อิตาลีเมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาส รศ ๑๒๖

ภาพเก่า - เลา่ อดีต : อติ าลเี มื่อคร้งั พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกลา้ เจ้าอยหู่ วั เสดจ็ ประพาส ร.ศ. ๑๒๖ นยั นา แย้มสาขา* พระบาทสมเดจ็ พระจลุ จอมเกล้าเจ้าอยูห่ วั พุทธศักราช ๒๕๕๔ เป็นปีที่ความสัมพันธ์ รักษาพระวรกาย บำบัดพระโรคภายในและ ทางการทูตระหว่างประเทศไทยกับประเทศอิตาลี พักผ่อนพระราชหฤทัยให้ว่างเว้นจากพระราช ครบรอบ ๑๔๒ ปี หลักฐานสำคัญที่แสดงถึงความ กรณียกิจด้านตา่ ง ๆ เปน็ การชั่วคราว ในพระราช สัมพันธ์อันแนบแน่นยาวนานนี้ปรากฏในพระราช หัตถเลขาได้ทรงบันทึกพระราชกรณียกิจประจำวัน นิพนธ์ “ไกลบ้าน” ซึ่งเป็นพระราชหัตถเลขาใน และทรงพรรณนาถึงสถานที่ เหตุการณ์ และ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ สิ่งต่าง ๆ ที่ได้ทอดพระเนตรอย่างละเอียด ทำให้ พระราชทานมายังสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้า ผู้อ่านสามารถนึกวาดภาพประเทศต่างๆ ในขณะ นิภานภดล ราชเลขาธิการฝ่ายใน ขณะเสด็จ ที่เสด็จประพาสได้อย่างชัดเจน พระราชนิพนธ์ ประพาสยุโรป รัตนโกสินทรศก ๑๒๖ (พุทธ “ไกลบ้าน” จึงเป็นมรดกอันล้ำค่าของชาวไทยใน ศักราช ๒๔๕๐) ตามที่คณะแพทย์ชาวยุโรปได้ การศึกษาการต่างประเทศ ประวัติศาสตร์ สังคม ถวายคำแนะนำให้เสด็จพระราชดำเนินไปเพื่อ ศิลปวัฒนธรรม และด้านอืน่ ๆ ตราบจนทุกวันนี้ * นกั จดหมายเหตุชำนาญการพิเศษ สำนกั หอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรมศิลปากร. AW-���������������-5.indd 81

82 นติ ยสารศลิ ปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เรือเมล์พระที่น่ังซักซันทอดสมอที่ท่าเรือ ประทับเรือพระที่น่ัง “มหาจักรี” ออกจาก อาเซนาเล่ เมืองเนเปิ้ล ประเทศอิตาลี เมื่อวันที่ ท่าราชวรดิฐ กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ ๒๗ มีนาคม ๒๕ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๕๐ พุทธศักราช ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับเรือเมล์ โดยสารเยอรมันชื่อ “ซักซัน” ที่ท่าเรือประเทศ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สิงคโปร์ ผา่ นชอ่ งแคบมะละกา เมืองปีนัง เข้าอา่ ว เสด็จฯ ไปทอดพระเนตรพิพิธภัณฑ์สัตว์น้ำ เบงกอล เสด็จประพาสเมืองโคลัมโบ ศรีลังกา เมืองเนเปิ้ล ซึ่งเป็นอะควอเรียมที่มีความทันสมัย เสด็จประพาสเมืองเอเดน ผ่านทะเลแดง เข้า มีห้องเลี้ยงปลา ๒๖ ห้อง สูบน้ำจากทะเลมาถ่าย คลองสเุ อซ เสด็จประพาสเมืองปอตเสต เข้าทะเล เปลี่ยนอยู่เสมอ แล้วเสด็จฯ ผ่านปราสาทโบราณ เมดิเตอร์เรเนียน ผ่านช่องแคบมัสชีนา เสด็จฯ หลังใหญ่ ไปยังวัดซานมาร์ติโนซึ่งเป็นวัดร้างอยู่ ขึ้นบกสแู่ ผน่ ดินยโุ รป บนเนินยอดเขาเวโลโซ ทอดพระเนตรภายในวัด พิพิธภัณฑ์ ภูมิประเทศและความงดงามของ อิตาลีเป็นประเทศแรกบนแผ่นดินยุโรปที่ ทัศนียภาพเมืองเนเปิ้ล แล้วเสด็จฯ ไปทอด พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จ พระเนตรละครเพลงโอเปร่าที่โรงละครซาโลเน่ ประพาสในครั้งนี้ ซึ่งสามารถสรุปถึงสภาพ มาการิต้า ซึ่งเป็นโรงละครอยู่ชั้นใต้ดิน ตัวอาคาร ภมู ิประเทศ สถานที่ และสิ่งต่างๆ ที่เสดจ็ ประพาส โรงละครเป็นทรงกลม เวทีการแสดงทรงกลม ในประเทศอิตาลีได้ดงั นี้ แสดงการร้องเพลง หกคะเมน ไต่ลวด ฯลฯ แล้ว เสดจ็ ฯ ไปประทับแรมบนเรือเมล์พระที่นั่งซกั ซัน เรือซกั ซัน AW-���������������-5.indd 82 11/30/11 5:25:38 PM

นิตยสารศิลปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบับท่ี ๕ 83 อ่าวเมืองเยนวั เนเปิ้ล เป็นเมืองที่มีภูเขามาก มีที่ราบน้อย ทางรถไฟรางเดียวสร้างเลียบทะเลขนานไปกบั ถนนตัดเป็นขั้น ๆ ลาดเป็นวงอ้อมขึ้นไปจากเชิงเขา ทางรถยนต์ในอิตาลี ถึงยอดเขา พื้นถนนปูทับหน้าด้วยแผ่นศิลาหนา ๆ ขรุขระ ไม่เรียบ กันลื่น ระหว่างถนนต่อถนน ก่อสร้างตึกสูงเรียงกันขึ้นไปเป็นชั้น ๆ หลังคาตึก เสมอกนั มีพื้นลดเปน็ ช้ัน ๆ ระหวา่ งตึกแต่ละช้ันมี บันไดเป็นทางลัดขึ้นไปที่ถนนชั้นบน ตอนล่างเป็น ตลาด ตอนกลางเป็นที่คนจนอาศัย มีสวนมะเดื่อ และสวนแอปเปิ้ล ใกล้ยอดเขาถนนจะแคบจนไม่มี ทางเดินเท้า บนยอดเขาเป็นที่ราบเป็นลานกว้างปู ศิลาแบบจัตุรัส มีตึกรอบ ถัดไปเป็นวัด ในตลาด คนแน่นมาก ประชาชนแต่งตัวธรรมดา มีเด็ก กลางถนนที่มือไวมากแต่ไม่จองหอง ยิ้มแย้ม แจ่มใส รถรับจ้างตัวเกวียนทาสีดำ ล้อทาสีแดง เทียมม้า ๓ ตัว มีรถรางไฟฟ้า มีดอกไม้ เช่น ดอกกำมะหยี่ซ้อนสีชมพู ดอกเบญจมาศ ดอก กุหลาบสีต่าง ๆ ขายอยู่ท่ัวไป เหล้าอิตาเลียนใช้ กินต่างน้ำมีเหล้าเหลืองและเหล้าแดง น้ำดื่มเป็น น้ำมาจากลำธาร คนเนเปิ้ลชอบดืม่ นมแพะ AW-���������������-5.indd 83 12/1/11 11:19:04 AM

