การทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ

หลกั สูตรการทอผา้ ไหมลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ จานวน ๘๐ ชั่วโมง ศูนยก์ ารศึกษานอกระบบและการศกึ ษาตามอัธยาศยั อาเภอทุ่งเขาหลวง ความเป็นมา ลายผา้ พระราชทาน “ผา้ มดั หมี่ลายขอเจา้ ฟ้าสริ วิ ัณณวรีฯ” สมเดจ็ พระเจ้าลกู เธอ เจ้าฟ้าสริ วิ ณั ณวรี นารรี ตั นราชกัญญา ประทานลายผ้าพระราชทาน “ผ้ามัดหมี่ ลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ” เพื่อเป็นของขวัญปีใหม่และส่ือความหมายถึงการส่งมอบความรักความสุขให้แก่ ชาวไทย ทุกลวดลายเป่ียมไปด้วยความหมาย อาทิ ลาย S หมายถึง Srivannavari สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ลาย s จานวน ๑๐ แถว หมายถึง พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้า เจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๑๐ ลายเชิงผ้ารูปหัวใจ หมายถึง ความรักที่พระองค์มีต่อประชาชนชาวไทยทุกคน = Eternal Love และสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา ประทานอนญุ าตให้กลมุ่ ทอผ้าทกุ กลุม่ ทุกเทคนิค สามารถนาไปใชท้ อผา้ ผลิตผ้าได้

สันนิษฐานกันว่ามีการทอผ้าลวดลายสีสันแบบ “ผ้ายก” กันมาต้ังแต่สมัยอยุธยาตอนปลายหรือรัตนโกสินทร์ ตอนตน้ แบบอย่างการทอผา้ ท่ีมีลักษณะพิเศษสลับซับซอ้ นและพถิ ีพถิ ันนัน้ วา่ กันว่าได้มาจากเมอื งไทรบรุ ี และ เม่ือประกอบกับวัสดุที่นามาทอเป็นส่ิงสูงค่ามีราคา จึงทาให้ผ้ายกได้รับการยกย่องให้เป็นงานประณีตศิลป์ชั้น เยี่ยมมาต้ังแต่รัชกาลสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จนกลายเป็นเอกลักษณ์ของการทอผ้าที่ข้ึนช่ือในลาดับ ตน้ ๆ ของเมืองไทยในเวลาตอ่ มา แตเ่ ดิมผ้ายกถอื เป็นผ้าสาหรบั พระบรมวงศานุวงศ์ เจา้ เมอื ง และขุนนางชน้ั สูง ต่อมาจึงมีการดัดแปลงเป็นผ้าสาหรบั คหบดี เจ้านายลูกหลานเจ้าเมือง และสามัญชนทั่วไป ใช้นุ่ง สาหรับงาน พิธีสาคัญต่างๆ แต่ทว่าเมื่อเวลาผ่านเลยไป มรดกวัฒนธรรมผ้าทอไทยอย่างผ้ายกแทบจะเหลือสถานะเพียง โบราณวัตถใุ นพพิ ิธภัณฑ์ จนกระทัง่ สมเดจ็ พระนางเจ้าสิรกิ ิติ์ พระบรมราชินนี าถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงฟื้นฟูการผลิต “ผ้ายก” ให้กลับมาอีกครั้ง ด้วยฝีมือช่างทอของมูลนธิ สิ ่งเสริม ศิลปาชีพฯ จึงทาให้ ผ้ายกกลายเป็นผลติ ภณั ฑ์ OTOP ขน้ึ ชื่อในปัจจุบัน



