เจ้าหลวงคำแดงอารักษ์แห่งล้านนา

คำนำ การพฒั นาหลักสูตรท้องถิ่นอาเภอแม่ใจ (แม่ใจศึกษา) มีจุดมุ่งหมายสาคัญในการมุ่งปลูกฝังให้เยาวชนของอาเภอแม่ใจ ได้ศึกษาเรียนรู้และเข้าใจในประวัติศาสตร์ท้องถิ่นของตนเอง มีความรักและเกิดจิตสานึกหวงแหนในอั ตลักษณ์ของตนเอง พร้อมที่จะร่วมกันสืบสานดูแลรักษา ตลอดจนพัฒนาบ้านเกิดเมืองนอนต่อไป คณะผู้จัดทาจึงได้เล็งเห็นความสาคัญ ของการดาเนินงานการขับเคลื่อน “หลักสูตรแม่ใจศึกษา” ด้วยการส่งเสริมการอ่าน จึงได้จัดทาหนังสือการ์ตูน เรื่อง “เจ้าหลวงคาแดง ประมุขอารักษ์แห่งล้านนา” เพื่อเป็นสื่อในการเรียนรู้ข้อมูลทางประวัติศาสตร์ของอาเภอแม่ใจ สาหรบั เยาวชน เนื้อหาของการ์ตูนเรื่องนี้ อ้างอิงจากตานานเชิงประวัติศาสตร์ของอาเภอแม่ใจ โดยเป็นเรื่องราวของเจ้าหลวงคาแดง ซึ่งเป็นผู้นาของชาวล้านนาที่สาคัญต่อชาวอาเภอแม่ใจ โดยมีความศรัทธาและเชื่อถือว่าเจ้าหลวงคาแดงมีฐานะเป็นอารักษ์ คุ้มครองเมือง ปรากฏเป็นพิธีกรรมต่าง ๆ เช่น พิธีกรรมบวงสรวงเจ้าหลวงคาแดงที่จังหวัดเชียงใหม่ เชียงราย พะเยา น่าน และแม่ฮ่องสอน โดยเฉพาะดอยหลวงเชียงดาวเป็นพื้นที่ที่มีความสาคัญที่สุดในความเชื่อเรื่องเจ้าหลวงคาแดง สาหรับชาวอาเภอแม่ใจน้ันได้ให้ความเคารพนับถือ “เจ้าหลวงคาแดง” ในลักษณะของการเป็นที่พึ่งทางใจในแง่ของการเป็น บรรพบุรุษที่คอยปกปักรักษาคุ้มครองให้ชาวอาเภอแม่ใจรอดพ้นจากอุปัทวันตรายใด ๆ โดยปรากฏเป็นศาลเจ้าหลวงคาแดง และอนสุ าวรีย์เจ้าหลวงคาแดง ที่มีพิธีกรรมบวงสรวงเป็นประจาในทกุ ๆ ปี ในวนั แรม 13 คา่ เดือน 3 (เดือน 5 เหนือ) คณะผู้จดั ทาการต์ นู เรือ่ งนี้ได้ดาเนินการจัดทาต้นฉบบั ในรูปแบบออนไลน์ ซึ่งสถาบันการศึกษา และเยาวชน ผู้สนใจสามารถ นาไปจัดทาเป็นสื่อส่ิงพิมพ์ เพื่อเผยแพร่ความรู้ทางประวัติศาสตร์ของอาเภอแม่ใจ และส่งเสริมให้เยาวชนมีนิสัยรักการอ่าน ได้ตามความเหมาะสมต่อไป และหากเกิดข้อผิดพลาดประการใด ทางคณะผู้จัดทาต้องขออภัยมา ณ ที่นี้ และจะได้แก้ไข ปรับปรุงต่อไป เพื่อการขับเคลื่อนหลักสูตรแม่ใจศึกษาได้รับการพัฒนาต่อไป • คณะผู้จัดทา • กรกฎาคม 2566