8๔ นติ ยสารศิลปากร • ปที ี่ ๕๔ ฉบับที่ ๕ ชาวอิตาเลียน วันที่ ๒๗ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๕๐ ตามทางมีร้านทำป้ายฝังศพ ที่ฝังศพมีที่เก็บเงิน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จฯ และขายรปู ด้านในที่ฝงั ศพห้ามสูบบหุ รี่ ถึงเมืองเยนัว เสด็จฯ ไปทอดพระเนตรอนุสาวรีย์ เมืองเยนัว เป็นเมืองที่ตั้งอยเู่ ชิงเขาเชน่ เดียว พระเจ้าวิกเตอร์ เอ็มมานูเอลที่ ๒ ที่จัตุรัส กับเมืองเนเปิ้ล แต่เป็นเขารูปร่างแบนและใหญ่ บนเนินเขา เสด็จประพาสหลุมฝังศพ ซึ่งอยู่ กว่า ในระหว่างเขามีลำรางน้ำ แต่ไม่มีน้ำ พื้น นอกเมืองเป็นทางลาดลงไปตามระหว่างเขา เป็นกรวด ถนนตัดชันไต่ไปตามเนิน มีตึกตั้งล้อม รอบไม่เห็นเขา อาหารมีมักกะโรนี เนื้อแกะสับ ชาวอิตาเลียน นมวัว ผลไม้มี องนุ่ แอปเปิ้ล สตรอเบอรี ดอกไม้มี กุหลาบ ทิวลิป เยเรเนียมหลากสี วันที่ ๒๘ เมษายน พุทธศักราช ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับรถไฟรางเดียวแล่นเลียบทะเล จากเมืองเยนัวไปเมืองซานเรโม รถไฟเข้าอุโมงค์ บ่อย หยุดบ่อยเพราะต้องรอรถหลีกกัน มีทาง รถม้าด้วย ระหว่างทางมีไร่ปลูกผักต่าง ๆ องุ่น มะกอก หรือต้นสน มีบ้านตึกตามไร่ ผนงั ตึกสีขาว หน้าต่างสีเขียว หลังคาสีแดง กำแพงรั้วใช้ก้อน ศิลาเป็นพื้น บ้านเศรษฐีมีสวนดอกไม้รอบ ๆ มี หม่บู ้านที่มีทา่ เรืออยู่ ๒ - ๓ หมู่บ้าน ถึงซานเรโม เสด็จฯ ประทบั ณ วิลลาโนเบล AW-���������������-5.indd 84 12/1/11 11:19:06 AM

วิลลาโนเบล ทีป่ ระทับเมืองซานเรโม ประเทศอิตาลี นติ ยสารศลิ ปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบับที่ ๕ 8๕ ซานเรโมเป็นเมืองตากอากาศริมชายฝ่ัง ทะเลเมดิเตอร์เรเนียนของลิกูเรียที่มีอากาศดี ตลอดทั้งปี นักท่องเทีย่ วนิยมมาพักผอ่ น โดยผู้ที่มี เงินมักจะสร้างหรือซื้อบ้านไว้ที่นี่ ถ้ามาก็มาพัก ถ้าไม่อยู่ก็ให้เช่า ถนนในเมืองมี ๒ สายใหญ่ คือ สายริมทะเล และสายที่ดอน และมีทางหลวง สำหรับไปเมืองอื่น ๑ รถแลน่ ชิดริมฝง่ั ขวาของถนน ทางริมทะเลอยู่เหนือทางรถไฟ ลงเขื่อนปูศิลา กว้าง ๆ มีสวนหย่อมสำหรับน่ังเล่นเป็นสาธารณะ ฟากข้างในเป็นบ้าน วิลลา และโรงแรม ทางเข้า อาคาร ทำเสมอถนนแล้วลาดสูงขึ้นไปถึงหน้า อาคาร ลานที่ว่างปลูกดอกไม้สีต่าง ๆ และ ต้นปาล์ม สิ่งที่ดีที่สุดในซานเรโมคือดอกไม้ ทางไปเยนัวมีหมู่บ้านริมน้ำปลูกอยู่กลางไร่ เป็นตึก ๒ – ๓ ชั้น ผนังทาปูนแดงสีแดง ขาว เหลือง หน้าต่างทาสีเขียว หลังคามุงกระเบื้อง ๑ ถนนในอิตาลีแบ่งเป็น ๓ ชั้น ทางชั้นที่ ๑ เป็นถนนท่าค้าขาย เมืองต่อเมือง หรือทางเดินกองทัพ ใช้เงินรัฐบาลสร้างและซ่อม บำรุงทาง ทางชั้นที่ ๒ เป็นถนนภายในเมือง ใช้เงินของท้องถิ่น เงินค่าธรรมเนียมภาษี ค่าไฟ ค่าน้ำ สร้างและซ่อมบำรุงทาง ทางช้ันที่ ๓ เป็นถนนในหมู่บ้าน ตำบล ใช้เงินภาษีในการขนส่งอาหารเข้าออกสร้างและซ่อมบำรงุ ทาง AW-���������������-5.indd 85 12/1/11 11:19:09 AM

