Tissue Culture 01-602

TISSUE การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ CULTURE นางสาวจิราภรณ์ สมยาวะกาศ เลขที่ 1 เสนอ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6/2 คุณครูกายทิพย์ แจ่มจันทร์ รายวิชา การดำรงชีวิตและครอบครัว ภาคเรียนที่ 1 ปีการศึกษา 2566 (ง33102)

คำนำ เอกสารเล่มนี้เป็ นส่วนหนึ่ งของรายวิชาการดำรงชีวิตและครอบครัว จัดทำขึ้นเพื่อศึกษาเรื่อง การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ และเพื่อให้เป็ นประโยชน์ ต่อ การเรียน โดยในปัจจุบันนี้การเพาะเลี ้ยงเนื้ อเยื่อถือว่าเป็ นประโยชน์ ต่อ การเกษตรและการอุตสาหกรรมเพิ่มมากขึ้น แต่ยังคงมีปัจจัยหลายอย่าง ที่ส่งผลให้เป็ นข้อจำกัดในการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อได้ในทั่วไป เอกสารเล่มนี้ จึงถูกจัดทำขึ้นเพื่ อเผยแพร่ความรู้และถ่ายทอด องค์ความรู้เกี่ยวกับการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ และเพื่อให้ง่ายต่อการศึกษาข้อมูล จากเอกสารเล่มนี้ จึงนำเสนอด้วยการแบ่งเนื้ อหาเป็ น 4 ตอน คือ การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ข้อดีและข้อเสีย และพืชที่นิยมนำมาเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ หวังเป็ นอย่างยิ่งว่าเอกสารการเพาะ เลี้ยงเนื้ อเยื่อเล่มนี้ จะสามารถทำให้ผู้อ่านมีความรู้ความเข้าใจถึงประโยชน์ และความสำคัญของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อมากยิ่งขึ้น ผู้จัดทำ นางสาวจิราภรณ์ สมยาวะกาศ

สารบัญ การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ หน้ า ความหมายและประวัติความเป็ นมา 1 ความสำคัญของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความ 1 วสัสำเดรุ็แจละอุปกรณ์ที่ใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 3 ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช 4 5 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 7 ความสำคัญของเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 8 การขยายพันธุ์โดยใช้เทคโนโลยี วิธีใช้เทคโนโลยีชีวภาพให้ควบคู่กับการเกษตร 8 9 ข้อดีและข้อเสียของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 10 ข้อดีและข้อเสียของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 13 พืชที่นิยมนำมาเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 13 14

1 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช หมายถึง การนำส่วนหนึ่ งส่วนใดของพืช ที่ประกอบด้วยเซลล์ที่มีชีวิต ซึ่ งอาจจะเป็ นอวัยวะเนื้ อเยื่อเซลล์ ตลอดจน โพรโทพลาสต์ (Protoplast) ซึ่ งได้แก่ส่วนของเซลล์พืชที่ได้แยกเอา ผนังเซลล์ออกไปแล้วนำมาเลี้ยงในสภาพปลอดเชื้อ (Aseptic Condition) โดยให้อาหารสังเคราะห์และสภาพแวดล้อมที่ควบคุม เช่น แสง อุณหภูมิ และความชื้น ประวัติความเป็ นมา คือเริ่มมาจากการที่ Gottlieb Haberlandt ริเริ่มทำการทดลองเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช จนได้รับการยกย่องว่า เป็ น “บิดาของเทคนิคการเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช” ปี 1898 ได้ทำการทดลองโดยแยกเอาเซลล์จาก ใบพืชมาเลี้ยงในอาหารสังเคราะห์ และตั้งสมมติฐาน ว่าเซลล์พืชเพียงเซลล์เดียวที่นำมาเลี้ยงจะสามารถ แบ่งตัวและเจริญเติบโตไปเป็ นพืชต้นใหม่ที่สมบูรณ์ ทุกประการได้เช่นเดียวกับพืชต้นเดิม แต่ทำไม่สำเร็จ ปี 1934 ไวต์ (White) นักพฤกษศาสตร์ชาวอเมริกัน ได้ประสบความสำเร็จในการเลี้ยงอวัยวะของพืช โดยทดลองนำปลายรากของมะเขือเทศมาเลี้ยงให้เติบโต ในสภาพปลอดเชื้อ และพบว่านอกจากแร่ธาตุ และน้ำตาลแล้ว การเติมสารสกัดจากยีสต์ (yeast extract) ซึ่ งทราบในภายหลังว่า อุดมด้วยวิตามินบี ซึ่ งช่วยให้เนื้ อเยื่อรากเติบโตเป็ นปกติได้ในหลอด ทดลอง ความสำเร็จของงานเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืชมีมากขึ้น

