โคกหนองนา พึ่งพาเศรษฐกิจพอเพียง

การออกแบบพื้�้ นที่่ด� ้ว้ ยหลัักภูมู ิสิ ังั คม มีี 6 แบบดังั ภาพ 100 สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 101 ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

102 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุกุ ต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

เกษตรทฤษฎีีใหม่่ : ศาสตร์์พระราชา สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล” เกษตรทฤษฎีใี หม่่ หรือื เศรษฐกิิจพอเพียี ง ซึ่�่งเป็น็ แนวทางในการทำำ�การเกษตรที่่ร� ัชั กาลที่่� 9 พระราชทานแก่่ราษฎร เพื่่อ� เป็น็ การช่่วยเหลือื ราษฎรที่่ป� ระสบความยากลำ�ำ บาก ให้ส้ ามารถผ่่านพ้น้ ช่่วงเวลาวิกิ ฤติไิ ปได้้ โดยเฉพาะวิกิ ฤติิการขาดแคลนน้ำ�ำ� (มููลนิิธิชิ ััยพัฒั นา, 2551) หนึ่่�งในโครงการที่่� รััชกาลที่่� 9 ได้้พระราชทานในการแก้้ไขปััญหาทุุกข์์ร้้อนของราษฎร ได้้แก่่ โคกหนองนาโมเดล ซึ่�่งเป็็นโครงการหนึ่�่งในการทำ�ำ เกษตรทฤษฎีีใหม่่ตามแนวทางเศรษฐกิิจพอเพีียงด้้านการบริิหาร จัดั การน้ำ�ำ� และพื้้น� ที่่�เกษตรกรรม เพื่่อ� แก้้ปััญหาภััยแล้ง้ โดยที่่�ชาวบ้า้ นสามารถช่่วยเหลือื ตนเองได้้ และมีชี ีวี ิติ ที่่ด� ีีขึ้น� เมื่อ� พื้้น� ฐานชีีวิิตมีมี าตรฐาน มีคี วามมั่�นคงแล้้ว ชีวี ิิตคนไทยจึึงจะมั่น� คง มั่่�งคั่ง� และ ยั่ง� ยืนื โคกหนองนาโมเดล เป็น็ การสร้า้ งระบบการผลิติ เพื่่อ� ให้ค้ นพึ่ง่� พาตนเอง เป้า้ หมายของโครงการ นี้้ค� ือื การกักั เก็บ็ น้ำ�ำ�ฝนที่่ต� กลงมาในพื้้น� ที่่ใ� ห้ไ้ ว้ไ้ ด้ร้ ้อ้ ยละ 100 โดยอาศัยั การจัดั การที่่ด� ินิ ที่่ม� ีอี ยู่ใ�่ ห้เ้ กิดิ ประโยชน์ส์ ููงสุดุ ด้ว้ ยการปรับั พื้้น� ที่่ใ� ห้เ้ ป็น็ โคก หนอง และนา ร่่วมกับั การปลููกป่า่ 3 อย่่าง ประโยชน์์ 4 อย่่าง ด้ว้ ยข้้อจำ�ำ กััดในการศึึกษาโคกหนองนาโมเดล เพื่่อ� นำ�ำ มาปรัับใช้้ในพื้้น� ที่่ข� องตนเองยัังมีีอยู่�่ มาก เช่่น ข้้อมููลในการวางแผนปรับั พื้้น� ที่่ใ� ห้้เป็น็ ไปตามโคกหนองนาโมเดล อาจยังั มีไี ม่่เพียี งพอต่่อ การตััดสิินใจที่่จ� ะลงทุนุ ปรัับพื้้น� ที่่�ตามรููปแบบการจัดั พื้้�นที่่�ของโคกหนองนาโมเดล ยัังไม่่สามารถไป ปรัับพื้้�นที่่�ตามได้้ง่าย หรืือยัังมองไม่่เห็็นภาพรวมของโคกหนองนาโมเดลว่่าจะออกมาเป็็นลัักษณะ ใด ซึ่ง�่ การเดินิ ทางไปศึึกษาต้น้ แบบของโคกหนองนาโมเดล ก็เ็ ป็น็ อีกี ข้อ้ จำำ�กัดั หนึ่ง่� ที่่ผ� ู้้�สนใจไม่่สะดวก เพีียงพอ เป็น็ ต้้น สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 103 ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