86 นิตยสารศลิ ปากร • ปีท่ี ๕๔ ฉบับที่ ๕ ครอบครัวของนายปะโรตี มีร้านชำขายของริมถนน ผู้ชายใส่เสื้อเชิ้ต เสื้อกั๊ก สวมหมวกผ้า ผู้หญิงห่มผ้าคลุมไหล่ ทางไป ประเทศฝรั่งเศสทางทิศตะวันตกมีโรงสุราเป็นตึก พื้นปูกระเบื้องปลูกตามทาง ฟากเลียบริมทะเล ซึ่งชาวตะวันตกดื่มเหล้าเป็นอาหาร อาหาร มีเนื้อไก่ย่าง หมูแฮม เนื้อโคเค็ม ลิ้นโค เนยแข็ง ของหวานมีผลไม้ลูกแพร์ ลูกพีช แอปเปิ้ล ส้ม สตรอเบอรี องุ่น เชอรี น้ำแร ่ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเลือกประทับอยู่ในเมืองนี้นานที่สุดในอิตาลี เป็นเวลา ๑๖ คืน เพื่อรักษาพระวรกาย ขณะ ประทับอยู่ที่เมืองชานเรโมนี้ได้เสด็จประพาสใน สถานที่ต่าง ๆ ผ่านโรงเหล้า ผ่านทางที่มีการ ระเบิดหินตามเขามีเกวียนบรรทุกดินและหิน ไปขายเมืองต่าง ๆ ที่เสด็จประพาส ได้แก่ เมืองเมนโตนเป็นเมืองที่มีถนนและทางคนเดิน กว้าง ตึกสูง มีภัตตาคาร โรงแรม ร้านขายขนม นายปะโรตี ชาวอิตาเลียน เจ้าของวิลลาโนเบล ลูกๆ ของนายปะโรตี ร้านของขาย สวนสาธารณะ ผู้คนจอแจ เมือง บอร์ดิเคราเป็นเมืองที่มีตึก ตลาด และถนน สวยงาม ทอดพระเนตรสวนของกัปตันสิเคโร ทรงฉายพระรูปและเสวยน้ำชา ที่แคปโฮเตล เมืองทัดเจีย เมืองเวนติมิเคลีย และแลเบงก้า เสด็จประพาสบ้านนายปะโรตีเจ้าของวิลลาที่ ประทับ ชายทะเลและร้านตลาด เสด็จประพาส AW-���������������-5.indd 86 12/1/11 11:19:12 AM

นิตยสารศลิ ปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบับที่ ๕ 87 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในสวน สวนในวิลลาโนเบล ณ เมืองซานเรโม ประเทศอิตาลี อาคารในวิลลาโนเบล สวนกุหลาบของนายบรอยเออ ชาวเยอรมัน ซึ่งชำนาญการผสมต้นกุหลาบ สวนกุหลาบนี้ ไม่ใหญ่แต่อยู่สูงมาก ทรงโปรดให้มองซิเออร์ คาโรลอส ดูรัง จิตรกรชื่อดังชาวฝร่ังเศส เขียน พระบรมสาทิสลักษณ์ภาพสีน้ำมันทั้งแบบเต็ม พระองค์และครึ่งพระองค์ถวาย เสด็จประพาส “ริเวียร่า” ดินแดนทางชายฝั่งของประเทศอิตาลี ที่มีเส้นทางเชื่อมต่อไปยังเมืองท่าของประเทศ ฝรั่งเศส เสด็จประพาสมณฑลปอโตมริโซซึ่งเป็น มณฑลที่เมืองซานเรโมตั้งอยู่ ปอโตมริโซเป็น เมืองพื้นราบที่กว้างใหญ่ ตึกใหญ่โต มีร้านค้าและ ตลาดจำนวนมาก เสดจ็ ประพาสเมืองของประเทศ ฝรั่งเศส ได้แก่ มอนติคาร์โลซึ่งมีบ่อนคาสิโน ที่สวยงาม แต่ไม่ทรงโปรดการพนันแบบฝรั่งนี้ เมืองนีศ เป็นเมืองที่มีที่ราบกว้างใหญ่ตั้งอยู่ ระหว่างเขา แลเหน็ ยอดเขาซบั ซ้อนกนั สุดสายตา จะเห็นยอดเขาแอล์ปซึ่งมีน้ำแข็งปกคลุมอยู่บน ยอด และเมืองตง เมืองไข่มุกแห่งฝร่ังเศส ได้ฉาย พระบรมรูปที่สตูดิโอแห่งหนึ่งในเมืองม็องตงร่วม กบั ผู้ตามเสด็จ AW-���������������-5.indd 87 12/1/11 11:19:17 AM

88 นติ ยสารศิลปากร • ปที ี่ ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ สะพานรือที่วิลลาโนเบล วัดในบ้านของนายปะโรตี เขตวิลลาโนเบล ในการเสด็จประพาสเมืองนีศได้ประทับ ริมเขือ่ นที่วิลลาโนเบล รถยนต์ผ่านออสเปดาเลตตี บอรด์ ิเครา เวนติมิเคลีย เมนโตน เขตติดต่อมอนาโค แล้วเสด็จฯ กลับ เวนติมิเคลีย รถไฟอิตาลีหยุดตามสถานีต่าง ๆ ท า ง ร ถ ไ ฟ โ ด ย เ ป ล ี่ ย น ร ถ ท ี่ เ ข ต ต่ อ แ ด น เ ม ื อ ง ถึงสถานีใดจะมีการขานชื่อเมืองน้ัน ๆ สองข้างทาง มีทิวทศั น์งดงาม เสียแต่ต้องลอดถ้ำบอ่ ย ๆ ศาลาทีป่ ระทับทอดพระเนตรชาวเมืองซานเรโมจดุ ดอกไม้ไฟถวายในทะเล 12/1/11 11:19:20 AM AW-���������������-5.indd 88

นติ ยสารศลิ ปากร • ปที ี่ ๕๔ ฉบบั ท่ี ๕ 89 วันที่ ๑๔ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับรถไฟจากซานเรโมผา่ นเมืองซาโวนา ซึ่งมีตึกใหญ่โตและมีท่าเรือ สองข้างทางมีต้นองุ่น แตกใบอ่อน ขึ้นไปทางเหนือเพื่อไปเมืองตุริน เป็นทางขึ้นเขาสันปันน้ำ สองข้างทางเป็นต้นไม้ป่า แห้งแล้ง เพาะปลูกอะไรไม่ได้ ไม่มีบ้านคน ลอดอุโมงค์ตันเนลออฟเฟอราเนีย ผ่านที่ราบมี บ้านเรือนคนเป็นหย่อม ๆ มีลำธารและถ้ำลอด ตามรายทาง ปลูกข้าวสาลีและไม้ฟืน ผ่าน ลำน้ำตานาโร ซึ่งไหลไปลงแม่น้ำโพ ลำน้ำของ เมืองตุริน ผ่านที่ราบต่ำเป็นท้องนา มีเขาอยู่ ห่าง ๆ ถึงเมืองตุรินซึ่งเป็นเมืองตั้งอยู่ในกลางนา มีโคมลานจุดรายทาง ดุ๊กออฟเยนัวถวายการ ต้อนรับ ประทับในพระราชวัง เสด็จฯ ไปเสวย พระกระยาหารค่ำและทอดพระเนตรออเปรา ฝรั่งเศสที่โรงละครวิกตอโร เอม็ มานเู อล ที่ ๒ สวนริมถนน ซานเรโม ชายทะเลทีซ่ านเรโม AW-���������������-5.indd 89 12/1/11 11:19:21 AM

