‌ دياػة‌بريعاػة‌ عايػة‌أ يػعؿ‪‌،‬كهػم‌ دياػة‌‬ ‫دساة‌آه ل‌ا يرة‌ا ع ارف‌فيمع‌يىا ‌ا عر(ا د كم‪ ‌،‬علـ‌ا ب داف‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪43‬؛الإدريسم‪‌،‬ازهة‌ا أعؽ‌فم‌‬ ‫ا أ ارؽ‌ا فعؽ‌‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪‌.)565‬‬ ‫(‪‌)8‬ا أيكم‪‌،‬أ رؼ‌يعيكب‌‌أد د‪‌،‬ا اد س‌فم‌ ىر‌ا كم ‪‌،‬ص‪‌.45‬‬ ‫‪53‬‬

‫كصد‌ا أغؿ‌بعد‌كميأل‌بعفأأعح‌دىكف‌ا يرة‪‌،‬كب ‌كضة‌أد ير‪‌،‬كيبػدك‌أاػل‌أفػأخ‌اػكرة(‪‌)1‬أػد ير(‪‌،)2‬‬ ‫أ‌كا ؿ‌ساة(‌‪96‬ق=‌‪714‬ـ)(‪‌.)3‬‬ ‫صعـ‌ا كا م‌ بد‌ا عزيز‌بف‌ كسب‪‌،‬ب أخ‌ دا ف‌ا يرة‌فم‌ا اد س(‪‌.)4‬‬ ‫إف‌ا كا م‌ بد‌ا عزيز‌بػف‌ كسػب‪‌،‬أصػعـ‌فػم‌ا اػد س‌فضػبط‌سػ طعامع‪‌،‬كضػـ‌ا ػرهع‪‌،‬كسػد‌ غكرهػع‪‌،‬‬ ‫كافأأخ‌فم‌كميأل‌ دا ف‌‌ا يرة‌ ع‌اعف‌صد‌بيب‌ ب‌أبيل‌ كسب‌ امع(‪‌.)5‬‬ ‫كأ ي انر‌صيؿ‌ ف‌ بد‌ا عزيز‌فم‌كميأل‪‌،‬إال‌اعف‌ ٌي‌ انر‌فعضن‌ن‪‌،‬كافأأخ‌فم‌كميأل‌ دا ف‌ا يرة(‪‌‌.)6‬‬ ‫ـ‌أدـ‌كمية‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪‌،‬طػكينن‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬إذ‌إاػل‌ا أيػؿ؛‌اأيلػة‌ ػؤا رة‌‬ ‫دبرهع‌ ل‌ابعر‌صكاد ‌ساة‌‪97‬ق‪715‌،‬ـ(‪‌.)7‬‬ ‫كك ػب‌بعػد‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪‌،‬ابػف‌ أػل‌أيػكب‌بػف‌دبيػب‌ا ػم(‪97(‌،)8‬ق=‌‌‬ ‫‪715‬ـ)‪‌،‬ا ذم‌داـ‌ا بند‌سػأة‌أ ػمر‌فيػط‪‌‌،‬كا يػل‌ياسػب‌باػعء‌ص عػة‌أيػكب(‪‌)9‬فػم‌لاػكب‌سرصسػطة‪‌،‬‬ ‫عؿ‌ا اد س‪‌،‬كهم‌ا ف‌ دياة‌ابيرة‌كم‌أ ازؿ‌أد ؿ‌اس ل(‪‌.)10‬‬ ‫(‪‌)1‬اؿ‌ىي ‌ي أ ؿ‌ ب‌ دة‌صرل‌كم‌بد‌ أ ؾ‌ا يرل‌ ف‌صىبة‪‌،‬أك‌ دياة‌أل ‌اس مع‌‌كأى مع‌يكاعام(ا د كم‪‌،‬‬ ‫علـ‌ا ب داف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.)540‬‬ ‫(‪‌)2‬أد ير‌ ف‌اكر‌ا اد س‪‌،‬س يت‌بعسـ‌ امع‌أد ير‪‌,‬فأدمع‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌ىػ دع(‌ا د يػرم‪‌،‬ا ػركض‌‬ ‫فم‌ بر‌ا صطعر‪‌،‬ص‪‌.)131‬‬ ‫(‪ ‌)3‬ؤاس‪‌،‬دسيف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪.117‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪36‬؛‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌21‬‬ ‫(‪)5‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.281‬‬ ‫(‪‌)6‬ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪119‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬ا عبػر‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪151‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬‬ ‫ج‪‌،1‬ص‪‌.‌234‬‬ ‫(‪‌)7‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.291‬‬ ‫(‪‌)8‬هك‌ابف‌أ ت‌ كسب‌بف‌اىير‪‌،‬د ؿ‌ا اد س‌ساة(‌‪97‬ق=‌‪715‬ـ‌)‪‌،‬ديا ع‌صأؿ‌ بد‌ا عزيز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌‬ ‫اىير‪‌،‬فعأ يت‌كلك ‌ا يبع ػؿ‌ ػب‌أيػديـ‌أيػكب‌أ يػ انر(‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪34‬؛‌ابػف‌ ػدكف؛‌أػعريا‌ابػف‌‬ ‫دكف‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪151‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‪149‬؛‌ا د يػدم‪‌،‬‬ ‫لذكة‌ا يأبس‪‌،‬ص‪61‬؛‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪‌.)119‬‬ ‫(‪ ‌)9‬دياػػة‌أاد سػػية‌أيػػ ‌صػػرب‌ دياػػة‌سػػع ـ‌كهػػم‌ا يػػرة‌ا ػػلعر‌كا ػػعر(ا د يرم‪‌،‬ا ػػركض‌فػػم‌ بػػر‌ا صطػػعر‪‌،‬‬ ‫ص‪‌.)169‬‬ ‫(‪‌)10‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.292‬‬ ‫‪54‬‬

‫ك ف‌ نؿ‌امطنع‌ ب‌ا ىعدر‌‌الإسػن ية‌ا عىػة‌بديبػة‌ا ػكمة‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬فإااػع‌ ػـ‌اع ػر‌‬ ‫ب‌فأكدػعت‪‌،‬أك‌أ ػعؿ‌دربيػة‌أ ػت‌فػم‌ مػد‌أيػكب‌بػف‌دبيػب‌ا ػم‪‌،‬كرب ػع‌ياػكف‌ذ ػؾ‌ ع ػدا‌‬ ‫إ ب‌صىر‌ دة‌‌كميأل‌ا أم‌ ـ‌أأل ‌كز‌سأة‌ا مر‌ ـ‌ زؿ‌بعدهع(‪‌.)1‬‬ ‫ـ‌ ل‌ا در‌بف‌ بد‌ا رد ف‌ا ي م(‪‌،)2‬ا ذم‌ايؿ‌ ير‌داك أل‌ ف‌إ بي ية‌إ ب‌صرطبة(‪)3‬؛‌‌ ف‌‌‬ ‫كصػ ‌إ ػبي ية‌ أطػرؼ‌ادػك‌ا غػرب‌بيا ػع‌ ػ ‌صرطبػة‪‌،‬فػم‌ص ػب‌ا اػد س‪ ‌،‬ػع‌يسػمؿ‌ ػب‌ا دػعاـ‌‬ ‫ضبط‌ا بند‌ امع(‪‌.)4‬‬ ‫كاسأ رت‌كمية‌ا در‌بف‌ بد‌ا رد ف‌ا ي م‪‌،‬دأب‌ساة‌(‪100‬ق=‌‪719‬ـ)‪‌،‬كبيب‌كا يعن‌ يمع‌ ػدة‌‬ ‫ساأيف‪‌،‬ك عاية‌أ مر‌دأب‌كفعة‌‌س ي عف‌بف‌ بد‌ا ؾ‪‌،‬ساة‌(‪99‬ق=‌‪717‬ـ)(‪‌‌.)5‬‬ ‫ؿ‌ ب‌اسأععدة‌ا دىكف‌ا أم‌اعف‌ا س كف‌صد‌د ‌ك كا‌فأدمع‪‌،‬كاصأدع مع‌ ػف‌صبػؿ‌كأاػل‌فأدمػع‌‬ ‫كاسأك ب‌ يمع‌إم‌اال‌ عد‌ لأاد س‌لإ عد‌بعض‌ا ك ارت‪‌،‬كا أف‌ا أم‌ااد عت‌فيمع(‪‌.)6‬‬ ‫(‪)1‬ا يػػرم‪‌،‬ا ػػخ‌ا طيػػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌298‌،234‬؛‌ابػػف‌ ػػدكف‪‌،‬ا عبػػر‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪151‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‪‌،‬ا بيػػعف‌‬ ‫ا غرب‌فم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪149‬؛‌ا اعىػرم‪‌،‬امسأيىػع‌ بػعر‌دكؿ‌ا غػرب‌ا صىػب‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،1‬ص‌‪‌.156‬‬ ‫(‪‌)2‬هػك‌ا دػر‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ي ػم‪‌،‬لػعء‌إ ػب‌ا اػد س‌سػاة‌‪98‬ق=‪716‬ـ‪‌،‬كم ‌ ػب‌ا اػد س‌ د ػد‌بػف‌ي‌زيػد‌‬ ‫ا ير م‪‌،‬كا م‌أفرييية‌ ـ‌ زل‌ ف‌ا اد س‪‌,‬ك يف‌بدم‌ ال‌ا س خ‌بف‌ ع ػؾ‌ا ػكمام(ابف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌‬ ‫فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪19‬؛‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪.)120‬‬ ‫(‪‌)3‬أي ‌ رؽ‌اكرة‌ا بيرة‌كببيام ع‌أسعكف‌ ينن‌أرضمع‌ا يػرة‌ا امػعر‪‌،‬كا ػلعر‪‌،‬كهػم‌صع ػدة‌بػند‌ا اػد س‪‌،‬كأهػـ‌‬ ‫ػدامع‪‌،‬كهػم‌ يػر‌ا نفػة‌ا كيػة‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬كبمػع‌ا سػلد‌ا لػع ‪‌،‬كأسػكاصمع‌ا يػرة‌ ع رة(الإدريسػم‪‌،‌،‬ازهػة‌‬ ‫ا أعؽ‌فم‌ا أ ارؽ‌ا فعؽ‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪578‬؛ا د كم‪ ‌،‬علـ‌ا ب داف‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‪‌.)368‬‬ ‫(‪‌)4‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.14‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ ‌ٌاعف‪‌،‬كفيعت‌ا يعف‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌،420‬ا يرم‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.282‬‬ ‫(‪‌)6‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌‌.617‬‬ ‫‪55‬‬

‫ا أػعز‌فػم‌فأػرة‌‌كميأػل‌بع يسػكة‪‌،‬كا ػدة‌(‪ )1‬ػع‌دفػ ‌ا ي ػة‌ا ػكم‌ ػر‌بػف‌ بػد‌ا عزيػز‪‌،‬سػاة‌‬ ‫(‪99‬ق=‌‪717‬ـ)‌إ ب‌ زل‌كأعيف‌كاؿ‌آ ر‌ ب‌ا اد س(‪‌،)2‬ا س خ‌بف‌ ع ؾ‌ا كمام‪‌)3(.‬‬ ‫كأهـ‌ ؿ‌صعـ‌بل‌ا س خ‌بف‌ ع ؾ‌ا كمام‪‌،‬هك‌ بكر‌لبعؿ‌ا برأعت(‪‌،)4‬ك زك‌لاكب‌فراسع(‪‌)5‬‬ ‫دػػع‌كؿ‌ا سػػ خ‌بػػف‌ ع ػػؾ‌ا ػػكمام‪‌،‬فػػأخ‌إ ػػعرة‌سػػبأ ع يع(‪ ‌،)6‬أػػ يف‌دػػدكدهع‌ا ػػ ع ية‪‌،‬فدعىػػر‌‬ ‫عى أمع‌أربكاة(‪‌،)7‬كاسأك ب‌ يمع‌ ـ‌األل‌ عم‌بغرب‌ادك‌امر‌ا لعركف‪‌،‬كاسأك ب‌ ب‌ دياة‌‬ ‫طك ك ػػػة‌أك ػػػكز‪‌،‬كأك ػػػؿ‌فػػػم‌دكصيػػػة‌ااأيعايػػػع‪‌،‬ك اػػػف‌دكصمػػػع‌ا سػػػ ب‌يػػػكدك‌ا أيػػػب‌بػػػل‌سػػػاة‌‬ ‫(‪102‬ق=‪720‬ـ)‪‌،‬بػػػع يرب‌ ػػػف‌طك ك ػػػة‪‌،‬ديػػػث‌دارت‌ عراػػػة‌ابيػػػرة‌‌ااأمػػػت‌بمزي ػػػة‌ا سػػػ خ‌‬ ‫(‪ ‌)1‬اعف‪ ‌،‬د د‌ بداح‪‌،‬دك ة‌الإسنـ‪‌،‬ا عىر‌ا كؿ‪‌،‬ص‪‌‌.74‬‬ ‫(‪ ‌)2‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪23‬؛‌ابف‌صكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪39‬؛‌ا د يدم‪‌،‬لذكة‌ا يأبس‪‌،‬ص‪.191‬‬ ‫(‪‌)3‬اسػبة‌إ ػب‌صبي ػة‌ ػكمف‌ا ي ايػة‪‌،‬صيػؿ‌ا ديػ كم‪‌،‬ك ػب‌ ػب‌ا اػد س‌‪100‬ق‪718‌،‬ـ‪‌،‬كهػك‌ا ػذم‌ط ػب‌ اػل‌‬ ‫ا ي ػة‌ا ػكم‌ ػر‌بػف‌ بػد‌ا عزيػز‪‌،‬أف‌ي ػس‌أرض‌ا اػد س‪‌،‬كاسأ ػمد‌ عزيػع‌فػم‌بػند‌ا رالػة‌سػاة‪102‬ق‪‌،‬‬ ‫‪729‬ـ(‌ا سػػ ععام‪‌،‬ا اسػػعب‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪296‬؛‌ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪120‬؛‌ا ارا ػػم‪‌،‬ا علػػب‌فػػم‌‬ ‫أ يص‌أ بعر‌ا غرب‌ج‌‪‌‌‌1‬ص‌‪12‬؛‌ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.)39‬‬ ‫(‪‌)4‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.292‬‬ ‫(‪‌)5‬كاػعف‌دافػ ‌ا سػ يف‌ا كؿ‌إ ػب‌ بػكر‌لبػعؿ‌أ بػرت‪‌،‬هػك‌أف‌كميػة‌سػبأ عءية‪‌،‬كهػب‌ ػريط‌ ػف‌ا رض‌ي أػد‌‬ ‫ب دػعذاة‌سػعدؿ‌ا بدػر‌ا أكسػط‌لاػكب‌فراسػع‪‌،‬كي أػد‌دأػب‌ ىػب‌امػر‌ا ػركف‪‌،‬كيضػـ‌ ػع‌يعػرؼ‌ا يػكـ‌بػع ري يي ار‌‬ ‫ا راسية‪‌،‬كلزءان‌ ف‌ا ري يي ار‌الإيطع ية‪‌،‬دأب‌ددكد‌ ع‌يعػرؼ‌بكميػة‌ا ػب‌ا بدريػة‪‌،‬كهػذ ‌ا كميػة‌اعاػت‌أأاػكف‌ ػف‌‬ ‫سػب ‌كدػدات‌إداريػة‪‌،‬كاعاػت‌ ػف‌أ ػنؾ‌ا يػكط‌ا غػربييف‌سػعدة‌ ػبل‌ا لزيػرة‌ا يبيريػة‪‌،‬فاػعف‌م‌بػد‌ ػف‌ا عػرب‌ ػف‌‬ ‫امسأ‌رسعؿ‪‌،‬ككض ‌يدهـ‌ ب‌سبأ ع ية‌ك عىػ أمع‌ دياػة‌اػعربكت‪‌،‬ا أػم‌يسػ يمع‌ا عػرب‌أربكاػة‪‌،‬كبع عػؿ‌صػعـ‌بػذ ؾ‌‬ ‫ا ػكا م‌ا دػر‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ ػعـ‌‪719‬ـ‪‌،‬كد ػؿ‌ دياػة‌أربكاػة‪‌،‬كلع مػع‌صع ػدة‌ا أػكح‌فػم‌ ع ػة(‌ ػعف‪‌،‬دع ػد‌‬ ‫ا س كف‌فم‌ا عع ـ‌صضعيع‌كأدديعت‌ج‪‌،1‬ص‪‌.)264‬‬ ‫(‪‌)6‬إف‌هذ ‌الإ عرة‌اعف‌لزءان‌ ف‌ا دك ة‌ا يكطية‌ا أم‌صضب‌ يمع‌ا عرب‌فم‌إسبعايع‪‌(.‌.‬ا عبعدم‪‌،‬أد ػد‌ أػعر‪‌،‬‬ ‫ا أعرم‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.)292‬‬ ‫(‪‌)7‬هم‌ دياة‌أاد سػية‌اعاػت‌آ ػر‌ دياػة‌ب يػدم‌ا سػ يف‪‌،‬كهػم‌ يعبػؿ‌بػند‌ا رالػة‌ رلػت‌ ػف‌أيػدم‌ا سػ يف‌‬ ‫‪330‬ق‪941‌،‬ـ(ا د يرم‪‌،‬ا ركض‌ا عطعر‌فػم‌ بػر‌ا صطػعر‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪24‬؛‌ا د يػرم‪‌،‬ىػ ة‌لزيػرة‌ا اػد س‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،1‬ص‌‪11‬؛‌ا سعكدم‪ ‌،‬ركج‌ا ذهب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.)68‬‬ ‫‪56‬‬

‫كاسأ معد ‪‌،‬كااسدعب‌بيعيع‌‌لي ل‌بييػعدة‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا غػعفيم‪‌،‬إ ػب‌ دياػة‌أربكاػة‪‌،‬ا أػم‌أىػبدت‌‬ ‫صع دة‌ ربية‌ غزك‌ ع‌ك ارء‌لبعؿ‌ا ب‌رأعت(‪‌‌.)1‬‬ ‫ك ؼ‌ا س خ‌بف‌ ع ؾ‌‌ا كمام‪‌،‬كاؿ‌آ ر‌ ـ‌أسأ ر‌كمية‌سكل‌أ ػمر‌ عػدكدة‌فيػط(‪ ‌،)2‬ػـ‌أػك ب‌‬ ‫ا داـ‌بعد ‌ ابسة‌بف‌سديـ‌ا ا بم(‪‌،)3‬ساة‌(‪103‬ق=‌‪721‬ـ)‌(‪‌‌.)4‬‬ ‫ديا ػػع‌د ػػؿ‌ ابسػػة‌ا اػػد س‪‌،‬اعاػػت‌ا ػػبند‌أ ػػكج‌بع كضػػب‪‌،‬كامضػػط اربعت‌ا دا يػػة؛‌‌بسػػبب‌‬ ‫ا ا از عت‌كا نفعت‌ا دا ية‌بيف‌ا عىبيعت‌ا عربية‌ا أم‌اعات‌صد‌اسأ د ت‌فم‌ا اد س(‪‌.)5‬‬ ‫فاػعف‌ ػب‌ ابسػة‌أف‌ي ضػم‌ ػدة‌طكي ػة‌ ػف‌كميأػل‌ ػب‌ا اػد س‌فػم‌أاظػيـ‌ا ػبند‪‌،‬كأمد ػة‌‬ ‫ا ا ػكس‪‌،‬كا يضػعء‌‌ ػب‌ ػكاطف‌ا ضػعؼ‌كصيػؿ‌إاػل‌فػم‌أ اػعء‌كميأػل‌ ػب‌ا اػد س‌اسػأيعـ‌أ ػر‌‬ ‫ا اد س‌ك از‌ا رالة‪‌،‬كأك ؿ‌فم‌بندهـ(‪‌.)6‬‬ ‫بعد‌أف‌اسأيع ت‌ا كر‌فم‌ا اػد س‪‌،‬كاسػأيرت‌أدكا مػع‌لمػز‌ ابسػة‌ليك ػل‌ سػير‌ ػ عم‌ادػك‌‬ ‫بند‌ ع ة(‪‌،)7‬ك‌أعب ‌دراة‌ا أخ‌فم‌أ ؾ‌ا اكادم‌ف أـ‌فأخ‌إص يـ‌سبأ ع يع‪‌،‬ب داػل‌ا سػب ‌ا ابيػرة‌ ػـ‌‬ ‫األل‌ رصعن‌دأب‌ب ‌امر‌ا ركف‪‌،‬كفأخ‌إص يـ‌بركفعاس‌فم‌ا لاكب‌ ـ‌ىعد‌‌ ‌ا امر‌ عمن‌دأػب‌‬ ‫ب ‌ دياة‌ يكف‪‌،‬كادأ مع‌ ػـ‌أك ػؿ‌فػم‌الإص ػيـ‌ا عػركؼ‌بعسػـ‌بر كاػة(‌برلعاػديع)‌دأػب‌ب ػ ‌‌ دياػة‌‬ ‫(‪‌)1‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.293‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪.293‬‬ ‫(‪‌)3‬كصػد‌لػعء‌إ ػب‌ا اػد س‪‌،‬سػاة(‌‪103‬ق=‌‪721‬ـ)‪‌،‬كصػد‌كم ‌أ ػر‌ا اػد س‌يزيػد‌بػف‌أبػم‌ سػ ـ‌ ع ػؿ‌أفريييػة‪‌،‬‬ ‫كاسأ مد‌ عزيعن‌ساة‌‪107‬ق‪725‌،‬ـ(ابف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪150‬؛ابػف‌ا رضػم‪‌،‬أػعريا‌ا ع ػعء‌‬ ‫بع اد س‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪386‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪235‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌‬ ‫ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪.)150‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪120‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.235‬‬ ‫(‪‌)5‬ا أيكم‪‌،‬أ رؼ‌يعيكب‌‌أد د‪‌،‬ا اد س‌فم‌ ىر‌ا كمة‪‌،‬ص‪.72‬‬ ‫(‪‌)6‬ا يػػرم‪‌،‬ا ػػخ‌ا طيػػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪235‬؛‌ا يػػرم‪‌،‬ا ػػخ‌ا طيػػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪16‬؛‌ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‌فػػم‌‬ ‫ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪377‬؛‌ا اكيرم‪‌،‬امعية‌ا رب‌فم‌فاكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‌‪‌،21‬ص‌‪‌‌.246‬‬ ‫(‪‌)7‬كاعاػت‌بػند‌ ع ػة‪ ‌،‬يسػ ة‌بػيف‌أربػػ ‌كدػدات‌سيعسػية‌كهػػم‪ ‌:‬اػة‌ا رالػة‌ا يػػركفالييف‪‌،‬كأ ػ ؿ‌ عظػػـ‌‬ ‫ا غػػعمت‪‌،‬ك عىػػ أمع‌بػػعريس‪‌،‬كذكصيػػة‌أصطعايػػة‪‌،‬كصع ػػدأمع‌بػػركاؿ‪‌،‬ك اػػة‌بر اديػػة‪‌،‬كأ ػػ ؿ‌دػػكض‌ا ػػركف‪ ‌،‬ػػـ‌‬ ‫سبأ عءية‌‪ ‌(‌.‬عف‪‌،‬دع د‌ا س كف‌فم‌ا عع ـ‌صضعيع‌كأدديعت‌‌‌‌ج‪‌،1‬ص‪.)‌264‬‬ ‫‪57‬‬