จาการท่สี มเด็จพระนางเจา้ สริ ิกติ ์ิ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนพี นั ปีหลวง ทรงฟื้นฟูการผลิต ผ้า การทรงงานในการอนุรักษ์ศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านและสืบสานภูมิปัญญาไทยมาโดยตลอด ดังน้ัน สมเด็จ พระเจา้ ลกู เธอเจา้ ฟ้าสริ ิวัณณวรี นารรี ตั นราชกญั ญา จงึ ทรงมีพระดารัสเมอื่ คร้ังเสด็จไปเป็นองค์ประธานในพิธี เปิดงาน “OTOP City 2020” ณ ศูนยแ์ สดงสินค้าและการประชมุ อิมแพ็ค เมืองทองธานี เม่อื วนั ที่ ๒๑ ธันวาคม ๒๕๖๓ ความตอนหนึ่งว่า “ข้าพเจ้าได้มีโอกาสตามเสด็จสมเด็จย่า สมเด็จพระพันปีหลวงมาต้ังแต่ เด็ก ได้เห็นท่านทรงงาน และรับรู้ถึงความทุ่มเทของพระองค์ท่าน ในการอนุรักษ์ศิลปหัตถกรรมพ้ืนบ้านและ สืบสานภูมิปัญญาไทยมาโดยตลอด เห็นการสร้างงาน สร้างรายได้ ให้ประชาชนมีความเป็นอยู่ท่ีดี สามารถ พึ่งพาตนเองได้อย่างมน่ั คง ข้าพเจ้า มีความต้ังใจที่จะสืบสานพระราชปณิธาน โดยข้าพเจ้าไดน้ าประสบการณ์ การทางาน การศึกษา การเดินทางไปชมผ้าไทยและงานหัตถกรรมพ้นื บ้านตามภาคต่าง ๆ ทาให้เห็นผลงานท่ี สามารถนามาพัฒนาให้ร่วมสมัยและเป็นสากลได้” นอกจากน้ี พระองค์ยังทรงสร้างแรงบันดาลใจและแบ่งปันองค์ความรู้ให้แก่วงการผ้าไทย ทรงมี พระวินิจฉัยนาแนวคิดอันเป็นสากล มาสู่การพัฒนาต่อยอดมรดกภูมิปัญญาผ้าไทย ให้ผ้าไทยเป็นส่ิงแสดง เรื่องราวอัตลักษณ์วัฒนธรรมประจาถ่ิน สามารถนาไปออกแบบและตัดเย็บเป็นเคร่ืองแต่งกาย ท่ีสวมใส่ได้ใน ชีวติ ประจาวันอยา่ งเหมาะสมกับทุกเพศ ทกุ วยั และทาให้เกิดความรัก ความตระหนกั ใหผ้ า้ ไทยมีชวี ิตชวี า คง คุณค่า อยู่สืบไป อีกท้ังยังได้รับพระกรุณาธิคุณ ประทานพระอนุญาตแบบลายมัดหมี่แก่ช่างทอผ้า ชื่อลาย “ผ้ามัดหมี่ลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ” เพื่อเป็นของขวัญปีใหม่และสื่อความหมายถึงการส่งมอบความรักและ ความสุขให้แก่ชาวไทยทุกคน และประทานอนุญาตให้กลุ่มทอผ้าทุกกลุ่ม ทุกเทคนิค สามารถนาไปใช้ทอผ้า ผลิตผา้ ได้ ซึง่ นับเปน็ พระกรุณาธคิ ณุ อย่างหาทีส่ ดุ มิได้