90 นิตยสารศิลปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบับท่ี ๕ ถนนในอิตาลีซึง่ ปลกู ต้นไม้ให้ร่มเงา มีทีน่ ่งั พักริมทาง วันที่ ๑๕ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ ๓ สาย ถึงตำบลอายี ซึ่งตั้งอยู่ในชานเขา เสดจ็ ฯ ประทับรถยนต์ขบั ผา่ นตลาดนัดกลางเมือง เ ส ด็ จ ป ร ะ พ า ส วั ง ฤ ดู ร ้ อ น ข อ ง ดุ๊ ก อ อ ฟ เ ย นั ว ตรงไปทางเมืองมิลาน เพื่อไปตำบลอายีสองข้าง ที่พระราชบิดาซื้อพระราชทาน ตั้งอยู่บนเนินสูง ทางเป็นนาข้าวสาลี ต้นไม้ และต้นหมอ่ น มีเกวียน มีตึกหลังใหญ่ปลูกเป็นแถวสี่เหลี่ยม บนเนินเป็น บรรทุกอิฐ ซุง หญ้าแห้ง หีบใหญ่ ๆ ถุงแป้ง สวน ต่อลงไปเป็นปาร์ค มีวัด ๒ วัด อยู่ในวัง สวนทางมา ผ่านโรงทหารและสนามหัดปืนใหญ่ วดั เลก็ เป็นหอพระ วัดใหญ่ให้ทกุ คนเข้าไปไหว้พระ ผ่านบ้านสามสี่ตำบล บ้านที่เป็นหมู่บ้านจะปลูก ได้มีกำแพงกั้นเขตใหญ่โตมาก แล้วเสด็จฯ กลับ ติดกันเป็นตึกแถวต่อกันตามยถากรรม บ้าน เมืองตรุ ิน ชาวนาจะมีโรงนา ยุ้งข้าว ผ่านสถานีรถไฟสอง สามแห่ง สถานีใหญ่ชื่อริวาโรโล ผ่านแม่น้ำ สถานีรถไฟในอิตาลี แหม่มอิตาเลียนที่คอยเปา่ แตรตามทางรถไฟให้รถผ่าน AW-���������������-5.indd 90 12/1/11 11:19:24 AM

การปิดกั้นรถเพือ่ รอหลีกรถไฟ นติ ยสารศิลปากร • ปีที่ ๕๔ ฉบับท่ี ๕ 91 ร้ัวก้ันทางรถไฟทีท่ ำให้รถยนต์ต้องหยดุ บ่อย ๆ เมืองตุรินเป็นเมืองใหญ่ มีน้ำดีมากไม่ว่า ตำบลใดก็มีน้ำไหลดีอยู่ทั่วไป เป็นน้ำที่มาจาก ภูเขาแอล์ป พลเมืองสี่แสนคน อาคารชั้นใน เป็นตึกเก่า ใหญ่โต มีสะพานข้ามเชื่อมตึกจาก ฟากหนึ่งไปยังอีกฟากหนึ่งของถนน เป็นเมือง อู่ข้าวอู่น้ำและเครื่องจักร มีชื่อเสียงด้านการผลิต รถยนต์ อาทิ รถเฟียต มีอนุสาวรีย์ ดุ๊กออฟเยนัว พระราชบิดาของดุ๊กองค์ปัจจุบัน ทรงขี่ม้าอยู่ใน สนามรบ อนุสาวรีย์นี้ตั้งอยู่ภายในสนามสวน ดอกไม้กลางถนนสี่กก๊ั วันที่ ๑๖ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับรถไฟ ไปเมืองเวนิส ผ่านเมือง ผ่านแม่น้ำเซเซียและแม่น้ำติกิโน แวะสถานี เบรสเซียว วโรนา เมนตัว ซึ่งมีมหาวิทยาลัย โบราณ ข้ามสะพานจากฝ่ังมาถึงเมืองเวนิส ประทับแรมที่แกรนด์โฮเตล ประทับเรือกอนโดล่า เสด็จประพาสทางน้ำ แล้วเสด็จประพาสใน กระบวนเสดจ็ ขณะรอผ่านทางรถไฟ AW-���������������-5.indd 91 12/1/11 11:19:27 AM

92 นติ ยสารศิลปากร • ปีที่ ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว สมเดจ็ เจ้าฟ้าบริพตั รสุขมุ พนั ธ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต พระองคเ์ จ้าอุรพุ งศ์รชั สมโภช และชาวอิตาเลียน เมืองเวนิส ทอดพระเนตรจัตุรัสชานมาร์โคที่วิจิตร และตรุ กี เปน็ เมืองท่าค้าขายสำคัญในด้านการชา่ ง งามตระการตา ทอดพระเนตรการไหว้พระที่วัด แ ล ะ ก า ร ค ้ า ม า ตั ้ ง แ ต่ โ บ ร า ณ จ น ถ ึ ง ปั จ จุ บั น เซนต์มารโก ทรงแวะวัดมาเรียดิซาลูเต ทอด เป็นเมืองตั้งอยู่ในที่ดอนชายทะเล ไม่ใช่เกาะ พระเนตรนิทรรศการศิลปะซึ่งแสดงรูปหล่อ แต่เป็นที่ราบปริ่มน้ำรูปตัวเอส อาคารริมคลอง รูปปั้นปูนปลาสเตอร์ รูปศิลา รูปเขียนสีน้ำมัน ซึง่ เปน็ น้ำเค็ม สูง ๓ - ๔ ช้ัน ฐานรากแชอ่ ยใู่ นน้ำ รูปเขียนสีน้ำ ทอดพระเนตรการทำเลศ การทอผ้า ผนังก่อเป็นเหมือนเขื่อนริมน้ำ เปิดประตูก็ถึง การทอกำมะหยี่ดอก คลอง มีหลักผูกเรือทุกอาคาร มีสะพานหิน เมืองเวนิสตั้งอยู่ด้านในสุดของทะเล รูปโค้งสร้างข้ามคลองไว้ถี่ ๆ ใช้เรือกอนโดล่า อาเดรียติก ระหว่างแหลมอิตาลี ออสเตรีย และเริ่มมีเรือกลไฟโดยสาร มีถนนสายใหญ่ AW-���������������-5.indd 92 ถนนสร้างเลียบชายทะเล 12/1/11 11:19:30 AM