2 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช ปี 1935 เมื่อมีการค้นพบ ฮอร์โมนพืชชนิดแรก คือ อินโดลแอซีติกแอซิ ด (indoleacetic acid) หรือ IAA ซึ่ งเป็ นฮอร์โมนพืช กลุ่มออกซิ น (auxin) และได้นำมาใช้ในการเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช ดังปรากฏผล ในรายงานของ โกเทอเรต์ (Gautheret) และ โนเบคูร์ (Nobecourt) ณ ประเทศฝรั่งเศส และ ที่ทดลองในประเทศสหรัฐอเมริกาในปีเดียวกัน ทั้งสองฝ่ ายสามารถเลี้ยงเนื้ อเยื่อจากลำต้น และรากของพืชบางชนิด ให้สามารถเพิ่มจำนวนเซลล์ เกิดเป็ นกลุ่มก้อนเนื้ อเยื่อ ซึ่ งคล้ายเนื้ อเยื่อ ที่พืชสร้างเมื่อเกิดบาดแผลขึ้น กลุ่มก้อนเนื้ อเยื่อนี้เรียกว่า ไวต์แคลลัส (callus) แคลลัสที่เลี้ยงในสภาพปลอดเชื้ อนี้ ประกอบด้วยเซลล์ ที่สามารถแบ่งตัวเพิ่ ม ปริมาณไปได้เรื่อยๆ ตราบเท่าที่มีอาหารหล่อเลี้ยง ปี 1940 (พ.ศ. 2484) หลวงนิตยเวชวิศิษฐ์ เป็ นคนแรกที่นำเทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ มาใช้โดย เพราะเลี้ยงเอ็มบริโอกล้วยไม้ เพื่ อขยายพันธุ์แบบไม่อาศัยเพศ ปี 1966 (พ.ศ. 2510) ศาตราจารย์เกียรติคุณ ถาวรวัชรภัย เป็ นผู้เผยแพร่เทคนิคการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อกล้วยไม้ ศาสตราจารย์ระพี สาคริก ได้ทำการได้ทำการศึกษาการเพาะเลี้ยง เนื้ อเยื่อกล้วยไม้เพื่อขยายพันธุ์เป็ นการค้าส่งเสริมให้เกิดอาชีพ

3 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช ความสำคัญของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ใช้พื้นที่ขยายพันธุ์น้ อย แต่ได้ปริมาณพันธุ์พืชมาก เพิ่ มประสิ ทธิภาพในการบริหารจัดการด้านการขยายพันธุ์พืช เช่น การควบคุมอุณหภูมิ แสงสว่าง ความชื้น อาหารที่ใช้หล่อเลี้ยง ได้พันธุ์พืชที่ปลอดโรค ช่วยเก็บรักษาพันธุ์พืชไว้ได้มาก ช่วยปรับปรุงพันธุ์พืชไม่กลายพันธุ์ ทนโรคและแมลงศัตรูพืช

