ED191001 พื้นฐานสังคมอีสานกับการจัดการศึกษา

ED191001 พื้นฐานสังคมอีสานกับการจัดการศึกษา คณะศึกษาศาสตร์กลุ่มหลักสูตรศึกษาศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาสังคมศึกษา ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน) อาจารย์บุญจันทร์ เพชรเมืองเลย อาจารย์กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนาและวัฒนธรรม โรงเรียนสาธิตมหาวิทยาลัยขอนแก่น ฝ่ายมัธยมศึกษา (ศึกษาศาสตร์)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |    1 ภ า พ ก า ร แ ส ด ง ข อ ง นั ก ศึ ก ษ า ป ริญ ญ า เ อ ก ก ลุ่ ม วิ ช า ศิ ล ป ะ ก า ร แ ส ด ง ห ม อ ลำ ค ณ ะ ศิ ล ป ก ร ร ม ศ า ส ต ร์ ม ห า วิ ท ย า ลั ย ข อ น แ ก่ น ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน) ภูมิหลังขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน ซึ่งวัฒนธรรมของอีสานอาจมีความแตกต่างกันบ้าง บางชุมชน เช่น วัฒนธรรมการดำเนินชีวิต วัฒนธรรม ไผว่าเมืองอีสานเศร้า อยากจูงแขนเลามาเบิ่งแท้น้อ เกี่ยวกับระเบียบประเพณี วัฒนธรรมทางวัตถุ และ เศร้าจั่งใด ก่อไผ่ยังซ้วยล้วย ก่อกล้วยยังซ้ายหล่าย วัฒนธรรมความสัมพันธ์ระหว่างชุมชน (สุรพงษ์ ลือทอง มันสิเศร้าหว่างจั่งใด จักร, 2552 อ้างจาก กรมวัฒนธรรม, 2494) แต่ วัฒนธรรมที่ชาวอีสานทุกจังหวัดยึดปฏิบัติเหมือนกัน คือ เพลงพื้ นบ้านเป็นเพลงที่ชาวบ้านสามัญชนทั่วไปคิดและ ฮีตสิบสอง ซึ่งหมายถึง ข้อปฏิบัติร่วมกันภายในชุมชน ประพันธ์ขึ้นมาเพื่อสร้างสรรค์ไว้ในอดีต จนตกทอดมาถึง (หนังสืออนุสรณ์ งานทำบุญนมัสการอัญเชิญพระบรม ปัจจุบัน (เสาวลักษณ์ อนันตศาสตร์, 2543) รวมทั้งเพ สารีริกธาตุ,2553) ในประเพณีฮีตสิบสองมีจุดมุ่งหมาย ลงพื้นบ้านยังได้บันทึกวิถีชีวิตของคนในชุมชน (ชัยชนะ ด้วยกันหลายด้าน ได้แก่ บุญที่เกี่ยวกับพระสงฆ์ มีอยู่ 6 พิมพ์คีรี, 2548) ที่สะท้อนให้เห็นถึงสังคมในแง่มุมต่าง ๆ บุญ มี บุญเข้ากรรม บุญข้าวจี่ บุญผะเวส บุญเข้าพรรษา ทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคม การเมือง วิถีชีวิต ความเชื่อ ค่า บุญออกพรรษา และบุญกฐิน บุญทำมาหากินเกี่ยวกับ นิยมของคนในสังคม นั้น ๆ (วิภา ปานประชา, 2549) ซึ่งใน พิธีกรรมบวงสรวงก่อนทำนา มีบุญคูณลาน และบุญ แต่ละสังคมและวัฒนธรรมนั้น ต่างก็ล้วนมีค่านิยมในการ บั้งไฟ บุญเกี่ยวกับกำลังใจมีบุญสงกรานต์ และบุญซำฮะ เสพเพลงที่แตกต่างกันออกไป เช่นเดียวกันกับคนอีสานที่ และบุญที่เกี่ยวกับความกตัญญูกตเวที มีบุญข้าวประดับ เป็นกลุ่มของวัฒนธรรมไท-ลาวที่มีเพลงพื้ นบ้านเรียกว่า ดิน บุญข้าวสาก (สำลี รักสุทธี, 2553)เป็นไปได้หรือไม่ว่า “หมอลำ” (ธวัช