นิตยสารศลิ ปากร • ปีท่ี ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ 93 โฮเตลเองเคลแตร์ เมืองบอร์ดิเครา ๓ พฤษภาคม ๒๔๕๐ สายเดียว มีสนามใหญ่อยู่กลางเมือง สนามปศู ิลา เครื่องแก้ว เครื่องถ้วยชาม เครื่องไม้สลัก โมเสก มีเก้าอี้ให้คนน่ังเล่น กินข้าวและเลี้ยงนกพิราบ เครื่องประดับ ลูกไม้ถัก แพรและกำมะหยี่ดอก ในสนามมีวัดเซนต์มารโก ริมน้ำมีวังโดเยของ สินค้าอื่น ๆ ก็มีหมดยกเว้นรถและเครื่องม้า เจ้าผู้ปกครองเมืองทำด้วยศิลา สินค้าขึ้นชื่อคือ คนเมืองนี้เป็นคนกล้า รักสนุก ไม่หยาบคาย เป็นเมืองที่ใคร ๆ ก็ต้องแวะมาดูเพราะแปลก และงดงาม ใช้แม่น้ำลำคลองแทนถนน ใช้เรือ แทนรถ สวนอง่นุ ของกัปตนั ชิเกโร พรานทีร่ ิเวียรา ๙ พฤษภาคม ๒๔๕๐ เมืองแตคเจีย ๔ พฤษภาคม ๒๔๕๐ 12/1/11 11:19:32 AM AW-���������������-5.indd 93

9๔ นิตยสารศลิ ปากร • ปีท่ี ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ พระบาทสมเด็จพระจลุ จอมเกล้าเจ้าอย่หู ัว พระเจ้าบรมวงศเ์ ธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ และพระองค์เจ้าอุรพุ งศร์ ัชสมโภช ณ เมืองเวนิส เส้นทางเมืองปอตมอริซิโอ ๙ พฤษภาคม ๒๔๕๐ เมืองเวนิส AW-���������������-5.indd 94 12/1/11 11:19:34 AM

นติ ยสารศลิ ปากร • ปีที่ ๕๔ ฉบับที่ ๕ 9๕ ผู้ที่เคยร่วมเสดจ็ ประพาสยะวา ถา่ ยทีเ่ มืองซานเรโม ประเทศอิตาลี เมือ่ วันที่ ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๕๐ แคปโฮเตล เมืองบอร์ดิเครา วันที่ ๑๙ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับรถไฟจากเมืองเวนิสไปเมือง ฟลอเรนช์ เสวยพระกระยาหารเย็นที่โบลอคนา ผ่านแม่น้ำเลโน ถึงเมืองฟลอเรนช์ซึ่งมีเสียงดัง จอแจ แต่เป็นเมืองศูนย์รวมแห่งวิชาช่างต่าง ๆ ประทับโรงแรมซาวอยในจัตุรัสพระเจ้าวิกเตอร์ เอ็มมานูเอล ที่ ๒ เสด็จฯ ไปทรงเยี่ยมเคาน์ออฟ ตุรินที่วังปิดตี เสด็จประพาสร้านขายภาพปิซานี ทอดพระเนตรร้านทำศิลา ทรงฉายพระรูปที่เมือง ตะโบเน ทอดพระเนตรสตูดิโอ ห้องทำงาน และบ้านพักของจิตรกรเยลลี ทอดพระเนตร ภู ม ิ ป ร ะ เ ท ศ เ ม ื อ ง ฟ ล อ เ ร น ช์ ซ ึ่ ง เ ป็ น เ ม ื อ ง อ ยู่ ระหว่างช่องเขา บนลานเขามีรูปหล่อเดวิด เสด็จ ประพาสปาร์ค ทอดพระเนตรการแสดงโอเปรา ทอดพระเนตรนิทรรศการภาพเขียนและรปู หล่อ วันที่ ๒๒ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ ประทับรถไฟจากมืองฟลอเรนช์ไปมิลาน ผ่าน โบลอคนา ตามเขาปลูกต้นเชสนัต ที่ราบปลูกข้าว สาลี องุ่น ถึงเมืองมิลานประทับ ณ โรงแรม แกรนด์โฮเตลมิลาโน เสด็จฯ ทอดพระเนตรมหา วิหารคะทรีดรัล โบสถ์ขนาดใหญ่ทำด้วยหินอ่อน AW-���������������-5.indd 95 12/1/11 11:19:39 AM