‫أ‌كأكف‌فم‌أ ع م‌ا ركف‪‌،‬ك اف‌أهع م‌ا بند‌صطعكا‌ يل‌ ط‌رلعأل‌كااأمب‌ا ر‌بعسأ ػمعد ‌سػاة‌‬ ‫‪107‬ق‪726‌،‬ـ(‪‌‌.)1‬‬ ‫صػعد‌لػيش‌ا سػ يف‌بعػد‌اسأ ػمعد‌ ابسػة‪ ‌،‬ػذرة‌بػف‌ بػد‌اح‌ا مػرم(‪‌،)2‬كاػعف‌ا أيػع‌ر‌كا يػع‌ ػم‌‬ ‫ا اد س‌صد‌أـ‌ ف‌صبؿ‌أهؿ‌ا اد س‌أا سمـ‪ ‌،‬ف‌دكف‌ا رلكع‌إ ب‌كا م‌ عؿ‌أفرييية‌أك‌إ ب‌ يػر‌‬ ‫ا نفة‌ا كية‌فم‌د ؽ‪‌،‬كيبدك‌أف‌كميػة‌ ػذرة‌ا مػرم‌اعاػت‌صىػيرة‌لػد‌ان‪‌،‬دأػب‌أػـ‌ا أيػعر‌كا وؿ‌‌‬ ‫آ ر‌ يدؿ‌ اعف‌ ابسة‌فم‌داـ‌ا اد س‪‌،‬ديث‌إال‌ ـ‌ي بث‌فم‌ اىبل‌سكل‌ مريف‌فيط‌(‪‌‌.)3‬‬ ‫ك ـ‌ييـ‌ب ل‌أ عؿ‌دربية‌فب‌ ع ة‪‌،‬كيعكد‌ذ ؾ‌إ ب‌ ع ؿ‌امضط ارب‌كا كضب‌كصىر‌ دأل‌فػم‌‬ ‫كمية‌ا اد س(‪‌‌‌.)4‬‬ ‫أػػػك ب‌داػػػـ‌ا اػػػد س‌بعػػػد‌ ػػػذرة‌بػػػف‌ بػػػد‌اح‌ا مػػػرم‪‌،‬يديػػػب‌بػػػف‌سػػػ ة‌ا ا بػػػم(‪‌،)5‬سػػػاة‌‬ ‫(‪107‬ق=‪725‬ـ)(‪‌،)6‬بػ ر‌ ػف‌ ع ػؿ‌أفريييػة‌ب ػر‌بػف‌ىػ كاف(‪‌،)7‬كفػب‌ ػدة‌كميأػل‌ ػـ‌يغػز‌فيمػع‌‬ ‫با سل‌ زكة(‪‌.)8‬‬ ‫(‪‌)1‬ابػف‌ا رضػم‪‌،‬أػعريا‌ا ع ػعء‌بع اػد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪386‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‪120‬؛‌‬ ‫ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪.235‬‬ ‫(‪‌)2‬هػك‌ا ػذم‌ ػؼ‌ ابسػة‌بػف‌سػديـ‌ا ا بػم‪‌،‬فػم‌كميػة‌ا اػد س‪‌،‬بػدكف‌أعيػيف‌ ػف‌ ع ػؿ‌أفريييػة‪‌،‬أك‌ ػف‌ راػز‌‬ ‫ا نفة‌فيد‌اسأ ر‌كا يعن‌ ػدة‌ ػمريف‌فيط(ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،2‬ص‌‬ ‫‪22‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.)299‬‬ ‫(‪‌‌)3‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪383‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌‌،3‬‬ ‫ص‌‪.17‬‬ ‫(‪ ‌)4‬ؤاس‪‌،‬دسيف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌،255‬سع ـ‪‌،‬ا سيد‌ بدا عزيز‪‌،‬أع‌ريا‌ا س يف‌‌كآ عرهـ‪‌،‬ص‪‌.140‬‬ ‫(‪‌)5‬أـ‌أعييف‌ ػذرة‌يديػب‌بػف‌سػ ة‌ا ا بػم‌بػ ر‌ ػف‌ ع ػؿ‌أفريييػع‪‌،‬اسػأ رت‌كميأػل‌ص اربػة‌سػاأيف‌كسػأة‌أ ػمر(ابف‌‬ ‫ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪383‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.)235‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‪‌‌.377‬‬ ‫(‪‌)7‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪383‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،4‬ص‌‪.377‬‬ ‫(‪‌)8‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪18‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪‌‌.152‬‬ ‫‪58‬‬

‫كأك ب‌بعد ‌ عف‌بف‌أبػب‌اسػعة‌ا عػب‪‌،‬اسػأ ر‌دا ػل‌ص اربػة‌سػأة‌أ ػمر(‪‌،)1‬كصيػؿ‌كميأػل‌ سػة‌‬ ‫أ مر‪ ‌،‬ـ‌ زؿ‌ امع‌كاسأير‌فم‌ا ييركاف‌دأب‌كفعأل(‪‌.‌)2‬‬ ‫ػـ‌ك ػم‌ا اػد س‌ا ميػ ـ‌بػف‌ بيػد‌ا ااػعام(‪‌)3‬أك‌ا انبػم(‪‌،)4‬فػم‌‌سػاة‌(‪111‬ق=‪729‬ـ)؛‌كاعاػت‌‬ ‫كميأل‌ رة‌أ مر(‪)5‬؛‌‌كهك‌ا ذم‌ از‌ اكسة‪‌،‬فعفأأدمع‌(‪‌)6‬‬ ‫‌كأصعـ‌كا يع‌ رة‌أ مر‪‌،‬كصيؿ‌ساة‌ك مريف؛‌‌ ـ‌أكفم‪‌.)7(.‬‬ ‫ـ‌صدـ‌أهؿ‌ا اد س‌ ب‌أا سمـ‌ د د‌بف‌ بد‌اح‌ا لعم(‪‌،)9()8‬صعؿ‌ابػف‌ب ػاكاؿ‌صد ػل‌ا اػعس‌‬ ‫يمـ‌كاعف‌فعضنن‌فى ب‌بمـ‌ مريف‌فاعات‌كميأل‌ مريف(‪‌.)10‬‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،4‬ص‌‪‌.383‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌،383‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ ػدكف‪‌،‬‬ ‫ج‪‌،4‬ص‌‪152‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.18‬‬ ‫(‪‌)3‬كفػم‌سػاة‌‪‌111‬هػػ‪ ‌،‬ػزؿ‌ بيػدة‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ ع ػؿ‌أفريييػة‪ ‌،‬ػعف‌بػف‌أبػم‌أسػعة‌ ػف‌ا اػد س‌كك ػب‌‬ ‫اعال‌ا مي ـ‌بف‌ بيد‌ا ااعام‌فيد مع‌فم‌ د‌رـ‌أيضػعن‌ ػف‌أ ػؾ‌‌ا سػاة‪ ‌,‬ػـ‌أػكفم‌سػاة‌‪‌(‌.114‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌‬ ‫ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪20‬؛‌‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌)176‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪152‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.235‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪‌.120‬‬ ‫(‪‌)6‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌383‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‪‌‌.235‬‬ ‫(‪)7‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌،235‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‬ ‫‪383‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪‌.120‬‬ ‫(‪ ‌)8‬د ػد‌بػف‌ بػد‌اح‌ا ػلعم‪‌،‬سػ طعف‌ا اػد س‌كفػم‌ ييػؼ‌ا ػأنؼ‌ف ػامـ‌ ػف‌صػعؿ‌إامػع‌صيسػية‌كاف‌ يي ػع‌هػك‌‬ ‫صسػم‌بػف‌ ابػل‌بػف‌باػر‌بػف‌هػكازف‌ك ػامـ‌بع اػد س‌ل ع ػة‌كا ػيمـ‌ياأسػب‌ا دػر‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ي ػم‌ىػعدب‌‬ ‫ا اد س‌(ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‌‌ج‪‌،1‬ص‌‪.)292‬‬ ‫(‪‌)9‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪18‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪.120‬‬ ‫(‪)10‬ابػف‌ب ػاكاؿ‪‌،‬ا أا ػة‌ اأػعب‌ا ىػ ة‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪283‬؛‌‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌‬ ‫ا غػػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪383‬؛‌ا يػػرم‪‌،‬ا ػػخ‌ا طيػػب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪18‬؛‌ابػػف‌ ػػدكف‪‌،‬أػػعريا‌ابػػف‌ ػػدكف‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‬ ‫‪.176‬‬ ‫‪59‬‬

‫‌كسػعدت‌ا اػد س‌بعػد‌ذ ػؾ‌ديبػة‌ ػف‌امضػط اربعت‌أ‌كص ػت‌فيمػع‌دراػة‌ا ػأخ‌ا ػعرلم‌ ػدة‌أربػ ‌‬ ‫سػاكات‪ ‌،‬ػػـ‌أػك ب‌ا اػػد س‌سػػاة‌(‪112‬ق=‌‪730‬ـ)(‪‌،)1‬أ يػر‌ ػػلعع‌ ػػأد س‌ لمػعد‪‌،‬هػػك‌ بػػد‌‬ ‫ا رد ف‌ا غػعفيم(‪‌،)2‬كفػم‌سػاة(‌‪114‬ق=‌‪732‬ـ)‪ ‌،‬ػرج‌هػذا‌ا يػر‌بلػيش‌ابيػر‌ كاىػ ة‌ يػة‌‬ ‫ا غزك‌فم‌فراسع‪‌،‬فمعلـ‌إايأعياع‪‌،‬ك بر‌امر‌ا لعركف‪‌،‬كاسأك ب‌ ب‌ دياة‌يػكردك‪‌،‬ا أػم‌أيػ ‌ ػب‌‬ ‫ىػبل‌كاػعف‌ا عػرب‌يسػ كامع‌برديػؿ‌أ‌كبػرداؿ(‪‌،)3‬ك اػد ع‌ لػز‌يػكدك‌دكؽ‌اايأعايػع‌ ػف‌ ي ‌ك ػة‌‬ ‫ا عرب‌اسأالد‌بع دك ة‌ا ي‌ركفالية‌ا رالة(‪ ‌،)4‬عرؿ‌ عرأؿ‌أم‌ عرؿ‌ا طرصة(‪‌.)5‬‬ ‫ك أرل‌ ػعرؿ‌ عرأػؿ‌أف‌ااأىػعر‌ا عػرب‌ ػب‌أاأيعياػع‪‌،‬يعاػم‌اصأػ ارب‌ طػرهـ‌ ػف‌بػند ‪‌،‬كأمديػدهـ‌‬ ‫سن ة‌ا دك ة‌ا يركفالية‪‌،‬ك مذا‌ بب‌د كة‌ا دكؽ‌يكدك‪‌،‬ك رج‌بليش‌أ عام‪‌،‬ابير‌ ىد‌ا زدؼ‌‬ ‫ا عربم‪‌،‬كا أيب‌ا لي عف‌فم‌ اعف‌بيف‌ب دأم‌أكر‪‌،‬كبكاأييػل‌فػم‌ر ضػعف‌سػاة‌(‪114‬ق=‌‪732‬ـ)‪‌،‬‬ ‫كدارت‌بيام ع‌ عراة‌ اي ة‌ضع‌رية‌ دة‌ ن ة‌أيعـ‪‌،‬ااأىػر‌فيمػع‌ا عػرب‌أ‌كؿ‌ا ػر‌كل عػكا‌ اػع ـ‌‬ ‫ا يرة(‪ ‌)6‬ـ‌ددث‌أف‌هعلـ‌دكؽ‌أايأعاع‌ ؤ رة‌ا ليش‌ا عربػم‌ديػث‌أكلػد‌ا غاػع ـ‌‌فأ ارلػ ‌بعضػمـ‌‬ ‫لإايعذهػع‌فع أػؿ‌أػكازف‌ا سػ يف‌كاامز ػكا‌كاسأ ػمد‌صع ػدهـ‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا غػعفيم‪‌،‬ك ػدد‌ابيػر‌ ػف‌‬ ‫رلع ػل‪‌،‬كااسػدب‌ا بػعصكف‌أدػت‌لػاخ‌ا ظػنـ(‪‌،)7‬كصػد‌سػ يت‌هػذ ‌ا كصعػة‌فػم‌ا اأػب‌ا عربيػة‌بعسػـ‌‬ ‫(‪‌)1‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.293‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.383‬‬ ‫(‪‌)3‬أي ‌ دياة‌برداؿ‌ عؿ‌بر كاة‪‌،‬ا أم‌أاسب‌إ يمع‌ا سيكؼ‌ا بردا ية‪‌،‬كفم‌ رؽ‌برداؿ‌ دياة‌ط ػكزة(بف‌سػعيد‪‌،‬‬ ‫ا لغ ارفيع‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.‌)57‬‬ ‫(‪‌)4‬اعاػت‌أ ػؾ‌ا دك ػة‌ ايػة‌فػم‌اظع مػع‪‌،‬كيدا مػع‌ا أػ ركف‌ ػف‌ كامػع‌ا ػذيف‌اػعاكا‌فػم‌ذ ػؾ‌ا كصػت‌ كاػع‌‬ ‫ضععفع‪‌،‬أ ع‌ا س طة‌ا ديييية‌فم‌ا بند‌فاعات‌فم‌يد‌ا دعلب‪‌،‬أك‌ريس‌‌ا يىر‌ا عركؼ‌بعسـ‌ عرؿ‌ عرأؿ؛‌أم‌‬ ‫عرؿ‌ا طرصة(ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.)‌294‬‬ ‫(‪‌)5‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.294‬؛‌ذك‌ا اكف‌طل‪ ‌،‬بد‌ا كادد‪‌،‬ا ػأخ‌كامسػأي ارر‌‬ ‫ا عربم‪‌،‬ص‪‌.302‬‬ ‫(‪‌)6‬ا دلػم‪ ‌،‬بػد‌ا ػرد ف‪‌،‬ا أػعريا‌ا اد سػم‪‌،‬ص‪‌193‬؛‌ا عبػعدم‪‌،‬أد ػد‌ أػعر‪‌،‬ا أػعريا‌ا عبعسػم‪‌،‬كا اد سػم‪‌،‬‬ ‫ص‪294‬؛‌ذك‌ا اكف‌طل‪ ‌،‬بد‌ا كادد‪‌،‬ا أخ‌كامسأي ارر‌ا عربم‪‌،‬ص‪‌‌.302‬‬ ‫(‪‌)7‬ذك‌ا اكف‌طل‪ ‌،‬بد‌ا كادد‪‌،‬ا أخ‌كامسأي ارر‌ا عربم‪‌،‬ص‪‌.302‬‬ ‫‪60‬‬

‫بػنط‌ا ػمداء(‪‌،)1‬أ ػع‌ا ىػعدر‌ا ‌كركبيػة‌فأسػ يمع‌ب كصعػة‌أػكر‌أك‌أكربكاأييػل‪‌،‬ك يػب‌ ػعرؿ‌ عأػؿ‌‬ ‫بع طرصة‌بعد‌هذا‌ا اىر(‪‌.‌)2‬‬ ‫ـ‌أك ب‌بعد ‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌ا مػرم‪‌،‬كاعاػت‌كميأػل‌سػاأيف(‪‌،)3‬كاػعف‌ظ ‌ك ػع‌فػم‌سػيرأل‌لػع ار‌‬ ‫فم‌داك أل‪‌،‬ك از‌أرض‌ا ب ااس‌ف ‌كص ‌بمـ(‪‌.‌)4‬‬ ‫بعد‌أف‌ زؿ‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌اسأع ؿ‌ بد‌اح‌بف‌ا دلعب‌ ب‌ا اد س‌ يبة‌بف‌ا دلعج‌بف‌‬ ‫ا س ك م(‪‌،)5‬ساة‌(‪116‬هػ(‪734 =)6‬ـ)‪‌،‬كأصعـ‌ يبة‌بع اد س‌ب دسف‌سيرة‌كأل مػع‪‌،‬كأ ظػـ‌طرييػة‌‬ ‫كأ د مع‪‌،‬إ ب‌أف‌ از‌أرض‌ا رالة؛‌‌ف ييأل‌ليكش‌ا داء؛‌‌‌كذاػر‌ اػل‌أاػل‌اػعف‌ىػعدب‌بػ س‌‬ ‫كالدة‪‌،‬كااعية‌بع عدك‌ك دة(‪‌.)7‬‬ ‫‌كاػعف‌يلعهػد‌ا ػرايف‌فػم‌اػؿ‌ ػعـ‪‌،‬كي أػأخ‌ا ػدا ف‪‌،‬كهػك‌ا ػذم‌فػأخ‌ دياػة‌أربكاػة(‪‌،)8‬كافأػأخ‌‬ ‫ل يييػة‌كباب كاػة‪‌،‬كأسػاامع‌ا سػ يف‪‌،‬ك ػت‌فأكدعأػل‌ل يييػة‌ا مػع‌ يػر‌ا ىػ رة؛‌‌فإاػل‌ لػ ‌إ يمػع‌‬ ‫ؾ‌ل ييية‪‌،‬كاعف‌بمع‌ ن ع ة‌ ارلؿ‪‌،‬فع ؿ‌ا س كف‌ ب‌أى يأمـ‪‌،‬دأب‌ىعركا‌ ن يف‌رلن‪‌،‬‬ ‫كدأب‌فايت‌أزكدأمـ‪‌،‬ك ـ‌يأيكأكا‌إم‌بعسؿ‌يلدكاػل‌فػم‌ ػركؽ‌ا ىػ رة‪‌.‬كأ بػ ‌ا سػ يف‌أ ػرهـ؛‌‌‬ ‫فأراكهـ(‪‌‌.)9‬‬ ‫(‪‌)1‬اسػبة‌إ ػب‌طريػؽ‌رك ػعام‌صػديـ‌دارت‌ اػد ‌هػذ ‌ا عراػة‌كا ػبنط‌فػم‌ا غػة‌هػك‌ا طريػؽ‌ا رىػكؼ‌ا ػب ط‌‬ ‫(ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.‌)‌294‬‬ ‫(‪‌)2‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪.294‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪383‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‬ ‫‪‌،18‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪‌‌.‌120‬‬ ‫(‪‌)4‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.19‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪120‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.176‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪151‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‬ ‫‪‌.19‬‬ ‫(‪‌)7‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪.151‬‬ ‫(‪‌)8‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.236‬‬ ‫(‪)9‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪.‌151‬‬ ‫‪61‬‬

‫كي اف‌ا يكؿ‌إف‌ يبة‌بف‌ا دلعج‌بف‌ا سػ ك م‪ ‌،‬عأ ػة‌ا ػكمة‌ا اد سػييف‌ا ػذيف‌صػع كا‌بع لمػعد‌ك ارء‌‬ ‫لبعؿ‌ا برت(‪‌.)1‬‬ ‫ثالثاً‪ :‬الحام وقوة الشخصية ند حكام الولاة‪:‬‬ ‫اأىػؼ‌داػعـ‌ا ػكمة‌بػع دزـ‌كصػكة‌ا ىػية‪‌،‬ديػث‌يػركل‌أف\"‌ كسػب‌بػف‌اىػير‌اػعف‌ياعأػب‌ بػد‌‬ ‫ا عزيػز‌بػف‌ ػركاف‪‌.‬ف ػع‌ه ػؾ‌ بػد‌ا عزيػز‪‌،‬ك ػب‌ بػد‌ا ػؾ‌ بػد‌اح‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‪‌.‬ف ػـ‌ياعأبػل‌‬ ‫كسػب‪‌‌،‬كاعأػب‌ بػد‌ا ػؾ‪‌.‬فاأػب‌إ يػل‌ بػد‌اح‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‪‌:‬أ ػع‌بعػد‪‌،‬فإاػؾ‌ااػت‌ ػف‌ بػد‌‬ ‫ا عزيػز‌كب ػر‌بػيف‌ مػعديف‪‌،‬أع ػك‌ ػف‌ا دضػيض‌ مكده ػع‪‌،‬كيػدف ؾ‌د عره ػع‪‌،‬دأػب‌ ػع‌ بػرؾ‪‌،‬‬ ‫كس ت‌بؾ‌ا سم‪‌.‬فن‌أدسبام‌ا ف‌اات‌أ بل‌كأ داء‌بيأل‪‌،‬كأيكؿ‪‌:‬اا يعام‌أا ا ع‪‌،‬كم‌ا ىب ‌‬ ‫اات‌أ يال‌بامعاأؾ‪‌‌.‬كايـ‌اح‌ ضػعف‌ اػؾ‌ ػع‌رفعػع‪‌،‬ك ص ػف‌ اػؾ‌ ػع‌ا ػ ار‪‌.‬فضػخ‌ركيػد‌ان‪‌،‬فاػ ف‌صػد‌‬ ‫أىبدت‌سعد ع‌ن‪‌،‬أعض‌أاع ؾ‌اعد عن‪‌.‬كا سنـ(‪‌.\")2‬‬ ‫فاأب‌إ يل‌ كسب‌بف‌اىير‪\"‌:‬أ ع‌بعد‪‌،‬فيد‌صػ أرت‌اأعبػؾ‪‌،‬كفم ػت‌ ػع‌كىػ ت‌فيػل‌ ػف‌إراػعام‌إ ػب‌‬ ‫أبكيؾ‌ك ؾ‪‌.‬ك ع رم‌إف‌اات‌ ذ ؾ‌أهنن‪‌.‬ك ك‌ برت‌ ام‌ ع‌ ب ار‪ ‌،‬ع‌ىغرت‌ اػم‌ ػع‌ ظ ػع‪‌،‬‬ ‫كم‌لم ػت‌ ػف‌أ راػع‌ ػع‌ ػع‪‌.‬فايػؼ‌أأػع ‌اح‌ ػؾ؟‌ف ػع‌ااأيعىػؾ‌ م ػع‪‌،‬فم ػع‌ ػؾ‪‌،‬كأاػت‌ ام ػع‪‌،‬‬ ‫ك م ع‌ اؾ‌اعىػر‌ ػك‌صػعؿ‌كلػد‌ يػؾ‌ يػعم‌ن‪‌،‬كا ػعؾ‌لػ ازء‌ا عػعؽ‪‌.‬ف ػع‌ ػع‌ا ػت‌ ػف‌ ضػم‪‌،‬فػذ ؾ‌‬ ‫كهكب‌ دؽ‌أ ير‌ا ؤ ايف‌م‌ ؾ‪‌.‬كأ ع‌أمديدؾ‌إيعم‌ب اؾ‌كاض ‌ ام‌ ع‌رفعع‪‌،‬ف يس‌ذ ػؾ‌بيػدؾ‌‬ ‫كم‌إ يؾ‪‌،‬ف ر د‌كأبرؽ‌ غيرم(‪‌‌.\")3‬‬ ‫ى‌يأب‌يف‌ ع‌سبؽ‌ دل‌ ع‌يأ أ ‌بل‌ا كا م‌ كسب‌بف‌اىير‌ ػف‌صػكة‌ ىػيأل‌كدػزـ‌إدارم‌كاضػخ‪‌،‬‬ ‫إذ‌إال‌ ـ‌يبعؿ‌ب ع‌ عطبل‌بل‌ابف‌ا ي ة‪‌،‬اظ انر‌ سن ة‌ كص ل‌ ف‌ا س طة‌ا رازية‪‌،‬كصد‌اػعف‌ مػذا‌‬ ‫ا ػرد‌ا عايػؼ‌كصػ ‌ا ىػع ية‌ ػب‌كا ػم‌ ىػر‪‌،‬كا أػ ار ‌ ضػب‌ ػديد‌فبعػث‌باأػعب‌إ ػب‌أبيػل‌ك عػل‌‬ ‫اأعب‌ا كا م‌ كسب‌بف‌اىير(‪ ‌،)4‬اف‌ا ي ة‌أكفم‌صبيؿ‌كىػكؿ‌ا اأػعب‌ككصػ ‌ا ػرد‌فػم‌يػد‌ا ك يػد‌‬ ‫(‪‌)1‬ا دلم‪ ‌،‬بد‌ا ‌رد ف‪‌،‬ا أعريا‌ا اد سم‪‌،‬ص‪.206‬‬ ‫(‪‌)2‬ا اادم‪‌،‬كمة‌ ىر‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.18‬‬ ‫(‪‌)3‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.18‬‬ ‫(‪‌)4‬لعسـ‪‌،‬لعسـ‌ ظيؼ‪ ‌،‬ل ة‌ا ية‌ا أربية‌الإسن ية‪‌،‬لع عة‌بعبؿ‪‌،‬ع‪‌،11‬آذار‌‪‌،2013‬ص‪‌‌.108‬‬ ‫‪62‬‬