เจำ้ หลวงคำแดง ประมขุ อำรักษแ์ หง่ ล้ำนนำ ตำนำนผู้พิทักษ์ขุนเขำและชำวล้ำนนำ เจ้ำหลวง ค ำ แ ด ง ห รือ พ ญ ำ ค ำ แ ด ง ป ร ำ ก ฏ ช่ื อ ใ น ป ร ะ วั ติ ศ ำ ส ต ร์ ต ำ น ำ น เ มื อ ง พ ะ เ ย ำ แ ล ะ พงศำวดำรโยนก ว่ำทรงเป็นกษัตริย์นักรบ ผู้เป็นโอรสของพญำงำเมือง กษัตริย์องค์ที่ 9 และอำณำจักรภูกำมยำว หรือจังหวัดพะเยำใน ปัจจุบัน และพระองค์ยังทรงเป็นพระรำชบิดำ ข อ ง ท้ ำ ว ค ำ ลื อ ห รื อ พ ญ ำ ค ำ ลื อ ก ษั ต ริ ย์ ผู้ ป ก ค ร อ ง เ มื อ ง แ จ้ ห่ ม ซึ่ ง อ ยู่ ใ น เขตจังหวัดลำปำง มีตำนำนเล่ำขำนถึงเจ้ำหลวง คำแดง ผู้เปน็ เทวดำอำรกั ษ์คนสำคญั ของลำ้ นนำ ผู้มีอิทธิพลต่อควำมเช่ือ ควำมศรัทธำ ของกลุ่ม ชำติพันธุ์ต่ำง ๆ ในเขตแคว้นล้ำนนำ ทั้งชำว ไทยยวน ลั๊วะ ไทลื้อ ไทใหญ่ และไทน้อย มเี รอ่ื งเล่ำขำนสืบมำ ดังน้ี

เจ้ำหลวงดำแดงหรือ พญำคำแดง ปรำกฎชื่อในประวัติศำสตร์ตำนำนเมืองพะเยำ และ พงศำวดำรโยนก วำ่ เปน็ กษตั ริย์นักรบผู้เปน็ โอรสของพญำงำเมือง กษัตริย์แห่งอำณำจักร ภูกำมยำว มีตำนำนเล่ำขำนถึง เจ้ำหลวงคำแดง เป็นผู้มีอิทธิพลต่อควำมเชื่อ ควำมศรทั ธำ ของกลุม่ ชำติพันธุ์ต่ำงๆ

อยมู่ ำวันหนึง่ พญำงำเมืองรับสั่งให้บุตรชำยนำทัพทหำรไปรบกับพวกจีนฮ่อ เจ้ำหลวงคำแดง จึงคุมกองทหำรจำนวนหนึ่ง พร้อมด้วยอำวุธทุกชนิดไปอยู่รักษำด่ำนหัวเมืองชำยแดน เพอ่ื ป้องกันศตั รจู ำกเจ้ำเมืองอืน่ ทีม่ กั คุมทหำรยกมำตีเมืองพะเยำอยบู่ อ่ ยคร้ัง

ขณะที่เจ้ำหลวงคำแดงและทหำรเดินทำงไปน้ันเป็นเวลำที่ตะวันคล้อยบ่ำยลงไปมำก ประกอบกับ เจ้ำหลวงคำแดงและทหำรต่ำงก็เหน็ดเหนื่อยเมื่อยล้ำจำกกำรเดินทำง จึงสั่งให้ทหำรหยุดและ จัดทำที่พักผ่อน ณ ชำยป่ำท้ำยบ้ำนแห่งหนึ่ง ประจวบเวลำนั้นดวงอำทิตย์คล้อยต่ำลงจวนจะลับ เหลี่ยมภูผำแล้วมีหญิงสำวคนหนึ่งซึ่งมีสิริร่ำงเลอโฉมอวบอัด ผิวพรรณผุดผ่องสวยงำมน่ำชมเชย เสียยิ่งนัก จะหำหญิงอื่นใดมำเทียบมิได้ในแคว้นนั้น เดินผ่ำนมำยังค่ำยที่พักของเจ้ำหลวงคำแดง

เมื่อสำยตำของเจ้ำหลวงคำแดงพบเห็นร่ำงของสตรีที่สวยที่สุดซึ้งเข้ำเช่นน้ัน เกิดควำมคิดที่จะเข้ำไป โอภำปรำศรัยกับเธอเสียจริง เท้ำไวเท่ำกับควำมคิด เจ้ำหลวงคำแดงจึงย่ำงกรำยเดินออกจำก ค่ำยพักเข้ำไปหำสตรีผู้นั้นพร้อมกับเอ่ยทักทำยขึ้นก่อนว่ำ พระอำทิตย์จวนจะตกดินอยู่แล้ว หญิงสำวหยุดเดินพร้อมกับหันมำตำมเสียงที่กล่ำวทัก ฉับพลันที่พบเห็นสำยตำของหนุ่มสำวก็ ประสำนกนั อย่ำงจงั จนทำให้หญิงสำวเอียงอำยและหลบสำยตำของหนมุ่