96 นิตยสารศิลปากร • ปที ่ี ๕๔ ฉบับท่ี ๕ ตั้งอยู่ใจกลางเมือง ทอดพระเนตรสภาพแวดล้อม ทะเลสาบโกโม ตำบลคะเดนับเบีย ๑ ตุลาคม ๒๔๕๐ ภายในเมือง และทอดพระเนตรการทำกระจกเงา และกระจกเจียระไนแกะลายต่าง ๆ บนเขาเมืองฟลอเรนซม์ องเห็นรปู ปั้นเดวิด เมืองมิลาน เคยเป็นเมืองหลวงของอิตาลี และยังคงมีป้อม ประตูและกำแพงเมืองเก่าอยู่ ๓ ทาง มีโฮเตลเบลวูเป็นสถานที่ที่สบายและ ถนนในกำแพงเมืองปูศิลาหรือแอสฟัลต์ นอก สงบเงียบ มีวิลลาโบราณอยู่ใกล้ ๆ ของฝาก กำแพงถมศิลาบด มีรถยนต์รับจ้างติดมิเตอร์ ของเมืองนี้คือผ้าแพรทีท่ อ ในตำบลเซอรนอบบิโอ และมีรถรางไฟฟ้าจำนวนมาก๒ มีการเลี้ยงไหม วันที่ ๒ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ แล้วส่งไปย้อมสีในฝร่ังเศสนำกลับมาทอเป็น เสด็จฯ ประทับรถไฟจากสถานีรถไฟเมืองโกโม แพรไหมแล้วส่งกลับไปขายที่ฝร่ังเศส ผ่านภูเขา ที่ราบ ป่าไม้ฟืน ถึงเมืองมิลาน เสด็จฯ วันที่ ๒๔ พฤษภาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ ไปยังปาร์คซึ่งอยู่ระหว่างที่แสดงละครโรมัน ประทับรถไฟเสด็จฯ ผ่านทะเลลาโคแมกเคียวรี โบราณ โฮเตลเดอวิล และประตูไชย ในปาร์คมี ตำบลคาโรนา ผ่านเทือกเขาแอล์ปออกจาก ถนนเชื่อมเป็นวงเวียน เมืองนี้มีคนจนจำนวนมาก ประเทศอิตาลีไปยังประเทศสวิตเซอรแ์ ลนด์ อาศัยอยู่นอกเมือง เวลาเช้าเข้ามาทำงานโดย วันที่ ๓๐ กันยายน พุทธศักราช ๒๔๕๐ รถรางซึ่งมีมากจนสมควรเรียกว่าเมืองรถราง เสด็จฯ ประทับรถไฟจากประเทศสวิตเซอร์แลนด์ มีคนขึ้นเต็มแนน่ ทุกวัน ผ่านพรมแดนมายังประเทศอิตาลีที่ตำบลเกียสโซ ซ ึ่ ง ม ี เ ข ต แ ด น ปั ก ปั น กั น ท ี่ ท ะ เ ล ส า บ บ ลุ ค า โ น รถไฟแล่นเลียบริมทะเลถึงโรงแรมเกียสโซโฮเตล วิลลาเดสต์ ตำบลเซอรนอบปิโอ ที่ประทับแรม โรงแรมมีด้านหนึ่งติดถนนอีกด้านหนึ่งติดทะเล มีชาลายื่นจากโฮเตลชั้นบนไปถึงริมน้ำ มีภูเขาอยู่ ฟากตรงข้าม มีคนมากเพราะเป็นฤดูท่องเที่ยว หนีหนาว มีผลไม้มาก ประทับเรือยนต์ทอด พระเนตรทะเลสาบโกโมซึ่งมีภูเขาล้อมรอบ ทุกด้าน ริมฝั่งทะเลสาบมีบ้านเรือนปลูกอยู่ห่าง บ้างชิดบ้างโดยตลอด หน้าบ้านก่อเขื่อนหินเป็นที่ เก็บเรือ มีเรือนเก่าสร้างตั้งแต่ครั้งโรมันอยู่ด้วย มีถนนตัดขึ้นไปข้างเขาสองชั้นบ้าง สามชั้นบ้าง ภูเขาสวยมีต้นไม้ขึ้นหนาทึบทุกลูก น้ำในทะเลสาบ ลึกเป็นน้ำที่ละลายไหลตกลงมาจากยอดเขาสูง ที่ตำบลคะเดนับเบียทะเลสาบแยกออกเป็น ๒ รถรางไฟฟ้ามี ๓ สี คือสีเหลืองเป็นรถธรรมดาแต่กว้าง สีน้ำตาลคล้ายกับรถเหลือง สีน้ำตาลเป็นรถสองชั้น เดินราง เดียวกนั หมด AW-���������������-5.indd 96 12/1/11 11:19:41 AM