‫ابف‌ بد‌ا ؾ‪‌،‬ا ذم‌ ؽ‌ ب‌هذا‌ا كصؼ‌كأ عد‌ب كسب‌صع نن‪‌\":‬ح‌در‪‌،‬إف‌اعف‌ اد ‌ رة‌ ف‌‬ ‫ـ‪‌،‬ك يد‌اعف‌ بد‌اح‌ ايعن‌أف‌يأعرضل(‪‌..‌\"‌)1‬‬ ‫إف‌هذا‌ا كصؼ‌يعطياع‌ىكرة‌كاضدة‌ مذا‌ا كا م‌ ف‌صكة‌ ىيأل‪‌‌.‬‬ ‫ارب اً‪ :‬التقوى ند حكام الولاة‪:‬‬ ‫اأىػؼ‌‌داػعـ‌ا ػكمة‌بػع أيكل‪‌،‬كيأبػيف‌ذ ػؾ‌ ػف‌ طبػة‌ كسػب‌بػف‌اىػير‌ديا ػع‌صػدـ‌إ ػب‌أفريييػع‪‌،‬‬ ‫كل ػ ‌ا سػ يف‪‌،‬ك ػع‌لػعء‌فيمػع‌ا ػع‌ذاػر‌ابػف‌صأيبػة‌\"‌ك ػيس‌أ ػك‌ا دػرب‌إم‌ ػف‌ااأدػؿ‌ا سػمر‌‬ ‫كأدسف‌ا اظر‌ك عض‌ا غ ر‪‌،‬كس ت‌بل‌ه أل‌ك ـ‌يرض‌بع دكف‌ ف‌ا غػاـ‌ يالػك‌كيسػ ـ‌دكف‌أف‌‬ ‫يا ـ‌أك‌يا ـ‪‌،‬كيب ‌ا ا س‌ ذرهع‌فم‌ ير‌ رؽ‌يريد ‌كم‌ اؼ‌ييعسيل‌؛‌ أكان‌فم‌دز ػل‌لعز ػع‌‬ ‫فم‌ ز ل‌ سأزيدا‌فم‌ ل‌ سأ ي ار‌ هؿ‌ا أرم‌فم‌إداعـ‌ أريل‪ ‌،‬أدااع‌بألعربل‪ ‌،‬يس‌بع ألعبف‌‬ ‫إصدع ػع‌كم‌بع أ ػعذؿ‌إدلع ػع‪‌،‬إف‌ظ ػر‌ ػـ‌يػزد ‌ا ظ ػر‌إم‌دػذ ار‌كاف‌ااػب‌أظمػر‌لػندة‌كىػب ار‪‌،‬‬ ‫ارليع‌ ف‌اح‌دسف‌ا ععصبة‌فذار‌بمع‌ا ؤ ايف‌ك‌رلػعهـ‌إيعهػع(‪ ‌،\")2‬يػكؿ‌اح‌أعػع ب‪(‌:‬ﮕﮖﮗ‬ ‫ﮘﮙﮚ ﮛﮜﮝﮞﮟ ﮠﮡﮢﮣﮤ ﮥﮦ ﮧ ﮨﮩﮪﮫ) (‪‌.)3‬‬ ‫أبيف‌ ع‌سبؽ‌صكة‌إي عال‌بػعح‌كىػدؽ‌إ نىػل‌ عييدأػل‪‌،‬ديػث‌يػذار‌أف‌ا ػكا م‌ كسػب‌اػعف‌كر ػعن‌‬ ‫أييع‌ن‪‌.‬‬ ‫كا اص‌ا أم‌يؤاد‌صكة‌إي عال‌كيعاس‌ىكرة‌كاضػدة‌ ػدل‌إي عاػل‌بربػل‌ ع ػل‌إف‌ا اىػر‌أ‌ك‌من‌ ػف‌‬ ‫اد‌اح‌فاعف‌أكا ل‌ ب‌اح‌أعع ب‌‪‌.‬‬ ‫إف‌ا ي ػة‌سػ ي عف‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ(‪‌)4‬سػ ؿ‌ا ػكا م‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪ ‌،‬ػع‌ا ػذم‌ااػت‌أ ػزع‌إ يػل‌فػم‌‬ ‫اعف‌دربؾ‌ ف‌أ كر‌ دكؾ؟‌صعؿ‪‌:‬ا أكاؿ‌كا د عء‌إ ب‌اح‌يع‌أ ير‌ا ؤ ايف‪‌‌.‬‬ ‫(‪‌)1‬ا اادم‪‌،‬كمة‌ ىر‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.18‬‬ ‫(‪‌)2‬الإ ع ة‌كا سيعسة‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪.229‬‬ ‫(‪‌)3‬سكرة‌هكد‪‌,‬آية‌‪‌‌.49‬‬ ‫(‪‌)4‬كفم‌ساة‌(‪99‬ق=‪717‬ـ)‪‌،‬أكفم‌ا ي ة‌س ي عف‌بف‌ بد‌ا ػؾ‌بػف‌ ػركاف‌ا ػكم‌ا مع ػ م‪‌,‬كأ ػل‌كمدة‌باػت‌‬ ‫ا عبعس؛‌كهػم‌أـ‌ا ك يػد‌أيضػع‌كاايأػل‌أبػك‌أيػكب‪‌،‬ك ػم‌ا نفػة‌بعػد‌أ يػل‌ا ك يػد‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‌سػاة‌سػت‌كأسػعيف‪‌,‬‬ ‫كاعف‌فىيدع‌ ساع‌ل ين‌دسف‌ا سيرة‌ أعدع‌ ير‌(ابػف‌أغػرم‌بػردم‪‌،‬ا الػكـ‌ا ازهػرة‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪240‬؛‌ا ػذهبم‪‌،‬‬ ‫أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‪‌،6‬ص‪.)272‬‬ ‫‪63‬‬

‫صعؿ‌ ل‌‌سػ ي عف‪‌:‬هػؿ‌ااػت‌أ أاػ ‌فػم‌ا دىػكف‌كا اػعدؽ‌أك‌ااػت‌أ اػدؽ‌دك ػؾ‌صػعؿ‌اػؿ‌هػذا‌ ػع‌‬ ‫أفع ػل‌صػعؿ‪‌:‬ف ػع‌ااػت‌أ عػؿ‌صػعؿ‌ااػت‌أاػزؿ‌ا سػمؿ‌كأسأ ػعر‌ا ػكؼ‌كا ىػبر‌كأأدىػف‌بع سػيؼ‌‬ ‫كا غ ر‌كأسأعيف‌بعح‌كأر ب‌إ يل‌فم‌ا اىر(‪‌.)1‬‬ ‫اأىػؼ‌ا ػكا م‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌اىػير‌بػع أيكل‪‌،‬ديػث‌ ػمد‌أبيػل‌أ ػعـ‌ا ي ػة‌ا ػكم‌‬ ‫ديا ع‌صعؿ‌\"‌ا رفل‌ىكا عن‌صكا عن‌فع يل‌ عاة‌اح‌إف‌اعف‌ا ذم‌صأ ل‌ ي انر‌ ال(‪‌.\")2‬‬ ‫ك ػع‌سػبؽ‌اندػظ‌بػ ف‌ بػد‌ا عزيػز‌بػف‌ كسػب‌بػف‌اىػير‪‌،‬اأىػؼ‌بىػ عت‌د يػدة‌ ػؿ‌ا ػكرع‪‌،‬‬ ‫كا عػزـ‪‌،‬كا يػكة‪‌،‬ا ػع‌اػعف‌إداريػع‌ ظي ػعن‌كصع ػد‌ان‪‌،‬ك ػع‌يػدؿ‌ ػب‌كر ػل‪‌،‬كدسػف‌ يػل‌ ػع‌ذاػر‌أبػك ‌‬ ‫كسب‌بف‌اىير‪‌،‬أ ػعـ‌ا ي ػة‌سػ ي عف‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‪ ‌،‬اػد ع‌ أرل‌ أرس‌اباػل‌أ ع ػل‌‌بعػد‌أف‌لػز‌‬ ‫فيعؿ‪‌\":‬هاي عن‌ ل‌ا معدة‌ ‌صأ أـ‌‌كاح‌ىكا ع‌صكا ع(‪‌.)3‬‬ ‫خامساً‪ :‬الصدق والمانة ند حكام الولاة‪:‬‬ ‫إف‌سبب‌ا أيعر‌ا ي ة‌ ر‌بف‌ بد‌ا عزيز‪‌،‬لإس ع يؿ‌بف‌ بيد‌اح‌كا س خ‌بف‌ ع ؾ‌ا كمام؛‌‌‌‬ ‫ى عت‌ا ىدؽ‌كا عاة‌ا أيف‌اعاع‌يأى عف‌بمع(‪‌)4‬أال‌اعف‌ ف‌ عدة‌ عء‌بام‌أ ية‪‌،‬أف‌م‌ييب كا‌‬ ‫ي ع‌ ف‌ ارج‌كميعأمـ‌ا أم‌يرس مع‌ ع مـ‌‌ مـ‌إم‌بعد‌أف‌يد ػؼ‌ ػرة‌ ػب‌ا صػؿ‌ ػف‌أفعضػؿ‌‬ ‫ا كمية‪‌‌،‬كأ يعامع‌كا لاد‌ امع‌أف‌هذا‌ا عؿ‌ا كارد‌ زياة‌ ع‌أ ذ‌إم‌بديل‪‌،‬كهك‌ا عؿ‌ا أبيم‌بعد‌‬ ‫ع‌أ ذت‌ا يعت‌ادأيعلعت‌ا كمية‌ا رس ة‌ مذا‌ا عؿ(‪‌‌‌‌.)5‬‬ ‫كهم‌صىة‌دد ت‌فم‌ نفة‌س ي عف‌بف‌ بد‌ا ؾ‪‌،‬بدض‌كر‌ ر‌بف‌ بد‌ا عزيز‪ ‌،‬اد ع‌لػعءت‌‬ ‫أ كاؿ‌أفريييػة‌فػم‌إدػدل‌ا سػايف‪‌،‬كلػعء‌ عمػع‌دسػب‌ا عػعدة‌ا أبعػة‌آاػذاؾ‌ ػرة‌ ػف‌أ يػعف‌ا لاػد‌‬ ‫فػم‌ا كميػة‪ ‌،‬ػامـ‌إسػ ع يؿ‌بػف‌ بيػد‌اح‪‌،‬كا سػ خ‌بػف‌ ع ػؾ‌ا ػكمام‪‌،‬فد ػؼ‌ عايػة‌ ػف‌ا ع ػرة‌‬ ‫ا رس يف‌ ف‌ا كمية‌ ب‌ىدة‌ا عؿ‌ك ر يأل‪‌،‬كدنؿ‌لبعيأل‌كأال‌ ع‌أ ذ‌إم‌بديل‪‌،‬كا أاػ ‌ ػف‌‬ ‫(‪‌)1‬ابػف‌صأيبػة‪‌،‬الإ ع ػة‌كا سيعسػة‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌،258‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬‬ ‫ج‪‌،1‬ص‪‌.‌147‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ بد‌ا داـ‪‌،‬فأكح‌ ىر‌كأ بعرهع‪‌،‬ج‌‪‌‌‌،1‬ص‌‪355‬؛‌ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ة‌ا سي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪.334‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.300‬‬ ‫(‪)4‬ا أيكم‪‌،‬أ رؼ‌يعيكب‌‌أد د‪‌،‬ا اد س‌فم‌ ىر‌ا كمة‪‌،‬ص‪‌.56‬‬ ‫(‪ ‌)5‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.‌23-22‬‬ ‫‪64‬‬

‫ا د ػؼ‌اػؿ‌ ػف‌ا سػ خ‌بػف‌ ع ػؾ‪‌‌،‬كاسػ ع يؿ‌بػف‌ بيػد‌اح‪‌،‬ف لػب‌بم ػع‪‌،‬كب عاأم ػع‌كصػرر‌أف‌‬ ‫يسأع مع‌ ب‌ا كميعت(‪‌.‌)1‬‬ ‫كديا ع‌أىبخ‌ ر‌بف‌ بد‌ا عزيز‪ ‌،‬ي ة‌ا س يف‌فم‌سػاة‌(‪99‬ق=‌‪717‬ـ)(‪‌،)2‬ك ػب‌إسػ ع يؿ‌‬ ‫بػف‌ بيػد‌اح‌ ػب‌أفريييػة‪‌،‬كا سػ خ‌بػف‌ ع ػؾ‌ا ػكمام‌ ػب‌ا اػد س‪‌،‬كاػعف‌ذ ػؾ‌ ػب‌ أرس‌سػاة‌‬ ‫(‪100‬ق=‌‪718‬ـ)(‪‌‌.)3‬‬ ‫‌كأ‌كىع ‌ب ف‌يسير‌فم‌دا ل‌ ب‌طريؽ‌ا دؽ‪‌،‬كا ضي ة‌‌كأف‌يأردـ‌كيرفؽ‌بع اعس(‪‌ ‌.)4‬‬ ‫سادساً‪ :‬ال دل والتسامح الديني ند حكام الندلس‪:‬‬ ‫أ طػػب‌ا سػػ كف‌ا عمػػكد‌ هػػؿ‌ا ذ ػػة‪‌،‬كارأبطػػكا‌بػػع داـ‌ا عربػػم‌ عع ػػة‌ عىػػة‌بعأ عصيػػعت‪‌،‬‬ ‫ك ععهػدات‌أػاظـ‌ا لزيػة‌ا أػم‌يؤدكامػع؛‌‌ يعبػؿ‌اضػطنع‌ا سػ يف‌بع ػدفعع‌ ػامـ‪‌،‬كابيػع مـ‌ ػب‌‬ ‫أ‌كضع مـ‌ا يدي ة‌كأد ظ‌ يمـ‌ديامـ‪‌،‬كأىكف‌در ة‌أ كا مـ‪‌،‬كأ ادمـ‌ يدا انر‌ابي انر‌ ف‌ا دريعت‌‬ ‫ا داية‪‌،‬كاملأ ع ية(‪‌.‌)5‬‬ ‫أأل ب‌سيعسة‌ا كمة‌‌فم‌ا اد س‪ ‌،‬ف‌ نؿ‌ ععهدة‌ا أخ‌ا أم‌أبر ت‌بيف‌ بد‌ا عزيز‌بف‌ كسب‌‬ ‫بػف‌اىػير‪‌،‬كبػيف‌أػد ير‪‌،‬دػعاـ‌ ػرؽ‌ا اػد س‪‌،‬كهػذ ‌ا ععهػدة‌أأ ػؽ‌ ػ ‌ا ػركح‌الإسػن ية‌ا أػم‌‬ ‫أل ت‌فم‌ ععهدات‌ا ى خ‌ا أم‌ يدت‌ز ف‌ا عء‌ا ار ديف(‪‌.)6‬‬ ‫أ ػع‌بع اسػبة‌ أسػع خ‌ا ػديام‌فيػد‌أ طػب‌ا سػ كف‌ا سػيدييف‪‌،‬دػريأمـ‌ا ديايػة‪‌،‬اع ػة‌ يعبػؿ‌دفػ ‌‬ ‫ا لزيػة‪‌،‬كا ػ ارج‪ ‌،‬ػب‌ ػع‌أيضػم‌بػل‌ا ػريعة‌الإسػن ية‪‌،‬كسػككا‌بػيف‌ا سػيدييف‌اعفػة‌فػم‌أ ػؾ‌‬ ‫ا ديكؽ‪‌،‬كا أدت‌ ظعهر‌هذا‌ا أسع خ‌ف ت‌ا أ اعت(‪‌.)7‬‬ ‫(‪‌)1‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.23‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌‌.39‬‬ ‫(‪ ‌)3‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪23‬؛‌ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪39‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ ػدكف‪‌،‬ج‪‌،3‬‬ ‫ص‌‪.174‬‬ ‫(‪)4‬ا أيكم‪‌،‬أ رؼ‌يعيكب‌‌أد د‪‌،‬ا اد س‌فم‌ ىر‌ا كمة‪‌،‬ص‪56‬‬ ‫(‪ ‌)5‬اعف‪ ‌،‬د د‌ بد‌اح‪‌،‬دك ة‌الإسنـ‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.65‬‬ ‫(‪ ‌)6‬د كد‪ ‌،‬اب‌دسام‪‌،‬ا س كف‌فم‌ا اد س‪‌،‬ص‪.‌18‬‬ ‫(‪)7‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.18‬‬ ‫‪65‬‬

‫أ يػز‌ا ػػكمة‌ا ػػذيف‌أأػكا‌بعػػد‌ا ػػكا م‌ بػد‌ا عزيػػز‌بػػف‌ كسػب‌بػػف‌اىػػير‪‌،‬أ ػعؿ‌ا سػػ خ‌بػػف‌ ع ػػؾ‌‬ ‫ا ػكمام‪‌،‬ك ابسػة‌بػف‌سػديـ‌ا ا بػم‪‌،‬ك بػد‌ا ػرد ف‌ا غػعفيم‪‌،‬بأ ػؾ‌ا سيعسػة‌ا أسػع دة‌ا سػمع‪‌،‬‬ ‫فػع كا م‌ا سػ خ‌بػف‌ ع ػؾ‌ا ػكمام‪‌،‬ك ابسػة‌بػف‌سػديـ‌ا ا بػم‪‌،‬فػرض‌ا لزيػة‌ ػب‌ا اىػعرل‌كأف‌‬ ‫ي أز كا‌ب داعـ‌أهؿ‌ا ذ ة(‪‌،)1‬كأيضعن بد‌ا رد ف‌ا غعفيم‪‌،‬ك ابسػة‌بػف‌سػديـ‌ا ا بػم‪‌،‬اعاػع‌يطكفػعف‌‬ ‫بع يعطعػعت‌ياظػ‌ارف‌ ظػع ـ‌ا اػعس‌ ػف‌‌دكف‌أ ييػز‌بػيف‌ا ديػعف‪‌،‬كصػد‌أ ػعد‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا غػعفيم‪‌،‬‬ ‫سػيدييف‌ا ااػع س‌ا أػم‌ااأز ػت‌ ػف‌أيػديمـ‪‌،‬كاػعف‌يا ػم‌ا ػرء‌أف‌ياطػؽ‌بع ػمعدة‌ يع ػم‌ ػف‌‬ ‫ا لزية‌دكف‌أف‌ياكف‌ ز عن‌ب ار عة‌ا دصة‌فم‌ف ار ضل‌ا دياية(‪‌‌.‌)2‬‬ ‫ضرب‌ يبة‌بف‌ا دلعج‌بف‌ا س ك م‪‌،‬ا ؿ‌ا ب‌فم‌ا نؽ‌الإسن ية‌ا أم‌أيكـ‌ ب‌أسعس‌‬ ‫ا أسع خ‪‌،‬كذار‌ ال‌أال‌اػعف‌ىػعدب‌بػ س‌كالػدة‪‌،‬كااعيػة‌بع عػدك‌ك ػدة‪‌.‬كاػعف‌إذا‌أسػر‌ا سػير‪‌،‬‬ ‫ـ‌ييأ ل‌دأب‌يعرض‌ يل‌ديف‌الإسنـ‪‌،‬كييٌبخ‌ ل‌ بعدة‌ا ىاعـ‪‌.‬فيذار‌أال‌أس ـ‌ ب‌يديل‌بمذا‌‬ ‫ا عؿ‌أ ؼ‌رلؿ‪‌.‬كاعات‌كميأل‌ سة‌أ كاـ‌ك مريف(‪‌.)3‬‬ ‫اػعف‌أبػك‌ا طػعر‌دسػعـ‌بػف‌ضػ ارر‌ا ا بػم‪ ‌،‬ػلع ع‌اري ػع‌ذا‌ أرم‌كدػزـ(‪‌،)4‬ضػبط‌ا ‌كضػعع‌فػم‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬كاسأ عر‌صك س‌أهؿ‌ا ذ ة‪‌،‬كيس ب‌أرطبعس‪‌،‬دكؿ‌ص ‌ا أاة‌فم‌ا اد س‌فػعصأرح‌ يػل‌‬ ‫أف‌ييػكـ‌بأكزيػ ‌ا ػع ييف‌ ػب‌ل يػ ‌اػكادم‌ا اػد س‪‌،‬ف ػرصمـ‌فػم‌ا ػبند‌‌كأاػزؿ‌أهػؿ‌د ػؽ‌ا بيػرة‌‬ ‫ػػبممع‌بمػػع‪‌،‬كسػػ عهع‌د ػػؽ‪‌،‬كأاػػزؿ‌أهػػؿ‌د ػػص‌إ ػػبي ية‪‌،‬كسػػ عهع‌د ػػص‪ ‌،‬ػػبممع‌بمػػع‌كأهػػؿ‌‬ ‫صاسػريف‌دسػعف‪‌،‬كسػ عهع‌صاسػريف‪‌،‬كأهػؿ‌ا ردف‪‌،‬ريػل‌كهػم‌ ع يػة‪‌،‬كسػ عهع‌ا ردف‪‌،‬كأهػؿ‌ف سػطيف‌‬ ‫دكاة‪‌،‬كهم‌ ريش‪‌،‬كس عهع‌ف سطيف‪‌،‬كأهؿ‌ ىر‌أد ير‌كس عهع‌ ىر(‪‌‌.)5‬‬ ‫أ ارا ال مماا المستشرقين في التسامح الديني‪:‬‬ ‫كييكؿ‌ كسأعؼ‌ كبكف‪‌:‬فع دؽ‌أف‌ا ـ‌ ـ‌أعرؼ‌فعأديف‌ ارد يف‌ أسػع ديف‌ ػؿ‌ا عػرب‌كم‌دياػع‌‬ ‫س دع‌ ؿ‌ديامـ‌‌‪‌.‬كيأددث‌ ف‌ىكر‌ ف‌ عع ة‌ا سػ يف‌ غيػ‌رهـ‌فييػكؿ‪‌:‬كاػعف‌ ػرب‌إسػبعايع‌‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪377‬؛‌ا اكيرم‪‌،‬امعية‌ا رب‌فم‌فاكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،21‬ص‌‪.246‬‬ ‫(‪ ‌)2‬د كد‪ ‌،‬اب‌دسام‪‌،‬ا س كف‌فم‌ا اد س‪‌،‬ص‪.18‬‬ ‫(‪‌)3‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪151‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬‬ ‫ص‌‪.19‬‬ ‫(‪‌)4‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪237‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‪‌.153‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‪153‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.237‬‬ ‫‪66‬‬

‫ن‌أسع دمـ‌ا عظيـ‌يأى كف‌بع ركسػية‌ا ع يػة‌فيرد ػكف‌ا ضػع عء‌كيرفيػكف‌بػع غ كبيف‌كيي ػكف‌‬ ‫اد‌ ركطمـ‪‌،‬ك ع‌إ ب‌ذ ؾ‌ ف‌ا نؿ‌ا أم‌اصأبسأمع‌ا ـ‌ا اى اراية‌ب ‌كربع‌ امـ‌أ ي ‌انر(‪‌‌.)1‬‬ ‫كييكؿ‌هارم‌دم‌ ع بكف‌ دير‌ ل ة‌\"ري م‌بعر اأير‌\"ا راسية‌‪ :‬كم‌ااأىػعر‌لػيش‌ ػعرؿ‌ عرأػؿ‪‌،‬‬ ‫ا م لػم‌ ػب‌ا عػرب‌ا سػ يف‌فػم‌فراسػع‪ ‌،‬ػع‌كصعػت‌بنداػع‌فػم‌ظ ػعت‌ا يػركف‌ا كسػطب‪‌،‬ك ػع‌‬ ‫أىػيبت‌ب ظع عمػع‌كم‌اعاػت‌ا ػذابخ‌ا ه يػة‌ا أػم‌دفػ ‌إ يمػع‌ا أعىػب‌ا ػديام‌ا ػذهبم‪ ‌،‬ػكم‌ذ ػؾ‌‬ ‫اماأىعر‌ا كد ػم‌ ػب‌ا سػ يف‌فػم‌بكاأييػل‪ ‌،‬ظ ػت‌إسػبعايع‌أػاعـ‌بسػ عدة‌الإسػنـ‪‌،‬ك الػت‌ ػف‌‬ ‫كىػ ة‌ دػعاـ‌ا أ أػيش‪‌،‬ك ػع‌أػ ر‌سػير‌ا دايػة‌ عايػة‌صػركف‪‌،‬ك م ػع‌ا أ ػت‌ا ػع ر‌كا ارء‌‬ ‫دكؿ‌ااأىعراع‌ذاؾ‪‌،‬فػادف‌ ػدياكف‌ سػ يف‌باػؿ‌ دع ػد‌دضػعرأاع‌فػم‌ا ع ػـ‪‌،‬كا ػف‪‌،‬كا ىػاع ة‪‌،‬‬ ‫د ككف‌ ف‌اعأرؼ‌ب امـ‌اعاكا‌ عؿ‌ا ا عؿ‌ا ب رم‌فم‌ا كصت‌ا ذم‌ااع‌فيل‌ عؿ‌ا م لية(‪‌.)2‬‬ ‫ك ير‌ ع‌ييك ل‌ا سأ رؽ‌اعردياعس‪‌\"‌:‬إف‌ا ضؿ‌يرل ‌إ ب‌أسع خ‌ا ػكمة‪‌،‬كا ػ ارء‌ا ‌كا ػؿ‪‌،‬كفػم‌‬ ‫ا ديبة‌ا ‌ك ب‌ ف‌ا داـ‌الإسن م‌اػعف‌ا ػعبعف‌ا سػ كف‌كا سأعربكف(ا اىػعرل)‌يعي ػعف‌لابػعن‌‬ ‫إ ب‌لاب‌ ي ة‌درة(‪‌.\")3‬‬ ‫‌‬ ‫(‪ )1‬كبكف‪ ‌،‬كسأعؼ‪‌،‬دضعرة‌ا عرب‪‌،‬ص‪720‬؛‌بف‌ ي كف‌ا ااعام‪ ‌،‬ديدة‌كام أذار‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌.35‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ي كف‌ا ااعام‪‌،‬ا ديدة‌كام أذار‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌.35‬‬ ‫(‪ ‌)3‬اعف‪ ‌،‬د د‌ بد‌اح‪‌،‬دك ة‌الإسنـ‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪‌.66‬‬ ‫‪67‬‬