สาหรับแบบลาย \"ผ้ามัดหม่ีลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ\" ที่ทุกลวดลายเปี่ยมด้วยความหมาย อาทิ ลาย S หมายถึง Sirivannavari สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าสิริวัณณวรี นารีรัตนราชกัญญา /ลาย S จานวน ๑๐ แถว หมายถึง พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลท่ี ๑๐ /ลายเชิงผ้ารูปหัวใจ หมายถึง ความรักที่ พระองค์มีต่อประชาชนชาวไทยทุกคน = Eternal Love /เพื่อเป็นการจุดประกายความคิดในการพัฒนา ลวดลายผา้ และพัฒนาผลิตภณั ฑผ์ า้ ไทยใหม้ ีความร่วมสมยั สามารถกา้ วสู่ระดับสากล และเพื่อสบื ทอดวิถีชมุ ชน ให้ย่งั ยืน ในจงั หวัดรอ้ ยเอ็ด ส่วนมากผา้ ท่ีโดดเด่นคอื ผ้าไหม ซ่งึ เป็น ผา้ ซนิ่ (ผ้าถงุ ผูห้ ญงิ ) ผา้ โสร่ง (ผ้านุ่งผชู้ าย) สไบ ผ้าพ้ืน ผ้าขาวม้า และ ผ้าปูม เป็นต้น ผ้าซิ่น หรือผ้าถุง เป็นเครื่องแต่งกายผู้หญิง ผ้าซิ่นไหมส่วนมากจะ สวมใส่ในโอกาสสาคัญหรือในงานประเพณีต่างๆ เช่น ประเพณีบุญผะเหวด บุญกฐิน งานสมรส เป็นต้น โดยเฉพาะ ผ้าไหมมัดหมี่ถือเป็นเคร่ืองแต่งกายท่ีมีลวดลายอันสวยงามมีเอกลักษณ์เฉพาะตัวท่ีโดดเด่น โดยใน พ้นื ทีจ่ ังหวดั รอ้ ยเอ็ดพบหลายลายท่สี ืบทอดมาตง้ั แตโ่ บราณ โดยลายมัดหม่ีที่ทอสืบทอดมามีหลายลายด้วยกัน เช่น ลายขอ ลายบกั จบั ลายนาคน้อย ลายคองเอี้ย ลายโคมห้า ลายโคมเจ็ด ลายโคมเก้า เปน็ ต้นซงึ่ แตล่ ะลาย เปน็ ลายผา้ ไหมมดั หม่โี บราณของท้องถิ่นท่ีแยกกันอยู่ในผา้ แตล่ ะผนื ในปัจจุบันได้มีการพระราชทานลายผ้าใหม่ขึ้น คือ “ผ้ามัดหม่ีลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ” ซึ่งเป็น ลวดลายที่โดดเด่น มีความสวยงาม จึงได้มีการจัดทา “ หลักสูตรการทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟ้าสิริวัณณวรีฯ ” ให้กับประชาชนกลุ่มเปา้ หมายได้ฝึกปฏบิ ตั ิและสืบทอดกันตอ่ ไป