นติ ยสารศิลปากร • ปที ี่ ๕๔ ฉบับที่ ๕ 97 วันที่ ๓ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ มีกำแพงสูงใหญ่ก่อด้วยอิฐ ประดับด้วยศิลาแผ่น ประทับรถไฟพระที่น่ังเสด็จฯ เข้ากรุงโรม สีเ่ หลีย่ มขนาด ๒ นิ้ว มีศิลาลายค่ัน มีสนามฝึกหัด เมืองหลวงของประเทศอิตาลี เสด็จประพาส ทหาร สระเลี้ยงปลา สนามม้า ที่ประชุม สถานที่สำคัญของเมืองหลายแห่ง เช่น อนุสาวรีย์ นกั ปราชญ์ โรงทหารรกั ษาพระองค์ ผนังพระที่นั่ง พระเจ้าวิกเตอร์ เอ็มมานูเอล ที่ ๒ ขี่ม้าที่เขา ใ ห ญ่ ก่ อ อ ิ ฐ ป ร ะ ดั บ ศ ิ ล า ทั ้ ง ข ้ า ง น อ ก ข ้ า ง ใ น แคปปิตอล วังในตำบลติโวลี ที่ฝังพระศพพระเจ้า พื้นดาดปูนประดับศิลาสลับสี มีที่อาบน้ำใหญ่ วิกเตอร์ เอ็มมานูเอล และพระเจ้าอุมเบอร์ต นอกวังมีน้ำตกที่เอาน้ำมาใช้ในกรุงโรม มีแม่น้ำไต ที่แปนเทียน ซึ่งเป็นสิ่งก่อสร้างโบราณครั้งโรมัน เบอร์ผ่านเมืองโรม มีเกวียนล้อเหล็กเทียมม้า วัดเซนต์ปีเตอร์ วัดที่ทั้งสูงทั้งใหญ่แต่พอเข้าไป ตวั เลก็ ๆ และลา แล้วไม่รู้สึกว่าใหญ่เท่าใดเพราะสร้างตกแต่งได้ วันที่ ๖ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ สดั ส่วนกลมกลืนกันดี เรือนชู้รกั ของโปป๊ อินโนเซน ประทับรถไฟจากกรุงโรมมายังเมืองเนเปิ้ล ที่ ๑๐ ในกรุงโรม วัดซานจีโอวานิ วัดซานเปาโล สองข้างเป็นเทือกเขาสูง ข้างฝ่ังทะเลเว้นว่าง วัดสคาลาซนั ตา ฯลฯ ผ่านช่องเขา มีเขาที่เป็นหินสีขาวเหมือนเป็นหิน กรุงโรม เป็นเมืองทุ่งราบริมทะเล มีกำแพง จากลาวาภูเขาไฟไม่มีต้นไม้ขึ้น มีทุ่งหญ้า ทุ่งนา ก่อด้วยก้อนศิลากันทั้งสองข้างทางรถไฟ เป็นที่ ตลอดทางไม่มีป่า ตั้งแต่โรมลงมามีการเลี้ยงแกะ เลี้ยงวัว เลี้ยงม้า กำแพงเมืองสูงใหญ่ ชำรุดบ้าง ปลูกผลไม้ ต้นหม่อน ต้นมะกอก ต้นองุ่น ไร่ข้าว ดีบ้าง รักษาไว้ดูเป็นของโบราณ มีหอรบมั่นคง มะเขือมว่ ง พริกสีต่าง ๆ ที่ยิ่งเมด็ ใหญ่ยิ่งเผ็ดน้อย เมืองโรมแปลกกว่าที่อื่นเพราะมีสิ่งก่อสร้างอายุ ช า ว เ ม ื อ ง ใ ช ้ ห อ ม ก ร ะ เ ท ี ย ม ป รุ ง อ า ห า ร กั น ม า ก ชั้นกลางตั้งอยู่ในระหว่างสิ่งก่อสร้างชั้นเก่ากับ ใช้น้ำมันมะกอกประกอบอาหาร บ้านเรือนปลูก ชั้นใหม่ ๓ คนอิตาเลียนที่นี่มีสัมมาคารวะดีกว่า เป็นหมวดหมู่ไม่กระจัดกระจาย สว่ นมากต้ังอยู่บน ที่อื่น ๆ ประเทศนี้เดิมพูดภาษาละตินแต่กลายมา เนินบนเขา กระท่อมในทุ่งในไร่มีน้อยกว่าที่อื่น เป็นภาษาอิตาเลียน สิ่งก่อสร้างโบราณเป็นหอกลม ๆ หรือหอเหลี่ยม ตำบลติโวลีตั้งอยู่ใกล้เขาซาไบน เทือกเขา ม ี ผ นั ง ด ้ า น จ่ั ว ก่ อ ห ิ น ตั ้ ง ร ้ า ง เ ก ื อ บ จ ะ ต ล อ ด ท า ง ยาวเป็นวงล้อมเมืองโรม ตอนเหนือร้างและเงียบ มีวดั เกา่ ๆ อายุ ๙๐๐ ปี ๑,๐๐๐ ปีอย่มู าก ต้นไม้ ถนนทางเข้าไปเป็นหิน ข้างทางมีนา ผนังตึกและ งามดี ถึงเมืองเนเปิ้ลประทับแรม ณ โรงแรม หอร้างทรงกลมก่อด้วยศิลา วังติโวลีนี้เดิมเป็น เบอโตลินี ๔ ตั้งอยู่บนไหล่เขา มองเห็นอ่าว ท่า บ้านของผู้มีบรรดาศักดิ์ที่มั่งมี ต่อมาจักรพรรดิ จอดเรือ ตลอดจนปลายแหลมข้างหนึ่ง ภูเขาไฟ อาเดรียนนัสมาสร้างวังลักษณะอย่างแวร์ซายล์ วิซูเวียส เสด็จประพาสห้างร้านต่าง ๆ เช่น ร้าน ของฝร่ังเศส ตั้งอยู่ชานเขาต่อทุ่งเป็นสวน หล่อบรอนซ์ถ่ายรูปภาพโบราณ ห้างเครื่องทอง ๓ สิ่งก่อสร้างในกรุงโรมแบ่งเป็น ๓ ชั้น คือ ชั้นเก่าที่สุดจมอยู่ในดินเหลือเป็นเนินดินต้องขุดดินออกจึงจะเห็น ถ้าสิ่งก่อสร้างที่ไหน จวนจะพังลงมาก็ก่ออิฐหรือรัดเหล็กไว้ดูเป็นของโบราณ เช่น โคลีเซียม ชั้นกลางเป็นสิ่งก่อสร้างที่สร้างใหญ่โตเกินกำลังคนใน ปจั จุบันจะทำได้เพราะต้องลงทนุ มาก ฝีมือช่างยอดเยี่ยม แตไ่ ม่ใชด่ ีกว่าของเก่า เช่น วดั เซนตป์ ีเตอร ์ ชั้นใหม่ คือ ปัจจบุ นั กำหนด ๔ต ้ังปแัจตจก่ บุรงุันโมรีเมจไ้าดข้เอปง็นเเปมน็ ือชงาหวลไทวงยข อภงาอยิตใานลโรี เงชแน่ รมโฮไดเต้รลับเกอากรเซดลแู ลซรวั กัร์ ษ า เปน็ อยา่ งดี ทั้งลวดลายตา่ ง ๆ และ ลิฟท ์ AW-���������������-5.indd 97 12/1/11 11:19:41 AM

