ร้หู รอื ไม่?! เชอื่ กนั ว่าการระบาดของโรคไขห้ วดั สเปนไม่เพยี งแต่สง่ ผล กระทบต่อโลกและมวลมนุษยช์ าตเิท่านนั้ ยงั มคี วามเชอ่ื กนั ว่าน่ี อาจเป็นจุดเรมิ่ ต้นของสงครามโลกครงั้ ท2่ี กว็ ่าไดเ้ นอ่ื งจาก ประธานาธบิ ดี woodrow wilson ของสหรฐั อเมรกิ าได้เกดิ การตดิ เชอ้ื ในระหว่างทก่ี าลงั ทาขอ้ ตกลงสนธสิ ญั ญาแวร์ซาส์ ฉบบั ใหมไ่ มค่ ่อยมคี วามเป็นธรรมสกั เท่าไรเนอ่ื งจากขาดคนทมี่ ี ความเป็นธรรมในการทาสญั ญาไปจนเป็นเหมอื นฉนวนทไี่ปบบี ฝั่งเยอรมนั จนทาใหก้ ่อเกดิ สงครามโลกครงั้ ท2่ี กว็ ่าได้ 47
การระบาดของไขห้ วดั ใหญ่สเปนเปลีย่ นโฉมหน้าโลกเราไป อยา่ งไร การระบาดของไข้หวัดใหญส่ เปน ท่ีเกิดขนึ้ เม่อื กวา่ 100 ปกี ่อน มกั ถูกเรียกวา่ \"มารดาแห่งโรคระบาดท้งั ปวง\" ข้อมูลจากองคก์ ารอนามยั โลก (WHO) รวมทงั้ จากศูนยค์ วบคุมและปอ้ งกันโรค (CDC) ของสหรัฐฯ ระบุว่า เชอ้ื ไวรัส นไ้ี ด้คร่าชวี ติ ผคู้ นราว 40-50 ล้านคนภายในระยะเวลา 2 ปี คือระหว่างปี 1918-1920 เหล่านกั วทิ ยาศาสตรแ์ ละนักประวัตศิ าสตรเ์ ช่อื ว่า ราว 1 ใน 3 ของประชากรโลกในขณะนนั้ หรือราว 1.8 พนั ล้านคน ตดิ เชอ้ื ไวรัสมรณะ ชนิดน้ี ไขห้ วัดใหญไ่ ด้คร่าชีวิตผ้คู นไปมากกวา่ จำนวนผเู้ สียชีวติ ในสงครามโลกครงั้ ท่ี 1 ซ่ึงสิน้ สดุ ลงในชว่ งท่โี รคกำลงั เรมิ่ แพร่ระบาดไปท่วั โลก ในขณะที่โลกในยคุ ปจั จบุ ันกำลงั ตอ่ สู้กับวิกฤตโควดิ -19 เราขอชวนมองยอ้ นประวตั ิศาสตร์ของ การเกิดโรคระบาดคร้งั ใหญ่ท่ีทำใหโ้ ลกต้องหยุดน่ิง และสิ่งทีเ่ กดิ ขนึ้ ตามมา หลังจากภยั พบิ ัติในครัง้ นน้ั 48
ผล กระทบ ไข้หวดั ใหญส่ เปนสง่ ผลกระทบต่อผ้คู นในรูปแบบท่ี แตกตา่ งออกไปจากการระบาดของไขห้ วัดใหญค่ ร้ังก่อน ๆ ต่อ สงิ่ ทที่ ำใหส้ ถานการณ์เลวร้ายลงไปอกี คอื การท่ไี ข้หวัดใหญ่สเปน ส่งผลกระทบตอ่ ผู้คนในรปู แบบทแี่ ตกต่างออกไปจากการระบาด หนุ่ม ของไขห้ วดั ใหญ่คร้งั ก่อน ๆ เชน่ การระบาดเมื่อปี 1889-90 ที่ครา่ สาวและ ชีวติ ผคู้ นไปกวา่ 1 ลา้ นคนท่วั โลก สำหรับคร้ังนี้ เหยือ่ ของไข้หวดั ใหญ่สเปนคือคนอายรุ ะหวา่ ง 20-40 ปี และผู้ชายเป็นกลุ่มที่ไดร้ ับ คนจน ผลกระทบมากกวา่ นอี่ าจเป็นเพราะการระบาดท่ีเชือ่ ว่าไดเ้ ร่ิม เกดิ ขน้ึ ในค่ายทหารท่ี \"แนวรบด้านตะวนั ตก\" (Western Front) ในช่วงสงครามโลกครัง้ ท่ีหนึง่ จากนนั้ เชอ้ื ได้แพร่กระจายไปทวั่ โลก เม่ือทหารเหลา่ น้เี ดนิ ทางกลบั บา้ นหลงั สงครามสิน้ สุดลง และยัง ส่งผลกระทบอย่างหนกั ต่อผคู้ นในประเทศยากจนการศึกษา 49