เจ้ำหลวงคำแดงสำวเท้ำก้ำวเดินตำมหญิงสำวไป จนถึงบริเวณที่มีผัก หญิงสำวจึงแวะเข้ำไป เก็บผักพร้อมกับเจ้ำหลวงคำแดง ขณะที่ทั้งสองหนุ่มสำวช่วยกันเก็บผักพลำงพูดคุยหยอกล้อกัน พลำงอย่ำงสขุ ใจอยนู่ ัน้ หญิงสำวรำ่ งน้นั ก็เดินหำยไป ปรำกฎวำ่ เปน็ กวำงทองตรงพุ่มไม้ขำ้ งหนำ้

แล้วกวำงทองก็วิ่งเหยำะ กลับไปทำงค่ำยพัก ส่วนเจ้ำหลวงคำแดงพอเห็นเป็นอัศจรรย์ เช่นนั้นถึงกับตกตลึงไปชั่วครู่หนึ่ง แล้วจึงออกวิ่งไล่กวดไปติดๆ พลำงปำกก็ร้องตะโกนบอก แก่ลูกน้องว่ำ \"กวำงทองวิง่ ผ่ำนไปทำงหนำ้ ค่ำยเรำใหส้ กดั จับไว้“ จนไปถงึ หน้ำค่ำยแล้ว

เจ้ำหลวงคำแดงกจ็ ดั ลูกน้องพร้อมกับอำวุธครบมือ ออกติดตำมจบั เจำ้ กวำงทองน้อยตัวน้ันไปเป็นเวลำ ๓ วัน ก็ไล่จับกวำงทองไม่ได้ พร้อมทั้งได้ส่ังกำชับว่ำ ให้จับเป็นห้ำมใช้อำวุธใดๆ ทำร้ำยร่ำงกำยเจ้ำกวำงทอง ต่อจำกนน้ั เจำ้ หลวงคำแดงพรอ้ มกบั ทหำรก็ออกติดตำมเจ้ำกวำงทองขึ้นไปทำงเหนือ แต่เจ้ำหลวงคำแดงก็ไม่ ลดละควำมพยำยำม โดยนำทหำรติดตำมไปเรื่อยๆ จนกระท่งั เจ้ำกวำงทองหำยลบั สำยตำ

เจ้ำหลวงคำแดงยังไม่หมดควำมมำนะ หมำยจะจับกวำงทองให้ได้ จนเวลำล่วงเลยไปกว่ำวันก็ยังไม่ พบกวำงทอง คงเห็นแต่รอยเท้ำเท่ำนั้น และในวันหนึ่งสิ่งที่ปรำกฏแก่สำยตำของเจ้ำหลวงคำแดง และทหำรทั้งหลำย คือ \"ครำบ\" ของนำงกวำงทอง ซึ่งได้กลับกลำยเป็นร่ำงจำกกวำงมำเป็น คน เพรำะได้ลอกครำบไวข้ ้ำงหว้ ยใกลบ้ ้ำนแหง่ หนึ่ง

เจ้ำหลวงคำแดงก็ติดตำมขึน้ ไปอีก จนไปพบร่ำงของเจ้ำกวำงทองที่กลับกลำยเป็นดังพบครั้งแรกในป่ำ แห่งหนึ่งอยู่ทำงทิศตะวันออก \"ดงเทวี\" ทันทีที่เจ้ำหลวงคำแดงตำมไปพบ และเจ้ำกวำงทองเห็นดังน้ัน จึงกลับกลำยร่ำงเป็นกวำงทองอีกครั้ง แล้วเจ้ำหลวงคำแดงส่ังให้ทหำรกระจำยกำลังโอบล้อม เจ้ำกวำงทองไว้พร้อมกับประกำศว่ำ หำกใครปล่อยให้เจ้ำกวำงทองหลุดรอดไปตรงด่ำนของผู้ใดผู้น้ัน จะตอ้ งถูกตดั หวั