ปุณโณทก, 2537) เนื้อหาสาระส่วนใหญ่ สังคมและวัฒนธรรมอีสานที่มีอัตลักษณ์ที่เป็นของ ของเพลงพื้นบ้าน หรือเพลงหมอลำมักสะท้อนให้เห็นถึง ตนเองดังที่ได้กล่าวมานี้ ได้สืบทอดมาจากบรรพบุรุษด้วย ภาพของสังคมและวัฒนธรรมท้องถิ่นนั้น ๆ อยู่เสมอ การเล่าจากปากต่อปาก หรือที่เรียกกันว่า “มุขปาฐะ” แล้ว ภาคอีสานหรือภาคตะวันออกเฉียงเหนือ มีประวัติศาสตร์ จึงยึดถือปฏิบัติกันมาอย่างเคร่งครัด โดยนำเอาคำสอน ทางสังคมและวัฒนธรรม เกิดขึ้นอายุราว 200 ล้านปีมา ของผู้อาวุโสในหมู่บ้าน เช่น เฒ่าจ้ำ (ผู้ที่ติดต่อกับเทวดา) แล้ว (สุจิตต์ วงษ์เทศ, 2553) ถือว่ามีความเก่าแก่มาก ซึ่ง มาเป็นกฎระเบียบบังคับใช้กันในสังคม เช่น เดียวกันกับ สังคมในที่นี้ หมายถึง กลุ่มคนที่อยู่รวมกันอย่างถาวร และ สังคมของคนอีสานที่คอยยึดถือจารีตประเพณีและเคารพ มีความสนใจที่คล้ายคลึงกัน มีความรู้สึกที่เป็นกลุ่ม กฎของสังคม (ฮีตสิบสอง) มาจนถึงปัจจุบัน และใน เดียวกัน (ปรีชา คุวินทร์พันธุ์, 2553) สร้างกฎระเบียบขึ้น กิจกรรมที่ปฏิบัติในประเพณี ฮีตสิบสองนั้น ส่วนใหญ่ชาว มาและตกลงใช้ร่วมกัน (อาภิรมย์ สีดาคำ (2553) และใน อีสานถือว่าหากมีบุญมีงานก็จะหยุดพักผ่อนหย่อนใจ สังคมอีสานก็ถือได้ว่ามีหลายกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยกัน หาก ละเว้นจากการทำงานหรือที่ อุดม บัวศรี (2546) เรียกว่า อ้างอิงจากกลุ่มตระกูลภาษาไต-กะไดแล้ว จะมีกลุ่ม การนันทนาการ ซึ่งก็หมายถึง การแสดงพื้นบ้านหมอลำ ชาติพันธุ์อยู่ด้วยกัน 8 กลุ่ม คือ ไทยโคราช ไทยลาว ไทย ของชาวอีสาน อาจจะด้วยวิธีการจัดมหรสพสมโภชนำ โย้ย ไทยย้อ กะเลิง ไทยพวน ผู้ไทย และไทยแสก (สุวิทย์ หมอลำมาแสดงในงานบุญประเพณีประจำปีให้เห็นกันอยู่ ธีรศาศวัต, 2557) และการเรียกชื่อเครือญาติก็เป็น ทั่วไป เอกลักษณ์เฉพาะของชาวอีสานด้วย เช่น พี่เขย เรียกว่า พี่อ้าย พี่สะใภ้ เรียกว่า พี่นาง เป็นต้น (อุดม บัวศรี, 2546) ส่วนในด้านวัฒนธรรมที่หมายถึง ทุกสิ่งที่มนุษย์สร้าง ขึ้น (เพิ่มศักดิ์วรรลยางกูล, 2550) นำมาใช้ในการดำรงชีพ จนทำให้กลุ่มคนในสังคมยอมรับและพร้อมที่จะปฏิบัติร่วม กัน (อัมพร สุคันธวณิช, ศรีรัฐโกวงศ์, 2555) ที่มี แบบแผน มีการถ่ายทอดเรียนรู้ระหว่างกลุ่มคนในสังคม เดียวกันผ่าน ความเชื่อ ค่านิยม และทัศนคติ ซึ่งเป็นการ เรียนรู้ทางสังคมจากคนกลุ่มหนึ่งไปยังอีกลุ่มอย่างไม่ขาด สาย (วิศาล ศรีมหาวโร, 2556)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |   2 ลายเส้นจำลองจากลายสลักบนขวานสำริด ที่มาภาพ HTTPS://WWW.MATICHONWEEKLY.COM/SUJIT/ARTICLE_118273 หมอลำ หมายถึง ผู้ที่มีความชำนาญในการลำ ด้วยการ ด้วยปัจจัยดังกล่าวจึงทำให้หมอลำของอีสานแพร่ ท่องจำกลอนลำจากเนื้อหาวรรณกรรมอีสาน ได้แก่ ขูลูนา กระจายอย่างรวดเร็วด้วยรูปแบบการแสดงที่หลากหลาย งอั้ว ผาแดงนางไอ่ จำปาสี่ต้น สังข์สินไซ เป็นต้น และ ทำให้ผู้ชมได้มีโอกาสตัดสินใจในการเลือกชมการแสดง ถ่ายทอดให้ชาวบ้านฟังอย่างเข้าใจ (พร ยงดี, 2555; วุฒิ อย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งหมอลำได้มีการพัฒนา นันท์ สุพร, 2556; พรชัย เขียวสาคู, 2555;ณัฐพงษ์ ภาร เปลี่ยนแปลงมากที่สุดถึง 7 ยุค ด้วยกัน และหนึ่งในหมอลำ ประดับ, 2556; บุษบา คนยงค์, 2556; ราชบัณฑิตยสถาน, 7 ยุคนี้ มีหมอลำที่ถือได้ว่าเป็นรากเหง้าจุดเริ่มต้นของการ 2542) โดยมีแคนเป็นเครื่องดนตรีประกอบเป่าคลอขณะ พัฒนาในครั้งนี้ คือ หมอลำกลอน ที่ได้พัฒนามาเป็นหมอลำ ลำ (สุนทร ทองเปาว์,2537; พรสวรรค์ พรดอนก่อ, 2551; ซิ่งที่ช่วยต่อลมหายใจให้หมอลำมีชีวิตอยู่มาได้จนถึง คงฤทธิ์ แข็งแรง, 2537; เอื้อมเดือน ถิ่นปัญจา, 2548; ธีร ปัจจุบัน ะพงษ์ โสดาศรี, 2537; กฤษฎาศรีธรรมา, 2534; เยาวภา ดำเนตร, 2536; สุวิทย์ รัตนปัญญา, 2553) เป็นที่ทราบกัน เครื่องดนตรีพื้ นบ้านอีสาน ดีอยู่แล้วว่า หมอลำเป็นศิลปะการแสดงพื้นบ้านของอีสาน มาตั้งแต่โบราณกาล ซึ่งได้มีพัฒนาการมาทั้งหมด 7 ยุค ที่มาภาพ HTTP://ISSARIN.BLOGSPOT.COM/ ด้วยกัน (สนอง คลังพระศรี, 2541) ประกอบไปด้วย 1) ก่อนพุทธศตวรรษที่ 20 (ก่อน พ.ศ. 1900) สันนิษฐานว่า 2014/03/BLOG-POST_4540.HTML เกิดจากหมอลำผีฟ้า และผญาเกี้ยว 2)พุทธศตวรรษที่ 20 (หลัง พ.ศ. 1900) สันนิษฐานว่า เกิดจากเทศน์แหล่ของ พระสงฆ์ 3) พุทธศตวรรษที่ 24 (หลัง พ.ศ. 2322) เกิด หมอลำพื้น หมอลำกลอน และหมอลำโจทย์-แก้ 4) หลัง สงครามโลกครั้งที่ 2 (ประมาณ พ.ศ. 2485 - 2490) เกิด หมอลำเรื่องต่อกลอน 5) ประมาณ พ.ศ. 2490-2510 เกิด หมอลำเพลิน และหมอลำชิงชู้ 6) ปี พ.ศ. 2523 - 2524 เกิดหมอลำเพลินประยุกต์ และเพลงลูกทุ่งหมอลำ และ 7) ปี พ.ศ. 2529- ปัจจุบัน เกิดหมอลำซิ่งขึ้น ซึ่งเป็นที่น่า อัศจรรย์ว่าศิลปะการแสดงพื้ นบ้านของอีสานได้รับการ สืบทอด และพัฒนามาอย่างต่อเนื่อง ในการแสดงหมอลำ สามารถแยกเป็นกลุ่มตามความถนัดของผู้แสดงได้ 3 ส่วน คือ 1) กลุ่มหมอลำกลอน และหมอลำซิ่ง 2) กลุ่มหมอลำพื้น หมอลำเรื่องต่อกลอน หมอลำเพลิน และ 3) กลุ่มหมอลำ ประยุกต์ และเพลงลูกทุ่งหมอลำ การแสดงทั้ง 3 กลุ่มนี้ ล้วนแล้วแต่มีอัตลักษณ์เฉพาะของตนอย่างชัดเจนโดย อาศัยความถนัดของผู้แสดง ด้วยปัจจัยดังกล่าวจึงทำให้หมอลำของอีสานแพร่ กระจายอย่างรวดเร็วด้วยรูปแบบการแสดงที่หลากหลาย ทำให้ผู้ชมได้มีโอกาสตัดสินใจในการเลือกชมการแสดง อย่างต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน ซึ่งหมอลำได้มีการพัฒนา เปลี่ยนแปลงมากที่สุดถึง 7 ยุค ด้วยกัน และหนึ่งในหมอลำ