4 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกับความสำเร็จ 1. ชิ้นส่วนของพืช เพื่ อที่ขยายพันธุ์ได้ง่ายโดยการตัดชำมักจะขยายพันธุ์ได้ง่าย ด้วยวิธีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ทุกส่วนของพืช (ราก ลำต้น ใบ ตา ช่อดอก อับละอองเกสร) สามารถนำมาเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อได้ทั้งหมด 2. อาหารสังเคราะห์ พืชต่างชนิ ดกันต้องการสารอาหารในสัดส่ วนและปริมาณที่ต่างกัน อาหารสังเคราะห์มีหลายสูตร แต่โดยทั่วไปจะมีธาตุอาหารหลัก ธาตุอาหารรอง ธาตุอาหารอื่นๆ และฮอร์โมน 3. เทคนิคของผู้ปฏิบัติการขยายพันธุ์ ทำงานภายใต้สภาวะปลอดเชื้อ ผู้เพราะเลี้ยงต้องมีความรู้ ทักษะ ในเรื่องพื้นฐานของเทคนิคการปลอด เชื้อเช่น การรักษาความสะอาดมือ และแขนด้วยสบู่

5 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช วัสดุและอุปกรณ์ที่ใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช 1. อาหารสำหรับเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ธาตุอาหารอนิ นทรีย์ 1. ธาตุอาหารหลัก เป็ นธาตุอาหารที่พืชต้องการในปริมาณมาก ได้แก่ แคลเซียม(Ca) แมกนี เซี ยม(Mg) ไนโตรเจน(N) ฟอสฟอรัส(P) โพแทสเซี ยม(K) กำมะถัน(S) 2. ธาตุอาหารรอง เป็ นค่าอาหารที่พืชต้องการในปริมาณน้ อย ได้แก่ เหล็ก(Fr) ทองแดง(Cu) สังกะสี(Zn) แมงกานีส(Mn) โมลิบดีนัม(Mo) โซเดียม(Na) ซิ ลิคอน(Si) เป็ นต้น ธาตุอาหารอินทรีย์ เป็ นธาตุอาหารที่ย่อยสลายได้ มีองค์ประกอบของธาตุ คาร์ บอน(C) ไฮโดรเจน (H) และออกซิ เจน(O)

6 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช วัสดุและอุปกรณ์ที่ใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช(ต่อ) 2. อุปกรณ์ทั่วไปที่ใช้ในการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ 1. ตะเกียงแอลกอฮอล์ a 2. ปากคีบ 3. กรรไกร 4. ใบมีดโกน/มีดผ่าตัดขนาดเล็ก 5. ตะแกรงวางหลอดทดลอง c 6. ขวดแก้ว 7. ตู้ตัดเนื้ อเยื่อ 8. กล้องจุลทรรศน์ 3. ห้องเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ เป็ นห้องที่มีการควบคุมความชื้น แสง อุณหภูมิให้เหมาะสมกับการเจริญ และพัฒนาเป็ นต้นอ่อนของเนื้ อเยื่อ โดยทั่วไปจะประกอบด้วยชั้นวางพืช หลอดไฟที่ใช้ให้แสงสว่างแก่พืช ความเข้มแสงประมาณ 2000 ลักซ์ และพืชควรได้แสงติดต่อกัน เป็ นเวลานาน 16 ชั่วโมง

7 การเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช

8 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช ความสำคัญของเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ การขยายพันธุ์พืช การผลิตพืชที่ปราศจากโรค การปรับปรุงพันธุ์พืช การผลิตสารทุติยภูมิ การศึกษาทางชีวเคมีสรีรวิทยา และพันธุศาสตร์ การอนุรักษ์เชื้อพันธุ์พืช