โคก หนอง นา โมเดล เป็น็ โครงการที่่ถ� ููกเลือื กเพื่่อ� มาพัฒั นาต่่อยอดการเรียี นรู้�การเกษตร เพราะเป็น็ โครงการที่่เ� ป็น็ ต้น้ แบบของการทำำ�เกษตรทฤษฎีใี หม่่ตามแนวเศรษฐกิจิ พอเพียี งในพระบาท สมเด็็จพระปรมิินทรมหาภููมิิพลอดุุลยเดช รััชกาลที่่� 9 ด้้านการบริิหารจััดการน้ำ��ำ และพื้้�นที่่�เกษตร โคกหนองนาเป็็นโมเดลต้้นแบบที่่�สถาบัันเศรษฐกิิจพอเพีียงและมููลนิิธิิกสิิกรรมธรรมชาติิน้้อมนำำ� พระราชดำำ�รััส มาผสมผสานกัับภููมิิปััญญาพื้้�นบ้้าน โดยแบ่่งพื้้�นที่่�เป็็นสััดส่่วน 30:30:30:10 ดัังนี้้� ร้้อยละ 30 แรกสำ�ำ หรัับแหล่่งน้ำ��ำ โดยการขุุดบ่่อทำำ�หนอง และคลองไส้้ไก่่ พื้้�นที่่�ร้้อยละ 30 ที่่ส� องสำำ�หรับั ทำ�ำ นา ปลููกข้า้ ว พื้้น� ที่่ร� ้อ้ ยละ 30 ที่่ส� ามสำ�ำ หรับั ทำ�ำ โคกหรือื ป่า่ ปลููกป่า่ 3 อย่่าง ประโยชน์์ 4 อย่่าง คืือปลุุกไม้้ใช้้สอย ไม้้กิินได้้ และไม้้เศรษฐกิิจ เพื่่�อให้้ได้้ประโยชน์์ พื้้�นที่่�ร้้อยละ 10 สุดุ ท้้าย สำ�ำ หรัับที่่�อยู่อ่� าศััย และเลี้ย� งสััตว์์ เช่่น ไก่่ ปลา โค กระบือื เป็น็ ต้น้ 104 สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

เรีียนรู้้�และลงมืือแก้้วิิกฤตน้ำ��ำ ด้ว้ ยศาสตร์พ์ ระราชาและภููมิปิ ัญั ญาท้้องถิ่�น่ (โคก หนอง นา โมเดล) หนึ่่ง� ในศาสตร์พ์ ระราชาที่�เ่ ป็น็ การจัดั การออกแบบพื้้�นที่เ่� พื่่�อทำำ�การ เกษตรอย่่างยั่่ง� ยืืน โดยเน้น้ ที่�่แหล่่งน้ำ��ำ เพื่่�อใช้้ในการเกษตร มีีการจัดั การเพื่่�อ ให้้เกิิดสมดุลุ ระบบนิเิ วศในภาพรวมตลอดจนใช้พ้ ื้้�นที่่�ให้้เกิิดประสิทิ ธิิภาพ สููงสุุดลดความรุนุ แรงหากเกิิดภัยั ธรรมชาติิขึ้้�น เมื่่อ� นำำ�ศาสตร์น์ ี้้�มาเชื่่อ� มโยง ผสมผสานเข้า้ กับั ภูมู ิปิ ัญั ญาท้้องถิ่่�น จึึงเกิิดเป็น็ ลัักษณะของการออกแบบ พื้้�นที่่� ซึ่่�งเป็น็ ที่เ�่ รียี กกัันในแวดวงเกษตรว่่า “โคก หนอง นา” โคก เกิดิ จากการนำำ�ดิินที่่�ขุดุ เพื่่�อทำำ�บ่่อหรือื หนองน้ำำ��มาทำ�ำ เป็็นเนิินสููงจนเป็็นโคก บน โคกให้ป้ ลููกป่า่ 3 อย่่าง (ไม้้กิิน ไม้ใ้ ช้้สอย และไม้ส้ ร้้างบ้า้ นสร้้างเรือื น) โดยปลุุกให้้มีี 5 ระดัับ คืือ ไม้ส้ ููง ไม้ก้ ลาง ไม้เ้ ตี้ย� ไม้้เรี่ย� ดินิ และพืืชหัวั รากไม้ท้ ี่่ป� ลููกจะสานกัันหลายระดับั และทำ�ำ หน้า้ ที่่ก� ััก เก็บ็ น้ำำ��ฝนไว้ใ้ ต้ด้ ินิ ควรปลููกแฝกร่่วมด้ว้ ยเพื่่�อช่่วยเก็บ็ น้ำ��ำ และป้้องกันั การพัังทลายของดินิ รากไม้้ ต่่าง ๆ และช่่วยกันั ซัับน้ำ�ำ� ไว้้เป็น็ “หลุุมขนมครกใต้ด้ ินิ ” เมื่�อต้น้ ไม้้เจริิญเติบิ โตขึ้�นจะให้้ประโยชน์์ ถึึง 4 อย่่าง (พอกิิน พออยู่�่ พอใช้้ และการช่่วยสร้า้ งสมดุุลระบบนิเิ วศ) เมื่อ� ป่า่ มีีความสมบููรณ์์ โคก จะสามารถเก็็บน้ำ�ำ� ไว้้ใต้้ดิิน จากป่า่ บนโคกได้้ แต่่จะมากหรืือน้้อยนั้้�นขึ้น� อยู่่ก� ัับชนิดิ ของดิิน โดย ตำ�ำ แหน่่งของโคกควรอยู่ท่� างทิิศตะวันั ตกเพื่่อ� บดบังั แสงอาทิิตย์์ยามบ่่าย สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง 105 ประยุกุ ต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