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)  |    3 ที่ ม า ภ า พ HTTPS://CITLY.ME/I9VY4 ความหมายของหมอลำ หมอลำอีสาน สนอง คลังพระศรี (2541) ได้ศึกษาวิจัยเรื่อง หมอลำ จากการศึกษา สรุปความหมายของหมอลำจากงาน ซิ่ง: กระบวนการปรับเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมดนตรี วิจัยหลายท่าน ได้แก่ สุวิทย์ รัตนปัญญา (2553) โอสถ ของหมอลำในภาคอีสานและได้สรุปช่วงพ.ศ. พัฒนาการ บุตรมารศรี (2538) จิราวัลย์ ซาเหลา (2546) บุษบา ของหมอลำ ไว้ทั้งหมด 7 ช่วง ด้วยกัน ซึ่งผู้ศึกษามี คนยงค์ (2555) และคงฤทธิ์ แข็งแรง (2537) พบว่า ความเห็นสอดคล้องกับผลสรุปพัฒนาการหมอลำของ ผู้วิจัยเหล่านี้ให้ความหมายของคำว่า หมอลำ หมายถึง อาจารย์สนอง คลังพระศรี ทั้งนี้อาจเป็นเพราะว่าผู้ศึกษา ผู้เชี่ยวชาญในการขับร้อง ขับลำนำ หรือ ผู้ชำนาญในการ ได้ทำการศึกษางานวิจัยที่เกี่ยวข้องกับหมอลำมากกว่า ขับลำนำเป็นทำนองของหมอลำด้วยภาษาถิ่นไทยอีสาน 50 เรื่อง รวมทั้งหนังสือตำราเกี่ยวกับหมอลำหลายเล่ม และภาษาลาว โดยมีแคนเป็นเครื่องดนตรีประกอบ เป็น ก็ยังไม่มีการจัดลำดับชี้ชัดเกี่ยวกับช่วงการเกิดหมอลำ ผู้มีความฉลาดมีความจำดี กล้าแสดงออกมีความคิดทัน แต่เนื้ อหาในงานวิจัยและหนังสือตำราทั่วไปก็มีความเห็น สมัยและสร้างสรรค์ทันต่อเหตุการณ์ เกี่ยวกับเรื่องหมอลำที่ไม่ต่างกัน ดังนั้น หมอลำ จึงหมายถึง ผู้ที่มีไหวพริบปฏิภาณใน ดังนั้น ผู้ศึกษาจึงขอใช้ ช่วง พ.ศ. ด้านการแสดง หมอลำ และจดจำบทกลอนลำได้เป็น พัฒนาการหมอลำ ของอาจารย์ อย่างดี โดยมีแคนเป็นเครื่องดนตรีประกอบขณะลำ สนอง คลังพระศรี บรรยายเป็น ประเด็น ดังต่อไปนี้

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)  |    4 แ ม่ ห ม อ ด า ว พ า น โ น , 2 5 5 2 ก่อนพุทธศตวรรษที่ 20 (ก่อนพ.ศ.1900) 1.หมอลำผีฟ้า: ลัทธิบูชาแถน และในเวลาต่อมา พระยาแถนหลวงจึงกล่าวว่า “แต่นี้เมือน่า อย่าให้เขาขึ้นมาหาเฮาซ้ำสองทีทอญ ตัวอย่างกลอนลำ นางนี้ขอนำอ้าย สงกาเจ้าคุณพี่ แม้นเราก็อย่าลงไปหาเขาซ้ำสองทีทอญ แถนหลวงจึ่งให้ อ้ายเอย หลวงคีรีหมู่อ้าย ซายแก้วคู่คน….. ตัดข้อหลวงอันแรงกายหลายหลวงอันแรงเรียวนั้นเสีย (แม่หมอดาว พานโน, 2552) แต่นั้น ผีแลคนลวดบ่เทียวไปมาหากันได้หั้นแล” จากข้อความในหนังสือประชุมพงศาวดารของไทย ตั้งแต่นั้นมาโลกมนุษย์และโลกของแถน ก็ขาดออก ภาคที่ 1 เรื่องพงศาวดารล้านช้าง (2457) ได้กล่าวถึง ตอนที่พญาแถนหลวง ได้สั่งให้ชาวแถนทั้งหลายลงมา จากกัน แต่ให้มี ล่ามในการติดต่อสื่อสารแทน ล่าม ในที่นี้ สอนและสร้างเครื่องดนตรีแก่มนุษย์โลก ดังความว่า หมายถึง “ร่างทรง” “…เมื่ อนั้นพระยาแถนเล่าถามว่าเครื่องอันจักเล่นจัก หัว แลเสพรำคำขับทั้งมวญนั้นยังได้แต่งแปงให้แก่เขา มนุษย์มีความเชื่อต่ออำนาจเหนือธรรมชาติเช่น ไปยามนั้นแถนแพนจึงว่าเครื่องฝูงนั้นข้อยไป่ได้แต่ง แปงกายเมื่ อนั้นพระยาแถนหลวงจึงให้ศรีคันธพะ ฟ้าร้อง ฟ้าผ่า น้ำท่วม แห้งแล้ง ปรากฏการณ์เหล่านี้ เทวดา ลาลงมาบอกสอนคนทั้งหลายให้เฮ็ดฆ้องกลอง กรับเจแวงปีพาทยพิณเพี้ยะเพลงกลอนได้สอนให้ มนุษย์ยุคก่อนคิดว่าเป็นพลังงานที่ไม่สามารถควบคุมได้ ดนตรีทั้งมวญ แลเล่าบอกส่วนครูอันขับฟ้อนฮ่อนนะ สิ่งสว่าง ระเมงละมางทั้งมวญถ้วนแล้ว…” และเชื่อว่าสิ่งที่เกิดขึ้นดังกล่าวช่วยบันดาลชีวิตและโชค และในเวลาต่อมา พระยาแถนหลวงจึงกล่าวว่า ชะตาให้พวกเขาด้วยเหตุนี้มนุษย์จึงต้องเช่นสรวงบวง “แต่นี้เมือน่าอย่าให้เขาขึ้นมาหาเฮาซ้ำสองทีทอญ แม้นเราก็อย่าลงไปหาเขาซ้ำสองทีทอญ แถนหลวงจึ่ง พลีและเคารพต่ออำนาจเหนือธรรมชาติจึงก่อให้เกิด ให้ตัดข้อหลวงอันแรงกายหลายหลวงอันแรงเรียวนั้น (มาริ เสีย แต่นั้น ผีแลคนลวดบ่เทียวไปมาหากันได้หั้นแล” จารีตประเพณีพิธีกรรม ที่เรียกว่า บูชาผี ขึ้น โกะ กาโตะ, 2538 ) จากเหตุผลดังกล่าว ประกอบกับในอดีตความเจริญ ยังเข้าไม่ถึงหมู่บ้านที่ห่างไกลเมืองหากเวลาป่วยไข้ก็ แทบไม่มีโรงพยาบาลเหมือนปัจจุบันได้แต่อาศัยการ รักษาแบบสวดอ้อนวอนเทพเจ้าให้ช่วยเหลือเยียวยา อาการป่วยไข้ การรักษาโดยการ ลำผีฟ้า (เทวดา) ด้วย การลำประกอบแคน เป็นต้น (ประมวล พิมพ์เสน, 2556: สัมภาษณ์)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)  |    5 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : H T T P : / / W W W . N O N G S O O N G . C O M / N S V 4 / T O P I C / 9 3 2.ผญาเกี้ยว: หนุ่มจีบสาว ตัวอย่างกลอนผญาเกี้ยว ใ น ส มั ย ก่ อ น ต อ น ก ล า ง คื อ ส า ว ช น บ ท จ ะ ม า ชุ ม นุ ม ล ง ชาย) หล่าเอย พี่นี้พันดอกเฮือไว้ ประสงค์ให้แฮข้าม ฝั่ ง แนวว่าหวังปลูกกล้วยไว้ ประสงค์ก้านออกน่วยใบ ข่วงเข็ญฝ้าย คำว่า ข่วง หมายถึง ลาน หรือบริเวณที่ แนวว่าสานไซไว้ ยามฝนสิมาฮอดแนวว่าปลูกฮักไว้ ประสงค์ซ้อนดอกฮ่วมชม น้องเอย ๆ กว้าง และจะมีหนุ่มๆ มานั่ง คุยสาวหรือหยอกสาว บาง หญิง) อ้ายเอย คันพอใจประสงค์สร้าง ทางนาดอนบ่ คนอาจเป่าแคน ดีดพิณ และคุยสาวคุ้มต่าง ๆ หาก ทันซาว ปล่อยลมหนาวพัดจ้อย ๆ กะต๊อบน้อยมันสิเพ แท้แหลว ๆ พอใจสาวคนใดเป็นพิเศษก็จะสนทนาโต้ตอบกันด้วย โวหารที่ไพเราะมีความหมายลึกซึ้ง ซึ่งเรียกว่า จ่าย ผญาเกี้ยว ต่อมามีการนำผญาเกี้ยวไปขับโต้ตอบกัน เกิดเป็นลำกลอนและลำผญา ในที่สุด (จารุวรรณ ธรรมวัตร, ม.