‫المبحث الثاني‬ ‫انح ارفات حكام الندلس في هد الولاة ن الخلاق الإسلامية‬ ‫بع ر ـ‌ ف‌ا نؽ‌ا دساة‌ا أم‌أ يز‌بمع‌ا داعـ‌فم‌ مد‌ا كمة‪‌،‬إم‌أال‌دػد ت‌بعػض‌ا ألػع‌ك ازت‌‬ ‫كاماد ارؼ‌ ف‌ا ط‌ا نصم‌ا دسف‌ا ذم‌سعد‪‌،‬كصد‌ظ ت‌أ ؾ‌اماد ارفػعت‌ا ي ي ػة‪‌،‬ا أػم‌أاػررت‌‬ ‫فم‌اؿ‌ا عمكد‌أا ر‌فم‌لسد‌ا دك ػة‌ا يكيػة‪‌،‬إ ػب‌أف‌اسػيطأمع‌بعػد‌ عايػة‌صػركف‪‌،‬ك يػد‌ىػدؽ‌ابػف‌‬ ‫دكف‌ اد ع‌صعؿ‪‌\":‬إذا‌اعف‌ا ؾ‌رفييع‌بمـ‌ أل ‌ك از‌ ف‌سي عأمـ‪‌،‬اسػأ اكا‌إ يػل‌كمذكا‌بػل‌كأ ػربكا‌‬ ‫دبأل‌كاسأ عأكا‌دكال‌فم‌ دعربة‌أ دا ل‌فعسأيعـ‌ا ر‌ ف‌اؿ‌لعاب(‪‌،)1‬ك ف‌هذ ‌اماد ارفعت‪‌:‬‬ ‫أولاً‪ :‬الظمم‪:‬‬ ‫سػعد‌ا عػدؿ‌بػيف‌داػعـ‌ا اػد س‪ ‌،‬اػف‌ ػعرس‌بعػض‌ا داػعـ‌ ظػع ـ‪‌،‬م‌ سػِّكغ‌ مػع‌ م ػع‌أظمػ‌ركا‌‬ ‫أسػكيغعن‌ مػع‪‌،‬فيػد‌ر‌كل‪‌،‬أف‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‪‌،‬اػعف‌كا يػعن‌ظ ك ػع‌لػع ار‌فػم‌داك أػل(‪‌،)2‬ك اػف‌‬ ‫ا يػػرم‌ ػػـ‌يكضػػخ‌طبيعػػة‌هػػذا‌ا ظ ػػـ‪‌،‬كهػػؿ‌اػػعف‌ كلمػػعن‌ضػػد‌ ل ك ػػة‌ عياػػة‌ ػػف‌ا اػػعس‌فػػم‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬أـ‌أال‌اعف‌ظ ك عن‌ضدهـ‌ل يععن؟‌ك اػف‌ ييػت‌ا اػد س‌أدػت‌دا ػل‌ا ا يػر‌ ػف‌ضػركب‌‬ ‫ا عذاب‪‌،‬دأب‌ااأ ر‌ا ط ‪‌،‬كأ ت‌ ىعدرة‌أ نؾ‌ا ايعء(‪‌‌.)3‬‬ ‫ب عاػب‌‌أف‌صسػكة‌‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‪‌،‬ك ػدأل‌اعاػت‌في ػع‌يبػدك‌ كلمػة‌ضػد‌ا عاعىػر‌ا غايػة‪‌،‬‬ ‫كاعات‌ ىع خ‌ا سأيريف‌ا ‌كا ؿ(‪‌‌.)4‬‬ ‫يضعؼ‌إ ب‌هذا‌أف‌ا ر كة‌‌ااأ رت‌فم‌ا بند‪‌،‬كاػعف‌بيػت‌ا ػعؿ‌ ع‌كيػعن‌أيريبػع‌ن‪،‬؛‌كاأيلػة‌ ػذ ؾ‌فيػد‌‬ ‫زؿ‌ بد‌ا ؾ‌ ف‌ اىبل(‪‌‌.)5‬‬ ‫(‪ ‌)1‬يد ة‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪‌.575‬‬ ‫(‪‌)2‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.236‬‬ ‫(‪‌)3‬ذاكف‌طل‪ ‌،‬بد‌ا كادد‪‌،‬ا ػأخ‌كامسػأي ارر‌ا عربػم‪‌،‬ص‪305‌،304‬؛‌ا ػأيكم‪‌،‬أ ػرؼ‌يعيػكب‌‌أد ػد‪‌،‬ا اػد س‌‬ ‫فم‌ ىر‌ا كم ‪‌،‬ص‪.89‬‬ ‫(‪‌)4‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪305‌،304‬؛‌ا أيكم‪‌،‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.89‬‬ ‫(‪‌)5‬ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪181‬؛‌ا يػػرم‪‌،‬ا ػػخ‌ا طيػػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌236‬؛‌‌ذاػػكف‌طػػل‪ ‌،‬بػػد‌ا كادػػد‪‌،‬ا ػػأخ‌‬ ‫كامسأي ارر‌ا عربم‪‌،‬ص‪305‌،304‬؛‌ا أيكم‪‌،‬أ رؼ‌يعيكب‌‌أد د‪‌،‬ا اد س‌فم‌ ىر‌ا كم ‪‌،‬ص‪‌.89‬‬ ‫‪68‬‬

‫ك ف‌ىكر‌ا ظ ـ‌‌‌رفض‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌ا ً‌ ً‌مرم‪ ‌،‬اع ػدة‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‪‌،‬ديػث‌إاػل‌كىػؼ‌ ػل‌‬ ‫دعؿ‌ا عػرب‌ا دعىػريف‌فػم‌سػبأة‪‌،‬كط ػب‌ اػل‌أف‌يسػ خ‌ مػـ‌بػع عبكر‌إ ػب‌ا اػد س‌ يايػذ‌ديػعأمـ‌‬ ‫ف‌ا منؾ‪‌،‬ام‌أف‌ابف‌صطػف‌‌صػد‌أغعفػؿ‌ ػامـ‪‌،‬كسػر‌هنامػـ‪‌،‬ك ػعفمـ‌ ػب‌سػ طعال(‪.)1‬ديػث‌إاػل‌‬ ‫ػعكر‌دع ػيأل‪‌،‬فاىػدك ‌بعػدـ‌ا سػ عح‌ ػب ج‪‌‌،‬كأأبع ػل‌بػد كؿ‌ا اػد س(‪)2‬؛‌فع ػأدت‌ا دػكاؿ‌ ػب‌‬ ‫ب ج‪‌‌،‬كأأبع ل‌دأب‌إامـ‌أا كا‌ا عب‌كا ل كد(‪)3‬؛‌ف ع‌ عع‌ بر‌ضرهـ‌ اد‌رلعؿ‌ا عرب‌أ ػ يكا‌‬ ‫يمـ‌ف ع مـ‌ بد‌ا رد ف‌بف‌زيعد‌ا رـ‪‌،‬كلمز‌صػعربيف‪‌،‬كلعػؿ‌د ك أم ػع‌ ػف‌ا ػعير‪‌،‬كا دـ‪‌،‬‬ ‫كأرس مع‌إ ب‌ب ج‌بف‌ب ر‪‌،‬كأأبع ل(‪‌،)4‬كديا ع‌ ـ‌‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‪‌،‬ضػربل‌سػبع ع ة‌سػكط‌ ػـ‌‬ ‫اأم ل‌بعد‌ذ ؾ‌بأغريب‌ا لاد‌ يل(‪‌‌.)5‬‬ ‫‌ اد ع‌ك ب‌ب ج‌بف‌ب ر‌ا اد س‪‌،‬كاسػأك ب‌ يمػع‪‌،‬ط ػب‌ اػل‌ا لاػد‌أف‌يسػ ـ‌ مػـ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌‬ ‫صطف‪ ‌،‬ييأ ك ‌بدمن‌ ف‌ا غسعام‌(‪‌.)6‬ف رلل‌ا لاد‌ ف‌دار‌بيرطبة(‪‌،)7‬ا ال‌فػرخ‌اعع ػة‌ ػف‌ا ابػر‪‌،‬‬ ‫كهػـ‌ياعدكاػل‪‌:‬أف ػت‌ ػف‌سػيكفاع‌يػكـ‌ا دػرة ‌ ػـ‌أردت‪‌،‬إ ارلاػع‌إ ػب‌ا يأػؿ(‪ ‌)8‬ػـ‌صأ ػك ‪‌،‬كىػ بك ‪‌،‬‬ ‫كى بكا‌ ازي ا‌نر‌ ف‌ي يال‪‌،‬كا ب‌عن‌ ف‌ ع ل(‪)9‬؛‌ اد‌ أرس‌ا ياطرة‌بيرطبة(‪‌‌.)10‬‬ ‫(‪ ‌)1‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌38‌،37‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪20‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌‬ ‫أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪22‬؛‌ا اعىرم‪‌،‬امسأيىع‌ بعر‌دكؿ‌ا غرب‌ا صىب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ىذ‪‌‌.167‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.42‌،41‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.458‬‬ ‫(‪ )4‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‌‪.‌38‬‬ ‫(‪‌)5‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪20‬؛‌ا اعىرم‪‌،‬امسأيىع بعر‌دكؿ‌ا غرب‌ا صىب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌‌.167‬‬ ‫(‪ ‌)6‬لمػػكؿ‪‌،‬أ بػػعر‪‌،‬ص‪‌41‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػػرب‌فػػم‌أ بػػعر‌ا اػػد س‌ك‌ا غػػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‬ ‫‪‌.152‬‬ ‫(‪‌)7‬ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‌فػػم‌ا أػػعريا‪،‬ج‪‌‌،‌4‬ص‌‪‌459‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػػرب‌فػػم‌أ بػػعر‌ا اػػد س‌ك‌‬ ‫ا غرب‪‌‌،‬ج‪‌‌‌،‌1‬ص‪.152‬‬ ‫(‪‌)8‬ـ‪.‬ف‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪‌152‬؛‌ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‪‌‌،‌4‬ص‌‪.459‬‬ ‫(‪‌)9‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌‌،3‬ص‌‪19‬؛‌ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬‬ ‫ص‌‪152‬؛‌ا اعىػرم‪‌،‬امسأيىػع‌ بػعر‌دكؿ‌ا غػرب‌ا صىػػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪167‬؛‌ابػف‌ا يكطيػة‪‌،‬أػعريا‌افأأػػعح‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬ص‪‌.42‬‬ ‫(‪‌‌)10‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪42‬؛‌بف‌دزـ‪‌،‬ل مرة‌أاسعب‌ا عرب‪‌،‬ج‪‌‌،1‬ص‌‪.179‬‬ ‫‪69‬‬

‫فماذا‌اعات‌ا ديعد‌ يية‌فم‌ا ا كس‌بيف‌ا عرب‌ا دلعزييف‪‌،‬كا ع ييف كاعف‌ ف‌ا اف‌ديػف‌‬ ‫أ ؾ‌ا د عء‌ ك‌أػرؾ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ديػ‌عن‪‌،‬بػع ر ـ‌ ػف‌أاػل‌ا ػذم‌اػعف‌فػم‌ا أسػعيف‌ ػف‌ ػر ‌‬ ‫ااػل‌ا ديػػد‌ا عربػػم‌ا يب ػػم‌ اػد ع‌ياػػكف‌بعيػػدان‌ ػػف‌الإسػػنـ ‌كاامػـ‌ا عػػرب‌ اػػد ع‌أػػأداـ‌فػػيمـ‌‬ ‫ي يأمـ‌‌ا لعه ية‪‌،‬كأأ كؽ‌فم‌ا كسمـ‌ ب‌أ كة‌الإسنـ (‪‌.)1‬‬ ‫ـ‌ياف‌ا كا م‌ ع بة‌بف‌سن ة‌ا عع م‪‌،‬أصؿ‌ظ عن‌ ف‌ بد‌ا ؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‪‌،‬ديػث‌صػعـ‌فػم‌‬ ‫أ اػعء‌كميأػل‌بعىػطمعد‌ا عػرب‌كا بربػر‪‌،‬فيػعـ‌بسػبيمـ‌‌كاػعف‌يبيػ ‌ا ػيكخ‌كا ػ ارؼ‌ ػف‌ييػاً‌يص‪‌،‬م‌‬ ‫ف‌يزيد‪‌،‬كاعف‌فيمـ‌ ُّم‌بف‌ا دىيف‪‌،‬كا دعرث‌بف‌أسد‌ ف‌أهؿ‌ا دياة‪‌،‬فعبأدأ‌ا اعدم‌ يم ع‌‬ ‫بع رة‌داعاير؛‌‌ف ـ‌يزؿ‌ياعدم‌ ف‌يايص؟‌دأب‌بعع‌أدده ع‌بعكد‪‌،‬كا ر‌با ب(‪‌. )2‬‬ ‫كاػػعف‌طبيعيػػعن‌أ ػػعـ‌هػػذا‌ا سػػ كؾ‌ يػػر‌الإسػػن م‪‌،‬ك يػػر‌ا نصػػم‪‌،‬أف‌أعػػـ‌ا كضػػب‌‌أادػػعء‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬كأف‌أعكد‌ا درب‌ا ع‌دعات‌ا رىة‌بيف‌ا يدطعاية‪‌،‬كا عداعياة(‪‌.)3‬‬ ‫بعد‌ عراة‌ يادة‪‌،‬كص ‌فم‌يد‌يكسؼ‌ا مػرم‪‌،‬كا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‪ ‌،‬ػدد‌ابيػر‌ ػف‌أسػرل‌ا ي ايػيف‌‬ ‫ف‌أأبعع‌أبم‌ا طعر‪‌،‬كابف‌دريث‪ ‌،‬ـ‌أأب‌بع سرل‌كصعد‌ مػـ‌ا ىػ يؿ‪ ‌،‬ػب‌بػعب‌لػع ‌صرطبػة‌‬ ‫ا عركؼ‌سعبيع‌صبؿ‌ا أخ‌الإسن م‌بع اايسة(‪‌،)4‬كب ‌ ع‌صأ ل‌ ف‌هػؤمء‌ص اربػة‌ا سػبعيف‪‌،‬ف ػع‌ أرل‌‬ ‫ذ ػؾ‌صعسػـ‌بػف‌فػنف‌أبػك‌ طػع‌بػف‌د ػد‌ا ػرل‪‌،‬صػعـ‌إ يػل‌فيػعؿ‪ ‌:‬ػل‌أبػع‌لػكش‌أ ػد‌سػي ؾ‪‌،‬ك ارلػ ‌‬ ‫سي ؾ‪‌،‬صعؿ‌ ل‪‌:‬أصعد‌أبع‌ طعء‌فمذا‌ زؾ‪‌،‬ك ػز‌صك ػؾ‪‌،‬فل ػس‌ك ػـ‌يغ ػد‌ا سػيؼ‌ ػـ‌صػعـ‌إ يػل‌فيػعؿ‌‬ ‫ل‪‌:‬يع‌ اربم‪‌،‬كاح‌إف‌أيأ اع‌إم‌بعدا‌كة‌ى يف‪ ‌،‬أا ف‌أك‌ د كف‌بد كة‌ ع ية‌ف د‌سي ل‪‌،‬كأ ف‌‬ ‫ا اعس‌ ب‌يدم‌أبم‌ طعء‌بعد‌بنء‌ ظيـ(‪‌‌.)5‬‬ ‫ثانياً‪ :‬ال صبية‪:‬‬ ‫يػد‌كرد‌فػم‌ا يػ آرف‌ا اػريـ‪‌،‬كا سػٌاة‌ا ابكيػة‌آيػعت‪‌،‬كأدعديػث‌ا يػرة‌أػ ر‌بعملأ ػعع‌كا كدػدة‪‌،‬كأامػب‌‬ ‫كأدػذر‌ ػف‌ا رصػة‌كا عىػبية‌ا لعه يػة‪‌،‬ك ػف‌ذ ػؾ‌صك ػل‌ ػز‌كلػؿ‪(:‬ﭱﭲﭳﭴﭵ‬ ‫(‪ ‌)1‬كيس‪ ‌،‬بد‌ا د يـ‪‌،‬ا عىبية‌ا يك ية‪‌،‬ص‪‌.‌32‌،31‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪.153‬‬ ‫(‪ ‌)3‬كيس‪ ‌،‬بد‌ا د يـ‪‌،‬ا عىبية‌ا يك ية‪‌،‬ص‪‌.34‬‬ ‫(‪ ‌)4‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.61‬‬ ‫(‪‌)5‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪.61‬‬ ‫‪70‬‬

‫ﭶﭷﭸﭹﭺﭻﭼﭽﭾﭿﮀﮁﮂﮃﮄﮅﮆﮇﮈﮉ‬ ‫ﮊﮋﮌﮍﮎﮏﮐﮑﮒﮓﮔﮕ) (‪‌)1‬‬ ‫صك ل‌أعع ب‪(:‬ﭵﭶﭷﭸﭹﭺﭻﭼﭽﭾﭿﮀﮁﮂﮃﮄﮅﮆﮇ‬ ‫ﮈﮉﮊﮋ) (‪‌‌.)2‬‬ ‫كضرب‌ اع‌ا ابم‌ا اريـ‌أركع‌ا ة‌ ب‌ ع‌يابغم‌أف‌ياكف‌ يل‌دعؿ‌ا س يف‌فيعؿ‌ى ب‌اح‌‬ ‫يػل‌كسػ ـ‪ ‌\"‌:‬ى ىػ يؿ‌اٍ يػٍؤًاًي ىف‌فػم‌أىػىكاِّد ًهٍـ‌ىكأىػىار يد ً ًمٍـ‌ىكأى ىعػعطيً ًمٍـ‌ ى ىػ يؿ‌اٍ ى‌ل ىسػًد‌إذا‌ا ٍ ػأى ىاب‌ اػل‌ ي ٍضػهك‌‬ ‫أىىدا ىب‌ ل‌ ىسعًير‌اٍ ىل ىسًد‌بًع سمىًر‌ىكاٍ يد ب(‪‌.‌\")3‬‬ ‫كصعؿ‌ىػ ب‌اح‌ يػل‌كسػ ـ‪ \"‌:‬ػيس‌ اػع‌ ػف‌د ػع‌إ ػب‌ ىػبية‪‌،‬ك ػيس‌ اػع‌ ػف‌صعأػؿ‌ ػب‌ ىػبية‪‌،‬‬ ‫ك يس‌ اع‌ ف‌ عت‌ ب‌ ىبية(‪‌.\")4‬‬ ‫‪ .9‬الن ااع بين ال رب والبربر‪:‬‬ ‫بػػدأ‌ا اػػ ازع‌بػػيف‌ا عػػرب‌كا بربػػر‪‌،‬فػػم‌كميػػة‌يزيػػد‌بػػف‌أبػػم‌ سػػ ـ(‪‌)5‬ا ػػكا م‌ ػػب‌أفريييػػة‪‌،‬سػػاة‌‬ ‫(‪101‬ق=‪720‬ـ)‪‌،‬فػػم‌ مػػد‌ا ي ػػة‌يزيػػد‌بػػف‌ بػػد‌ا ػػؾ(‪‌،)6‬اػػعف‌ا ػػكا م‌يزيػػد‌بػػف‌أبػػم‌ سػػ ـ‪‌،‬‬ ‫(‪)1‬سكرة‌آؿ‌ ارف‪‌،‬آية‌‪‌.103‬‬ ‫(‪)2‬سكرة‌ا دل ارت‪‌،‬آية‪‌‌.13‬‬ ‫(‪‌)3‬ا ب عرم‪‌،‬ىديخ‌ا ب عرم‪‌,‬ج‌‪‌,5‬ص‌‪2238‬؛‌ س ـ‪‌،‬ىديخ‌ س ـ‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌.1999‬‬ ‫(‪)4‬أبك‌داكد‪‌،‬ساف‌أبم‌داكد‪‌،‬ج‪،‌4‬ص‌‪332‬؛‌ا بيميم‪‌،‬ا داب‌ بيميم‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.210‬‬ ‫(‪‌)5‬كك ػم‌ا نفػة‌بعػد ‌يزيػد‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‪‌,‬فػك ب‌ ػب‌أفريييػة‌يزيػد‌بػف‌أبػم‌ سػ ـ‪ ‌,‬ػك ب‌ا دلػعج‌بػف‌يكسػؼ‌‬ ‫كىعدب‌ رطأل‪‌.‬ك‌صدـ‌إ ب‌أفريييػة‌كا يػعن‌ يمػع‌يزيػد‌بػف‌أبػم‌ سػ ـ‪‌،‬كاػعف‌ظ ك ػعن‌ ػك ع‌ن‪‌،‬كاػعف‌ا بربػر‌يدسػاكال‌‬ ‫فيعـ‌ ب‌ا ابر‌ طيبعن‌فيع ام‌ أريت‌أف‌أرسـ‌اسػـ‌درسػم‌فػم‌أيػديمـ‌ا ػع‌اىػا ‌ ػكؾ‌ا ػركـ‌يدرسػمع‌ف رسػـ‌فػم‌‬ ‫ي يف‌ا رلؿ‌اس ل‌كفم‌يسعر‌درسم‪ ‌,‬يعرفكا‌بذ ؾ‌ ف‌بػيف‌سػع ر‌ا اػعس‪‌,‬فػإذا‌كص ػكا‌ ػب‌أدػد‌أسػرع‌ ػع‌أ ػرت‌بػل‌‬ ‫(ف ػع‌سػ عكا‌ذ ػؾ‌ اػل‌أ اػم‌درسػل‌اأ يػكا‌ ػب‌صأ ػل‪‌,‬ف ػع‌ ػرج‌ ػف‌دار‌إ ػب‌ا سػلد‌ ىػنة‌ا غػرب‌صأ ػك ‌فػم‌‬ ‫ىن ‪(‌.‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.)238‬‬ ‫(‪‌)6‬ا ػبنذرم‪‌،‬فأػكح‌ا ب ػداف‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪233‬؛‌ابػف‌ سػعار‪‌،‬أػعريا‌ دياػة‌د ػؽ‪‌،‬ج‌‪‌،10‬ص‌‪235‬؛‌ا اػكيرم‪‌،‬‬ ‫امعية‌ا رب‌فم‌فاكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،24‬ص‌‪.32‬‬ ‫‪71‬‬

‫أعىػػبعن‌ عػػرب‪‌،‬فعسػػأبد‌ا بربػػر‪‌،‬كاسػػأ دـ‌ا ػػدة‌ عمػػـ(‪‌،)1‬كىػػعدر‌أ ػػكا مـ‪‌،‬كسػػبب‌اسػػعءهـ‌‬ ‫ا بربريعت(‪‌.)2‬‬ ‫بعػد‌إ ػنف‌ا بربػر‌ ػكرأمـ‌فػم‌بػند‌أفريييػة‪‌،‬بز ع ػة‌ يسػرة‌ا ػد رم‌أك‌ا طغػرم(‪‌،)3‬ب ػ ‌أهػؿ‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬اب ‌ كرة‌ا بربر‪‌،‬فػم‌أفريييػع‪‌،‬كأسػع عكا‌بمػع‪‌،‬فعاأ ضػت‌ا ػبند‪‌،‬ك ػت‌أرلعءهػع‌ا كضػب‪‌،‬‬ ‫كدب‌ا ذ ر‌فم‌ا كس‌ا عرب‪‌،‬ك عر‌أهؿ‌ا اد س‌ ب‌‌كا يمـ‌ يبة‌بف‌ا دلعج‌ا س ك ب(‪‌،)4‬ديػث‌‬ ‫عػك ‌(‪‌)5‬كصيػؿ‌صأ ػك ‪‌،‬كك ػكا‌ اعاػل‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‪‌،‬سػاة‌(‪122‬ق=‪739‬ـ)‪‌،‬كهػم‌‬ ‫ا كمية‌ا عاية‌ ل(‪‌‌.)6‬‬ ‫بػدأت‌ا ػكرة‌ا بربريػة‌صػم‌ا اػد س‌ضػد‌ا عػرب‪‌،‬كأل ػ ‌ا بربػر‌دػكؿ‌ز ػي مـ‌ابػف‌هػديف(‪‌،)7‬كصيػؿ‌‬ ‫زصطرأػؽ(‪‌)8‬فػع رلكا‌ ػرب‌ل يييػة‌كصأ ػكهـ‪‌‌،‬كأ رلػكا‌ ػرب‌اسػأرصة‪‌،‬كا ػدا ف‌ا أػم‌ ػؼ‌ا ػدركب‪‌،‬‬ ‫ف ـ‌يرع‌ابف‌صطف‌إم‌ف مـ‌صد‌صدـ‌ يل‪‌،‬كااضـ‌ رب‌ا ط ارؼ‌ا مع‌إ ػب‌كسػط‌ا اػد س(‪‌،)9‬إم‌ ػع‌‬ ‫اعف‌ ف‌ رب‌سرصسطة‌ك غرهـ‌فإامـ‌اعاكا‌أا ر‌ ػف‌ا بربػر‪‌،‬ف ػـ‌يمػيج‌ ػيمـ‌ا بربػر‌فػع رج‌إ ػيمـ‌‬ ‫بد‌ا ؾ‌ليك ع‌ن‪‌،‬فمز كهع‪‌،‬كصأ كا‌ا عػرب‌فػم‌ا فػعؽ(‪‌،‌)10‬ف ػع‌ أرل‌ذ ػؾ‌ك ػعؼ‌أف‌ي يػب‌ ػع‌ يػب‌‬ ‫أهؿ‌طالة(‪‌،)11‬كب غل‌إ داد‌ا بربػر‌ ػل‌ف ػـ‌يػر‌ ػي ع‌أ ػز‌ ػل‌ ػف‌امسػأ داد‌ب هػؿ‌ا ػعـ‌فبعػث‌ مػـ‌‬ ‫ا س ف(‪‌.)12‬‬ ‫(‪)1‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌.240‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‌‪‌،6‬ص‌‪‌.144‬‬ ‫(‪ ‌)3‬يسرة‌ا د رم‪ ‌،‬ف‌صبي ة‌ د ر‌ا بربرية‪ ‌،‬رؼ‌بع ديير‌أك‌ا ديػكر‌بػع ‌ا ػعء( لمكؿ‌أ بػعر‪‌،‬ص‪28‬؛‌ابػف‌‬ ‫ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.)‌40‬‬ ‫(‪ ‌)4‬لمكؿ‌أ بعر‪‌،‬ص‪‌29‌،28‬؛‌ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.‌40‬‬ ‫(‪)5‬ا اػػكيرم‪‌،‬امعيػػة‌ا رب‌فػػم‌فاػػكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،21‬ص‌‪238‬؛‌ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‌فػػم‌ا أػػعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،4‬ص‌‬ ‫‪458‬؛‌‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.19‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.151‬‬ ‫(‪ ‌)7‬لمكؿ‌أ بعر‪‌،‬ص‪.38‬‬ ‫(‪ ‌)8‬لمكؿ‪‌،‬فأخ‌ا اد س‪‌،‬ص‪.31‬‬ ‫(‪ )9‬لمكؿ‪‌‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌.38‬‬ ‫(‪)10‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.38‬‬ ‫(‪‌)11‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.20‬‬ ‫(‪ ‌)12‬لمكؿ‪‌‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌38‬؛‌ لمكؿ‪‌‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌.38‬‬ ‫‪72‬‬