หนอง เกิิดจากการขุุดบ่่อกัักเก็บ็ น้ำำ��เพื่่อ� ใช้ใ้ นการ เพาะปลููก เลี้�ยงสััตว์์น้ำำ�� หรืือปลููกพืืชน้ำ�ำ� เพื่่อ� ใช้ใ้ นการ บริโิ ภค ส่่วนดินิ ที่่�ได้จ้ ากการขุดุ หนองก็็นำ�ำ ไปทำำ�เป็็น โคกได้้ ตำำ�แหน่่งของหนองน้ำำ��ควรอยู่�ท่ างทิิศที่่�ลม ร้อ้ นผ่่าน เพื่่�อให้ล้ มเย็็นพััดผ่่านเข้้าบ้้าน หนอง น้ำำ�� ที่่ด� ีีควรขุุดให้้ขอบและพื้้น� ที่่ข� องหนองน้ำำ�� มีี ความคดโค้้ง เป็็นร่่อง เป็น็ แนว มีคี วามลึึก หลายระดัับและต้้องมีีส่่วนที่่�แสงแดดส่่องถึึง เพื่่�อให้ป้ ลาวางไข่่ได้ด้ ี ี มีีการขุุดคลองไส้้ไก่่เพื่่อ� ช่่วยกระจายน้ำ�ำ� ให้้ทั่่�วพื้้น� ที่่� เป็็นการเพิ่่�มความชุ่�ม ชื้�นกัับผืืนดิินและส่่งผลดีตี ่่อการปลููกพืชื สร้้างฝาย ชะลอน้ำ��ำ เพื่่�อรับั และชะลอน้ำำ�� ที่่�ไหลมา ฝายยัังช่่วยดััก ตะกอนดินิ ไม่่ให้ล้ งมาสะสมในหนองอีกี ด้ว้ ยและยังั เป็น็ การเพิ่่ม� แหล่่ง กักั เก็บ็ น้ำ�ำ�ในพื้้น� ที่่� โดยการคำำ�นวณปริิมาณน้ำ��ำ ที่่�เก็็บในหนอง ต้้องคำำ�นวณให้้ เพีียงพอต่่อการใช้ง้ านในพื้้�นที่่� และต้อ้ งมีีน้ำำ��เหลือื ใช้ใ้ นหน้า้ แล้ง้ หรืือช่่วงเวลา ที่่ฝ� นทิ้้�งช่่วง 106 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

นา ควรยกหััวคัันนาให้ส้ ููงอย่่างน้อ้ ย 1 เมตร เพื่่�อ เพิ่่�มพื้้น� ที่่เ� ก็็บน้ำ��ำ ไว้้ในนาให้เ้ ท่่ากัับความสููงของคันั นา และปั้้น� หััวคัันนาให้้ใหญ่่มีคี วามกว้้างมากกว่่า ปกติิ เพื่่�อปลููกป่า่ 3 อย่่าง ประโยชน์์ 4 อย่่าง และพืืชผักั สวนครัวั ที่่ส� ามารถสร้า้ งรายได้้ ประจำำ�วััน ควรมีีการปลููกแฝกเพื่่อ� ป้้องกันั การพัังทลายของคัันนา คัันนาจะเป็็นเครื่อ� ง มือื ในการปรัับระดัับน้ำ�ำ�เข้้านา ตามความสููง ของต้้นข้้าว และยัังสามารถใช้้น้ำำ�� ช่่วยควบคุุม วััชพืชื และแมลงตามภููมิิปััญญาท้อ้ งถิ่�น โดย ปริมิ าณฝนอีีกส่่วนหนึ่�่งจะซึึมลงดิินและถููกเก็็บ รักั ษาไว้ใ้ ต้้ดินิ เป็น็ น้ำ��ำ ใต้้ดินิ ช่่วยสร้้างความชุ่�มชื้�นให้้กับั ระบบนิิเวศใต้้ดินิ ต่่อไป สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง 107 ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

สืืบสานศาสตร์์พระราชา ประยุุกต์์สู่่�... โคก หนอง นา โมเดล 108 สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 109 ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

110 สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุกุ ต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

สืบื สานศาสตร์พ์ ระราชา ประยุุกต์์สู่่�... โคก หนอง นา โมเดล สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 111 ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