ในปี 2020 ทน่ี ำทมี โดย โรเบิรต์ บาร์โร นักวจิ ยั จากมหาวทิ ยาลัยฮาร์วาร์ด ประเมินวา่ ในขณะที่ประชากรราว 0.5% (ราว 550,000 คน) ในสหรฐั ฯ ขณะนนั้ เสยี ชีวิตจากไขห้ วดั ใหญส่ เปน แตโ่ รคร้ายน้ไี ด้ครา่ ชีวิตผคู้ นราว 5.2% ของประชากรในอินเดีย หรือเกอื บ 17 ล้านคน โรคระบาดที่เกดิ ขึน้ ยงั ความสรา้ งเสยี หายอย่างใหญ่หลวงตอ่ เศรษฐกิจ โดยบารโ์ รและคณะประเมิน วา่ ไข้หวัดใหญ่สเปน ทำใหผ้ ลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (จดี พี )ี ของ ประเทศต่าง ๆ ลดลง 6% โดยเฉลี่ยแคทเธอรนี อารโ์ นลด์ ผ้เู ขียนหนังสือ เรื่อง Pandemic 1918 ระบุว่า \"การเสยี ชวี ติ ของผคู้ นในสงครามโลกครงั้ ที่ 1 บวกกับการระบาดของไขห้ วดั ใหญส่ เปนทำให้เกิดหายนะทางเศรษฐกจิ หลงั จากนนั้ บรรพบรุ ษุ ของ อาร์โนลด์ เองกเ็ ปน็ เหย่อื ของไข้หวัดใหญส่ เปนท่ี ระบาดในสหราชอาณาจักร\"ในหลายประเทศ แทบไม่มผี ู้ชายวัยหนุ่มเหลือให้ สบื ทอดธุรกิจของครอบครัว, ทำเรอื กสวนไรน่ า, ฝกึ วชิ าชพี และการคา้ แต่งงานและมีลูกมาทดแทนประชากรท่ลี ้มหายตายจากไปหลายล้านคน ในช่วงนน้ั \" อาร์โนลด์ กล่าว\"การขาดแคลนผู้ชายท่ีมีคุณสมบตั เิ หมาะสมได้ นำไปสู่ปญั หาท่เี รียกว่า \"สาวข้ึนคาน\" ซง่ึ ผหู้ ญงิ หลายลา้ นคนไม่สามารถหา คู่ครองที่เหมาะสมได้\" 50
ผล ปัญหาขาดแคลนแรงงานทีเ่ กดิ จากการระบาดของ ไขห้ วดั ใหญส่ เปน และสงครามโลกครง้ั ท่ี 1 ได้เปิดทางให้ กระทบ ผูห้ ญงิ ได้เข้าสู่ระบบงานมากขน้ึ ต่อ ผูห้ ญงิ แม้การระบาดของไขห้ วัดใหญ่สเปนจะไม่ได้สรา้ งความ ในท่ี เปลยี่ นแปลงทางสังคมไดม้ ากเทา่ เหตุการณ์ \"กาฬมรณะ\" ทางาน หรอื Black Death ซ่ึงเปน็ การระบาดคร้งั ใหญข่ องกาฬ โรคสมัยศตวรรษท่ี 14 ที่ทำให้มผี ู้เสียชีวิตราว 75-100 ลา้ นคน และนำไปสูค่ วามตกตำ่ ของการปกครองระบบ ศกั ดินา แตไ่ ข้หวดั ใหญส่ เปนก็สร้างความสั่นสะเทือนต่อ ความเสมอภาคระหวา่ งชายหญิงในหลายประเทศ ครสิ ทนี แบล็กเบริ ์น นกั วิจยั จากมหาวิทยาลยั เท็กซัสเอ แอนดเ์ อ็ม พบวา่ ปัญหาขาดแคลนแรงงานในสหรัฐฯ ท่ี เกิดจากการระบาดของไขห้ วดั ใหญ่สเปน และ 51