ป.ป.)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)   |    6 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = 9 G 9 P G Q K V Y 1 E พุทธศตวรรษที่ 20 (หลังพ.ศ.1900) เทศน์แหล่ของพระสงฆ์ ตัวอย่างเทศน์แหล่ของพระสงฆ์ สันนิษฐานว่า หมอลำพัฒนาการมาจากการเทศน์ลำ ของพระสงฆ์ โดยเฉพาะลำทางยาวนั้นใช้กลอนแบบ บัดนี้…มัทรีเจ็บปานแส้ อันสุนิลตีฟาด คาดบ่ถึงได้นั่งอึ้ง เดียวกันกับเทศน์ ต่างกันเฉพาะการเอื้อน ทอดเสียง จากเวรแท้ว่าอีหยัง พระเวสฮ้ายอยู่ปั้ งปั้ ง ตัดสั่งทาง และเล่นเสียงตอนลงเท่านั้น (อุดม บัวศรี,2535) แข็งจึงแถลงรายงานมอบคานแล้วจาเว้า ซึ่งในสมัยก่อนวัดเป็นศูนย์รวมแหล่งเรียนรู้การ ศึกษา โดยผู้ชายที่มีโอกาสไปบวชเรียนจะได้รับความรู้ ติดตัวออกมาหลังจากสึกลาเพศแล้ว คือ การเทศน์แหล่ หรือแต่งกลอน ต่อมาจึงมีการนำมาแต่งให้หมอลำได้ลำ จนถึงปัจจุบัน (ชอบ ดีสวนโคก, สัมภาษณ์: 2554)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)   |    7 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ลำ พื้ น ห ม อ ลำ บุ ญ เ พี ย ง ค ณ ะ อ จ ว บั น เ ทิ ง ศิ ล ป์ H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = Y Z T L _ Z V 7 W Q 0 พุทธศตวรรษที่ 24 (หลังพ.ศ.2322) 1.หมอลำพื้ น ตั วอย่างกลอนลำพื้ น ลำพื้น สันนิฐานว่า เกิดจากการเล่านิทานของคน เฒ่าคนแก่ตามหมู่บ้าน เพราะสมัยก่อนยังไม่มีทีวี หลัง เกริ่น ข้าพระพุทธเจ้า ชาวอีสานทุก ๆ ท่าน มือสิบ จากทานข้าวเย็นเรียบร้อยแล้ว เด็ก ๆ ในหมู่บ้านก็จะมา นิ้ว ผู้ข้ายกใส่เกล้า เหนือเกศเกศา ขอขมาวันทา ใส่เศียร ฟังผู้เฒ่าผู้แก่เล่านิทานกันซึ่งสาระในนิทานนั้นส่วนใหญ่ มาเวียนน้อม เป็นเรื่องของวรรณกรรมพื้นบ้าน เช่น สังข์สินไซ จำปาสี่ ต้น นางหมาขาว นางนกกะยางขาว เป็นต้น (อุดม บัว เอาเด้อ สิบสองสิงหา บรรจบครบแล้ว ครบแล้ว ศรี, 2546) และเพื่อความตื่นเต้นและเร้าใจยิ่งขึ้นผู้เล่า ชาวอีสานทุกเหล่า ขอให้พระแม่เจ้า อย่ามีเศร้าเก่าหมอง นิทานก็มีท่าฟ้อน ท่าลำเกิดขึ้นมีแคนมาประกอบ เป็นต้น ดุจดังดวง คันดอกไม้ ดอกไม้บานทั่ว ไทยอีสาน ว่าแต่ (ระเบียบ พลล้ำ, 28 สิงหาคม 2558 : สัมภาษณ์) บาน ปรีดิ์เปรม สุขเกษม สำราญทั่วอีสานเหนือใต้

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน) |   8 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ห ม อ ลำ ก ล อ น เ ต้ ย ฉ วีว ร ร ณ ดำ เ นิ น เ ค น ด า เ ห ล า H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = L W C S _ G N B Z 1 W 2. หมอลำกลอน ห ม อ ลำ ก ล อ น เป็นการแสดงตอบโต้กันระหว่างชายและ หญิง โดยมีแคนเป็นเครื่องดนตรีประกอบลำ ทำนองลำประกอบ ไปด้วย ลำทางยาว ลำทางสั้น และลำเต้ย เป็นต้น (เคน ดาเหลา, 18 กรกฎาคม 2554 : สัมภาษณ์)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)   |    9 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ขู ลู น า ง อั้ ว เ เ ม่ อุ ด ม ศิ ล ป์ H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = E I 1 V 2 I X V M Y M หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 (ประมาณพ.ศ.2485-2490) ห ม อ ลำ เ รื่ อ ง ต่ อ ก ล อ น ลำเรื่องต่อกลอน หรือลำหมู่/ลำเพลิน/ลำเต้ย ในยุคนี้ความเจริญได้เข้าถึงแล้ว มีเวที แสงสีเสียงครบ ในการแสดงใช้คนเป็นจำนวนมาก 50 – 100 คน การแต่งกายคล้ายกับลิเก ภาคกลาง (อร่าม มุงคำภา, 12 พฤศจิกายน 2557 : สัมภาษณ์) และมีท่วงทำนองการฟังที่ เป็นเอกลักษณ์ของตนเองโดยเฉพาะลำเรื่องต่อกลอนทำนองขอนแก่น ชุมเดช เดชวิมล, สัมภาษณ์, 2556)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)   |    10 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ห ม อ ลำ เ พ ลิ น ขุ น ช้า ง ต อ น ขุ น แ ผ น ขึ้ น เ รื อ น ขุ น ช้า ง H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = C L L O T K D 4 W I 4 ประมาณพ.ศ. 2490-2510 หมอลำเพลิน ลำเพลิน พัฒนามาจากหมอลำหมู่โดย ตัวอย่างกลอนลำเพลิน การเพิ่มจังหวะทำนองในการร้องและลำให้เร็วขึ้น ละจั่งว่าเปิดผ้ากั้ง เห็นคนย่างหนอเป้นสาย และมีการผสมเครื่องดนตรี คือ พิณ และกลองเข้า เออ ขอนแก่นเฮามูลมังยาย อยู่ทั่วไปมีหลายล้น ร่วมประกอบการร้องและลำด้วย (อร่าม มุงคำภา, โอยหนอนาย หนอนาย พอคราวแล้วสิพาไปเดิน 2557 : สัมภาษณ์) เที่ยว ๆ เหลียวไปทางขวาซ้ายของดีซ้นสูแจ มีดีแท้สุดเขตแดนไกล สิพาลัดเลาะไปเที่ยวชมหาพ้อ ไปกันหนอเที่ยวเมืองขอนแก่น ๆ เมืองเสียงแคน แอ่นฟ้อนสะออนเต้นม่วนลำ

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)   |    11 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ลำ ก ล อ น ป ร ะ ยุ ก ชุ ด ลำ ชิง ชู้ ชุ ด ที่ 3 ลำ โ ด ย ส า ย ย ล จิ ต ร ธ ร ร ม ท อ ง แ ป น พั น บุ ป ผ า หั ส ดี บุ ญ เ ชิด HTTPS://WWW.YOUTUBE.COM/WATCH?V=3RCVHBEOVRG ประมาณปีพ.ศ. 2490-2510 หมอลำชิงชู้ ลำ ชิ ง ชู้ ประกอบด้วย ชายสอง หญิงหนึ่ง ผู้ชายต้องแสดงให้เห็นถึงความเก่ง ความหล่อเหลา ความร่ำรวย เพื่อที่จะให้ฝ่ายหญิงตัดสินใจเลือกตนเป็นคนรัก โดยที่ฝ่ายหมอลำฝ่ายชายทั้งสองคนต้องใช้ ไหวพริบในการลำหักเหลี่ยมกันจนชนะจนหมอลำฝ่ายหญิงและผู้ชมพึงพอใจ และหมอลำที่ชนะนั้นก็จะได้รับ การยกย่องว่ามีความสามารถในการลำอีกด้วย (คงฤทธิ์ แข็งแรง , 2537)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |    12 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ห ม อ ลำ ค ณ ะ โ อ้ น โ ต้ น รุ่ ง ลำ เ พ ลิ น ลำ เ รื่ อ ง ลู ก ส ะ ใ ภ้ เ ป็ น ห่ า แ ม่ ย่ า เ ป็ น ป อ บ H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = B O A W L G - D M M I ปีพ.