อธิบาย : คำ�/ค�ำ ศัพท์/ข้อความ แนวคิิดและทฤษฎีี เป็น็ แนวคิดิ และทฤษฎีทีี่่เ� กิดิ จากอัจั ฉริยิ ภาพและพระปรีชี าสามารถ การพััฒนาอันั เนื่่�องมา ของพระบาทสมเด็จ็ พระบรมชนกาธิเิ บศร มหาภููมิพิ ลอดุลุ ยเดชมหาราช จากพระราชดำ�ำ ริิ บรมนาถบพิิตร ในการที่่�ได้้ทรงคิิดค้้น ดััดแปลง ปรัับปรุุง และแก้้ไข ให้ก้ ารพัฒั นาโครงการอันั เนื่่อ� งมาจากพระราชดำ�ำ ริเิ ป็น็ งานที่่ด� ำ�ำ เนินิ การ ไปได้้ง่ าย ไม่่ยุ่่�งยากซัับซ้้อนและสอดคล้้องกัับสภาพความเป็็นอยู่�่และ ระบบนิิเวศน์์โดยส่่วนรวมของธรรมชาติิ ตลอดจนสภาพทางสัังคมและ ชุมุ ชนนั้้น� ๆ มุ่่�งเน้น้ ให้้ผลการดำ�ำ เนิินงานนั้้น� ตกถึึงมืือประชาชนโดยตรง เป็็นเบื้้�องแรก เพื่่�อบรรเทาปััญหาเฉพาะหน้้า คืือการพออยู่่� พอกิิน ขณะเดีียวกับั ที่่�ปููพื้้�นฐานไว้้สำำ�หรับั ความอยู่�ด่ ี ี กิินดี ี ต่่อไปในอนาคต ศาสตรพ์ ระราชา องค์ค์ วามรู้�ที่เ� ป็น็ ปัญั ญาของพระบาทสมเด็จ็ พระบรมชนกาธิเิ บศร มหาภููมิิพล อดุุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิิตร จากกระบวนการ ทรงงานในโครงการพระราชดำำ�ริิต่่าง ๆ ซึ่�่งมีีกว่่า 4,000 โครงการ ครอบคลุุมในทุกุ มิติ ิิ ด้า้ นเศรษฐกิจิ สัังคม เทคโนโลยีี และสิ่�งแวดล้้อม เพื่่�อการพััฒนาอย่่างยั่�งยืืน ซึ่่�งศาสตร์์พระราชาที่่�นำ�ำ มาประยุุกต์์ใช้้กัับ แนวคิิดการพััฒนาพื้้�นที่่�และการออกแบบเชิิงภููมิิสัังคมไทยเพื่่�อการพึ่�่ง ตนเองและรองรัับภััยพิบิ ัตั ิใิ นรููปแบบ “โคก หนอง นา โมเดล” ได้้แก่่ 1. แกล้้งดินิ 2. หญ้้าแฝก 3. การห่่มดิิน 4. ดิินเสื่�อมโทรม (ดิินดาน) ดิินคุณุ ภาพต่ำ��ำ (สารเคมีี) 5. บำำ�รุุงดิิน 6. ฝนหลวง 7. หนอง 8. คลองไส้ไ้ ก่่ 9. ฝายชะลอน้ำ�ำ� + คันั กั้�นน้ำ�ำ� 10. เขื่�อนกัักเก็บ็ น้ำำ�� 112 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง ประยุกุ ต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

อธิบาย : ค�ำ /คำ�ศพั ท์/ขอ้ ความ 11. โครงการแก้้มลิงิ 12. โคก หนอง นา โมเดล 13. น้ำำ�� ดีไี ล่่น้ำ��ำ เสีีย 14. อธรรมปราบอธรรม 15. ระบบลม แสงแดด 16. ระบบบำำ�บััดน้ำ��ำ เสียี แบบสิ่ง� ประดิษิ ฐ์์ 17. ระบบสระเติมิ อากาศ 18. กัังหัันชัยั พััฒนา 19. การบริหิ ารจัดั การน้ำ�ำ� จากภูผู าสู่่�มหานทีี 20. ป่า่ 3 อย่่าง ประโยชน์์ 4 อย่่าง 21. การปลููกป่า่ ทดแทน 22. พระราชดำำ�รัสั ภููเขาป่่า\\ 23. ป่่าเปีียก 24. ป่า่ ไม้้สาธิิต 25. ปลููกป่า่ บนที่่�สููง 26. ปลููกป่า่ ในใจคน 27. ปลููกป่่าต้น้ น้ำ�ำ� ลำ�ำ ธาร หรืือการปลููกป่า่ ธรรมชาติิ 28. ปลููกป่า่ โดยไม่่ต้้องปลููก 29. การอนุุรักั ษ์ส์ ััตว์์ป่่า 30. การอนุรุ ัักษ์พ์ ัันธุ์์�พืชื 31. มลพิษิ และการเปลี่ย� นแปลงภููมิอิ ากาศ 32. การจััดการสิ่่ง� แวดล้้อม (ขยะชุุมชน) 33. การศึึกษา 34. สหกรณ์์ 35. รางวััลความสำ�ำ เร็จ็ ด้า้ นการพัฒั นามนุษุ ย์์ 36. บวร 37. ทำ�ำ แบบคนจน 38. เศรษฐกิจิ พอเพียี ง 39. ข้้าว 40. พลัังงานทดแทน 41. ทฤษฎีีใหม่่ สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 113 ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