สงครามโลกครั้งที่ 1 ไดเ้ ปิดทางให้ผู้หญิงได้เข้าส่รู ะบบงานมากขึน้ \"ภายในปี 1920 มีผหู้ ญงิ อย่รู าว 21% ของแรงงานทง้ั หมดในประเทศ\" แบล็กเบริ น์ กล่าว ในปีเดยี วกนั สภาคองเกรสใหส้ ัตยาบันบทบัญญัติ แก้ไขเพิม่ เติมรฐั ธรรมนูญสหรัฐฯ มาตรา 19 ให้พลเมืองสตรีชาวอเมริกัน มีสทิ ธิเลือกต้ัง (Women's Suffrage) ในระดบั ชาติได้เปน็ คร้ังแรก (19th Amendment) ซงึ่ ให้สิทธใ์ิ นการลงคะแนนเสียงเลอื กต้ังแก่สตรีชาว อเมริกันทุกคน แบล็กเบิรน์ กลา่ วเสริมว่า \"มีหลกั ฐานทีแ่ สดงให้เหน็ วา่ ไข้หวดั ใหญ่สเปนระบาดเมื่อปี 1918 ไดส้ ่งผลต่อสิทธิสตรใี นหลาย ประเทศ\" นอกจากน้ี ลกู จ้างยังไดป้ ระโยชน์จากคา่ แรงท่ีเพิ่มสงู ขน้ึ จาก ปัญหาการขาดแคลนแรงงาน ขอ้ มลู ของรัฐบาลสหรฐั ฯ บ่งชีว้ ่า ค่าแรงใน ภาคการผลติ พงุ่ ข้นึ จาก ชั่วโมงละ 21 เซนต์ ในปี 1915 ไปอยู่ที่ชวั่ โมงละ 56 เซนต์ ในปี 1920ความทุพพลภาพที่ท้ิงไว้ใหท้ ารกรุ่นหลัง นกั วทิ ยาศาสตรไ์ ด้ศึกษาทารกที่เกิดในช่วงที่ไข้หวัดใหญ่สเปนระบาด และ พบวา่ เด็กกล่มุ น้ีมีแนวโนม้ จะเกิดมาพร้อมความผิดปกตติ ่าง ๆ เช่น โรคหัวใจ มากกว่าเด็กทีเ่ กดิ ก่อนและหลงั การระบาด 52
ผลการวเิ คราะหใ์ นสหราชอาณาจกั รและบราซลิ พบวา่ ทารกทีเ่ กดิ ในปี 1918-1919 ยังมีแนวโน้มนอ้ ยกว่าทีจ่ ะไดร้ บั การจ้างงานอยา่ งเปน็ ทางการ หรือได้รบั การศกึ ษาในระดับอดุ มศึกษาบางทฤษฎีตัง้ ขอ้ สนั นษิ ฐานว่า ความเครียดของมารดาทเ่ี กิดขนึ้ ในชว่ งโรคระบาดอาจส่งผลกระทบต่อ พฒั นาการของทารกในครรภน์ อกจากนี้ ผลการวเิ คราะห์ข้อมูลการรบั ทหารเข้าในกองทพั สหรัฐฯ ของชายที่เกดิ ระหวา่ งปี 1915 - 1922 ยัง พบวา่ ผทู้ เ่ี กดิ ในปี 1919 มสี ่วนสูงน้อยกว่าคนส่วนใหญ่ 1 มลิ ลิเมตร 53
ทารก นักวทิ ยาศาสตรไ์ ด้ศกึ ษาทารกท่ีเกิดในช่วงทไ่ี ขห้ วัดใหญ่ รุ่น สเปนระบาด และพบว่าเดก็ กลุ่มนี้มีแนวโนม้ จะเกิดมา หลงั พร้อมความผิดปกตติ า่ ง ๆ เช่น โรคหวั ใจ มากกว่าเด็กที่ เกดิ ก่อนการระบาดผลการวเิ คราะหใ์ นสหราชอาณาจกั ร และบราซิล พบว่า ทารกที่เกดิ ในปี 1918-1919 ยังมี แนวโนม้ น้อยกวา่ ท่จี ะได้รบั การจา้ งงานอย่างเป็นทางการ หรือไดร้ ับการศึกษาในระดบั อุดมศกึ ษาบางทฤษฎีตงั้ ข้อ สนั นษิ ฐานวา่ ความเครียดของมารดาท่ีเกิดข้ึนในช่วงโรค ระบาดอาจส่งผลกระทบตอ่ พัฒนาการของทารกในครรภ์ นอกจากนี้ ผลการวเิ คราะห์ข้อมูลการรับทหารเขา้ ใน กองทพั สหรัฐฯ ของชายทเ่ี กิดระหว่างปี 1915 - 1922 ยังพบวา่ ผูท้ ่ีเกดิ ในปี 1919 มีสว่ นสงู นอ้ ยกว่าคนส่วน ใหญ่ 1 มลิ ลิเมตร 54