หลักการของหลักสตู ร ๑. มุ่งเน้นให้กลุ่มเป้าหมายสามารถนาความรู้ที่ได้รบั จากการเรยี นรไู้ ปใช้ในการประกอบอาชีพ และ พฒั นาสงั คมและชุมชน เพอ่ื ใหอ้ ย่ใู นสงั คมได้อยา่ งมคี วามสขุ ๒. พัฒนาหลักสูตรที่ยึดหลักความสอดคล้องกับความต้องการและความจาเป็นของกลุ่มเป้าหมาย เป็นไปตามสภาพบรบิ ทชมุ ชนและสังคม ๓. จัดกระบวนการเรียนรทู้ ่ีเนน้ ผู้เรยี นเป็นสาคญั โดยยึดหลกั ความสอดคล้องกับศกั ยภาพและความ พร้อมของผู้เรียน รวมท้ังบูรณาการปรัชญาคิดเป็น และหลักปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียงได้ตามความ เหมาะสม ๔. ยดึ หลกั การมีส่วนรว่ มของภาคีเครือข่ายและภมู ิปญั ญาในการดาเนินงาน จดุ ม่งุ หมาย ๑. เพอ่ื สง่ เสรมิ ใหบ้ คุ คลทสี่ นใจไดเ้ รยี นรูข้ ัน้ ตอนการทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟา้ สริ ิวณั ณวรีฯ ท่ี มีประสิทธภิ าพ สามารถนาไปใชก้ บั ตนเองได้ ๒. เพ่ือเป็นแนวทางในการนาไปใช้ประกอบเป็นอาชีพเสริม เพ่ิมรายได้ให้กับครอบครัวและสามารถ นาภมู ิปัญญาท้องถ่ินมาบูรณาการการเรียนรใู้ หก้ บั ชุมชนได้ ๓. เพื่อส่งเสริมพฒั นาการจาหนา่ ยการแปรรูปผลิตภัณฑใ์ ห้ทันสมยั เปน็ ท่ีสนใจของตลาดมกี ารพฒั นา อยา่ งตอ่ เนื่องและยง่ั ยนื เป้าหมาย ประชาชนท่วั ไปทม่ี ีความต้องการพัฒนาความรู้ ความสามารถ ทักษะในการประกอบอาชพี และผู้ท่ี มรี ายไดน้ ้อยต้องการมอี าชพี เสรมิ เพ่ือสรา้ งรายไดใ้ หต้ นเองและครอบครวั ระยะเวลา จานวน ๘๐ ชว่ั โมง ๒๐ ชว่ั โมง ภาคทฤษฎี ๖๐ ชั่วโมง ภาคปฏิบตั ิ โครงสร้างหลกั สตู ร หลักสูตรการทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟา้ สิริวัณณวรฯี จานวน ๘๐ ชวั่ โมง ท่ี เรื่อง จดุ ประสงค์ เน้ือหา การจดั กระบวนการเรยี นรู้ จานวนชว่ั โมง ๑ ความเป็นมา การเรียนรู้ ๑. ความร้เู ก่ยี วกบั ๑. ผู้สอนแจกใบความรู้แก่ ทฤษฎี ปฏิบตั ิ อาชพี การทอ ความเปน็ มาอาชีพการ ผูเ้ รยี น พร้อมท้งั อธบิ ายทา ผ้าไหมลายขอ - เพอ่ื ให้ผเู้ รยี นทราบ ทอผา้ ไหมลายขอ ความเข้าใจรว่ มกัน ๑- เจ้าฟ้าสริ ิวัณณ- ความเปน็ มาอาชีพ เจ้าฟา้ สริ วิ ัณณวรีฯ ๒. ผูเ้ รยี นศกึ ษาจากใบความรู้ ชั่วโมง วรีฯ การทอผ้าไหมลายขอ ๒. การอธิบาย/การ ๓. ผู้เรียนร่วมกันอภิปรายความ เจา้ ฟา้ สิรวิ ณั ณวรฯี บรรยายแนะนาวสั ดุ เปน็ มาอาชพี การทอผ้าไหม อุปกรณใ์ นการทอ ลายขอเจา้ ฟ้าสิรวิ ณั ณวรฯี ผา้ ไหมลายขอเจา้ ฟ้า- สิรวิ ัณณวรีฯ