‫صرر‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌ا مرم‪‌،‬ا س عح‌ ب ج‌بف‌بف‌ب ر‌ا ي يرم(‪‌،)1‬كأىدعبل‌ا دعىػريف‌فػم‌‬ ‫ا غرب‪‌،‬بد كؿ‌ا اد س(‪‌،)2‬كا أرط‌‌ يمـ‌أم‌يطكؿ‌ يع مـ‌فم‌ا اد س‪‌،‬سكل‌ عـ‌كادد‌فيط‪‌،‬‬ ‫ـ‌يبعردكا‌فكر‌ااأمػع مـ‌ ػف‌ م ػأمـ(‪‌،)3‬كدأػب‌يضػ ف‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‪‌،‬أا يػذ‌ا يػ ارر‪‌،‬‬ ‫ط ػب‌ ػامـ‌إ طػعء ‌ ػر‌رهػع ف‌ ػف‌ا ػع ييف‪‌،‬أ ػذهـ‌كأاػزمـ‌لزيػرة‌أـ‌ا داػيـ‪‌،‬صػرب‌ا لزيػرة‌‬ ‫ا ض ارء(‪‌.)4‬كا أرط‌ب ج‌بف‌ب ر‌ا ي يرم‪ ‌،‬ب‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطػف‌ا مػرم‪‌،‬اف‌يػأـ‌ايػؿ‌ا عػرب‌‬ ‫ا ػػع ييف‌ ػػب‌ اراػػب‌أهػػؿ‌ا اػػد س‌دفعػػة‌كادػػدة‌إ ػػب‌ ػػ عؿ‌أفريييػػة‌بعػػد‌اماأمػػعء‌ ػػف‌أ ػػؾ‌‬ ‫ا م ة(‪‌‌.)5‬‬ ‫صسػـ‌ا بربػر‌أا سػمـ‌إ ػب‌ ن ػة‌أصسػعـ‪‌،‬صسػـ‌يمػعلـ‌ط يط ػة‪‌،‬كصسػـ‌يمػعلـ‌صرطبػة‪‌،‬كا ػر‌ا لزيػرة‌‬ ‫ا ضػ ارء؛‌‌بمػدؼ‌ معل ػة‌ا سػطكؿ‌ا اد سػم‪‌،‬بػدأ‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‌ا ي ػيرم‪‌،‬أا يػذ‌ م أػل‌فمػعلـ‌‬ ‫ل ع ة‌ا بربر‌بييعدة‌رلؿ‌يد ب‌زاعأل‪‌،‬ا ذم‌أ رد‌ ‌ل ع أل‌ ب‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‪‌،‬‬ ‫فػم‌اػكرة‌ ػذكاة(‪‌،)6‬ف ػـ‌ياػف‌ا عػرب‌فػيمـ‌إم‌امضػة‪‌،‬دأػب‌أبػعدكهـ‪‌،‬كأىػعبكا‌أ أعػأمـ‌كدكابمػـ‌‬ ‫كسندمـ‪‌،‬فى دت‌أدكاؿ‌أىدعب‌ب ج‪‌،‬كااأع كا‪‌،‬كأىػعبكا‌ا غاػع ـ(‪ ‌.)7‬ػـ‌امضػكا‌ ػ ‌ بػد‌ا ػؾ‌‬ ‫إ ػب‌صرطبػة؛‌‌ ػـ‌سػػعركا‌بػ ل عمـ‌إ ػب‌لمػػة‌ط يط ػة(‪‌،)8‬كصػد‌الأ ػ ‌ عظػػـ‌ا بربػر‌‌فػم‌ اػػعطؽ‌‬ ‫(‪‌)1‬ب ػج‌بػف‌ب ػر‌ا ي ػيرم‪ ‌،‬ػف‌أ ػ ارؼ‌ا طع عػة‌ا ب ليػة‪‌،‬كهػـ‌ ػف‌ ػرب‌د ػص‌ ػف‌أرض‌ا عـ( سػعف‌ا ػديف‪‌،‬‬ ‫ا طيػب‪‌،‬الإدعطػة‌فػم‌أ بػعر‌ راعطػة‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪61‬؛‌ابػف‌ا بػعر‪‌،‬ا د ػة‌ا سػي ارء‪‌،‬ج‪‌،2‬ص‪34‬؛‌ا ػاأريام‪‌،‬‬ ‫ا ذ يرة‌فم‌ دعسف‌أهؿ‌ا لزيرة‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‪.)14‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪120‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌.458‬‬ ‫(‪)3‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌‌،4‬ص‌‪242‬؛‌ا اعىرم‪‌،‬امسأيىع‌ بعر‌دكؿ‌ا غرب‌ا صىب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‌‪167‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪120‬؛‌ لمكؿ‌أ بعر‪‌،‬ص‪38‬؛‌‬ ‫ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،4‬ص‌‪‌.312‬‬ ‫(‪)4‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪120‬؛‌ لمكؿ‌أ بعر‪‌،‬ص‪‌.38‬‬ ‫(‪ ‌)5‬لمكؿ‌أ بعر‪‌،‬ص‪38‬؛‌ذك‌ا اكف‌طل‪ ‌،‬بد‌ا كادد‪‌،‬ا أخ‪‌،‬ص‪‌‌.385‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪‌.120‬‬ ‫(‪‌)7‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪.312‬‬ ‫(‪‌)8‬ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪‌.120‬‬ ‫‪73‬‬

‫أاد سػػية‌ ألمػػيف‌ادػػك‌صرطبػػة‪ ‌،‬ػػعبريف‌امػػر‌أعلػػل(‪)1‬كد يػػكا‌رؤكسػػمـ‪‌،‬كرفعػػكا‌ا ىػػعدؼ‌اصأػػداء‌‬ ‫بيع دهـ‌ يسرة‌ا د رم‪ ‌،‬ام‌يعرفكا‌أا سمـ‌كم‌ي أ طكا‌بغيرهـ(‪‌‌.)2‬‬ ‫فاعاػت‌هػزي أمـ‌ا عظ ػب‌فػم‌ دياػة‌ط يط ػة‪ ‌،‬اػد‌كادم‌‌سػ يط‪‌،‬بعػد‌أف‌زدػؼ‌ بػد‌ا ػؾ‌كب ػج‌‬ ‫إ ػيمـ‌بعػرب‌ا اػد س‪‌،‬دع ػع‌ ػرب‌سرصسػطة‌ك غكرهػع‪‌،‬كزدػؼ‌ا بربػر‌بػ ل عمـ‪‌،‬فمػز مـ‌ا عػرب‪‌،‬‬ ‫كصأ كا‌ امـ‌فم‌ا مزي ة‌آمفع(‪‌.)3‬‬ ‫كبعد‌أف‌أـ‌هزي ة‌ا بربر‪‌،‬كا سيطرة‌ ب‌ يع يد‌ا كر‌فم‌ا اد س‪‌،‬رلعػت‌ا ليػكش‌ا عربيػة‌إ ػب‌‬ ‫دياة‌صرطبة(‪‌،)4‬كصػعؿ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ ػب ج‌بػف‌ي ػر‪‌،‬ا رلػكا‌ ػف‌ا اػد س‌ ػب‌ ػع‌ ػكرطأـ‌‬ ‫يل‌فيعؿ‌ب ج‪‌:‬اد اع‌إ ب‌سعدؿ‌ا بيرة‌أك‌سعدؿ‌أد ير‪‌،‬فيعؿ‌ مـ‌ بد‌ا ؾ‪ ‌:‬يسػت‌‌ اػع‌ اراػب‌‬ ‫إم‌بػع لزيرة‌فيػع كا‌ ػل‪‌:‬إا ػع‌أريػد‌أف‌أرداػع‌إ ػب‌ا بربػر‌ ييأ كاػع‌فػم‌بندهػـ‪‌،‬ف ػع‌أ ػخ‌ ػيمـ‌فػم‌‬ ‫ا ركج‪‌،‬امضكا‌إ يل؛‌‌ف رلك ‌ ف‌صىر‌صرطبة(‪‌‌.)5‬‬ ‫كهذا‌ ع‌أكصعل‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‪‌،‬كهك‌أف‌يرفض‌ب ج‌بػف‌ب ػر‌‌كأىػدعبل‌ا ػركج‌ ػف‌ا اػد س‪‌،‬‬ ‫فيعؿ‌ب ج‌ عبد‌ا ؾ‪‌\"‌:‬أعرضاع‌ بربر‌طالة‪‌،‬اصذؼ‌باع‌فم‌ لة‌ا بدر‌أهكف‌ ياع(‪‌‌.‌\")6‬‬ ‫أدكؿ‌‌ا ا ازع‌فم‌ا اد س‌ ف‌ا ازع‌بيف‌ا عرب‌كا بربػر‪‌،‬إ ػب‌اػ ازع‌بػيف‌ا عػرب‌أا سػمـ‪‌،‬ا اػ ازع‌بػيف‌‬ ‫ا عأديف‌ا ‌كا ؿ(ا ب دييف)‪‌،‬كبيف‌ا عرب‌ا ع ييف‌بييعدة‌ب ج‌بف‌ب ر‌‪‌.‬‬ ‫‪ .2‬الص ارع بين الفاتحين الوالل والشاميين‪:‬‬ ‫بعػد‌أف‌أ ػخ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‪ ‌،‬ػب‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‪‌،‬فػم‌ا ػركج‌ ػف‌ا اػد س‪‌،‬امضػكا‌‬ ‫إ يػل؛‌‌فػ رلك ‌ ػف‌صىػر‌صرطبػة‌إ ػب‌‌دار‌بع دياػة‪‌.‬كد ػؿ‌ب ػج‌ا يىػر‌ ػية‌يػكـ‌ا ربعػعء‌فػم‌‬ ‫(‪ ‌)1‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.38‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.‌40‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪‌.120‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌‌‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪312‬؛‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.40‬‬ ‫(‪)5‬ابػف‌ ػذارم‌‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪152‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌‬ ‫ا أعريا‪‌‌‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪‌.312‬‬ ‫(‪ )6‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.41‬‬ ‫‪74‬‬

‫ىدر‌ذم‌ا يعدة‌فم‌ساة‌(‪122‬ق=‌‪739‬ـ)(‪‌،)1‬كصد‌بعيعل‌أىدعبل‪ ‌،‬ـ‌ازؿ‌فم‌دار‌ييعؿ‌ مع‌دار‌‬ ‫أبب‌أيكب(‪‌‌.‌)2‬‬ ‫كفم‌أ ؾ‌ا ظركؼ‌ا ضطربة‌فم‌ا اد س‪‌،‬صػعـ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌بيطػ ‌ا طعػعـ‪‌،‬كا ػ ارب‌ ػف‌‬ ‫ا رهػع ف‌ا ع ػرة‌ا ػذيف‌أ ػذهـ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ ػف‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‪‌،‬دأػب‌يضػ ف‌ ركلػل‌ ػف‌‬ ‫ا اػد س‌بعػد‌ااأمػعء‌ م أػل‌فػم‌ا يضػعء‌ ػب‌ ػكرة‌ا بربػر‌فػم‌ا اػد س(‪‌،)3‬ك اػد ع‌أػـ‌صطػ ‌ا ػعء‌‬ ‫كا طعػعـ‌ ػف‌ا رهػػع ف‌ا ع ػرة‌فػػم‌لزيػرة‌أـ‌ا داػػيـ‪‌،‬ف ػعت‌رلػؿ‌ ػػف‌ سػعف‌ ط ػػع‪‌،‬كاػعف‌ ػػف‌‬ ‫ا رهع ف‪‌،‬ك ف‌أ ارؼ‌د ؽ(‪‌.)4‬‬ ‫ػع‌ ػؾ‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‌ا اػد س‪‌،‬كاسػأك ب‌ يمػع‪‌،‬ط ػب‌ اػل‌ا لاػد‌أف‌يسػ ـ‌ مػـ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌‬ ‫صطف‪ ‌،‬ييأ ك ‌بدمن‌ ف‌ا غسعام‌(‪‌.)5‬ف رلل‌ا لاد‌ ف‌دار‌بيرطبة(‪‌،)6‬ا ال‌فػرخ‌اعع ػة‌ ػف‌ا ابػر‪‌،‬‬ ‫كهـ‌ياعدكال‪‌:‬أف ت‌ ف‌سيكفاع‌يكـ‌ا درة؛‌‌فط باع‌ب راع‌فػم‌أاػؿ‌ا ػدكاب‌كا ل ػكد‌ ػـ‌أردت‌إ ارلاػع‌‬ ‫إ ػب‌ا يأػؿ(‪ ‌،‌)7‬ػـ‌صأ ػك ‪‌،‬كىػ بك ‪‌،‬كىػ بكا‌ ازيػ ار‌ ػف‌ي ياػل‪‌،‬كا بػع‌ ػف‌ ػ ع ل(‪)8‬؛‌‌ اػد‌ أرس‌‬ ‫ا ياطرة‌بيرطبة(‪‌‌.)9‬‬ ‫(‪)1‬ابػف‌ ػذارم‌‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‪‌‌‌،1‬ص‌‪152‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌‬ ‫ا أعريا‪،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪‌.312‬‬ ‫(‪ )2‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.41‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪.152‬‬ ‫(‪ ‌)4‬لمػػكؿ‪‌،‬أ بػػعر‪‌،‬ص‪‌41‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػػرب‌فػػم‌أ بػػعر‌ا اػػد س‌ك‌ا غػػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‬ ‫‪.152‬‬ ‫(‪‌)5‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌41‬؛‌ـ‪.‬ف‪‌‌‌،‬ص‌‪‌.152‬‬ ‫(‪‌)6‬ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌‌‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪‌459‬؛‌ابػف‌ ػذارم‌‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌‬ ‫ا غرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪.152‬‬ ‫(‪‌)7‬ـ‪.‬ف‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪‌152‬؛‌ـ‪.‬ف‪‌‌‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪.459‬‬ ‫(‪‌)8‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌‌،3‬ص‌‪19‬؛‌ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬‬ ‫ص‌‪152‬؛‌ا اعىػرم‪‌،‬امسأيىػع‌ بػعر‌دكؿ‌ا غػرب‌ا صىػػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪167‬؛‌ابػف‌ا يكطيػة‪‌،‬أػعريا‌افأأػػعح‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬ص‪‌.42‬‬ ‫(‪‌‌)9‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪42‬؛‌بف‌دزـ‪‌،‬ل مرة‌أاسعب‌ا عرب‪‌،‬ج‪‌‌،1‬ص‌‪.179‬‬ ‫‪75‬‬

‫فيػد‌اػعف‌ عبػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ا مػرم‌كك ػداف‌ا اػعف‪‌:‬ه ػع‌صطػف‪‌‌،‬كأ يػة(‪‌،)1‬ا ػذاف‌ ػز‌ يم ػع‌ ػع‌‬ ‫فع ل‌ب ج‌بكا ده ع‪‌،‬فبػدأا‌يعػداف‌ا عػد ‌ ناأيػعـ‌ اػل‌‌كأأبع ػل‌ ع أػل‌بكا ػدهـ‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف(‪‌،)2‬‬ ‫كاعف‌صطف‪‌‌،‬كأ ية‌صد‌هربع‌ ف‌صرطبة‌بعد‌ يأؿ‌كا ده ع‪‌،‬فذهب‌أدده ع‌إ ػب‌ ػعرد ‪‌،‬كذهػب‌ا ػر‌‬ ‫إ ب‌سرصسطة(‪‌‌.)3‬‬ ‫بػدأ‌صطػف‪‌،‬كأ يػة‌أباػعء‌ بػد‌ا ػؾ‌يعػداف‌ا عػدة‌ ناأيػعـ‌ ػف‌ب ػج‌كأأبع ػل‪‌،‬فعأ ػذ‌ا عػرب‌ا ب ػديكف‌‬ ‫بييعدة‌صطف‌كأ ية‪‌،‬كااضـ‌إ ػيمـ‌ ػدد‌ابيػر‌ ػف‌ا بربػر‪ ‌،‬ػع‌يػدؿ‌ ػب‌أف‌ا بربػر‌ مػـ‌ يػكؿ‪‌،‬ر بػة‌‬ ‫فم‌اماأيعـ‌ ف‌أهؿ‌ا عـ(‪‌،)4‬كااضـ‌إ يمـ‌ا كا م‌‌ بد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ي ػة‌ا ػم(‪ ‌،)5‬ع ػؿ‌ بػد‌‬ ‫ا ؾ‌بف‌صطف‌فم‌ اطية‌أربكاة(‪‌.)6‬كأيضػع‌ااضػـ‌إ ػب‌لػيش‌أباػعء‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌فرصػة‌ ػف‌‬ ‫أأبعع‌ب خ‌بف‌ب ر‌بييعدة‌ بد‌ا رد ف(‪‌)7‬بف‌دبيب(‪‌.)8‬‬ ‫(‪)1‬ابف‌دزـ‪‌،‬ل مرة‌أاسعب‌ا عرب‪‌،‬ج‪‌‌،1‬ص‌‪‌179‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪153‬؛‌ا يرم‪‌،‬‬ ‫ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.236‬‬ ‫(‪ ‌)2‬ؤاس‪‌،‬دسيف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌‌.357‬‬ ‫(‪)3‬ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌‌‌،‬ج‌‪‌‌،‌4‬ص‌‪459‬؛‌ابػف‌ ػذارم‌‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌‬ ‫ا غرب‪‌‌،‬ج‌‪،1‬ص‌‪.152‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،‌1‬ص‌‪152‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬‬ ‫ص‌‪.21‬‬ ‫(‪ ‌)5‬بد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ي ػة‌ا ػم‌ ػف‌صبي ػة‌ ػـ‌ا ي ايػة‪‌،‬ىػعدب‌أربكاػة‌كاػعف‌فػعرس‌ا اػد س‪ ‌،‬ػرؼ‌ب معرأػل‌‬ ‫فم‌ا ر م‪‌،‬أ اف‌ ف‌صأؿ‌ب ج‌بف‌ب ػر‪) ‌.‬ابػف‌ا يكطيػة‪‌،‬أػعريا‌افأأػعح‌ا اػد س‪‌،‬ص‪42‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،3‬ص‌‪.‌)21‬‬ ‫(‪‌)6‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.21‬‬ ‫(‪‌)7‬هك‌ بد‌ا رد ف‌بف‌دبيب‌بف‌أبم‌ بيدة‌بف‌ يبػة‌بػف‌اػعف ‌ا مػرم‪‌،‬ا عػركؼ‌بع ىػي بم؛‌فاػزؿ‌اػكرة‌أػد ير؛‌‬ ‫فعسأير‌بمع‌؛‌كاا ع‌ يب‌بع ىي بم‌ ال‌اعف‌طكين‪‌،‬أ ير‪‌،‬أزرؽ‪‌،‬أ عر‪‌.‬كهك‌ابير‌ا لاد‪‌،‬كاعف‌ ف‌أىدعب‌ب ػج‌‬ ‫بف‌ب ر‪‌،‬ف ع‌ىا ‌بعبف‌ ل‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطػف‌ا مػرم‪ ‌،‬ػع‌ىػا ‌فعرصػل‌فعادػعز‌فػي ف‌يط ػب‌ ػ ر(ا يرم‪‌،‬ا ػخ‌‬ ‫ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪21‬؛‌ابػف‌ا طيػب‪‌،‬الإدعطػة‌فػم‌أ بػعر‌ راعطػة‪‌،‬ج‌‪‌‌،4‬ص‌‪‌296‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌‬ ‫ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.)163‬‬ ‫(‪‌)8‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.21‬‬ ‫‪76‬‬

‫اسأعد‌أباعء‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌ا مرم‪ ‌،‬كالمة‌ب ج‌اسأعدادان‌أ ع ‌عن‪‌،‬دأب‌ػ ام ع‌ل عع‌لي عن‌ب ‌‬ ‫ػدد ‌ ع ػة‌أ ػؼ‌ يعأػؿ(‪‌،)1‬كصيػؿ‌ااػل‌أربعػيف‌أ ػع‌فيػط(‪)2‬بيا ػع‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‌ ػرج‌إ ػيمـ‌بلػيش‌ب ػ ‌‬ ‫أعداد ‌ رة‌آمؼ‌رلؿ‌ ف‌ا كييف‪‌،‬كا ع ييف(‪‌‌.)3‬‬ ‫كا أيػب‌ا لػيش‌ا ػع م‌بييػعدة‌ب ػج‌بػف‌ب ػر‪ ‌،‬ػ ‌لػيش‌اباػم‌ بػد‌ا ػؾ‌ك بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ي ػة‌‬ ‫ا م‪‌‌،‬كأأبع م ع‌ ف‌ا ب دييف‌كا بربر‌فم‌ كض ‌بع اد س‌ييعؿ‌ ل‌أصكة‌برطكرة‌ ػف‌إص ػيـ‌ك بػة(‪‌)4‬‬ ‫كاصأأػؿ‌اا طرفػعف‌صأػعم‌ ػديدا‌ن‪‌،‬اامػزـ‌فيػل‌اباػع‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌صطػف‌ك ػف‌أدػع ؼ‌ عم ػع(‪‌،‌)5‬إم‌أف‌‬ ‫ب ػج‌بػف‌ب ػر‌أىػيب‌فػم‌أ اػعء‌ا عراػة‌بسػمـ‪‌،‬اػعف‌صػد‌ر ػع ‌بػل‌ بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ي ػة‌ا ػم‪‌،‬‬ ‫ف ػعت‌فػم‌ا يػكـ‌ا أػع م‌ أػ انر‌بل اردػل‌ا أػم‌أىػيب‌بمػع(‪‌)6‬فػم‌سػاة‌(‪124‬ق=‌‪741‬ـ)(‪‌،)7‬كبعػد‌‬ ‫يأ ل‌أك ب‌أ ر‌ا اد س‌ ع بة‌بف‌سن ة‌ا عع م(‪‌،)8‬ساة‌(‪124‬ق=‌‪741‬ـ)(‪‌‌.)9‬‬ ‫صػعـ‌ ع بػة‌بػف‌سػن ة‌ا عػع ب‌بي ػ ‌‌ ػك ارت‌ا بربػر‌فػم‌ ػعردة‪‌،‬ك يرهػع‌ ػف‌ ػدف‌ا اػد س‌ا ػرل‪‌،‬‬ ‫فغ ازهـ‌كصأؿ‌ امـ‌ يعن‌ا ي ‌انر‪‌،‬كأسر‌ امـ‌أ ؼ‌رلؿ‪‌،‬كسبب‌ذريأمـ‌ك يع مـ(‪‌،)10‬كبعدهع‌أكلل‌إ ػب‌‬ ‫(‪‌)1‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪21‬؛‌ابف‌ ذارم‌‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌،‌1‬‬ ‫ص‌‪‌.152‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.41‬‬ ‫(‪)3‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪.41‬‬ ‫(‪)4‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪.41‬‬ ‫(‪‌)5‬ابػف‌ ػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‪152‬؛‌ابػػف‌ا يكطيػة‪‌،‬أػػعريا‌‬ ‫افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.42‬‬ ‫(‪ ‌)6‬لمػػكؿ‪‌،‬أ بػػعر‪‌،‬ص‪‌44‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػػرب‌فػػم‌أ بػػعر‌ا اػػد س‌ك‌ا غػػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‬ ‫‪152‬؛‌ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.‌42‬‬ ‫(‪‌)7‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.121‬‬ ‫(‪ ‌)8‬لمػػكؿ‪‌،‬أ بػػعر‪‌،‬ص‪‌41‬؛‌ابػػف‌ ػػذارم‌‪‌،‬ا بيػػعف‌ا غػػرب‌فػػم‌أ بػػعر‌ا اػػد س‌ك‌ا غػػرب‌‪‌‌،‬ج‌‪‌‌‌،‌1‬ص‌‬ ‫‪152‬؛‌ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.‌42‬‬ ‫(‪‌)9‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.121‬‬ ‫(‪‌)10‬ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌22‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‌‪.121‬‬ ‫‪77‬‬