98 นติ ยสารศิลปากร • ปีที่ ๕๔ ฉบับท่ี ๕ ถนนและตึกในกรุงโรมไม่ได้ดีไปกว่าเมืองเนเปิ้ล แต่กรุงโรมมีสถานที่ท่องเที่ยวมากกว่า สงบเงียบ ห้องทำงานของโปรเฟสเซอร์เยลลี จิตรกรชาวเมืองฟลอเรนซ์ กว่า คนในกรุงโรมเป็นผู้ดีและม่ังมี แต่คนในเมือง เนเปิ้ลนี้แออัดและเปน็ พวกตำข้าวสารกรอกหม้อ ร้านแอนติคิตีขายของโบราณต่าง ๆ เสด็จ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประพาสปลายแหลมตะวันตกเฉียงเหนือ เป็นที่ มีพระราชวิจารณ์ว่า การเดินรถไฟในอิตาลียาก คนจนอาศัยอยู่มากโดยอาศัยอยู่ในผนังเขาหิน ที่จะสังเกตว่ารถจะออกเมื่อไร เพราะมีสัญญาณ อ่อนซึ่งเจาะเอาหินไปก่อตึก มีห้องเดียว มีแต่ ต่าง ๆ กัน ได้ฤกษ์ก็จะออกไปเอง แต่โดย ประตู ไม่มีหน้าต่าง ประตูเปิดไว้มองเห็นเข้าไปได้ ภูมิประเทศแล้วอิตาลีเป็นเมืองที่งามมาก คนที่นี่ชอบทำอะไร ๆ ริมถนนทั้งการประกอบ ทั้งอ่าว ท่าเรือ ภูเขา และเรือนที่ปลูกซ้อน ๆ กัน อาหาร การแต่งตัว ไม่สวมรองเท้า เวลาทำงานก็ ขึ้นไปบนเขา ผู้คนหนาแนน่ เต็มไปด้วยเสียงดนตรี ถอดเสื้อ หน้าร้อนชาวเมืองเนเปิ้ลจะมาเที่ยวและ นับว่าเป็นเมืองหนึ่งซึ่งแปลกจากเมืองในประเทศ กินข้าว ริมทะเลนี้จึงมีภัตตาคารมาก วังร้างของ ยโุ รปทั้งปวง พระราชินีเมืองเนเปิ้ลวังหนึ่งที่นี่รัฐบาลก็ให้เช่า วันที่ ๗ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ ภายในอาคารทำภัตตาคารเป็นที่ท่องเที่ยวแห่ง เสด็จฯ ท่าเรืออาเซเนล ซึ่งเป็นเครื่องหมายของ หนึง่ ของเมืองเนเปิ้ล ใช้ลาเปน็ สัตวพ์ าหนะ อาหาร อ่าวเมืองเนเปิ้ล ประทับเรือพระที่น่ังชื่อ “พม่า” ราคาถูกเพราะมีแต่มักกะโรนีกินกับมะเขือเทศ ซึ่งบริษัทอิสต์เอเชียติกส่งมาคอยรับออกจาก ผลไม้มีแตงโมเนื้อน้อยเป็นโพรงข้างในสีเหลือง เมืองเนเปิ้ลไปเมสสินา เฝ้าพระเจ้าแผ่นดินอิตาลี อ่อน วัดมีพิธีการทุกวันตามวันเกิดหรือวันตาย และทอดพระเนตรกระบวนเรือรบของกองทัพเรือ ของนักบุญซึ่งมีทุกวัน ราษฎรเป็นผู้เสียเงิน ผู้ที่ อิตาลี เสด็จฯ ออกจากเมืองเมสสินาต่อไปยงั เกาะ จัดการเป็นผู้มีกำไร ที่ทางแถบนี้ส่วนมากเป็น ช ิ ช ิ ล ี ซ ึ่ ง อ ยู่ท า ง ต อ น ใ ต ้ ข อ ง อ ิ ต า ล ี ไ ป ข ึ ้ น ท ี่ เ ม ื อ ง ของชาวต่างประเทศ ส่วนใหญ่เป็นชาวอเมริกัน ปาเลอรโม หัวเกาะชิชีลีข้างเหนือ ประทับที ่ การซื้อขายกันที่นี้มีราคาเขียนไว้ก็จริงแต่จะลดได้ โรงแรมวิลลาอิจิอา เสด็จประพาสวัง วัดโบราณ อย่างน้อย ๕ เปอร์เซ็นต์ แต่การที่จะต่อสำเร็จ ห้างร้าน ปาร์ค พิพิธภัณฑ์ และชายทะเล แล้ว ต้องอาศัยคนที่รู้ภาษาชาวเมืองนี้เป็นสำคัญ เสด็จฯ จากเมืองปาเลอรโมไปเมืองเมสสินา เสดจ็ ถ น น ห น ท า ง ใ น เ ม ื อ ง ท ี่ ก ว ด ขั น ก็ จ ะ ส ะ อ า ด ด ี ประพาสเมืองเมสสินา แล้วประทบั รถไฟจากเมือง แต่ตอนนอกเมืองออกไปสกปรก เมืองเนเปิ้ล เมสสินาไปเมืองเทาร์มีนา ประทับโรงแรม มีคนมากกว่ากรุงโรมเพราะเป็นเมืองท่าที่สำคัญ ซานโดเมนิโก ทอดพระเนตรโรงละครและโบสถ์ โบราณ เสด็จจากเมืองเทาร์มีนาไปเมืองซารา คุสซา เสด็จฯ ทอดพระเนตรพิพิธภัณฑ์ เมืองเก่า และวดั โบราณ วันที่ ๑๕ ตุลาคม พุทธศักราช ๒๔๕๐ เสด็จฯ ประทับเรือ “พม่า” ออกจากประเทศ อิตาลีไปเกาะมอลตา ประเทศเล็ก ๆ ด้านใต้ของ ประเทศอิตาลี เพื่อทอดพระเนตรประวัติศาสตร์ AW-���������������-5.indd 98 12/1/11 11:19:42 AM

นติ ยสารศิลปากร • ปีที่ ๕๔ ฉบบั ที่ ๕ 99 สถาปตั ยกรรมอนั วิจิตร ซึง่ เป็นสิ่งดึงดดู นกั ท่องเที่ยว ให้มาเทีย่ วชมประเทศอิตาลี กำแพงปลกู กุหลาบเลื้อยหลงั บ้านโปรเฟสเซอร์เยลลี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพ ร ะมหากรุณาธิคุณต่อช าติบ้านเ มื อง สำคัญของเมือง แล้วประทับเรือพระที่นั่ง “พม่า” และประชาชนชาวไทยเป็นอเนกอนันต์ ด้วย เข้าสู่น่านน้ำเมดิเตอร์เรเนียน ล่องเข้าสู่คลอง พระอัจฉริยปรีชาญาณ และพระราชวิสัยทัศน์ สุเอส ถึงเมืองปอตเสดเปลี่ยนถ่ายลงเรือซักซัน ได้ทรงเตรียมรับเหตุการณ์การล่าอาณานิคม ลอ่ งผา่ นทะเลแดง มหาสมุทรอินเดีย อ่าวเบงคอล ของมหาอำนาจจักรวรรดินิยมตะวันตก ด้วยการ เมืองโคลมั โบ และเมืองสิงคโปร์ ทรงเสดจ็ ฯ เข้าใน เสด็จประพาสต่างประเทศซึ่งนับเป็นส่วนหนึ่ง พระราชอาณาเขตที่เมืองตราด ในพระราชวิเทโศบายของพระองค์ที่ทรงเปิด ประเทศ ทรงนำพาประเทศสู่ความทันสมัย ทัดเทียมอารยประเทศ ซึ่งนอกจากจะทำให้ ประเทศรอดพ้นจากการเป็นอาณานิคมแล้ว ยั ง ส่ ง ผ ล ใ ห ้ ป ร ะ เ ท ศ ม ี พั ฒ น า ก า ร ท า ง สั ง ค ม วัฒนธรรม และเศรษฐกิจในเวลาต่อมาอีก ด้วย หนงั สืออา้ งอิง นวรัตน์ ไกรฤกษ์. เรื่องปกิณณกะในรัชกาลที่ ๕. (พิมพ์ครั้งที่ ๒) บริษัทโรงพิมพ์เดือนตุลา จำกัด : กรงุ เทพ, ๒๕๔๕. จลุ จอมเกล้าเจ้าอยู่หวั , พระบาทสมเด็จพระ. พระราชนิพนธไ์ กลบา้ น. (พิมพค์ ร้ังที่ ๕) บริษทั อมรินทร์ พริ้นติ้ง แอนด์ พับลิชชิ่ง จำกดั (มหาชน) : กรงุ เทพฯ, ๒๕๓๗. AW-���������������-5.indd 99 11/30/11 5:25:49 PM