๒ เครอ่ื งมอื และ - เพื่อให้ผูเ้ รียนได้รู้ ๑. เครื่องมือทใี่ ช้ในการ ๑. ผสู้ อนแนะนาเครอ่ื งมอื ท่ใี ช้ ๑- วธิ กี ารนาไปใช้ใน ชั่วโมง การทอผา้ ไหม เคร่อื งมือและวธิ ีการ ทอผา้ ไหมลายขอเจ้า- ในการทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟ้า- ลายขอเจ้าฟา้ - ๔- สริ วิ ัณณวรีฯ นาไปใชใ้ นการทอผ้า ฟา้ สริ ิวัณณวรีฯ สิริวัณณวรฯี ชวั่ โมง ๓ ข้ันตอนและ ไหมลายขอเจ้าฟ้า- ๒. วธิ กี ารนาเครือ่ งมอื ๒. ผู้สอนแนะนาวสั ดุ อุปกรณ์ จานวนชวั่ โมง วธิ ีการทอผ้าไหม ทฤษฎี ปฏบิ ตั ิ ลายขอเจ้าฟ้าสริ ิ- สริ ิวณั ณวรีฯ ไปใชใ้ นการทอผ้าไหม ที่ใช้ในการทอผ้าไหมลายขอ- วัณณวรฯี ลายขอเจา้ ฟ้าสริ วิ ณั ณ- เจา้ ฟา้ สริ วิ ณั ณวรีฯ ท่ี เร่อื ง วรฯี - เพ่อื ให้ผู้เรยี นได้รู้ - สาธติ ข้ันตอนวิธีการ ๑. ผ้สู อนแนะนาข้ันตอนวิธีการ เก่ยี วกับขั้นตอนและ ทอผ้าไหมลายขอ- ทอผ้าไหม การเลือกเส้นไหม วธิ ีการทอผ้าไหมลาย เจ้าฟา้ สริ ิวัณณวรีฯ การกวักไหม การป่นั หลอด ขอเจ้าฟ้าสริ ิวณั ณวรี เลือกเสน้ ไหม การกวัก การมดั หมีต่ ามลายสาเกตให้ ฯ ไหม การปั่นหลอด ถกู ต้องตามขน้ั ตอน การมดั หมี่ตามลายขอ ๒. ผูส้ อนสาธิต/ฝึกปฏบิ ัตกิ าร เจ้าฟา้ สริ วิ ณั ณวรีฯ มดั หม่ีตามลายขอเจ้าฟ้าสริ ิ- วัณณวรฯี วิธกี ารป่ันหลอด จุดประสงค์ เนื้อหา การจัดกระบวนการเรยี นรู้ การเรยี นรู้ ใหห้ ลอดมีความเรยี บและแนน่ นาไปใส่ในกระสวยใช้สาหรบั ทอผ้าไหม ๔ การคน้ หูก การ - เพอื่ ให้ผู้เรยี นร้กู าร - การคน้ หูก การสืบ - ผู้สอนสาธิต/ฝกึ ปฏบิ ัตกิ ารคน้ ๕ - สืบหูก การกาง คน้ หูก การสบื หกู หกู การกางหกู ทีก่ ี่ - หูกทก่ี ่ีสาหรับไว้ การกางหูกทก่ี ีส่ าหรับ สาหรบั ไวท้ อผ้าไหม หูก การสืบหกู การกางหกู ท่ีกี่ ชวั่ โมง ทอผา้ ไหม ไว้ทอผา้ ไหม สาหรับไวท้ อผา้ ไหมซ่งึ การกาง ๕ สาธติ /ฝึก - เพอ่ื ให้ผเู้ รียนรู้ - สาธติ /ฝกึ ปฏบิ ตั กิ าร ปฏิบตั ิการทอ เกีย่ วกบั สาธิต/ฝึก ทอผา้ ไหม หูกต้องทาให้เสน้ ไหมตึงและมี ผา้ ไหม ปฏบิ ตั ิการทอผา้ ไหม เสน้ เรยี บเสมอกันถ้าเส้นไหมพนั กนั เสน้ ไหมจะขาดไมส่ ามารถ ทอได้ตอ้ งใช้ความละเอยี ด ปราณตี ระมัดระวงั ในการกาง หูกให้มากท่ีสุดจงึ จะทอผ้าไหม ได้ดว้ ยความสวยงาม ๑. ผู้สอนสาธิต/ฝึกปฏิบตั กิ าร ๙ ทอผา้ ไหม ช่วั โมง ๒. ผ้สู อนสาธิต/ฝกึ ปฏิบัติ การ นาหลอดท่ปี ัน่ ไวแ้ ลว้ มาทอ ตามลวดลายที่มัดหมไ่ี ว้ใช้เท้า เหยียบไมส้ ลบั ไปมาแลว้ สอด กระสวยเข้าไปใชฟ้ ืมตีกระทบไป มาให้เนื้อผา้ แน่นเรยี บเสมอกัน