‫صرطبػة‪‌،‬كأسػر‌ ػرة‌آمؼ‌أك‌يزيػدكف‪‌،‬كأسػعء‌ا سػيرة‌فػم‌ا عػرب‌ا بربػر‪‌،‬فديا ػع‌أ اػف‌ ػف‌إ ػعد‌‬ ‫كا ضعع‌ا يبع ؿ‌ا ع رة‌ضد ‌فم‌ا اد س‪‌،‬صعـ‌بسبيمـ‌ك ع مـ‌ عع ة‌سي ة(‪‌.)1‬‬ ‫كبعػد‌امضػط اربعت‌كا ػأف‌‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬كىػؿ‌دسػػعـ‌بػف‌ضػ ارر‌ا ا بػم‌أبػك‌ا طػعر(‪‌)2‬أ يػػ انر‌‬ ‫يمػػع‪ ‌،‬ػػف‌صبػػؿ‌داظ ػػل‌بػػف‌ىػػ كاف‌ ع ػػؿ‌أفريييػػة(‪‌)3‬فػػ ظمر‌ا عػػدؿ‌كالإاىػػعؼ‪‌،‬كأط ػػؽ‌سػػ ارح‌‬ ‫ا سػرل‌كا سػبم(‪‌،)4‬كأكدػدت‌ا ػة‌ا سػ يف‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬كأاػزؿ‌أهػؿ‌ا ػعـ‌فػم‌ا ياػىكًر‌(‪‌،)5‬ف ػرؽ‌‬ ‫(‪‌)1‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌22‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‬ ‫‪‌.121‬‬ ‫(‪‌)2‬أبك‌ا طعر‌ا ا بم‌هك‌دسعـ‌بف‌ض ارر‌بف‌سن عف‌بف‌ل ػـ‌ابػف‌لعػكؿ‌بػف‌ربيعػة‪‌،‬اػعف‌فعرسػعن‌كصع ػدان‌ل ػينن‌‌‬ ‫فم‌أفرييية‪‌،‬كاعف‌ ري عن‌فم‌صك ل‌ ‌ى عدة‌كب ار ة‌كاعف‌ك م‌فم‌أفرييية‌كميعت‌ابيرة‌فم‌أيعـ‌ب ػر‌بػف‌ىػ كاف‌‬ ‫فعزل‌ بيدة‌كااؿ‌بل‌فيعؿ‌طكيؿ‪‌:‬‬ ‫وفددددددددددي الله إن لددددددددددم ي دددددددددددلوا حكددددددددددم دددددددددددل‬ ‫أفددددددددددددأتم بنددددددددددددي مددددددددددددروان قيسددددددددددددا دماانددددددددددددا‬ ‫ولددددددم ت ممددددددوا مددددددن كددددددان قبددددددل لدددددد الفنددددددل‬ ‫كددددددددددددددأنكم لددددددددددددددم تشددددددددددددددهدوا لددددددددددددددي وق ددددددددددددددة‬ ‫وأنددددددددتم كدددددددد ا مددددددددا قددددددددد ممنددددددددا لنددددددددا ف ددددددددل‬ ‫ت ددددددددددددددددددداميتم ندددددددددددددددددددا ب دددددددددددددددددددين جميدددددددددددددددددددة‬ ‫كبعث‌بمذ ‌ا بيعت‌ ‌ا برش‌ا ا بم‌فد ؿ‌بمع‌إ ػب‌ا ي ػة‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‌‌ف ا ػدهع‌فغضػب‌ه ػعـ‌كاػعف‌‬ ‫ذ ؾ‌سبب‌ زؿ‌ بيدة‌ ف‌أفرييية‌كا غرب‪‌.‬‬ ‫(ا ا بػم‪‌،‬ه ػعـ‪‌،‬اسػب‌ عػد‌كا ػي ف‌ا ابيػر‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪126‬؛‌ا ػدم‪‌،‬أبػك‌ا يعسػـ‌ا دسػف‌بػف‌ب ػر‪‌،‬ا ؤأ ػؼ‌ك‌‬ ‫ا أ ؼ‌فم‌أسػ عء‌ا ػع ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪39‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‌‌‪‌66‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬أػعريا‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬ج‌‪‌‌،2‬ص‌‪298‬؛‌ا اػكيرم‪‌،‬امعيػة‌ا رب‌فػم‌فاػكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،24‬‬ ‫ص‌‪30‬؛‌ا بنذرم‪‌،‬أاسعب‌ا ارؼ‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‪316‬؛‌ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ة‌ا سي ارء‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.)66‬‬ ‫(‪‌)3‬أغرم‌بردل‪‌،‬ا الكـ‌ا ازهرة‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪282‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪153‬؛‌ابف‌ا داـ‪‌،‬‬ ‫فأكح‌ ىر‌كأ بعرهع‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪369‬؛‌ا د يدم‪‌،‬لذكة‌ا يأبس‌فم‌ذار‌كمة‌ا اد س‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.67‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪66‬؛‌أغػ‌رم‌بػردل‪‌،‬ا الػكـ‌ا ازهػرة‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،1‬ص‌‪‌،282‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌.473‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ا طيب‪‌،‬الإدعطة‌فم‌أ بعر‌ راعطػة‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪21‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌‬ ‫ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪66‬؛‌‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬أػعريا‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪153‬؛‌‌ابػف‌ا بػعر‪‌،‬ا د ػة‌ا سػي ارء‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،1‬ص‌‪64‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.473‬‬ ‫‪78‬‬

‫ل ػكع‌ا ػأف‪‌،‬كرد‌ا ػكر‌إ ػب‌امسػأيع ة(‪‌،)1‬كأ ػرج‌ ع بػة‌بػف‌سػن ة‌فػم‌سػ ياة‌إ ػب‌أفريييػة‪ ‌،‬ػـ‌‬ ‫أ رج‌بعد ‌ بد‌ا رد ف‌بف‌دبيب(‪ ‌)2‬ف‌ا اد س‪‌،‬إ ب‌أفرييية‌بعد‌ساة‌(‪125‬ق=‪‌.)3()743‬‬ ‫‪ .3‬الص ارع بين القيسية واليمنية‪:‬‬ ‫بعد‌أف‌أك ب‌دسعـ‌بف‌ض ارر‌ا ا بم‌أبك‌ا طعر‌ا اد س‌هدأت‌ا أاة‪‌،‬ك‌ ػعد‌امسػأي ارر‌كا مػدكء‌‬ ‫ا اسبم‌إ ب‌ا اد س‌إذ‌سر عف‌ ع‌صع ػت‌فػم‌ا اػد س‪‌،‬دػركب‌ك ىػبيعت‌دا يػة‌فػم‌ز ػف‌ا دك ػة‌‬ ‫ا كيػػة‪‌،‬كهػػم‌دػػركب‌ا عىػػبية‌ا ي ايػػة‪‌،‬كا ييسػػية‪‌،‬أك‌ا ضػػ‌رٌ‌بة‪‌،‬كفػػم‌ا اػػد س‌الػػد‌ا يبع ػػؿ‌‬ ‫ا دلعزيػػة‌كا ػػع ية‪‌،‬أايسػػـ‌ ػػب‌ا سػػمع‌إ ػػب‌هػػعأيف‌ا عىػػبيأيف‪‌،‬ف ىػػبخ‌أبػػك‌ا طػػعر‌ أعىػػبع‌‬ ‫ي اية(‪‌،)4‬ضد‌ا ضرية‪‌،‬كاعف‌أبك‌ا طعر‌ز ػيـ‌ا ي ايػة‌فػم‌ا اػد س‌بيا ػع‌ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ(‪‌)5‬‬ ‫ز يـ‌ا ييسية(‪‌.)6‬‬ ‫‌‌كاعف‌سػبب‌أ ػؾ‌ا أاػة‌سػببعن‌بسػيط‌عن‪‌،‬أف‌أبػع‌ا طػعر‌ب ػ ‌بػل‌ا أعىػب‌ ي عايػة‌أف‌ا أىػـ‌ اػد ‌‬ ‫رلؿ‌ ف‌صك ل‌ ‌ ىـ‌ ل‌ ف‌ااعاة‌اعف‌أب ج‌دلة‌ ف‌ابف‌ ـ‌أبم‌ا طعر‪‌،‬ف عؿ‌أبك‌ا طعر‌‬ ‫‌ابف‌ ل‪‌،‬ف صبؿ‌ا ااعام‌إ ب‌ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‌ا انبػم‪‌،‬أدػد‌سػعدات‌ ضػر‌ف ػاع‌ ػل‌ا ااػعام‌‬ ‫ع‌ دؽ‌بل‌ اد‌‌أبم‌ا طعر(‪‌‌.)7‬‬ ‫(‪‌)1‬ا د يػدم‪‌،‬لػذكة‌ا يأػبس‌فػم‌ذاػر‌كمة‌ا اػد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪96‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػػعر‌‬ ‫ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪66‬؛‌ا ارا م‪‌،‬ا علب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.15‬‬ ‫(‪‌)2‬ابػػف‌ا داػػـ‪‌،‬فأػػكح‌ ىػػر‌كأ بعرهػػع‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪369‬؛‌أغػػرم‌بػػردل‪‌،‬ا الػػكـ‌ا ازهػػرة‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪282‬؛‌‬ ‫ا د يدم‪‌،‬لذكة‌ا يأبس‌فم‌ذار‌كمة‌ا اد س‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.67‬‬ ‫(‪‌)3‬ا د يػػدم‪‌،‬لػػذكة‌ا يأػػبس‌فػػم‌ذاػػر‌كمة‌ا اػػد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪96‬؛‌أغػػرم‌بػػردل‪‌،‬ا الػػكـ‌ا ازهػػرة‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‪‌‌.282‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌153‬؛‌ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ة‌ا سي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.64‬‬ ‫(‪‌)5‬ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‌بػف‌ ػر‌بػف‌لػذع‌بػف‌ ػ ر‌بػف‌ذم‌ا لك ػف‌ا ضػبعبم‌ا ا بػم‪‌،‬كهػك‌ ػف‌أ ػ ارؼ‌ ػرب‌‬ ‫ا اكفة‪‌،‬لد ‌ ر‌أدد‌صأ ػة‌ا دسػيف‌بػف‌ ػم‪‌،‬ا ػذم‌صػعـ‌ب أرسػل‌ ػب‌يزيػد‌بػف‌ ع كيػة‌‪(‌‌.‬ابػف‌ا طيػب‪‌،‬الإدعطػة‌‬ ‫فم‌أ بعر‌ راعطة‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪67‬؛‌ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ػة‌ا سػي ارء‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪67‬؛‌بػف‌دػزـ‪‌،‬ل مػرة‌أاسػعب‌ا عػرب‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،2‬ص‌‪287‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.)153‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ة‌ا سي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪65‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.153‬‬ ‫(‪‌)7‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪‌121‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌.3‬‬ ‫‪79‬‬

‫فذهب‌ا ى ًيؿ‌إ ب‌أبم‌ا طعر‪‌،‬ف هعف‌أبك‌ا طػعر‌ا ىػ ًي ىؿ‌‪‌،‬كضػربل‌دأػب‌ ع ػت‌ ع أػل‪‌،‬ف ػع‌‬ ‫ػرج‌صػعؿ‌ ػل‌بعػض‌ ػف‌ ػب‌ا بػعب‌أبػع‌لك ػف‌ ػع‌بػعؿ‌ ع أػؾ‌ ع ػة‌فيػعؿ‪‌:‬إف‌اػعف‌ ػم‌صػكـ‌‬ ‫فسػييي كامع(‪ .‌)1‬ػرج‌ا ىػ يؿ‌ ػف‌ ل ػس‌أبػم‌ا طػعر‌كهػك‌ عضػب‪‌،‬كاػعر‌ا عىػبية‌أغ ػب‌‌فػم‌‬ ‫ا سل‪‌،‬كم‌يرل‌سكل‌ط ب‌ا ر‌كاماأيعـ(‪‌.)2‬فذهب‌إ ب‌دار‌فم‌صرطبة‪ ‌،‬ـ‌بعث‌إ ػب‌ يػعر‌صك ػل؛‌‌‬ ‫ف اع‌إ يمـ‌ ع‌ يب؛‌‌فيع كا‪‌:‬ادف‌أب ‌ ؾ‌فيعؿ‪\":‬كاح‌ ػع‌أدػب‌أف‌أ رضػاـ‌ يضػع ية‪‌،‬كم‌ ي عايػة‌‬ ‫ك ااػم‌سػ أ طؼ‪‌،‬كأد ػك‌إ ػب‌ ػرج‌ ارهػط‪‌،‬كأد ػك‌ ػع‌كلػذا ع‪‌،‬كأيػدـ‌رلػن‌ياػكف‌ ػل‌امسػـ‌ك اػع‌‬ ‫ا دظ(‪‌.\")3‬‬ ‫كاسأطعع‌ا ى يؿ‌بف‌دعأـ‪‌،‬أف‌يلذب‌بعض‌ا ىيعت‌ا ي اية‌ا سع طة‌ ب‌أبم‌ا طعر‌ ػف‌‬ ‫ا ييف‌كا يلػىذا ييف‪‌،‬اػعف‌ ػامـ‌ىىكاىبػة‌بػف‌سػن ة‌ا ىعػع ًً ٌم‌ا يلػىذا م‪‌،‬ا ػذم‌ك ػد ‌ا ىػ ًيؿ‌بع كميػة‌‬ ‫ب‌ا اد س‌إف‌أـ‌ زؿ‌‌أبم‌ا طعر(‪‌.)4‬‬ ‫ك ػف‌هاػع‌يأضػخ‌أف‌ كابػة‌بػف‌سػن ة‪ ‌،‬ػـ‌ياػف‌ا رلػؿ‌ا سػمؿ‪‌،‬فيػد‌اسػأطعع‌بذاع ػل‪‌،‬كدااأػل‪‌،‬أف‌‬ ‫ي ػاؿ‌د ػعن‌صب يػعن‌ضػد‌أبػم‌ا طػعر‪‌،‬كبرعسػأل‪‌،‬كاأ ػؽ‌هػؤمء‌ل يعػع‌ ػب‌ ػزؿ‌أبػم‌ا طػعر‪ ‌،‬ػف‌‬ ‫كمية‌ا اد س(‪‌.)5‬‬ ‫ـ‌أبك‌ا طعر‌ب ابعء‌ا د كدات‌كا أدع عت‌ا يب ية‌ا أػم‌دعامػع‌ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‪‌،‬فعسػأعد‌ يػعء‌‬ ‫ا ػع ببف‌ا ييسػية(‪‌،)6‬كاػعف‌أبػك‌ا طػعر‌ يي ػع‌فػم‌صرطبػة‪‌،‬فعسػأ ؼ‌ يمػع‌أدػد‌ ع ػل‪‌،‬كاسػأعد‌‬ ‫يػعء‌ا ىػ يؿ‌‌كأأبع ػل(‪‌،)7‬كىػعر‌دأػب‌كىػؿ‌إ ػب‌ اطيػة‌صريبػة‌ ػف‌كادم‌ اػة‌فػم‌ا اػد س(‪‌،)8‬‬ ‫(‪‌)1‬ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪23‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬أػعريا‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪153‬؛‌ لمػكؿ‪‌،‬أ بػعر‌‬ ‫ا ل ك ػة‪‌،‬ص‪57‬؛‌‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪121‬؛‌ابػف‌ا يكطيػة‪‌،‬أػعريا‌افأأػعح‌ا اػد س‪‌،‬‬ ‫ص‪‌‌.‌61‬‬ ‫(‪‌)2‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪23‬؛‌ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪153‬؛‌ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪‌‌.121‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.153‬‬ ‫(‪‌)4‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪153‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪‌‌.121‬‬ ‫(‪ ‌)5‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.57‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪‌‌.121‬‬ ‫(‪)7‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.24‬‬ ‫(‪‌)8‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.24‬‬ ‫‪80‬‬

‫ا ب‌ا يأعؿ‌بيف‌ا طرفيف‌فأيع ست‌ عظـ‌ا يبع ػؿ‌ا ي ايػة‌ ػف‌أباػعء‌ ػك أمـ‪‌،‬فأراػكا‌أبػع‌ا طػعر‌‬ ‫فم‌ص ة‌ ‌لاكد ‌كك كا‌ دبريف‪‌،‬أ ع‌هك‌فيد‌ى د‌ص ينن‌ ـ‌ ل ‌إ ب‌ا ارر(‪‌‌.)1‬‬ ‫كفػم‌أ اػعء‌هركبػل‌ك طعردأػل‌كصػ ‌أسػي انر‌فػم‌يػد‌لػيش‌ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‪‌،‬ف سػر‌ كابػل‌بػف‌سػن ة‪‌،‬‬ ‫كأد ل‌صىر‌صرطبة‪ ‌،‬ييدان‌بع سنسؿ‌كا ييكد(‪‌.)2‬كاعف‌بيرطبة‌أ ية‌بف‌ بد‌ا ؾ‌بف‌صطف‌ف رج‌‬ ‫امع‌ ي ة‌أبم‌ا طعر‌كااأمب‌ ع‌كلد‌ م ع‌فيمع(‪‌‌.)3‬‬ ‫بعػد‌ااأىػعر‌ا ىػ يؿ‌بػف‌دػعأـ‪‌،‬أػك ب‌ كابػل‌بػف‌سػن ة‪‌،‬أ ػر‌ا اػد س(‪)4‬أا يػدان‌ نأ ػعؽ‌بياػل‌كبػيف‌‬ ‫ا ى يؿ‌بف‌دعأـ(‪‌‌.)5‬‬ ‫اسػأ رت‌كميػة‌ كابػل‌بػف‌سػن ة‪ ‌،‬ػب‌ا اػد س‌سػاة‌كادػدة(‪‌،)6‬كفػم‌ركايػة‌أ ػرل‌سػاأيف(‪‌،)7‬كفػم‌‬ ‫أ اعء‌كمية‌ كابة‌بف‌سن ة‪‌،‬صعـ‌ بد‌ا رد ف‌بػف‌دسػعف‌ا ا بػم(‪‌،)8‬بل ػ ‌ ػع أم‌رلػؿ(‪‌،)9‬ك ن ػيف‌‬ ‫فعرسػع‌ن(‪‌،)10‬كركايػة‌أ ػرل‌أربعػيف‌فعرسػ‌عن(‪‌،)11‬كهػعلـ‌صىػر‌صرطبػة‪‌،‬كأايػذ‌أبػع‌ا طػعر‌ ػف‌سػلال‪‌،‬‬ ‫كسعر‌بل‌إ ب‌ ب ة‌ ربم‌ا اد س(‪‌.)12‬‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪.121‬‬ ‫(‪)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪152‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‬ ‫‪24‬؛‌ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪.15‬‬ ‫(‪)3‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪.15‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌25‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‬ ‫‪‌.24‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪121‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪237‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌‬ ‫ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪.‌25‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌.‌25‬‬ ‫(‪)7‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪.40‬‬ ‫(‪)8‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪15‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.24‬‬ ‫(‪‌)9‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪154‬؛‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.58‬‬ ‫(‪)10‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.24‬‬ ‫(‪‌)11‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪154‬؛‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌.58‬‬ ‫(‪)12‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪15‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،1‬ص‌‪154‬؛‌‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.24‬‬ ‫‪81‬‬

‫كبعػػد‌أف‌اسػػأرد‌أبػػك‌ا طػػعر‌دريأػػل‪‌،‬صػػعـ‌ سأاىػػ انر‌ا ي ايػػة‪‌،‬طع بػػع‌ ػػامـ‌اىػػرأل‌فػػم‌دربػػل‌ ػػ ‌‬ ‫ا ضرية(‪‌،)1‬فعلأ ‌أدت‌إ رأل‌ ؽ‌ا ير‌ف صبؿ‌بمـ‌دأب‌كىؿ‌ دياة‌صرطبػة‪‌،‬ك ػرج‌إ يػل‌ كابػل‌‬ ‫بػف‌سػن ة‪‌،‬ب ػف‌ عػل‌ ػف‌ا ي عايػة‌كا ضػرية‌ ػ ‌ا ىػ يؿ(‪‌،‌)2‬ف ػع‌أيعأ ػت‌ا طع أػعف‌اػعدل‌رلػؿ‌‬ ‫ػف‌ ضػر‌صػعؿ‪‌\"‌:‬يػع‌ ع ػر‌ا ي عايػة‌ ػع‌بػع اـ‌أأعرضػكف‌ دػرب‌ ػب‌أبػم‌ا طػعر‪‌،‬كصػد‌لع اػع‌‬ ‫ا ير‌ ااـ‌يعام‌ كابة‌فإال‌ ف‌ا ي ف‪‌،‬ك ك‌أف‌ا ير‌ اػع‌ يػد‌ااػأـ‌أعأػذركف‌فػم‌صأػع اـ‌ اػع‪‌،‬ك ػع‌‬ ‫ايكؿ‌هذا‌إم‌أدرلع‌ ف‌ا د عء‌كر بة‌فم‌ا ععفية‌ عع ػة‪‌،‬ف ػع‌سػ ‌ا اػعس‌ان ػل‌صػع كا‌ىػدؽ‌اح‌‬ ‫كا يػر‌ اػع‌ف ػع‌بع اػع‌ايعأػؿ‌صك اػع‌فأراػكا‌ا يأػعؿ‪‌،‬كافأػرؽ‌ا اػعس‌فمػرب‌أبػك‌ا طػعر‌ف دػؽ‌ببعلػة‪‌،‬‬ ‫كرل ‌ كابة‌إ ب‌صرطبة‪‌،‬فس م‌ذ ؾ‌ا عسار‌ سار‌ا ععفية‌(‪‌‌.)3‬‬ ‫كبأ ػؾ‌ا طرييػة‌اسػأطعع‌ا ػكا م‌ كابػة‌بػف‌سػن ة‪‌،‬بمػذا‌امسػ كب‌ا ػذام‌ ػأراع‌ ػ ‌ا ىػ يؿ‌بػف‌‬ ‫دػعأـ‪‌،‬أف‌ي سػدا‌ ػب‌أبػم‌ا طػعر‌ طأػل‌كأدع ػل‪‌،‬كأف‌ياسػبع‌هػذا‌ا كصػؼ‌بسػمك ة‌كيدياػع‌د ػعء‌‬ ‫ا عػرب(‪ ‌،)4‬ػـ‌أػدـ‌كميػة‌ كابػة‌بػف‌سػن ة‌طػكين‪‌،‬فيػد‌ ػعت‌بعػد‌ ػعـ‌كادػد‌ ػف‌ااأىػع‌ر‌ ػب‌أبػم‌‬ ‫ا طػػعر‪‌،‬سػػاة‌‪129‬ق‪746‌،‬ـ(‪‌،)5‬بعػػد‌ذ ػػؾ‌ ػػت‌ا اػػد س‪‌‌،‬كأفريييػػة‪ ‌،‬كلػػة‌ ػػف‌ا كضػػب‌‬ ‫كامضط اربعت(‪‌،)6‬اػعف‌سػببمع‌ا أاػعزع‌ ػب‌كميػة‌ا اػد س‪‌،‬دأػب‌اف‌ا اػد س‌بييػت‌بعػد‌كفػعة‌ كابػة‌‬ ‫بف‌سن ة‪‌،‬ص اربة‌أربعػة‌أ ػم‌ر ف‌دكف‌‌كاؿ(‪‌،)7‬فيػد‌أاػعزع‌ ػب‌ا كميػة‌‌بعػد‌كفػعة‌ كابػة‌بػف‌سػن ة‪‌،‬‬ ‫ىعف‌ه ع‌ رك‌بف‌ كابة‌بف‌سن ة‌ابف‌ا كا م‌ا أػكفب‪‌،‬أ ػع‌ا ػر‌فيػد م‌يديػم‌بػف‌دريػث‌‬ ‫ػػف‌ز ػػعء‌لػػذاـ‌ا ي ايػػة(‪‌،)8‬فعأ يػػت‌ل ع ػػة‌فػػم‌ا اػػد س‌ ػػب‌أعيػػيف‌ بػػد‌ا ػػرد ف‌بػػف‌ا يػػر‌‬ ‫(‪‌)1‬ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪24‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‪‌.152‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪.152‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،5‬ص‪15‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪‌.24‬‬ ‫(‪ ‌)4‬ؤاس‪‌،‬دسيف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌‌.277‬‬ ‫(‪ ‌)5‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌‌.57‬‬ ‫(‪)6‬ا ارا م‪‌،‬ا علب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪15‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌.154‬‬ ‫(‪)7‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪153‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪‌.40‬‬ ‫(‪ ‌)8‬لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪.58‌،57‬‬ ‫‪82‬‬