ทฤษฎีใหม่ อธบิ าย : ค�ำ /ค�ำ ศพั ท์/ข้อความ คืือพระราชดำ�ำ ริิของพระบาทสมเด็็จพระบรมชนกาธิิเบศร มหา ภููมิพิ ลอดุลุ ยเดช มหาราช บรมนาถบพิติ ร เป็น็ แนวทางหรือื หลักั การใน การบริิหารจััดการที่่�ดิินและน้ำ��ำ เพื่่�อการเกษตรในที่่�ดิินขนาดเล็็กให้้เกิิด ประโยชน์์สููงสุดุ โดยมีี 3 ขั้้น� ตอน ดัังนี้้� 1. ทฤษฎีใี หม่ข่ ั้้�นต้้น ให้แ้ บ่่งพื้้�นที่่อ� อกเป็น็ 4 ส่่วน ตามอััตราส่่วน 30:30:30:10 ซึ่�ง่ หมายถึึง พื้้�นที่่�ส่่วนหนึ่�่ง ประมาณ 30% ให้้ขุุดสระเก็บ็ กัักน้ำ��ำ เพื่่�อใช้้เก็็บกัักน้ำ��ำ ฝนในฤดููฝน และใช้้เสริิมการปลููกพืืชในฤดููแล้้ง ตลอดจนการเลี้ย� งสัตั ว์แ์ ละพืชื น้ำำ��ต่่าง ๆ พื้้น� ที่่ส� ่่วนที่่ส� อง ประมาณ 30% ให้้ปลููกข้้าวในฤดููฝนเพื่่�อใช้้เป็็นอาหารประจำำ�วัันสำำ�หรัับครอบครััวให้้ เพีียงพอตลอดปีี เพื่่อ� ตัดั ค่่าใช้จ้ ่่ายและสามารถพึ่ง�่ ตนเองได้ ้ พื้้�นที่่�ส่่วนที่่� สาม ประมาณ 30% ให้้ปลููกไม้ผ้ ล ไม้ย้ ืืนต้น้ พืืชผััก พืืชไร่่ พืชื สมุนุ ไพร ฯลฯ เพื่่อ� ใช้เ้ ป็น็ อาหารประจำ�ำ วันั หากเหลือื บริโิ ภคก็น็ ำ�ำ ไปจำ�ำ หน่่าย พื้้น� ที่่� ส่่วนที่่�สี่� ประมาณ 10% เป็็นที่่อ� ยู่่อ� าศัยั เลี้�ยงสัตั ว์์ ถนนหนทาง และโรง เรือื นอื่น� ๆ 2. ทฤษฎีีใหม่่ขั้้�นที่�่สอง เมื่ �อเกษตรกรเข้้าใจในหลัักการและ ได้ป้ ฏิบิ ัตั ิใิ นที่่ด� ินิ ของตนจนได้ผ้ ลแล้ว้ ก็ต็ ้อ้ งเริ่ม� ขั้น� ที่่ส� อง คือื ให้เ้ กษตรกร รวมพลัังกัันในรููป กลุ่�ม หรืือ สหกรณ์์ ร่่วมแรงร่่วมใจกัันดำ�ำ เนิินการ ในด้า้ น 2.1. การผลิติ (พันั ธุ์์�พืืช เตรีียมดินิ ชลประทาน ฯลฯ) 2.2 การตลาด (ลานตากข้้าว ยุ้้�ง เครื่อ� งสีีข้้าวการจำำ�หน่่าย) 2.3 การเป็็นอยู่�่ (กะปิ ิ น้ำ��ำ ปลา อาหาร เครื่�องนุ่่ง� ห่่ม ฯลฯ) 2.4 สวัสั ดิิการ (สาธารณสุุข เงินิ กู้�) 2.5 การศึึกษา (โรงเรียี น ทุนุ การศึึกษา) 2.6 สังั คมและศาสนา 114 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

อธบิ าย : คำ�/คำ�ศพั ท/์ ข้อความ 3. ทฤษฎีใี หม่ข่ ั้้�นที่ส�่ าม เมื่ อ� ดำำ�เนินิ การผ่่านพ้น้ ขั้ �นที่่�สองแล้้ว เกษตรกร หรืือกลุ่�มเกษตรกรก็็ควรพััฒนาก้้าวหน้้าไปสู่่�ขั้�นที่่�สามต่่อไป คืือ ติิดต่่อประสานงาน เพื่่�อจััดหาทุนุ หรืือแหล่่งเงิิน เช่่น ธนาคาร หรือื บริษิ ัทั ห้า้ งร้า้ นเอกชน มาช่่วยในการลงทุนุ และพัฒั นาคุณุ ภาพชีวี ิติ ทั้้ง� นี้้� ทั้้ง� ฝ่า่ ยเกษตรกรและฝ่า่ ยธนาคาร หรือื บริษิ ัทั เอกชนจะได้ร้ ับั ประโยชน์์ ร่่วมกันั กล่่าวคืือ • เกษตรกรขายข้้าวได้ร้ าคาสููง (ไม่่ถููกกดราคา) • ธนาคารหรือื บริษิ ัทั เอกชนสามารถซื้อ� ข้า้ วบริโิ ภคในราคาต่ำ�ำ� (ซื้ �อข้้าวเปลืือกตรงจากเกษตรกรและมาสีีเอง) • เกษตรกรซื้้�อเครื่อ� งอุปุ โภคบริโิ ภคได้ใ้ นราคาต่ำ�ำ� เพราะรวม กันั ซื้อ� เป็น็ จำ�ำ นวนมาก (เป็น็ ร้้านสหกรณ์ร์ าคาขายส่่ง) • ธนาคารหรือื บริษิ ัทั เอกชน จะสามารถกระจายบุคุ ลากรเพื่่อ� ไปดำำ�เนิินการในกิจิ กรรมต่่าง ๆ ให้เ้ กิิดผลดีียิ่�งขึ้น� โคก หนอง นา โมเดล การจััดการพื้้�นที่่�ในรููปแบบต่่าง ๆ ตามภููมิิสัังคม ประยุุกต์์จาก พระราชดำ�ำ ริิเกษตรทฤษฎีีใหม่่ ที่่�เหมาะสมกัับพื้้�นที่่�ประเทศไทย ซึ่�่งเป็็นผสมผสานเกษตรทฤษฎีีใหม่่ตามแนวพระราชดำำ�ริิ เข้้ากัับ ภููมิปิ ัญั ญาพื้้น� บ้า้ นที่่อ� ยู่อ่� ย่่างสอดคล้อ้ งกับั ธรรมชาติใิ นพื้้น� ที่่ � ต่่อยอดด้ว้ ย เทคโนโลยีแี ละนวัตั กรรมที่่เ� หมาะสมกัับพื้้�นที่่� เพิ่่ม� พื้้�นที่่�ป่า่ สร้า้ งความ มั่�นคงทางอาหาร เป็็นการที่่�ให้้ธรรมชาติิจััดการตััวมัันเองโดยมีีมนุุษย์์ เป็็นส่่วนส่่งเสริิมให้้มัันสำำ�เร็็จเร็็วขึ้้�น ซึ่�่งในขั้�นพื้้�นฐาน เน้้นการพึ่�่งพา ตนเอง ด้า้ นน้ำำ�� อาหาร และพลังั งานอย่่างเป็น็ ระบบ สามารถนำ�ำ ผลผลิติ ที่่�ได้้มาต่่อยอด แปรรููปในขั้�นก้้าวหน้้าเพื่่�อยกระดัับเศรษฐกิิจฐานราก และคุุณภาพชีีวิิต ลดความเหลื่�อมล้ำ��ำ ในสัังคม สร้้างความสามััคคีี ในชุมุ ชน สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 115 ประยุกุ ต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