๖ การฝึกปฏบิ ัติจรงิ - เพอื่ ให้ผูเ้ รยี น - การฝกึ ปฏบิ ัตจิ ริง ลายหม่ีหรือผนื ผ้ามคี วาม - ๖๐ ขน้ั ตอนการทอ สามารถปฏิบตั ิจรงิ ข้ันตอนการทอผ้าไหม สวยงามตามความต้องการ ชั่วโมง ลายขอเจา้ ฟ้าสิริวณั ณ- - ผู้เรียนฝกึ ปฏิบัตจิ ริงขัน้ ตอน ผ้าไหมลายขอ เกย่ี วกับการทอผ้า วรีฯ การเตรยี มวสั ดอุ ุปกรณก์ ารทอ จานวนชว่ั โมง เจ้าฟา้ สริ ิวณั ณ- ไหมลายขอเจ้าฟา้ - ผา้ ไหม ขั้นตอนการการกวัก ทฤษฎี ปฏิบัติ วรีฯ สริ วิ ณั ณวรฯี เน้อื หา ไหม การปัน่ หลอดตลอดจน การมดั หม่ตี ามลวดลายตา่ งๆท่ี ท่ี เร่อื ง จุดประสงค์ ตอ้ งการการค้นหกู การสบื หกู การเรียนรู้ การวางเส้นไหมทกี่ ่ีสาหรบั ทอ ผ้าไหม (หรือเรยี กว่าการกางหกู การจัดกระบวนการเรยี นรู้ ที่ก่ีทอผา้ ) วธิ กี ารทอผ้าไหมท่ี ถกู ต้องตามขั้นตอนทอผ้าไหม ไดผ้ ้าไหมทีม่ ีลวดลายสวยงาม ตามความตอ้ งการตนเองและ ความตอ้ งการของตลาด สื่อการเรยี นรู้ ๑. ใบความรู้ หลักสูตรการทอผ้าไหมลายขอเจา้ ฟ้าสิริวัณณวรีฯ ๒. เสน้ ไหม ๓. กีส่ าหรบั ทอผ้าไหม ๔. อัก ๕. ไม้คน้ หกู ,ไม้เหยยี บหกู ๖. ฟืม ๗. กระสวย ๘. ไนใชส้ าหรับปัน่ หลอด การวดั ผลประเมนิ ผล ๑. การประเมนิ ความรู้ภาคทฤษฎีระหวา่ งเรียนและจบหลกั สตู ร ๒. การประเมินผลจากการปฏิบัติงานทมี่ คี ุณภาพ สามารถสรา้ งรายได้ให้กบั ตนเอง ความสาเรจ็ ของการ ปฏิบตั แิ ละจบหลักสตู ร ๓. ผลงาน/ช้ินงาน เกณฑ์การจบหลกั สตู ร ๑. มเี วลาเรียนและฝึกปฏิบัตติ ามหลกั สตู รไมน่ อ้ ยกวา่ รอ้ ยละ ๘๐ ๒. มีผลการประเมินผ่านตลอดหลกั สูตร ไมน่ อ้ ยกว่ารอ้ ยละ ๖๐

เอกสารหลักฐานการศึกษา ๑. หลกั ฐานการประเมนิ ผล ๒. วฒุ บิ ตั รออกโดยสถานศกึ ษา ๓. ทะเบยี นคุมวุฒิบตั ร

แบบ กศ.ตน. ๒๙ แผนที่ สถานที่จดั กิจกรรมการจดั การศกึ ษาต่อเนื่อง หลกั สตู รการทอผ้าไหมลายขอเจ้าฟา้ สิรวิ ัณณวรีฯ หลักสูตร ๘๐ ช่วั โมง สถานท่ี บา้ นอุดมสุข หมทู่ ี่ ๙ ตาบลมะบ้า อาเภอทุง่ เขาหลวง จงั หวดั รอ้ ยเอ็ด