‫ا ػػم(‪ ‌،)1‬يػػدبر‌ا ػػكر‌بع اػػد س‌يىػػكرة‌ ؤصأػػل‪‌،‬إ ػػب‌أف‌يػػأـ‌امأ ػػعؽ‌ ػػب‌أعيػػيف‌كاؿ‌يػػدير‌‬ ‫أدكا مع(‪‌‌.)2‬‬ ‫كبسػبب‌ا ػأنؼ‌ا اػعس‌فع ضػرية‌أ اردت‌أف‌ياػكف‌ا يػر‌ ػامـ‌كا ي عايػة‌أ اردت‌اػذ ؾ‌أف‌ياػكف‌‬ ‫ا ير‌ ػامـ‌فبيػكا‌بغيػر‌أ يػر(‪‌،)3‬كبسػبب‌ا كضػب‌كامضػط اربعت‌فػم‌ا اػد س‌صػد‌أػـ‌اأ ػعؽ‌بسػيط‌‬ ‫بػيف‌لاػد‌ا اػد س‌ ػب‌اصأسػعـ‌الإ ػعرة‌بػيف‌اا ضػرية‪‌،‬كا ي ايػة‌ك ػدا‌ك أمع‌بػيف‌ا لاػديف‌سػاة‌ اػؿ‌‬ ‫ام ع(‪‌.)4‬فعصأرح‌ا ى يؿ‌بف‌دػعأـ‪‌،‬بػعف‌ياػكف‌ا ػكا م‌ ػف‌صػريش‪‌،‬فرضػكا‌ا مػـ‌بػذ ؾ‪‌،‬فع أػعر‌ مػـ‌‬ ‫يكسػؼ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا مػرم(‪‌،)5‬كاأ يػكا‌ ػب‌أف‌يعطػم‌ اعفسػل‌يديػب‌بػف‌دريػث‌اػكرة‌ريػة؛‌‌‬ ‫فأرات‌ ل‌طع ػة(‪‌،)6‬أصػعـ‌يكسػؼ‌ا مػرم‌فػم‌ دياػة‌ا بيػرة‪‌،‬فاأبػكا‌إ يػل‌ب ػع‌الأ ػ ‌ يػل‌ا اػعس‌ ػف‌‬ ‫أ ير‌فع أا ‪‌،‬فيعؿ‌ ل‌ا اعس‪‌:‬إف‌ ـ‌أ عؿ‌كصعت‌ا أاة‌كياكف‌إ ـ‌ذ ؾ‌ يؾ‌ف لػعب‌ديا ػذ‌كسػعر‌‬ ‫صرطبة‌فد مع‌كأطع ل‌ا اعس(‪‌‌.‌)7‬‬ ‫بعػد‌أف‌الأ ػ ‌ا اػعس‌ ػب‌يكسػؼ‌ا مػرم‪‌،‬اسػأيعـ‌ ػل‌ا ػر‪ ‌،‬ػدر‌يديػب‌بػف‌دريػث‪‌،‬ك زػل‌ ػف‌‬ ‫اكرة‌رية؛‌‌فغضب‌ابف‌دريث(‪‌،)8‬كاعأب‌أبع‌ا طػعر‪‌.‬فيػعؿ‌ ػل‌أبػك‌ا طػعر‪‌:‬أاػع‌ا يػر‌ا ػكع ‌‌‬ ‫ف اع‌أصكـ‌بع ر‌فيعؿ‌ابف‌دريث‪‌:‬بؿ‌أاع‌أصكـ‌بل؛‌ ف‌صك م‌أا ػر‌ ػف‌صك ػؾ‌‪‌،‬ف ػع‌ أرت‌لػذاـ‌ ػع‌‬ ‫يػد ك‌إ يػل‌ابػف‌دريػث‪‌،‬صػد ك ‌كألػعبك ؛‌‌ف ىػ يت‌ي ػف‌ا اػد س‌كد يرهػع‌كااػدأمع‌ ػب‌أيدي ػل‌‬ ‫كا طػكع‌ ػل‪‌،‬كاادػعزت‌ ضػر‌كربيعػة‌إ ػب‌يكسػؼ‌بيرطبػة‌دضػرة‌ا ػؾ(‪‌،)9‬كسػعر‌أبػك‌ا طػعر‌إ ػب‌‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.154‬‬ ‫(‪)2‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‪121‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.153‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪.40‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪‌،154‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌‌،1‬ص‌‪‌.238‬‬ ‫(‪)5‬ا ارا ػم‪‌،‬ا علػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌15‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪40‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬أػعريا‌‬ ‫ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪154‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.238‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.154‬‬ ‫(‪)7‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪40‬؛‌ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.154‬‬ ‫(‪‌)8‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.154‬‬ ‫(‪)9‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.154‬‬ ‫‪83‬‬

‫ػياد ‌ ػف‌صػرل‌صرطبػة‪‌،‬فعلأ عػت‌إ يػل‌ا ي عايػة‪‌،‬كالأ عػت‌ا ضػرية‌إ ػب‌ا ىػ يؿ(‪‌،)1‬كأىػعد ت‌‬ ‫ا رصأػػعف؛‌‌فػػن‌أسػػ ‌إم‌ىػػمين‌كىػػ ين‪‌،‬كم‌أػػرل‌إم‌صأػػين‪‌،‬دأػػب‌أاسػػرت‌ا طيػػة‌كأ ػػت‌‬ ‫ا ػرصية‪‌،‬كا أ ػت‌ا سػعؽ‌بع سػعؽ‪‌،‬كااضػ ت‌ا اػعؽ‌إ ػب‌ا اػعؽ؛‌‌ف ػـ‌يعمػد‌دػرب‌ مػع‌فػم‌‬ ‫ا سػ يف‪‌،‬بعػد‌دػرب‌ا ل ػؿ‌كىػ يف‪‌،‬إ ػب‌أف‌اامز ػت‌ا ي عايػة‌ ػ ‌أبػم‌ا طػعر(‪‌،)2‬ك ضػب‌أبػك‌‬ ‫ا طعر‌ امز ع‪‌،‬فعسأأر‌فم‌ردب‌اعات‌ ى يؿ‌فدؿ‌ يل‌ف ذ ‌ا ى يؿ‌كصأ ل(‪‌.)3‬‬ ‫كبعػد‌هػذا‌ييػدـ‌ اػع‌ابػف‌ ػذارم‌ كدػة‌ اىػرية‌أ ػرل‪‌،‬فعاػد ع‌‌أ ػذ‌ا عػداعايكف‌‌أبػع‌ا طػعر‌ز ػيـ‌‬ ‫ا يدطػعاييف‪‌،‬كأ اردكا‌صأ ػل‪‌،‬صػعؿ‪ ‌:‬ػيس‌ ػب‌فػكت ‌ك اػف‌ اػداـ‌ابػف‌ا سػكداء ‌ابػف‌دريػث‪‌.‬فػد مـ‌‬ ‫يػل‪‌،‬كصػأن‌ل يعػع(‪‌.)4‬كاػعف‌ابػف‌دريػث‌يديػد‌ ػب‌أهػؿ‌ا ػعـ‌كييػكؿ‪ ‌:‬ػك‌أف‌د ػعء‌أهػؿ‌ا ػعـ‌‬ ‫سػييت‪ ‌،‬ػربأمع‌فػم‌صػدح ‪‌،‬ف ػع‌اسػأ رج‌ ػف‌أدػت‌ا ردػب‌ ييأػؿ‪‌،‬صػعؿ‌ ػل‌أبػك‌ا طػعر‪‌:‬يػع‌ابػف‌‬ ‫ا سػكداء ‌هػؿ‌بيػب‌فػم‌صػددؾ‌ ػمء‌ ػـ‌أ ػربل؟‌ ػـ‌صػأن‪‌.‬كأأػب‌بع سػرل؛‌‌فيعػد‌ مػـ‌ا ىػ يؿ‪‌،‬‬ ‫كضرب‌أ اعصمـ‌ل يعع(‪‌.)5‬‬ ‫ا أبرت‌أ ؾ‌ا عراة‌ عأ ػة‌ا ػكا م‌أبػم‌ا طػعر‪‌،‬ا ػذم‌لػعء‌ لأاػد س‌ يىػ خ‌أ كرهػع‌ف ازدهػع‌سػكءان‌‬ ‫ػػب‌سػػكء‪‌،‬كأىػػع دت‌ا أاػػة‌فػػم‌ مػػد ‪‌،‬كااأمػػت‌ا ػػكر‌ب يأ ػػل(‪‌،)6‬كأىػػبدت‌ اػػد س‌أدػػت‌‬ ‫سيطرة‪‌،‬كا كذ‌يكسؼ‌ا مرم‪‌،‬كا ى يؿ(‪‌.)7‬‬ ‫‌‬ ‫(‪)1‬ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.154‬‬ ‫(‪‌)2‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌.154‬‬ ‫(‪)3‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪‌.40‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌154‬؛‌ لمكؿ‪‌،‬أ بعر‪‌،‬ص‪‌.60‬‬ ‫(‪‌)5‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‌‪‌.154‬‬ ‫(‪ ‌)6‬ؤاس‪‌،‬دسيف‪‌،‬فلر‌ا اد س‪‌،‬ص‪.232‬‬ ‫(‪‌)7‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.154‬‬ ‫‌‬ ‫‪84‬‬

‫الفصل الثالث‬ ‫حكام الأندلس في عهد الإمارة بين الالتزام بالأخلاق الإسلامية والتفريط‬ ‫‌‬ ‫‪ ‬المبحل الأّل‪ :‬مظاٍش التزاو حلاو الأىذلص في عَذ الإماسٗ بالأخلاق الإسلامٔ٘‪.‬‬ ‫‪ ‬المبحل الثاىٕ‪ :‬انحشافات حلاو الأىذلص في عَذ الإماسٗ عً الأخلاق الإسلامٔ٘‪.‬‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‌‬ ‫‪85‬‬

‫المبحث الول‬ ‫مظاهر الت اام حكام الندلس في هد الإمارة بالخلاق الإسلامية‬ ‫اػعف‌كمة‌ا اػد س‌فػم‌ا عمػد‌ا ػكم‪‌،‬يعياػكف‌ ػف‌صبػؿ‌ا نفػة‌أك‌ ػف‌صبػؿ‌كا ػم‌ا ييػركاف(‪‌،)1‬ف ػع‌‬ ‫اضػطرب‌أ ػػر‌باػم‌أ يػػة‌فػم‌سػػاة‌(‪126‬ق=‌‪742‬ـ)‪‌،‬بيأػؿ‌ا ك يػػد‌بػف‌يزيػػد‌بػف‌ بػػد‌ا ػػؾ(‪‌،)2‬‬ ‫كاا غ كا‌ ػف‌ ار ػعة‌أصعىػم‌ا ػبند‌كصػ ‌امضػط ارب‌ب فريييػة‪‌،‬كام ػأنؼ‌فػم‌ا اػد س‌أيضػعن‌بػيف‌‬ ‫ا يبع ػؿ‪ ‌،‬ػـ‌اأ يػكا‌بع اػد س‌ ػب‌أيػديـ‌صر ػم‌يل ػ ‌ا ا ػة‌إ ػب‌أف‌أسػأير‌ا ػكر‌بع ػعـ‌ ػف‌‬ ‫ي عطب‪‌،‬فيد كا‌يكسؼ‌بف‌ بد‌ا رد ف‌ا مرم‌أ ي انر‌ يمـ‌فساأت‌بل‌ا ‌كضعع‌كاأ يكا‌ يل(‪‌‌‌.‌)3‬‬ ‫اد ع‌سيطت‌دك ة‌ا نفة‌ا كية‌فم‌د ؽ‪‌،‬إ ر‌هزي ة‌ ركاف‌بػف‌ د ػد(‪‌،)4‬فػم‌ عراػة‌ا ػ ازب‌‬ ‫ف ًم‌اعاكف‌ا عام(‪132‬ق‪750-‬ـ)‪‌،‬الع‌ بد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ععكيػة‌بػف‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ(‪ ‌،)5‬ػف‌‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ا يكطية‪‌،‬أعريا‌افأأعح‌ا اد س‪‌،‬ص‪.40-39‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌235‬؛‌‌ا عبعدم‪‌،‬أد د‌‬ ‫أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‪‌،‬كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.291‬‬ ‫(‪‌)2‬ا ك يد‌بف‌يزيد‌بف‌ بد‌ا ؾ‌بف‌ ركاف‌بف‌ا داـ‪‌،‬بكيػ ‌‌سػاة‌ ػس‌ك ػريف‌ك ع ػة‪‌‌،‬كأ ػل‌أـ‌ا دلػعج‌باػت‌‬ ‫د ػد‌بػف‌يكسػؼ‌أ ػك‌ا دلػعج‌بػف‌يكسػؼ‪‌،‬كصأػؿ‌بػع ب ارء‌ ػف‌أػد ر‌سػاة‌سػت‌ك ػريف‌ك ع ػة‌كهػك‌ابػف‌ ػس‌‬ ‫ك ن ػيف‌أك‌سػت‌ك ن ػيف‪‌،‬صػعؿ‌دػعأـ‌بػف‌ سػ ـ‌ابػف‌ ػس‌كأربعػيف‌كأ ػمر‌كاعاػت‌كميأػل‌سػاة‌ك ػمريف‪‌،‬كا اػيف‌‬ ‫ك ريف‌يك عن‌(ابف‌ يعط‪‌،‬أعريا‌ ي ة‌بف‌ يعط‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌363‬؛‌ابف‌ بد‌ربل‪‌،‬ا عيد‌ا ريد؛‌‌ج‪‌،4‬ص‌‪‌)418‬‬ ‫(‪)3‬ا ارا ػم‪‌،‬ا علػب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪‌15‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪40‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬أػعريا‌‬ ‫ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪154‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.238‬‬ ‫(‪ ‌)4‬ركاف‌بف‌ د د‌بف‌ ركاف‌بػف‌ا داػـ‪‌،‬كاػعف‌يك ػذ‌ ػيا‌باػم‌أ يػة‌كابيػرهـ‌‌كصأػؿ‌ ػركاف‌بػف‌ د ػد‌بػف‌سػاة‌‬ ‫ػنث‌ك ن ػيف‌ك ع ػة‪‌،‬ك ػل‌أسػ ‌كسػأكف‌سػاة‪‌،‬فاعاػت‌كميأػل‌ ػس‌سػايف‪‌(.‬ا ػبنذرم‪‌،‬أاسػعب‌ا ػ ارؼ‪‌،‬ج‌‪‌،3‬‬ ‫ص‪‌،252‬ا دياكرم‪‌،‬ا بعر‌ا طكاؿ‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪.‌)510‬‬ ‫(‪‌)5‬هك‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ ع كية‌بف‌ه عـ‌بف‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌ ػركاف‌بػف‌ا داػـ‌بػف‌أبػم‌ا ععىػم‌بػف‌أ يػة‪‌،‬اايأػل‪‌:‬‬ ‫أبك‌ا طرؼ‪‌.‬أ ػل‪‌:‬بربريػة‌ ػف‌سػبب‌ا غػرب‪‌،‬أسػ ب‌ اردػع‌أك‌ردادػع‪‌،‬كفػم‌ بػد‌ ػ س‌بػف‌ بػد‌ اػعؼ‌ي أيػم‌اسػبل‌‬ ‫باسػب‌رسػكؿ‌اح‌(‌ص‌)‪‌.‬ك ػػد‌فػم‌‌د ػػؽ‌سػاة‌‪113‬؛‌ ػعت‌أبػك ‌كأراػػل‌ىػػغير‌ا سػػف‪‌،‬كأػكفم‌سػػاة‌(‪172‬ق‌‬ ‫‪788‬ـ)؛‌كدفف‌بيىػر‌صرطبػة؛‌كصػد‌ب ػ ‌أسػعع‌ك سػيف‌سػاة؛‌كصيػؿ‪‌:‬سػأيف‌سػاة‪‌.‬فاعاػت‌ ػدة‌ نفأػل‌ ن ػع‌ك ن ػيف‌‬ ‫ساة‌كأربعة‌أ مر‌كاىؼ‌ا مر‌؛‌كد ؿ‌ا اػد س‌كهػك‌ابػف‌ ػس‌ك ػريف‌سػاة‌أك‌ادكهػع‪‌.‬بكيػ ‌ ػل‌بيرطبػة‌يػكـ‌‬ ‫ا ضػدب‌ ػف‌سػاة‌‪‌(.138‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪159‬؛‌ابػف‌‬ ‫ا رضم‪‌،‬أعريا‌ عء‌ا اد س‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪26‬؛‌‌ابف‌ بد‌ربل‪‌،‬ا عيد‌ا ريد‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‪‌.)448‬‬ ‫‪86‬‬

‫ا ذبدػة‌ا رك ػة‌ا أػم‌طع ػت‌ر ػكز‌ا ػكييف‪‌،‬كي ػـ‌كلمػل‌ىػكب‌ا غػرب؛‌‌ ف‌ ػل‌فيػل‌أصربػعء‌‬ ‫ي اف‌ام أ عد‌ ب‌ سع دأمـ‪‌،‬كهـ‌أ كا ل‌ ف‌بام‌‌ا زة(‪‌.)1‬‬ ‫أ د‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ ععكية‪ ‌،‬كم ‌بد ‌انر‪‌،‬كلمز‌ عبكر‌إ ب‌ا اد س‌كأ ر‌بػ ف‌يعػرض‌أ ػر‌د ك ػل‌‬ ‫إ ػب‌ا اػد س‪ ‌،‬ػب‌ ػكا ب‌ا ػكييف‌هاػعؾ‪‌،‬كاعاػت‌ ػدأمـ‌ ػع‌بػيف‌ا ربع ع ػة‪‌،‬كا سػ ع ة‌كاػعف‌‬ ‫ريعسػػأمـ‌إ ػػب‌ ىػػيف‌ه ػػع‌أبػػك‌ ػػعف‌ بيػػد‌اح‌بػػف‌ ػػعف‪‌،‬ك بػػد‌اح‌بػػف‌ ع ػػً‌د‪‌،‬فػػد ؿ‌بػػدر‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬كصعـ‌بإل ارء‌اأىعمت‌كاسعة‌ ‌ كا ب‌ا كييف‪‌،‬ك رض‌ يمـ‌أ ر‌ابف‌ ععكية‌فكافيكا‌‬ ‫ب‌د ك ل‌إ ب‌ا اد س(‪‌‌.)2‬‬ ‫كفػم‌ ػمر‌ربيػ ‌ا ػعام‌سػاة(‪138‬هػ=‌‪755‬ـ)‪ ‌،‬بػر‌ بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ععكيػة‌بلي ػل‌ا يػكم‌ك ػف‌‬ ‫عل‌ ف‌ا يعدة‌ ضيؽ‌لبؿ‌طعرؽ‌إ ب‌دا ؿ‌ا اد س‪‌،‬بميبة‌ك ظ ة‌ا عأديف‌ا اأىريف‪‌،‬كااضـ‌‬ ‫إ يل‌أاىعر‪‌،‬كأ ض ‌ا بند‌اعفة‌فم‌طرييل‪‌،‬كزدؼ‌إ ب‌إ بي ية‌كاسأك ب‌ يمػع‌كبعيعػل‌أه مػع‪ ‌،‬ػـ‌‬ ‫الػخ‌فػم‌د ػكؿ‌صرطبػة‌ا ععىػ ة‪‌،‬بعػد‌أف‌هػزـ‌لػيش‌يكسػؼ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا مػرم‌فػم‌ كصعػة‌‬ ‫ا ىػعرة‌(‪)3‬فػم‌ا عع ػر‌ ػف‌ذم‌ا دلػة‌سػاة‌(‪138‬ق=‌‪755‬ـ)‪ ‌،‬يؤسػس‌بػذ ؾ‌إ ػعرة‌أ كيػة‪‌4‬فػم‌‬ ‫صرطبة‌ عـ(‌‪138‬هػ=‪755‬ـ)(‪‌‌.)5‬‬ ‫أولاً‪ :‬الجهاد‪:‬‬ ‫أدػب‌داػعـ‌ا اػد س‌فػم‌ ىػر‌الإ ػعرة‌ا لمػعد‌كأب ػكا‌ضػد‌الإ ػع ارت‌ا اىػ اراية‌فػم‌ا ػ عؿ‪‌6‬بػن نء‌‌‬ ‫دسا‌عن‪‌،‬ك‌ ب‌ا ػر ـ‌ ػف‌ا ػك ارت‌ا أػم‌صع ػت‌ضػد‌ا يػر‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ػدا ؿ؛‌‌إم‌أاػل‌فػم‌سػاة‌‌‌‌‬ ‫(‪150‬ق=‪767‬ـ)‪ ‌،‬ػ از‌بػند‌ل يييػة(‪‌.‌)7‬أ ػع‌ا يػر‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف(‪‌،)8‬فيػد‌أ ػد‌ا ػأف‪‌،‬‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ يعط‪‌،‬أعريا‌ ي ة‌بف‌ يعط‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌.415‬‬ ‫(‪‌)2‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪‌.29‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ا بعر‪‌،‬ا د ة‌ا سي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪68‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‪‌،1‬‬ ‫ص‌‪159‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،3‬ص‌‪.33‬‬ ‫‪ 4‬لمزيذ من الاطلاع حىل عذد وأسماء حكام الأنذلس في الملاحق‪ ،‬ص ‪448‬‬ ‫(‪‌)5‬ابف‌ بد‌ربل‪‌،‬ا عيد‌ا ريد‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪‌.448‬‬ ‫‪ 6‬انظر ملحق الهرائط‪ ،‬خريطة تطىر الأنذلس‪ ،‬ص;‪44‬‬ ‫(‪ ‌)7‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪.115‬‬ ‫(‪‌)8‬أبػك‌ا ك يػد‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ع كيػة‌بػف‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌ ػركاف‌كأ ػل‌أـ‌ك ػد‌كاسػ مع‌دػك ارء‌‬ ‫كهك‌ا عام‌ ف‌ كؾ‌بام‌أ ية‌بع اد س‌‪‌.‬ك د‌ ػل‌ه ػعـ‌سػاة(‌‪139‬هػ=‪756‬ـ)‪‌،‬كيعػرؼ‌ب‌ا رضػع‌ عد ػل‌كفضػ ل‌‬ ‫كيااػم‌أبػع‌ا ك يػد‪‌،‬بكيػ ‌سػاة‌‪171‬هػػ‪ ‌،‬اػد‌كفػعة‌أبيػل‪‌،‬كا عرأػل‌سػب ‌سػايف‌كسػبعة‌أ ػمر‌ك ن ػة‌أيػعـ‌ك ػر‌أسػ ‌‬ ‫ك ن ػكف‌كأربعػة‌أ ػمر‌(ابػف‌ا بػعر‪‌،‬ا د ػة‌ا سػي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪42‬؛‌ابػف‌ا يػر‪‌،‬ا اع ػؿ‌فػم‌ا أػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،5‬ص‌‬ ‫‪308‬؛‌ا اػػكيرم‪‌،‬امعيػػة‌ا رب‌فػػم‌فاػػكف‌ا دب‪‌،‬ج‪‌،23‬ص‌‪206‬؛‌ابػػف‌ا ػػكردم‪‌،‬أػػعريا‌ابػػف‌ا ػػكردم‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‬ ‫‪.)196‬‬ ‫‪87‬‬

‫كا ك ارت‪‌،‬كطد‌دا ل‌فم‌ا دا ؿ‪‌،‬كاألل‌ادك‌ا عؿ‌ لمعد‌ضد‌الإ ػع ارت‌ا اىػ اراية‌ا أػم‌أ ػاؿ‌‬ ‫ط انر‌ ب‌دك أل(‪‌.)1‬‬ ‫كفػم‌أيع ػل‌فػأخ‌صع ػد ‪‌،‬كدعلبػل‌ بػد‌ا كادػد‌بػف‌ غيػث‌ دياػة‌أربكاػل‪‌،‬ك ػف‌ا ػس‌ا دعىػؿ‌ امػع‌‬ ‫باػب‌ا لػع ‪‌،‬كا اػعر‪‌،‬كا ياطػرة‌(‪‌.)2‬كاػعف‌ا يػر‌ه ػعـ‌ا يػر‌ا غػزك‌ضػعبطع‌ غػكر‌ا سػ يف‪‌،‬‬ ‫دعفظػع‌ ر يأػل‪‌،‬إذ‌يػر‌كل‌أف‌رلػنن‌ ػف‌ر يأػل‌أ‌كىػب‌ب ػعؿ‌ أدريػر‌ا سػ يف‌ا سػلكايف‌فػم‌بػند‌‬ ‫ا ركـ؛‌‌ اال‌ ـ‌يلد‌ ديمـ‌أم‌أسير‌ف ‌كىب‌ أدرير‌أهؿ‌ا ذ ة‌ دل‌ا ركـ(‪‌.)3‬‬ ‫كا ير‌ه عـ‪‌،‬هك‌ا ذم‌فأخ‌ا ينع‌ ف‌بند‌ل ييية(‪‌،)4‬كصأؿ‌فيمع‌أسعل‌آمؼ‌ ف‌ا اىعرل(‪‌‌‌.)5‬‬ ‫كفم‌ساة‌(‪176‬ق=‪792‬ـ)‪‌،‬ك ب‌ه عـ‌ك د ‌ا داـ(‪)6‬ط يط ة‪‌،‬فضبطمع‪‌،‬ك ػ از‌دىػكف‌ا اىػعرل‪‌،‬‬ ‫ك از‌ دياة‌أربكال‪‌،‬آ بل‌ف أدمع(‪‌‌.)7‬‬ ‫كفم‌ساة(‌‪177‬هػ=‪‌793‬ـ)‪‌،‬أرسؿ‌ا ير‌ه عـ‌صع د ‌ بد‌ا ػؾ‌بػف‌ بػد‌ا كادػد‌بػف‌ غيػث‪‌،‬فػم‌‬ ‫ليش‪‌،‬يعرؼ‌بع ىع ة‌إ ب‌أرض‌ا ركـ‌فد كا‌بند‌ا راج‌فب غكا‌أربكاةكلراػدة‪‌،‬فبػدأ‌بلراػدة‌كبمػع‌‬ ‫دع يػة‌ا ػراج‪‌،‬فيأػؿ‌رلع مػع‪‌،‬كهػدـ‌أسػكارهع‪‌،‬كأ ػرؼ‌ ػب‌فأدمػع‪‌،‬كردػؿ‌ امػع‌إ ػب‌أربكاػة‪‌،‬ف عػؿ‌‬ ‫ؿ‌ذ ؾ‪‌‌،‬كأ‌ك ؿ‌فم‌بندهـ‪‌،‬كهز مـ‪‌،‬كاسأ ر‌ مك انر‌ييعأ مـ‌كيد ر‌دىكامـ(‪‌.)8‬‬ ‫(‪‌)1‬ا عبعدم‪‌،‬أد د‌ أعر‪‌،‬ا أعريا‌ا عبعسم‌كا اد سم‪‌،‬ص‪‌.223‬‬ ‫(‪ ‌)2‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪.125‬‬ ‫(‪‌)3‬ـ‪.‬ف‪‌،‬ص‪‌.125‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‪‌.304‬‬ ‫(‪ ‌)5‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪.125‬‬ ‫(‪‌)6‬ا داـ‌بف‌ه عـ‌بف‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ ععكية‌بف‌ه عـ‌بف‌ بد‌ا ؾ‌بف‌ ركاف‌بػف‌أ يػة‪‌،‬اايأػل‌أبػك‌ا ععىػم‪‌،‬‬ ‫كأ ٌل‌أـ‌ك د‌اس مع‌ز رؼ‪‌،‬كهك‌ا ع ث‌ ف‌ كؾ‌بام‌أي ية‌بع اد س‪‌،‬ك م‌ا ػر‌بعػد‌كا ػد ‌‪‌.‬كا أػدت‌أيع ػل‪‌،‬كأصػعـ‌‬ ‫فم‌الإ رة‌سبععن‌ك ريف‌ساة‌ك م انر‌‪‌.‬ك يب‌ا سل‌بع رأضػب‌ك ػعش‌ سػيف‌سػاة‌‪(‌.‬ابػف‌ا طيػب‪‌،‬الإدعطػة‌فػم‌‬ ‫أ بػعر‌ راعطػة‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪‌269‬؛‌ا ػذهبم‪‌،‬أػعريا‌الإسػنـ‪‌،‬ج‌‪‌،14‬ص‌‪‌196‬؛‌ا اػكيرم‪‌،‬امعيػة‌ا رب‌فػم‌فاػكف‌‬ ‫ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،23‬ص‪‌.)210‬‬ ‫(‪ ‌)7‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪.125‬‬ ‫(‪‌)8‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪166‬؛‌‌ا اػكيرم‪‌،‬امعيػة‌ا رب‌فػم‌فاػكف‌‬ ‫ا دب‪‌،‬ج‪‌،23‬ص‌‪.208‬‬ ‫‪88‬‬