กระแส ปี 1918 อินเดียได้อยู่ภายใต้การปกครองของอังกฤษมา ต่อต้าน นานกวา่ 1 ศตวรรษ ไข้หวดั ใหญส่ เปนไดร้ ะบาดไปถึง ลทั ธลิ า่ อินเดยี ในเดือน พ.ค.ปนี นั้ และมันส่งผลกระทบต่อคน อาณา อนิ เดยี หนกั กว่าคนอังกฤษท่ีอาศัยอยู่ในอินเดยี นคิ ม ชาวอนิ เดยี ท่ีมีแนวคิดชาตนิ ยิ มจึงฉวยโอกาสในช่วงที่ สงั คมกำลงั มองว่าผู้ปกครองชาวองั กฤษบรหิ ารจัดการกบั วกิ ฤตโรคระบาดทเ่ี กดิ ขน้ึ อยา่ งผดิ พลาด โดยในปี 1919 หนงั สือพิมพ์ Young India ของ มหาตมะ คานธี ได้ ตพี มิ พบ์ ทบรรณาธกิ าร วิพากษ์วิจารณ์ผปู้ กครองอังกฤษ อยา่ งดุเดอื ด \"ไม่มีประเทศอารยะใดทรี่ ฐั บาลจะปล่อยให้ สถานการณ์เลวรา้ ยโดยไม่ทำอะไรไดม้ ากมายเทา่ กับ รัฐบาลอินเดยี ในชว่ งที่เกิดโรคระบาดอันเลวรา้ ยและ สร้างความหายนะเช่นนี้ 55
ความ กา้ ว โรคระบาดในปี 1918 เป็นเวกิ ฤตท่ีนำไปสกู่ ารพัฒนา ระบบสาธารณสขุ อกี มากมายในเวลาต่อมา อนั ท่ีจริง หนา้ แนวทางและกลยทุ ธ์ิหลายอยา่ งเชน่ การใหค้ วามรดู้ า้ น ด้าน สขุ ภาพ การเฝา้ ระวงั การกกั ตวั รวมไปถึงการการปรบั ปรงุ สาธาร ระบบสุขาภิบาล และการปรบั ปรุงองค์ความรดู้ า้ นการแพร่ ณสุข ระบาดของเชอ้ื ไข้หวัดใหญ่ ได้รบั การพัฒนาขึน้ มากหลงั จาก นั้น หลายประเทศได้กอ่ ต้ังหรอื ยกระดบั กระทรวง สาธารณสุขในช่วงทศวรรษท่ี 1920 ความเสียหายท่เี กดิ ขน้ึ จากโรคระบาดได้นำไปส่กู ารพัฒนาและความกา้ วหน้า ทางดา้ นสาธารณสขุ ของโลกในปี 1920 รสั เซียเป็นชาตแิ รก ในโลกทมี่ ีระบบสาธารณสขุ ท่ใี ห้บรกิ ารประชาชนอย่างถว้ น หน้าและบรหิ ารจดั การโดยรฐั บาลกลาง ก่อนท่ปี ระเทศอื่น ๆ จะดำเนนิ รอยตามหลงั จากนน้ั ไมน่ าน 56
แมจ้ ะใหบ้ ทเรยี นแก่ชาวโลกมากมาย แต่ดูเหมอื นวา่ ไขห้ วดั ใหญ่สเปนจะเป็นโรค ระบาดทถ่ี กู ลมื เช่นเดยี วกบั โรคโควดิ -19 ไขห้ วดั ใหญ่สเปนสง่ ผลกระทบต่อ บคุ คลผูม้ ชี อ่ื เสยี งจานวนมาก เช่น ประธานาธบิ ดวี ูดโรว์ วลิ สนั ของสหรฐั ฯ และ นายกรฐั มนตรลี อยด์ จอรจ์ ขององั กฤษ ต่างลม้ ป่วยดว้ ยไขห้ วดั ใหญ่สเปน ขณะท่ี ประธานาธบิ ดรี ูดริกสิ อลั วสิ ของบราซลิ ตอ้ งเสยี ชวี ติ จากโรครา้ ยน้ี อย่างไรก็ตาม ไขห้ วดั ใหญ่สเปนกลบั ถกู บดบงั ความสนใจของชาวโลกดว้ ย สงครามโลกครงั้ ท่ี 1 สว่ นหน่ึงเป็นเพราะขณะนนั้ รฐั บาลหลายประเทศใชม้ าตรการ เซน็ เซอรไ์ มใ่ หส้ อ่ื มวลชวนรายงานผลกระทบจากโรคระบาดครงั้ น้ีในช่วงสงคราม นอกจากจะถกู ปิดกน้ั การรายงานขา่ ว การระบาดของไขห้ วดั ใหญ่สเปนยงั แทบไม่ ถกู บนั ทกึ ไวใ้ นหนงั สอื ประวตั ศิ าสตรห์ รอื วฒั นธรรมสมยั นิยมต่าง ๆ เช่น นวนยิ าย บทเพลง หรอื งานศิลปะ แต่หน่งึ ในศิลปินทส่ี รา้ งสรรคผ์ ลงานไวใ้ นช่วงนน้ั คอื เอด็ เวริ ด์ มนุ ช์ จติ รกรชาวนอรเ์ วยท์ ว่ี าดภาพของตวั เองในขณะป่วยดว้ ยไขห้ วดั ใหญ่ สเปน แมก้ ารระบาดของไขห้ วดั ใหญ่สเปนอาจถกู ลมื เลอื นไปจากความทรงจาของ ผูค้ นหรอื จากหนา้ ประวตั ศิ าสตรโ์ ลก แต่การระบาดครง้ั ใหญ่ของโควดิ -19 ทก่ี าลงั เกดิ ข้นึ ไดร้ ้อื ฟ้ืนความทรงจา และยา้ เตอื นถงึ ความรุนแรงของโรคระบาดทน่ี า หายนะมาสูโ่ ลกเมอ่ื กวา่ 100 ปีทแ่ี ลว้ 57
Chapter VI : จุดส้ินสุดเช้อื รา้ ย 58
ในชว่ งปลายปีค.ศ.1918 ในชว่ งเดือนกันยายน ถงึ ธนั วาคม ไข้หวดั สเปนแพรร่ ะบาดหนกั ข้นึ และรนุ แรง มากข้ึน ต่อมาในปีค.ศ.1919 ไขห้ วดั สเปนมกี ารระบาดขน้ึ อีก ครงั้ นบั เป็นคร้ังท3ี่ ของการระบาด และคร้งั สุดท้าย แตก่ ารระบาดในครงั้ นไ้ี มร่ นุ แรงเท่าครงั้ แรกๆ ความ รา้ ยแรงนอ้ ยลงตามกาลเวลา เนือ่ งจากโฮสต์ของสาย พนั ธ์ุทีอ่ ันตรายกว่ามแี นวโน้มทจี่ ะตายจากไปจนหมด และนบั ว่าเป็นการสน้ิ สดุ วิกฤตการแพร่ระบาดของเชื้อ ไวรัสในครั้งนี้ 59
ในสมยั นน้ั ยังไมม่ ียาหรือวัคซนี ท่ีรักษาไขห้ วดั ใหญไ่ ด้ ในสหรัฐอเมริกา เจ้าหน้าทใี่ นบางพน้ื ทีก่ ำหนดให้ประชาชนกกั ตวั อยู่ในบ้าน สง่ั ประชาชนให้ สวมหน้ากากอนามัย ปดิ สถานที่ชุมชน ท้ังโรงเรยี น โบสถ์ และโรงภาพยนตร์ ซ่ึงท้งั หมดนเ้ี รยี กรวม ๆ วา่ การเว้นระยะหา่ งทางสังคม และเปน็ ปจั จยั สำคญั ให้ตวั เลขการแพร่ระบาดลดลงมาอยา่ งมหาศาล ผู้ท่ีตดิ เชอื้ หากไม่เสยี ชวี ติ ก็ สามารถพฒั นาภูมิตา้ นทานได้ จนทำใหก้ ารแพร่ระบาดสน้ิ สดุ ลงในปี 1919 ซ่งึ ระยะเวลาการระบาดสัน้ แต่คร่าชีวิตคนไปไมน่ ้อยทเี ดียว 60
และนกี่ เ็ป็นเรอ่ื งราวทงั้ หมดของเชอ้ื ร้ายเมอ่ื 100ปีก่อน 61
แต่ทุกวนั นป้ี ระเทศไทยเรากลบั เหมอื นได้กลบั ไป อยูย่ ุค1918อกี ครง้ั เพราะวคั ซนี ประสทิ ธภิ าพดยี งั เขา้ ไมถ่ งึ ทุกคน. 62
หวงั ว่าเรอ่ื งราวของหนงั สอื เล่มนจ้ี ะชว่ ยใหท้ ุกคนได้ รบั รู้โรคระบาดในอดตี มากขน้ึ และสามารถเกบ็ บทเรยี นจากประวตั ศิ าสตร์ไป ประยุกต์ใชใ้ นปจั จุบนั ได้ 63