9 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช การขยายพันธุ์พืชโดยใช้เทคโนโลยี การปรับปรุงพันธุ์พืชในสภาพธรรมชาติ ซึ่ งได้แก่การปรับปรุงพันธุ์ให้ ได้ลักษณะต้านทานโรคหรือแมลง หรือการปรับปรุงพันธุ์ให้ได้พืชสายพันธุ์ ใหม่ลักษณะอื่นๆ สามารถทำได้โดยการผสมข้ามพันธุ์ ซึ่ งต้องใช้ระยะเวลา นานหลายปีในการผลิตพืชสายพันธุ์ใดสายพันธุ์หนึ่ งขึ้นมาหรือไม่สามารถ ผสมข้ามได้สำเร็จทำให้ไม่สามารถได้สายพันธุ์พืชใหม่ๆตามที่ต้องการได้ เนื่ องจากเกิดการไม่ยอมรับกันของพืชที่นำมาผสมข้ามสายพันธุ์กัน (sexual incompatibility) การใช้เทคโนโลยีชีวภาพในการปรับปรุงพันธุ์พืช ได้แก่ การคัดเลือกพันธุ์ การใช้สารเคมี การใช้รังสีในสภาพปลอดเชื้อ การใช้เทคนิ คการรวมโปรโตพลาสต์ ซึ่ งเป็ นการรวมยีน หรือรวมลักษณะทั้งหมดของพืชทั้ง 2 ชนิดเข้าด้วย กัน และเทคนิคการถ่ายยีนซึ่ งเป็ นการนำชิ้นส่วนของยีนที่ทราบลักษณะ หรือทราบคุณสมบัติมาทำการถ่ายเข้าไปในพืช เพื่อให้สามารถผลิตพืชชนิด ใหม่ซึ่ งไม่ได้มีอยู่ตามธรรมชาติให้เกิดขึ้นมาได้โดยใช้ระยะเวลาสั้นกว่า

10 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช วิธีใช้เทคโนโลยีชีวภาพให้ควบคู่กับการเกษตร ชาวไร่ ชาวสวน ชาวนา ส่วนมากแล้วล้วนเป็ นนักวิทยาศาสตร์หรือ นักวิจัยด้านการเกษตรในยุคบุกเบิกทั้งนั้น เพียงแต่เป็ นการใช้ภูมิปัญญา ชาวบ้านหรือท้องถิ่นให้เป็ นประโยชน์ ไม่ว่าจะเป็ นการดองเหล้า หมักอาหาร ทำน้ำปลา ถนอมอาหาร หรือ กระบวนการนำสมุนไพร มาใช้ต่างๆ เป็ นยาหม้อ ส่ วนมากแล้วเทคโนโลยีชีวภาพด้านการเกษตรจะมีความหลากหลายมาก ไม่ว่าจะเป็ นการตัดแต่งพันธุกรรมพืช/สัตว์ ไม่ว่าจะเพื่อเป้ าหมายเพิ่ม ผลผลิต หรือสร้างภูมิคุ้มกันต่อโรค ต้านทานศัตรูพืช หรือทนทานต่อ สภาพแวดล้อมเช่น ความแล้ง อุทุกภัย อากาศหนาวเย็น หรือร้อนชื้น หรือ ทำให้ผลไม้สุกงอมช้ากว่าปกติเพื่อลดความเสียหายในระหว่างขนส่ง และการเพิ่ มผลผลิตให้มากขึ้นโดยไม่ต้องใช้พื้ นที่เพาะปลูกมากเกินไป

11 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช วิธีใช้เทคโนโลยีชีวภาพให้ควบคู่กับการเกษตร(ต่อ) -วิธีการที่นิ ยมใช้- เดิมทีไม่ค่อยใช้เทคนิ คที่ไม่สลับซับซ้ อนมาก เช่น การคัดเลือก ปรับปรุงพัฒนา ขยายพันธุ์พืชสำหรับในครัวเรือน แต่เมื่อต้องนำมาใช้ในภาคอุตสาหกรรมเพื่อประโยชน์ ในสเกลใหญ่ ทำให้พัฒนาการทำงานและวิธีการที่ซับซ้ อนมากขึ้นไปอีก หนึ่ งในเทคนิคที่ใช้กันมาก คือ การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อและการสังเคราะห์ แต่ทั้งนี้ก็อยู่ที่เป้ าหมาย เงินทุน ระยะเวลา สำหรับการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช (Plant tissue culture) นับเป็ น ศาสตร์ที่สำคัญสาขาหนึ่ ง เกิดจากการนำเซลล์เนื้ อเยื่อ หรือใช้อวัยวะส่วนที่ เป็ นเนื้ อเยื่อเจริญของพืชมาเลี้ยงในอาหารสังเคราะห์ในสภาพที่ปราศจากเชื้อ แต่ต้องอยู่ในการควบคุมสภาวะแวดล้อมที่เหมาะสมด้วย เช่น การปรับอุณหภูมิ แสงสว่าง ความชื้น ฯลฯ