‫كفم‌ساة(‪178‬هػ=‪794‬ـ)‪‌،‬بعث‌ه عـ‌لي عن‌ ‌ بد‌ا اريـ‌بف‌ بػد‌ا كادػد‌بػف‌ غيػث‪‌،‬إ ػب‌بػند‌‬ ‫ا راج‌فغ از‌أ بة‪‌،‬كا ينع‌كهزـ‌ا اىعرل‪ ‌،‬ـ‌سٌير‌لي عن‌آ ػر‌ ػ ‌أ يػل‌ بػد‌ا ػؾ‌بػف‌ بػد‌ا كادػد‌‬ ‫إ ب‌بند‌ا لن ية‌ف ٌرب‌دار‌ امـ‌كااع سمـ‪‌،‬ك عد‌بغاع ـ‌ا يرة(‪‌.)1‬‬ ‫ا ع‌ از‌ا ير‌ بد‌ا رد ف‌ا ‌كسط(‪‌،)2‬أرض‌ل ييية‪‌،‬كصعد‌ا ليش‌با سل‪‌.‬ف ػأخ‌دىػكامع‪‌،‬كلػعؿ‌‬ ‫فم‌أرضمع(‪‌.)3‬‬ ‫كأعرضػت‌إ ػبي يل‌سػاة(‌‪230‬ق=‪‌844‬ـ)‌فػم‌أ اػعء‌إ ػعرة‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ‌كسػط‌ ػب‌ا اػد س‪‌،‬‬ ‫ملكـ‌ا لكس(ا ا‌كر عف)(‪‌،)4‬فسبكا‌ا ذرية‌كامبكا‌ا كاؿ‌(‪‌،)5‬كبيكا‌فيمع‌سبعة‌أيعـ(‪‌،)6‬ف رسؿ‌ بد‌‬ ‫ا ػرد ف‌ سػا انر‌صػعأ مـ‌كهػز مـ‌‌كدػرركا‌‌ا ػكاؿ‌كا ذريػة‪‌،‬فػعامزـ‌ا لػكس‌كصأػؿ‌ ػامـ‌ادػك‌ ػف‌‬ ‫س ع ة‌ يعأؿ‪‌،‬كأسر‌ادك‌أربعة‌آمؼ‪‌،‬إضعفة‌إ ب‌‌ ن يف‌ رابع‌ن(‪‌.)7‬‬ ‫كفػم‌سػاة‌(‌‪231‬ق=‪‌845‬ـ)‪ ‌،‬ػ از‌ د ػد‌ابػف‌ا يػر‌ بػد‌ا ػرد ف‪‌،‬ل يييػة؛‌فدىػرهع‪‌،‬كدعىػر‌‬ ‫دياػة‌ يػكف‪‌،‬كر عهػع‌بع لػعايؽ‪‌.‬ف ػع‌أيياػكا‌بػع منؾ‪ ‌،‬رلػكا‌ ػين‪‌،‬ك لػ‌ؤكا‌إ ػب‌ا لبػعؿ‌كا غيػعض؛‌‌‬ ‫(‪‌)1‬ا اػػكيرم‪‌،‬امعيػػة‌ا رب‌فػػم‌فاػػكف‌ا دب‪‌،‬ج‪‌،23‬ص‌‪209‬؛‌ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‌فػػم‌ا أػػعريا‪‌،‬ج‌‪‌‌،5‬ص‌‬ ‫‪304‬؛‌ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪337‬؛‌ابف‌ دكف‪‌،‬أعريا‌ابف‌ دكف‪‌،‬ج‌‪‌،4‬ص‌‪.160‬‬ ‫(‪ ‌)2‬بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ا داػـ‌بػف‌ه ػعـ‌ا رضػع‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ػدا ؿ‪‌،‬أبػك‌ا طػرؼ‌كهػك‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا كسػط‪‌،‬‬ ‫كا اربػ ‌ ػف‌ ػػعء‌باػم‌أ يػة‌بع اػد س‪‌،‬كأ ػل‌أـ‌ك ػد‌ييػعؿ‌ مػع‌دػلأكة‪‌،‬بكيػ ‌ ػػل‌يػكـ‌كفػعة‌أبيػػل‌ا داػـ‌ا عػػركؼ‌‬ ‫بع ربضػم‪‌،‬سػاة‌سػت‌ك ػع أيف‪‌،‬كاعاػت‌ نفأػل‌إدػدل‌ك ن ػيف‌سػاة‌ك ن ػة‌أ ػمر‌كسػأة‌أيػعـ(ابف‌ا بػعر‪‌،‬ا د ػة‌‬ ‫ا سػػي ارء‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪113‬؛‌ابػػف‌ا يػػر‪‌،‬ا اع ػػؿ‌فػػم‌ا أػػعريا‪‌،‬ج‌‪‌،6‬ص‌‪117‬؛‌ابػػف‌ديػػعف‪‌،‬ا يأػػبس‌ ػػف‌أابػػعء‌‬ ‫ا اد س‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪6‬؛‌ا اكيرم‪‌،‬امعية‌ا رب‌فم‌فاكف‌ا دب‪‌،‬ج‪‌،23‬ص‌‪.)220‬‬ ‫(‪ ‌)3‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪145‬؛‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‬ ‫‪‌،1‬ص‌‪‌.178‬‬ ‫(‪)4‬ا اكر عف‌هـ‌أهؿ‌إسااداعفيع‪‌،‬كهم‌بند‌أضـ‌ا داا عرؾ‌كا اركيج‌كفا اػدا‌كا سػكيد‪‌،‬كصػد‌اعاػت‌هػذ ‌ا ػبند‌أعػيش‌‬ ‫فػػم‌ه ليػػة‌ ط يػػة‪‌،‬فاػػعاكا‌يعي ػػكف‌ ػػب‌ ػػع‌يسػػ ب‌بدػػرب‌ا عىػػعبعت‪‌،‬فيػػع كا‌بغػػزكات‌ رفػػت‌بعسػػـ‌\" ػػزكات‌‬ ‫ا ػػعيااج\"‪‌،‬كهػػم‌ ػػزكات‌إ ػػعرة‌ ػػب‌أ ػػعاف‌ أ رصػػة‌ ػػف‌بػػند‌ا عػػع ـ‪ ‌،‬ػػيس‌ ػػف‌هػػوـ‌ مػػع‌إم‌ل ػػ ‌ا ػػعؿ‌كهػػ ٍدـ‌‬ ‫ا ديعر(ا سرلعام‪ ‌،‬ار ب‪‌،‬صىة‌ا اد س‪‌،‬ص‪.)175‬‬ ‫(‪‌)5‬ا ذهبم‪‌،‬أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‌‪‌‌،17‬ص‪‌.‌7‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪.178‬‬ ‫(‪‌)7‬ا ذهبم‪‌،‬أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‌‪‌‌،17‬ص‪‌7‬؛‌‌ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬‬ ‫ص‪‌.178‬‬ ‫‪89‬‬

‫فػ درؽ‌ ػع‌فيمػع‪‌،‬كأ ارد‌هػدـ‌سػكرهع؛‌‌فكلػد‌سػعأل‌ عايػة‌ ػرة‌ذ ار ػ‌عن؛‌‌فأراػل؛‌‌كأ عػف‌فػم‌بػند‌‬ ‫ا رؾ‌صأن‌ن‌كسبي‌عن(‪‌.)1‬‬ ‫ك از‌‌ا ير‌ د د(‪‌،)2‬اىعرل‌ا عؿ‌ا سبعام‪‌،‬كاسأ ر‌ يعأنن‌ مـ‌فم‌بندهـ‌ادك‌سأل‌أ ػمر‪‌،‬‬ ‫كأ دؽ‌بمـ‌هزي ة‌اا ارء‌فم‌ كصعل‌كادم‌س يط‪‌،‬ا أم‌أعد‌ ف‌أابر‌ ععرؾ‌ا س يف‌فم‌ا اػد س‪‌،‬‬ ‫ديث‌أعد‌ ف‌أ معت‌ا كصع ‌ ـ‌يعرؼ‌ مع‌فم‌ا اد س‌صب مع(‪‌)3‬‬ ‫كصد‌أددث‌فيمع‌أبك‌ا ظ ر‌سبط‌بف‌ا لكزم‌أف‌ا ير‌ د د‌هك‌ىعدب‌كصعة‌كادم‌س يط‌ا أػم‌‬ ‫ـ‌يس ‌ب مع‌ييعؿ‌إال‌صأؿ‌فيمع‌ ف‌ا داء‌ادك‌ ن ع ة‌أ ؼ(‪‌‌)4‬‬ ‫كصيؿ‌إف‌ ددهـ‌‌ ع ة‌أ ؼ‌ك سة‌كأربعكف‌أ ع‌(‪)5‬كفيمع‌ييكؿ‌ بعس‌بف‌فراعس‪‌:‬‬ ‫‌‬ ‫مدددددى اللنفدددددر ال ُبددددددان وال ًصدددددبة الامدددددف‬ ‫بكددددددددددى جددددددددددَبلا وادي سددددددددددمي ٍط فددددددددددأَ ولا‬ ‫د ددددداهم صدددددري ُج الحدددددين فددددداجت َم وا لددددد‬ ‫كمدددددا اجتَ َمدددددا ال ُج دددددلان لمَب دددددِر فدددددي قدددددف(‪)6‬‬ ‫(‪‌)1‬ابف‌ ذارم‪‌،‬ا بيعف‌ا غرب‌فم‌أ بعر‌ا اد س‌ك‌ا غرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌.178‬‬ ‫(‪ )2‬د ػد‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ا داػـ‌بػف‌ه ػعـ‪‌،‬اايأػل‪‌:‬أبػك‌ بػد‌اح‪‌.‬أ ػل‪‌:‬بميػر‪ ‌.‬ك ػد ‪‌:‬فػم‌ذم‌ا يعػدة‌سػاة‌‌‬ ‫‪207‬هػ‪‌،‬بكي ‌ساة‌‌(‪238‬ق=‪852‬ـ)‪‌،‬كهك‌ابف‌ ن يف‌ساة‌ك سػة‌أ ػمر‪‌.‬كأػكفم‌سػاة‌(‪273‬ق=‪886‬ـ)‪ ‌،‬ػر‌‬ ‫س‌كسأكف‌ساة‪‌،‬كاعات‌ نفأل‌أربعع‌ك ن يف‌ساة‌ك ػرة‌أ ػمر‌ك ػريف‌يك ػع‪‌(‌.‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌‬ ‫فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪113‬؛‌ابػف‌ ػدكف‪‌،‬ا عبػر‌فػم‌ بػر‌ ػف‌ بػر‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪58‬؛‌ابػف‌‬ ‫ا كردم‪‌،‬أعريا‌ابف‌ا كردم‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪.)232‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ بد‌ربل‪‌،‬ا عيد‌ا ريد‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪‌.455‬‬ ‫(‪‌)4‬ابف‌ دكف‪‌،‬ا عبر‌فم‌ بر‌ ف‌ بر‪‌،‬ج‌‪‌،2‬ص‌‪‌.58‬‬ ‫(‪ ‌)5‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌.147‬‬ ‫(‪‌)6‬ابف‌ بد‌ربل‪‌،‬ا عيد‌ا ريد‪‌،‬ج‪‌،4‬ص‌‪‌.455‬‬ ‫‪90‬‬

‫ـ‌ألد‌فم‌ ىعدراع‌ا عربية‌ذا‌‌انر‌ لمعد‌اػؿ‌ ػف‌ا يػر‌ا اػذر‌بػف‌ د ػد(‪‌،)1‬كا يػر‌ بػد‌اح‌بػف‌‬ ‫د ػػد(‪‌،)2‬كيبػػدك‌أف‌ذ ػػؾ؛‌‌بسػػبب‌أكصػػؼ‌ا لمػػعد‌فػػم‌ اػػعطؽ‌ا ػػ عؿ‌الإسػػبعام؛‌‌اأيلػػة‌ ا ػػرة‌‬ ‫ا أ ردات‌كا أف‌فم‌ا اد س(‪‌.)3‬‬ ‫ثانياً‪ :‬الشجا ة ‪:‬‬ ‫اأىػؼ‌ا يػر‌ ػف‌داػعـ‌ا اػد س‌بع ػلع ة‪‌،‬كصػد‌ ػمد‌ مػـ‌بػذ ؾ‌دأػب‌ ىػك مـ‌إذ‌يػركم‌أف‌أبػع‌‬ ‫لع ػر‌ا اىػكر‌صػعؿ‌يك ػع‌ ػبعض‌ل سػع ل‪‌:‬أ بركاػم‪ ‌:‬ػف‌ىػير‌صػريش‌ ػف‌ا ػكؾ؟‌صػع كا‪‌:‬ذاؾ‌‬ ‫أ ير‌ا ؤ ايف‌ا ذم‌ ارض‌ا كؾ‪‌،‬كساف‌ا زمزؿ‪‌‌،‬كأبعد‌ا داء‪‌،‬كدسـ‌ا دكاء‌صعؿ‪ ‌:‬ع‌ص أـ‌ ػي ع‌‬ ‫صع كا‪‌:‬ف ععكيػة؟‌صػعؿ‪‌:‬م‌صػع كا‪‌:‬فعبػد‌ا ػؾ‌بػف‌ ػركاف؟‌صػعؿ‪ ‌:‬ػع‌ص ػأـ‌ ػي ع‌صػع كا‪‌:‬يػع‌أ يػر‌ا ػؤ ايف‌‬ ‫ف ف‌هك؟‌صعؿ‪‌:‬ىير‌صريش‌ بد‌ا ػرد ف‌بػف‌ ععكيػة‪‌،‬ا ػذم‌ بػر‌ا بدػر‪‌،‬كصطػ ‌ا ي ػر‪‌،‬كد ػؿ‌ب ػدا‌‬ ‫أ ل يع‪ ‌،‬ا ردا‌با سل؛‌‌ف ىر‌ا ىػعر‪‌،‬كلاػد‌ا لاػعد‪‌،‬كدكف‌ا ػد‌كأ‌كيف‪‌،‬كأصػعـ‌ اػع‌ ظي ػع‌بعػد‌‬ ‫اايطع ل‪‌،‬بدسف‌أدبير‪‌،‬ك دة‌ اي أل(‪‌.)4‬‬ ‫(‪‌)1‬أبك‌ا داـ‌ا اذر‌بف‌ د د‌بف‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ا داـ‌بف‌ه عـ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ػدا ؿ‪‌،‬كأ ػل‌أـ‌‌ك ػد‌اسػ مع‌‬ ‫إيػؿ‪‌،‬كهػك‌ا سػعدس‌ ػف‌أ ػ ارء‌باػم‌أ يػة‌بع اػد س‪‌،‬كاعاػت‌كميأػل‌سػاة‌كادػدة‌كأدػد‌ ػر‌ ػم ار‌ك ػرة‌أيػعـ‪‌،‬كاػعف‌‬ ‫ر‌ادكا‌ ف‌سأة‌كأربعيف‌ساة(ابف‌ا ير‪‌،‬ا اع ؿ‌فم‌ا أعريا‪‌،‬ج‪‌،6‬ص‌‪356‬؛‌ا اكيرم‪‌،‬امعية‌ا رب‌فػم‌فاػكف‌‬ ‫ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،23‬ص‌‪‌.)230‬‬ ‫(‪‌)2‬هك‌أبك‌ د د‌ بد‌اح‌بف‌ د ػد‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌بػف‌ا داػـ‌بػف‌ه ػعـ‌بػف‌ بػد‌ا ػرد ف‌ا ػدا ؿ‪‌،‬كأ ػل‌أـ‌ك ػد‌‬ ‫اس مع‌ عر‪‌،‬كهك‌ا سعب ‌ ف‌أ ارء‌بام‌أ ية‌ببند‌ا اد س‌‪‌.‬بكي ‌ ل‌بعد‌كفعة‌أ يل‌ا اذر‪‌،‬ساة‌ وس‌كسػبعيف‌‬ ‫ك ع أيف‪‌،‬ككميأل‌ ػس‌سػايف‌كأدػد‌ ػر‌ ػم ار‌(ا اػكيرم‪‌،‬امعيػة‌ا رب‌فػم‌فاػكف‌ا دب‪‌،‬ج‌‪‌،23‬ص‌‪231‬؛‌ابػف‌‬ ‫ا كردم‪‌،‬أعريا‌ابف‌ا كردم‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‪.)244‬‬ ‫(‪‌)3‬ابف‌ ذارم‌‌ا بيعف‌ا غرب‪‌،‬فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌كا غػرب‪‌،‬ص‪ ‌.302‬ؤ ػؼ‌ لمػكؿ‌‪‌،‬أ بػعر‌ا ل ك ػة‌فػم‌‬ ‫فأخ‌ا اد س‌‪،‬ص‌‪142‬؛‌ ؤ ؼ‌ لمكؿ‪‌،‬ذار‌بند‌ا اد س‪‌،‬ص‪‌149‬؛‌‌ا يأبس‌‪ ‌،‬مد‌ا ير‌ بد‌‌اح‌‪‌،‬ص‌‬ ‫‪‌.58‬‬ ‫(‪‌)4‬ابػف‌ ػذارم‪‌،‬ا بيػعف‌ا غػرب‌فػم‌أ بػعر‌ا اػد س‌ك‌ا غػرب‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‪‌165‬؛‌ىػ كت‪‌،‬أد ػد‌زاػم‪‌،‬ل مػرة‌‬ ‫طب‌ا عرب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪33‬؛‌ا ذهبم‪‌،‬أعريا‌الإسنـ‪‌،‬ج‌‪‌،11‬ص‌‪.241‬‬ ‫‪91‬‬

‫ا ػع‌أ يػز‌ا داػـ‌بع ػلع ة‪‌،‬كصػد‌كىػ ل‌ىػعدب‌اأػعب‌أ بػعر‌ ل ك ػل‌ب اػل‌اػعف\"‌ ػلع ع‌دعز ػع‌‬ ‫ظ ار‌فم‌دركبل‌أط ‌اي ارف‌ا أف‌بع اد س‪‌،‬كاسر‌فركؽ‌ا ا عؽ‪‌،‬كأذهؿ‌أهؿ‌ا ا ر‌فم‌اػؿ‌أفػؽ‪‌،‬‬ ‫كاعف‌ ‌الدأل‪‌،‬ك زة‌ا سل‌ أكاضععن‌ دؽ(‪‌.)1‬‬ ‫ك ف‌ عر‌ا ذم‌يدؿ‌ ب‌ لع أل‌كهيبأل‌كا دفعع‌ ف‌ ال‪‌‌‌:‬‬ ‫وقدددددما لمددددت الشدددد ب مدددد كنددددت ياف ددددا‬ ‫أربدددددددت صددددددددوع الر بالسددددددديف ارق دددددددا‬ ‫أبادرهددددددددا مستنندددددددددي السدددددددديف دار ددددددددا‬ ‫فسدددددالل ثادددددوري هدددددل بهدددددا اليدددددوم ثادددددرة‬ ‫كأقحدددددددددداف شددددددددددريان الهبيددددددددددد لوام ددددددددددا‬ ‫وشددددددداف مدددددددى الر الفنددددددداا جماجمدددددددا‬ ‫بدددددددوان وقددددددددما كندددددددت بالسددددددديف قار دددددددا‬ ‫تنبلددددددك أنددددددي لددددددم أكددددددن فددددددي قدددددد ار هم‬ ‫فمسددددت أخددددا حيددددد ددددن المددددوت جاا ددددا‬ ‫وانددددددي إ ا حددددددادوا حدددددد ا ار ددددددن الددددددردى‬ ‫حميددددددددددت مدددددددددداري فاتهكددددددددددت مددددددددددارهم‬ ‫ومددددددن لا يحددددددامي ظددددددل خايددددددان نددددددار ا(‪)2‬‬ ‫ثالثاً‪ :‬التقوى ند حكام الندلس‪:‬‬ ‫أد ب‌ا ير‌ ف‌داعـ‌‌ا اد س‌بع أيكل‪‌،‬يظمر‌ذ ؾ‌ ف‌ نؿ‌ كاصؼ‌ دة‌ امع‪‌‌‌‌:‬‬ ‫إف‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ ععكية‪ ‌،‬ع‌ رج‌ ف‌‌ا بدر‌أ‌كؿ‌صدك ل‌ ب‌ا اد س‪‌،‬أأك ‌ب ػر‌فيػعؿ‪‌:‬إاػم‌‬ ‫دأػعج‌ ػع‌يزيػد‌فػم‌ ي ػم‌م‌ ػع‌يايىػل‪‌،‬فعرفػكا‌بػذ ؾ‌صػدر‌ ػـ‌أهػديت‌إ يػل‌لعريػة‌ل ي ػة‌فاظػر‌‬ ‫إ يمع‪‌،‬كصعؿ‌إف‌هذ ‌ ف‌ا ي ب‌كا عيف‌ب اعف‪‌،‬كاف‌أاع‌ا أغ ت‌ امع‌بم أم‌في ع‌أط بػل‌ظ أمػع‌كاف‌‬ ‫ا أغ ت‌بمع‌ ع‌أط بل‌ظ ت‌ه أم‌كم‌دعلة‌ م‌بمع‌ا ف‌كردهع‌ ب‌ىعدبمع(‪‌‌.‌)3‬‬ ‫أ ع‌ بد‌ا رد ف‌بف‌ا داػـ‌فيػد‌‌ظ ػـ‌ا سػل‌بعرأاػعب‌ ع ػة‌ ػر ية‌فػم‌امػعر‌ر ضػعف‪‌،‬ديػث‌كصػ ‌‬ ‫ب‌لعرية‌يدبمع‌فم‌ر ضعف‪ ‌،‬ـ‌ادـ‌أ د‌ا ادـ‪‌،‬فل ‌ا يمعء‪‌،‬كس مـ‌ ف‌ا أكبػة‪‌،‬فيػعؿ‌يديػم‪‌:‬‬ ‫أا ػر‌بىػكـ‌‌ ػمريف‌ أأػعبعيف‪‌،‬ف ػع‌بػعدر‌يديػب‌بمػذ ‌ا أيػع‪‌،‬سػات‌ا يمػعء‌دأػب‌ رلػكا‪‌،‬فيػعؿ‌‬ ‫(‪ )1‬ؤ ؼ‌ لمكؿ‌‪،‬أ بعر‌ ل ك ة‌فأخ‌ا اد س‌‪،‬ص‌‪.114‬‬ ‫(‪‌)2‬ابػف‌ا بػعر‪‌،‬ا د ػة‌ا سػي ارء‪‌،‬ج‪‌،1‬ص‌‪452‬؛ا اأبػم‪‌،‬فػكات‌ا كفيػعت‪‌،‬ج‌‪‌،1‬ص‌‪372‬؛‌ا يػرم‪‌،‬ا ػخ‌ا طيػب‪‌،‬‬ ‫ج‌‪‌،1‬ص‌‪.342‬‬ ‫(‪‌)3‬ا يرم‪‌،‬ا خ‌ا طيب‪‌،‬ج‪‌،3‬ص‌‪.42‬‬ ‫‪92‬‬


Like this book? You can publish your book online for free in a few minutes!
Create your own flipbook