ภมู สิ งั คม อธบิ าย : คำ�/คำ�ศัพท์/ข้อความ การพัฒั นาตามแนวพระราชดำ�ำ ริใิ ด ๆ ก็ต็ ามนั้้น� จะต้อ้ งสอดคล้อ้ ง กับั ปัญั หาที่่เ� กิดิ ขึ้้น� ในภููมิภิ าคนั้้น� ๆ เนื่่อ� งจากแต่่ละแห่่งคนไม่่เหมือื นกันั ต้อ้ งคำำ�นึึงถึึงสภาพภููมิปิ ระเทศของบริเิ วณนั้้น� ว่่าเป็น็ อย่่างไร และสภาพ แวดล้้อมของสัังคมวิิทยาเกี่�ยวกัับลัักษณะนิิสััยใจคอของคน ตลอดจน สภาพเศรษฐกิิจ ความเป็น็ อยู่ ่� วัฒั นธรรม ขนบธรรมเนียี มประเพณีที ี่่ไ� ม่่ เหมือื นกััน ไม่่ใช่่ว่่าเอาอะไรที่่�ทัันสมัยั มาก ๆ เข้้าไปให้้ชาวบ้า้ นทั้้ง� ที่่เ� ขา ไม่่สามารถจะใช้ไ้ ด้้ หรือื พยายามที่่จ� ะทำ�ำ การเพาะปลููกบนเขา หรือื พื้้น� ที่่� แห้้งแล้้งให้ไ้ ด้้ ซึ่่ง� เป็น็ การดำ�ำ เนินิ งานที่่�ผิิด ทรงใช้ค้ ำำ�ว่่า “ภูมู ิสิ ัังคม” คือื ทรงดููลัักษณะภููมิิศาสตร์์และลัักษณะสัังคม พระองค์์ทรงชี้�แนะตลอด เวลาว่่า การดำ�ำ เนินิ การต่่าง ๆ นั้้น� ต้อ้ งสอดคล้อ้ งกับั สภาพภููมิสิ ังั คม (ดร. สุเุ มธ ตันั ติเิ วชกุลุ เอกสารประกอบการสอนวิชิ า พภ 511 แนวคิดิ ทฤษฎีี การพััฒนา 2552) ดัังพระราชดำ�ำ รัสั ตอนหนึ่่�งว่่า “...การพััฒนาจะต้้องเป็็นไปตามภููมิิประเทศทางภููมิิศาสตร์์ และภููมิิประเทศ ทางสัังคมศาสตร์์ในสัังคมวิิทยา ภููมิิประเทศตาม สังั คมวิทิ ยาคือื นิสิ ัยั ใจคอของคนเรา จะไปบังั คับั ให้ค้ นคิดิ อย่า่ งอื่น� ไม่่ ได้้ เราต้อ้ งแนะนำำ� เราเข้า้ ไปช่ว่ ยโดยที่จ�่ ะคิดิ ให้เ้ ขาเข้า้ กับั เราไม่ไ่ ด้้ แต่่ ถ้้าเราเข้า้ ไปแล้ว้ เราเข้้าไปดููว่่าเขาต้อ้ งการอะไรจริิงๆ แล้้วก็อ็ ธิิบาย ให้เ้ ขาเข้้าใจหลักั การของการพัฒั นานี้้�ก็จ็ ะเกิดิ ประโยชน์อ์ ย่่างยิ่�ง...” พระบรมราโชวาทในพิิธีีพระราชทานปริิญญาบััตรแก่่บััณฑิิต มหาวิทิ ยาลัยั เกษตรศาสตร์์ เมื่�อวันั ที่่� 18 กรกฎาคม 2517 “เมื่ �อต้้องการออกแบบพื้้�นที่่� ต้้องการสร้้างบ้้านแปลงเมืือง สิ่่�ง สำ�ำ คัญั คือื ต้อ้ งเข้า้ ใจเรื่อ� ง “ภูมู ิสิ ังั คม” ภููมิ ิ คือื ภููมิศิ าสตร์์ กายภาพ สภาพ แวดล้อ้ ม ส่่วนสังั คม คือื สังั คมของมนุษุ ย์แ์ ละสิ่ง� มีชี ีวี ิติ ทั้้ง� พืชื สัตั ว์ ์ ที่่ร� วม กันั เป็น็ กลุ่ม� เป็น็ วััฒนธรรม เป็็นวิถิ ีชี ีีวิิต มีีจิติ วิญิ ญาณ ส่่วนหนทางที่่จ� ะ เข้า้ ภููมิสิ ังั คมเพื่่อ� นำำ�ความรู้�นั้น� ไปออกแบบพื้้น� ที่่ใ� ห้เ้ กิดิ การเปลี่ย� นแปลง อย่่างลึึกซึ้ �งและรอบด้้าน คืือ การเรีียนรู้ � “หลัักกสิิกรรมธรรมชาติิ” และความอดอยากหิิวโหยจะไม่่เกิดิ ขึ้้น� ถ้า้ คนเราเข้้าใจหลักั นิยิ ามเกี่ย� ว กับั พืชื สัตั ว์์ มนุุษย์์ นิิยามเหล่่านี้้ม� ีี 5 นิิยาม” ได้้แก่่ 1) อุุตุนุ ิยิ าม 2) พืชื นิิยาม 3) จิิตนิยิ าม 4) กรรมนิยิ าม 5) ธรรมนิยิ าม 116 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุุกต์์สู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