บรรณานกุ รม John M. Barry. (November 2017). How the Horrific 1918 Flu Spread Across America. https://www.smithsonianmag.com/history/journal-plague-year- 180965222/ กรกจิ ดษิ ฐาน. (1 ก.ค. 2564). เมอื่ ไข้หวดั สเปนไม่ได้ไปไหน แล้ว เราจะอยู่ร่วมกบั โควิดได้ไหม?. https://www.posttoday.com/world/656982 โควิด-19โลกรบั มอื กบั ไข้หวัดใหญส่ เปนทคี่ รา่ อย่างน้อย 50 ล้าน ชวี ิตเม่อื ศตวรรษทีแ่ ลว้ อยา่ งไร. (10 พฤษภาคม 2564). https://www.bbc.com/thai/international-52601243 Brown, J. (2018, December 18). The 1918 Influenza Pandemic: How Far Have We Come? Scientific American. https://blogs.scientificamerican.com/... Saul, T. Inside the Swift, Deadly History of the Spanish Flu Pandemic. National Geographic. https://www.nationalgeographic.com/hi.. 64
Editors of Merriam-Webster. (2019, December 16). Flu Season: The History of ‘Influenza.’ The Merriam-Webster Dictionary. https://www.merriam-webster.com/words... ศาสตราจารยเ์ กยี รติคุณ นายแพทย์ ประเสรฐิ ทองเจรญิ . ( 2009- 08-23 ). หมอนักสบื : เร่ืองของหมอสองท่านต่างวัยชว่ ยกนั สบื จับฆาตรกรท่ี อาละวาดครา่ ชวี ติ ประชากรโลกประมาณ 40 ลา้ นคนเมือ่ 80 ปกี ่อน. http://www.ift2004.org/showimgdetil.php?id=4 อานุภาพ สกลุ งาม นักวิชาการ กองวชิ าการ พพิ ธิ ภัณฑว์ ิทยาศาสตร์ อพวช. ไขห้ วัดสเปนในประเทศไทย เมอ่ื 100 ปกี อ่ น - National Science Museum (nsm.or.th) นางสาวพนิดา วงศ์บญุ . (16 มิ.ย. 64). 102 ปี จาก “อนิ ฟลูเอนซา” สู่ “โคโรนาไวรัส” ในสยามประเทศ (EP.01) (nat.go.th) ภาคิน วลัยวรางกูร. (11 พฤษภาคม 2563). จุดสิ้นสุดของ 5 โรคระบาด รา้ ยแรงในประวัตศิ าสตร์โลก https://www.prachachat.net/d- life/news-462606 เฟอร์นานโด ดูอารเ์ ต. (2 พฤษภาคม 2020). โควิด-19 : การระบาดของ ไขห้ วดั ใหญส่ เปนเปลี่ยนโฉมหน้าโลกเราไปอยา่ งไร. https://www.bbc.com/thai/features-52453618 65
The deadly virus that has killed millions is the \"spanish flu.\" If you thought that Covid 19 was the world's first major pandemic, you’re wrong. In 1918, the world was encountered a problem a virus called spanish flu. How many people had die? This book will be like a time machine that takes you to the 1918s. SILPAKORN 631210056 Budsayamat Intaraarsa 631210152 Keerattaya Rojthamrong university 631210404 Punyisa Chana 631210835 Arisa Srithong คณะวทิ ยาการจดั การ สาขาธุรกิจและภาษา
Search