ในที่สุดเจ้ำกวำงทองตัวนั้นก็หลุดออกมำจำกวงล้อม วิ่งผ่ำนไปทำงที่เจ้ำหลวงคำแดงอยู่ ดังน้ัน เจ้ำหลวงคำแดงจึงสั่งใหท้ หำรตัง้ คำ่ ยพักคอยอย่ทู ีด่ งเทวีนั้น พรอ้ มกบั บอกวำ่ หำกข้ำตำมเจ้ำกวำงทอง นี้ไปเกิน 7 วัน ไม่เห็นข้ำกลับมำ ก็ให้พวกท่ำนกลับไปบอกพ่อแม่ของข้ำ ไม่ต้องห่วงข้ำในเมื่อ ข้ำติดตำมเอำนำงกวำงทองตัวนี้มำไม่ได้ข้ำจะไม่ยอมกลับบ้ำนเช่นกัน เจ้ำหลวงคำแดงจึงเร่งออก ติดตำมนำงกวำงทองตัวนนั้ ไปทำงทิศตะวนั ตกซึง่ นำงกวำงทองมงุ่ หนำ้ ไปสู่เขำใหญ่ลูกหนึ่ง ซึ่งเป็นเขำที่ ถำ้ เชียงดำวตั้งอยใู่ นปจั จุบัน

ขณะที่เจ้ำหลวงคำแดงติดตำมนำงกวำงทองไปอย่ำงกระชั้นชิดนั้น นำงกวำงทองก็แปลงร่ำงเป็น หญิงสำวอีกครั้งหนึ่ง และก็วิ่งหำยกลบั เข้ำไปในถำ้ แห่งนี้ สว่ นเจ้ำหลวงคำแดง ผู้ซึ่งมีควำมรักและ เสน่หำต่อหญิงสำวเป็นทุนเดิมอยู่แล้วจึงได้ตำมเข้ำไปในถ้ำเดียวกัน ตรำบเท่ำทุกวันนี้ก็ไม่กลับ ออกมำอีกเลย

ตำมประวัติศำสตร์กล่ำวว่ำจะมีปรำกฏกำรณ์เป็นลูกกลมๆ คล้ำยกับพระธำตุ พร้อมทั้งแสง สว่ำงลอยออกมำจำกหลังดอยหลวงเชยี งดำว แล้วเคลื่อนไปทำงทิศตะวันออก ปรำกฎมีเสียงดัง คล้ำยกับเสียงของปืนใหญ่เกิดขึ้นพร้อมกับแสงสว่ำงน้ันหำยไป เป็นสิ่งน่ำอัศจรรย์ยิ่งนัก ซึ่งชำวบ้ำนมักจะพูดกันว่ำ \"เจ้ำหลวงคำแดงลั่นอะม๊อก\" หรือนัยหนึ่งเรียกว่ำ \"วิญญำณของ เจ้ำหลวงคำแดงไปเยี่ยมบำ้ นเกิดเมืองนอน\"

ตำนำนเจ้ำหลวงคำแดง เป็นที่รู้จัก แพร่หลำยในหลำยๆ จังหวัดทำง ภำคเหนือตอนบน ดังปรำกฏหลักฐำน ศำลเจ้ำหลวงคำแดงกระจำยอยู่ตำม จังหวัดต่ำง ๆ ท้ังเชียงใหม่ พะเยำ น่ำน เชียงรำย สำหรับอำเภอแม่ใจ ศำลเจ้ำหลวงคำแดงมำพร้อมกับผู้ที่ อพยพถิ่นฐำน ชำวไทยวนที่มำจำก อำเภอแม่ทะ เกำะคำ ห้ำงฉัตร จังหวัด ลำปำง เพ่ือเป็นเคร่ืองยึดเหนี่ยวจิตใจ และให้เจ้ำหลวงคำแดงปกปักรักษำให้ อยู่ดีมีสุข ตลอดมำกว่ำ 100 ปี ที่ผ่ำน มำ และจะมีกำรบวงสรวงสักกำระตำม ควำมเชื่อควำมศรัทธำของชำวล้ำนนำ เ พ่ื อ ส ร้ ำ ง ค ว ำ ม ส ำ มั ค คี ใ น ชุ ม ช น โดยจัดทุกปี ในวันแรม 13 ค่ำ เดือน 3 (เดือน 5 เหนือ)