12 เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยง เนื้อเยื่อพืช วิธีใช้เทคโนโลยีชีวภาพให้ควบคู่กับการเกษตร(ต่อ) -การสังเคราะห์- มักนำมาใช้เพื่อทำอาหารสังเคราะห์ ซึ่ งจะนำมาใช้เลี้ยงชิ้นส่วนของพืช ให้เจริญเติบโตจนกลายเป็ นต้นพืชใหญ่ สำหรับการประยุกต์เทคนิคการ เพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืชไปใช้ประโยชน์ ในทางเกษตรต่างๆนั้น มีความหลากหลายและขึ้นอยู่กับเป้ าหมายของการใช้งาน ตัวอย่างเช่น เพื่อใช้ขยายพันธุ์พืช โดยเฉพาะพืชที่มีคุณค่ามาก ทางเศรษฐกิจ เช่น ข้าวโพด อ้อย น้ำตาล ยางพารา รวมถึงพืชที่มีปัญหา ด้านการเพาะปลูกเนื่ องจากสภาพแวดล้อมไม่เหมาะสม และพืชสมุนไพร ที่หายากหรือใกล้สูญพันธุ์ แต่มีความจำเป็ นต่อการนำมาใช้ประโยชน์ ใน ด้านเภสัชกรรม เพื่อช่วยลดปัญหาขาดแคลนอาหารและยาในหลายประเทศ ให้ได้พันธุ์พืชที่มีผลผลิตสูง หรือเพิ่มความต้านทาน และมีความทนทานต่อ ความแห้งแล้ง ปรับปรุงพันธุ์ให้เหมาะต่อสภาพดินฟ้ าอากาศที่จะนำไป ใช้ปลูกต่อไป ตัวอย่างเช่น นำลูกสตรอเบอรี่ และผลไม้เมืองหนาว มาปลูกในพื้นที่เขตร้อน เป็ นต้น เก็บรักษาพันธุ์ให้ได้ระยะเวลานานขึ้น หรือทำให้ผลสุกงอมช้า มีผลต่อการขนส่ง ทำให้เก็บรักษาไว้ได้นาน พืชที่มีการพัฒนาจาก การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อเจริญในสภาพที่ปราศจากเชื้อ สามารถนำมาใช้ต่อย อด กับการกำจัดโรคในพืชได้ เช่น การจัดการไวรัส ทำพืชปลอดเชื้อ ผสมผสานเซลล์ เข้าด้วยกันระหว่างพืชสองชนิ ดทำให้สร้างพืชพันธุ์ใหม่ที่ รวมคุณลักษณะดีเด่นของพืชสองแบบไว้ด้วยกันได้