บรรณานุุกรม เกษม วััฒนชััย. (2558). ปรัชั ญาของเศรษฐกิิจพอเพียี งกัับความเข้้มแข็็งของโรงเรียี น. ศูนู ย์ส์ ถานศึกึ ษาพอเพียี ง มูลู นิิธิิยุุวสถิิรคุุณ กรุุงเทพฯ: ธนิธิ การพิิมพ์์. สมบัตั ิิ นพรักั . (2561). ศาสตร์พ์ ระราชาสู่�ก่ ารพัฒั นาศาสตร์ก์ ารบริิหาร. กรุงุ เทพฯ : อม รินิ ทร์์พริ้น� ติ้�งแอนด์์พัับลิชิ ชิ่�ง. สำ�ำ นักั งานสถิติ ิแิ ห่ง่ ชาติิ และสำ�ำ นักั งานหอจดหมายเหตุุแห่ง่ ชาติิ. (2551). จดจารพระมหา กรุุณาพระมหากษัตั ริยิ ์์นักั พััฒนา เพื่่�อปวงประชาร่่มเย็น็ . กรุงุ เทพฯ : ชาวฤกษ์์ คอมมูนู ิิเคชั่น� จำ�ำ กััด ห้อ้ งสมุดุ มั่่น� พัฒั นา. (ม.ป.ป.). มููลนิธิ ิปิ ิดิ ทองหลังั พระสืบื สานแนวพระราชดำ�ำ ริ.ิ สืบื ค้น้ จาก http://www.manpattanalibrary.com/admin/pdf/768/pdffile.pdf ห้อ้ งสมุดุ มั่่น� พัฒั นา. (2561). ศาสตร์พ์ ระราชา...ศาสตร์เ์ พื่่อ� การพัฒั นาที่่ย�ั่ง� ยืนื . สืบื ค้น้ จาก http://www.manpattanalibrary.com/newsdetail.php?id=23 มููลนิิธิิชััยพััฒนา. จุุดเริ่�มต้้นแนวคิิดเศรษฐกิิจพอเพีียง. สืืบคนเมื่�อวัันที่่� 20 พฤศจิิกายน 2561. จาก http://www.chaipat.or.th/site_content/34-13/3579- 2010-10-08-05-24-39.html ฤทธิิไกร ไชยงาม. ศาสตร์พ์ ระราช_01 : ศููนย์ศ์ ึกึ ษาการพััฒนาเขาหินิ ซ้อ้ นอัันเนื่่�องมา จากพระราชดำำ�ริิ (1). สืบื ค้น้ เมื่อ� วันั ที่่� 20 พฤศจิกิ ายน 2561. จาก https://www. gotoknow.org/posts/591192. สำำ�นัักงานคณะกรรมการพิิเศษเพื่่�อประสานงานโครงการอัันเนื่่�องมาจากพระราชดำ�ำ ริิ (สำ�ำ นักั งาน กปร.). เศรษฐกิจิ พอเพียี ง. สืบื ค้น้ เมื่อ� วันั ที่่� 20 พฤศจิกิ ายน 2561. จาก http://ww.rdpb.go.th/ ศาสตราจารย์ก์ ิติ ติคิ ุุณ ดร.กาญจนา นาคสกุลุ . (2560). พระบรมราโชบายด้้านการศึกึ ษา ของสมเด็็จพระเจ้า้ อยู่ห่� ััววชริิราลงกรณ บดินิ ทรเทพยวรางกููร รัชั กาลที่่� 10. สารานุกุ รมไทยสำ�ำ หรับั เยาวชนโดยพระราชประสงค์ใ์ นพระบาทสมเด็จ็ พระเจ้า้ อยู่่�หัวั . กลวิธิ ีี ในการพัฒั นาชนบทตามแนวพระราชดำ�ำ ริ.ิ สืบื คนเมื่อ� วันั ที่่� 20 พฤศจิกิ ายน 2561. จาก http://kanchanapisek.or.th/kp6/sub/book/book.php?- book=12&chap=6&page/t12-6-infodetail04.html สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง 117 ประยุกุ ต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

ค�ำ ถามทบทวนทา้ ยบท 1. เศรษฐกจิ พอเพยี ง มคี วามหมายอย่างไร .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 2. “ความพอเพยี ง” หมายถึง .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 3. ดำ�เนนิ ชวี ติ บน “ทางสายกลาง” ตามหลักปรัชญาเศรษฐกจิ พอเพียง หมายถงึ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 118 สืืบสานศาสตร์พ์ ระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิิจพอเพีี ยง ประยุกุ ต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

4. ใหส้ รุปหลกั การแนวคดิ ปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพียง ตามผงั ทีก่ �ำ หนดให้ หลกั ปรชั ญาของเศรษฐกิจพอเพยี ง สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่�่ งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง 119 ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”

5. “เขา้ ใจ เข้าถงึ พัฒนา” หมายความว่าอย่างไร .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 6. “ศาสตรพ์ ระราชา” หมายถงึ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 7. “โคก หนอง นา โมเดล” คืออะไร .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 8. ยก “หลักการทรงงาน” ของพระบาทสมเดจ็ พระมหาภมู พิ ลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพติ ร 5 หลักการ มาอธิบายใหเ้ ขา้ ใจ .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. .................................................................................................................................................. 120 สืืบสานศาสตร์์พระราชา พึ่่� งพาเศรษฐกิจิ พอเพีี ยง ประยุุกต์ส์ ู่่� “โคก หนอง นา โมเดล”