ที่ปรึกษำ : นายพีรัช จันธิมา นายอาเภอแม่ใจ นางสิริญญา เรืองขจรเมธี ผู้อานวยการศูนย์ส่งเสริมการเรียนรู้ อาเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา และนางสาว ปนดั ดา เจนจิตธนณัท บรรณารักษ์หอ้ งสมุดประชาชนอาเภอแม่ใจ คณะผู้จัดทำ : ผู้เข้าร่วมโครงการพัฒนาและเสริมสร้างบุคลากรกระทรวงมหาดไทย เพ่ือเตรียมความพร้อมในการเป็นผู้บริหารท่ีมีสมรรถนะสูง (MOI SMART Agent for CAST) อาเภอนาร่อง อาเภอแม่ใจ จังหวัดพะเยา ๑. นายธนพล จรัลวณิชวงศ์ ผู้อานวยการกลุ่มงานประสานการพัฒนาพ้ืนท่ีตามแนว พระราชดาริ สานักนโยบายและแผน สานกั งานปลดั กระทรวงมหาดไทย ๒. นางศริ ิพร รอื เรือง ผู้อานวยการกลุ่มงานศูนย์ดารงธรรม สานักงานจังหวัดเขียง ใหม่ สานักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย ๓. นางสาวยุวกรณ์ มนุษย์สม ปลัดอาเภอหัวหน้ากลุ่มงานบริหารงานปกครอง ท่ีทาการปกครองอาเภอเด่นชัย จังหวัดแพร่ กรมการปกครอง ๔. นายวัชระ ชัยหัง ปลัดอาเภอหัวหน้ากลุ่มงานบริหารงานปกครอง ท่ีทาการปกครองอาเภอล้ี จังหวัดลาพูน กรมการ ปกครอง ๕. นายธีระนนั ท์ ชยั มานันท์ ปลดั อาเภอหวั หนา้ กลุ่มงานทะเบียนและบัตร ท่ีทาการปกครองอาเภอแม่สอด จังหวัดตาก กรมการปกครอง ๖. นาย พิสุทธิศักด์ิ ธรรมะวุฒิสุข ปลัดอาเภอหัวหน้ากลุ่มงานบริหารงานปกครอง ท่ีทาการปกครองเชียงคา จังหวัดพะเยา กรมการปกครอง ๗. นายสุภาพ บุญสว่าง ผู้อานวยการกลมุ่ งานยุทธศาสตร์การพัฒนาชุมชน สานักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดแม่ฮ่องสอน กรมการพัฒนาชุมชน ๘. นายพงศ์ธร ใจมนต์ ผู้อานวยการกลุ่ม งานส่งเสริมการพัฒนาชุมชน สานักงานพัฒนาชุมชนจังหวัดพะเยา กรมการพัฒนาชุมชน ๙. นายวรพงษ์ ทองนิตย์ นักส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น ชานาญการพิเศษ สานกั งานสง่ เสริมการปกครองท้องถิ่นจงั หวัดนครสวรรค์ กรมสง่ เสริมการปกครองทอ้ งถิ่น บรรณำธิกำร : นายธนพล จรัลวณิชวงศ์ ผู้ออกแบบและวำดภำพกำร์ตนู : นายจกั รพนั ธุ์ มันตาพัน แหล่งขอ้ มลู อำ้ งองิ Atchiangmai.co. (๒๕๖๐). ตานานเจ้าหลวงคาแดงและถ้าเชียงดาว. สืบค้น ๑๒ กรกฎาคม ๒๕๖๖, จาก https://www.atchiangmai.co/ ตานานเจ้าหลวงคาแดงและถ้าเชยี งดาว/ กาญจน์มุนี ศรีวิศาลภพ. (๒๕๕๕). ตานานเจ้าหลวงคาแดงและถ้าเชียงดาว. สืบค้น ๑๒ กรกฎาคม ๒๕๖๖, จาก https://www.gotoknow.org/posts/461584 เพญ็ สภุ า สขุ คตะ. (๒๕๖๓). อารักษ์ลา้ นนา : เจ้าหลวงคาแดง ณ ดอยหลวงเชยี งดาว ตานานสวมความเช่อื หรือความเช่ือสวมตานาน?. สืบค้น ๑๒ กรกฎาคม ๒๕๖๖, จากhttps://www.matichonweekly.com/column/article_358672 วัดโพธาราม. (ม.ป.ป.) เรื่องเล่าเจ้าพอ่ หลวงคาแดง [แผ่นพบั ]. พะเยา: ม.ป.พ.