13 ข้อดีและข้อเสียของ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อพืช ข้อดี สามารถผลิตต้นไม้ใหม่ได้คาระมากๆในเวลาอันสั้น สามารถขยายพันธุ์พืชได้ตลอดทั้งปี เพื่ อที่ได้จะมีลักษณะทางพันธุกรรมเหมือนต้นแม่ ได้พืชที่ปราศจากโรค ข้อเสีย ต้นทุนในการจัดตั้งห้องปฏิบัติการค่อนข้างสูง ขั้นตอนในการปฎิบัติการขยายพันธุ์พืชค่อนข้างยาก ถ้าเทียบกับการ ขยายพันธุ์ไม้ดอก กล้วยไม้ หรือไม้ประดับ เพราะว่าสมุนไพรแต่ละชนิด จะมียาง ซึ่ งในยางนั้นจะมีตัวยาแตกต่างกันไป และตัวยาในยางของ สมุนไพรนี่ เอง ที่มักจะทำปฏิกิริยากับธาตุอาหารสังเคราะห์ที่ใช้เลี้ยง ต้นพืชสมุนไพร บางครั้งอาจทำให้พืชนั้นไม่เจริญเติบโต ไม่แตกกอ ไม่ดูดสารอาหาร และจะทำให้พืชตายในที่สุด แต่ถ้าหากทดลองสูตรอาหารได้สุดที่เหมาะสมกับพืชนั้นๆ ก็จะเจริญเติบโตได้ดี

14 พืชที่นิยมนำมา เพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื้อ นิยมใช้กับพืชที่มีปัญหาในเรื่องของการขยาย พันธุ์ หรือพืชที่มีปัญหาเรื่องโรค เช่น ขิง กล้วยไม้ หรือพืชเศรษฐกิจ เช่น กุหลาบ ดาวเรือง ข้าว แครอท เยอร์บีร่า คาร์เนชั่น เป็ นต้น

บรรณานุกรม การเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ https://slideplayer.in.th/slide/16160544/ ขั้นตอนการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อพืช https://online.anyflip.com/dzyka/wbzk/mobile/? fbclid=IwAR2XsQjPSufV- 6n7ISxKobzIeKW4jT7U5Cghiwudn_ZXzoq1xr67Gu3fqjw_aem_A UE27M8mXdrd- yFHPHfM5hz2E9uS4K2XxPX3CNk8nHSVbyY49mIE9ueyOqzjC zvkHxM เทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ความสำคัญของเทคโนโลยีการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ https://dltv.ac.th/utils/files/download/26756 การขยายพันธุ์โดยใช้เทคโนโลยี http://www3.rdi.ku.ac.th/exhibition/50/plant/53_plant/53_plant.ht ml วิธีใช้เทคโนโลยีชีวภาพให้ควบคู่กับการเกษตร https://www.bioimagene.com/%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%98 %E0%B8%B5%E0%B9%83%E0%B8%8A%E0%B9%89%E0%B9%80%E0 %B8%97%E0%B8%84%E0%B9%82%E0%B8%99%E0%B9%82%E0%B8 %A5%E0%B8%A2%E0%B8%B5%E0%B8%8A%E0%B8%B5%E0%B8%A7 %E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E/

บรรณานุกรม ข้อดีและข้อเสียของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ข้อดีของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ https://www.kaset32farm.com/article/plant-news/plant-tissue- culture/ ข้อเสียของการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ http://www.aopdt06.doae.go.th/Dataknowledge/%E0%B8%84%E0% B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B9% 89%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%9E% E0%B8%B2%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B8%B5%E0% B9%89%E0%B8%A2%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%99%E0%B8% B7%E0%B9%89%E0%B8%AD%E0%B9%80%E0%B8%A2%E0%B8%B7 %E0%B9%88%E0%B8%AD.pdf พืชที่นิยมนำมาเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ https://angkanachong.wordpress.com/2013/12/19/%E0%B8%9E% E0%B8%B7%E0%B8%8A%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88%E0% B8%99%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8% B3%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%9E%E0%B8%B2% E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B8%B5%E0%B9%89/

คลิปวิดีโอตัวอย่างการเพาะเลี้ยงเนื้ อเยื่อ ขอขอบคุณคลิปตัวอย่างจากช่อง : สำนักงานเลขานุการกรม กรมส่งเสริมการเกษตร จัดทำโดยศูนย์วิทยบริการเพื่ อส่ งเสริมการเกษตร