ศ.2523-2524 ห ม อ ลำ เ พ ลิ น ป ร ะ ยุ ก ต์ จากที่กล่าวไปแล้วหมอลำเพลินได้พัฒนามาจากหมอลำหมู่ ตั้งแต่พ.ศ. 2490-2510 และได้มีการพัฒนาเป็นลำเพลินประยุกต์ โดยมีการเพิ่มเครื่อง ดนตรี ได้แก่ กีตาร์ กีตาร์เบส กลองชุด ออร์แกน และแซกโซโฟนเป็นต้น มา ร่วมบรรเลงด้วย (โอสถ บุตรมารศรี, 2538)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |    13 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : ซัง ค น ใ จ ดำ ศิ ริ พ ร อำ ไ พ พ ง ษ์ H T T P S : / / W W W . Y O U T U B E . C O M / W A T C H ? V = Z J C 0 A R N 8 - V Q ปีพ.ศ.2523-2524 เพลงลูกทุ่งหมอลำ เ พ ล ง ลู ก ทุ่ ง ห ม อ ลำ เป็นเพลงที่ผสมระหว่างภาษาถิ่นไทยกลางและภาษาถิ่น อีสานอยู่ในบทเพลงเดียวกัน ได้รับความนิยมในการนำไปขับร้องในการแสดงหมอลำหมู่และหมอลำ เพลินมาจนถึงปัจจุบัน(สรเพชร ภิณโญ, 2558: สัมภาษณ์)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |    14 ที่ ม า ข อ ง ภ า พ : H T T P : / / B O A R D . P O S T J U N G . C O M / 7 6 8 9 5 2 . H T M L ปีพ.ศ.2529- ปัจจุบัน หมอลำซิ่ง ลำ ซิ่ ง พัฒนามาจากลำกลอนมีดนตรีที่ทันสมัยเป็นสากล จังหวะ ดนตรีเร้าใจปลุกใจให้เต้นกลบความเหนื่อยล้าได้ (ราตรีศรีวิไล บงสิทธิพร, 29 กรกฎาคม 2554 : สัมภาษณ์)

ขนบธรรมเนียมประเพณี และวิถีชีวิตของคนอีสาน (ดนตรี การแสดง และการละเล่นของชาวอีสาน)    |    15 ที่ ม า ภ า พ : H T T P S : / / T H E T H A I G E R . C O M / T H / N E W S / 5 6 7 7 4 9 / สรุปพัฒนาการของหมอลำในอีสาน

อ า จ า ร ย์ บุ ญ จั น ท ร์ เ พ ช ร เ มื อ ง เ ล ย อ า จ า ร ย์ ก ลุ่ ม ส า ร ะ ก า ร เ รี ย น รู้ สั ง ค ม ศึ ก ษ า ศ า ส น า แ ล ะ วั ฒ น ธ ร ร ม โ ร ง เ รี ย น ส า ธิ ต ม ห า วิ ท ย า ลั ย ข อ น แ ก่ น ฝ่ า ย มั ธ ย ม ศึ ก ษ า ( ศึ ก ษ า ศ า ส ต ร์ ) MORLUM ศิ ล ป ะ ก า ร แ ส ด ง ห ม อ ลำ ข น บ ธ ร ร ม เ นี ย ม ป ร ะ เ พ ณี แ ล ะ วิ ถี ชี วิ ต ข อ ง ค น อี ส า น ( ด น ต รี ก า ร แ ส ด ง แ ล ะ ก า ร ล ะ เ ล่ น ข อ ง ช า ว อี ส า น ) E D 1 9 1 0 0 1 พื้ น ฐ า น สั ง ค ม อี ส า น กั บ ก า ร จั ด ก า ร ศึ ก ษ า ค ณ ะ ศึ ก ษ า ศ า ส ต ร์ ก ลุ่ ม ห ลั ก สู ต ร ศึ ก ษ า ศ า ส ต ร บั ณ ฑิ ต ส า ข า วิ ช า สั ง ค ม ศึ ก ษ า