ວິທະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ປຶ້ມແບບຮຽນ ປ.5 2023

2 ປາກດົ ການສລຸ ຍິ ະຄາດ ສຸລິຍະຄາດ ແມ່ນປາກດົ ການທເີ່ ກີດຂ້ນຶ ເມື່ອດວງອາທດິ , ດວງຈັນ ແລະ ໜວ່ ຍໂລກ ໂຄຈອນມາຢູ່ເສັນ້ ຊ່ືດຽວກັນຊວົ່ ຄາວ ໂດຍດວງຈນັ ຢລູ່ ະຫວາ່ ງກາງຂອງດວງອາທດິ ແລະ ໜວ່ ຍ ໂລກ ເຮດັ ໃຫ້ເກີດມີເງາົ ຂອງດວງຈັນເຄອ່ື ນທີ່ຜ່ານພ້ນື ຜວິ ຂອງໜວ່ ຍໂລກບາງສ່ວນ ພວກເຮົາບໍ່ ຄວນແນມເບິ່ງປາກດົ ການສຸລຍິ ະຄາດເຕັມດວງ ຫຼື ສລຸ ຍິ ະຄາດບເ່ໍ ຕັມດວງ ເພາະວາ່ ແສງຂອງ ມນັ ຈະທໍາລາຍສາຍຕາຂອງພວກເຮົາ. 2023 RIES Copyright © ຖາ້ ດວງອາທດິ , ດວງຈນັ ແລະ ໜວ່ ຍໂລກ ເຄ່ືອນໄປຢູ່ເທິງເສນ້ັ ຊດື່ ຽວກັນພດໍ ີ ຈະເຮດັ ໃຫ້ ເກດີ ປາກດົ ການສຸລຍິ ະຄາດເຕັມດວງ. ພວກເຮົາຈະເຫັນດວງຈນັ ເຄອື່ ນທີເ່ ຂົ້າໃນວງົ ແຫວນ 22 ຂອງດວງອາທດິ ຊ້າໆຈົນກວ່າດວງອາທິດຈະຖືກບັງແສງທງັ ໝດົ ໃນເວລານ້ທີ ອ້ ງຟາ້ ຢໃູ່ ນຈດຸ ທີ່ເກີດປາກດົ ການຈະເງາົ ມືດຊ່ວົ ຄາວຄ້າຍຄກື ັບກາງຄືນ. ດວງຈັນສບື ຕ່ເໍ ຄ່ອື ນໄປຕາມເສັ້ນ ໂຄຈອນຂອງມນັ ແລະ ດວງອາທິດຈະຄອ່ ຍໆປາກດົ ຂນ້ຶ ທອ້ ງຟາ້ ກຄໍ ອ່ ຍໆແຈ້ງອອກຄືເກົາ່ ປາກດົ ການສຸລຍິ ະຄາດເກດີ ຂ້ນຶ ອາດໃຊເ້ ວລາປະມານ 7 ນາທີ. ຖ້າດວງອາທິດ, ດວງຈັນ ແລະ ໜ່ວຍໂລກ ບໍ່ມາຢູ່ເສັ້ນຊື່ດຽວກັນ ປາກົດການທີ່ ເກີດຂຶ້ນກໍຈະເປັນປາກົດການສຸລິຍະຄາດບໍ່ເຕັມດວງ ພວກເຮົາສາມາດສັງເກດເຫັນແສງ ດວງອາທິດຈາກສ່ວນທີ່ບໍ່ໄດ້ຖືກບັງແສງ ແລະ ທ້ອງຟ້າຈະມືດມົວໜ້ອຍໜຶ່ງ. ດວງຈັນຈະສືບ ຕໍ່ເຄື່ອນທີ່ໄປຕາມເສັ້ນໂຄຈອນຂອງມັນ ແລະ ດວງອາທິດຈະຄ່ອຍໆປາກົດຂຶ້ນ ທ້ອງຟ້າກໍ ຈະແຈ້ງອອກເປັນປົກກະຕິ. 96 ໙໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 96 19/04/2023 15:19:40

2023 RIES Copyright © ສຸລິຍະຄາດບ່ໍເຕມັ ດວງທີສ່ ັງເກດຈາກໜາ້ ໂລກ ປາກດົ ການສຸລຍິ ະຄາດເຕມັ ດວງ ຈະບ່ໍຄອ່ ຍເກດີ ຂ້ນຶ ຍອ້ ນການໂຄຈອນຂອງດວງຈັນ 22 ອ້ອມໜວ່ ຍໂລກເປນັ ລກັ ສະນະໜວ່ ຍໄຂ່ ຈ່ຶງເຮັດໃຫປ້ າກດົ ການສຸລິຍະຄາດເຕັມດວງເກີດຂ້ຶນ ມີໜອ້ ຍຫາຼ ຍ ແຕວ່ ່າປາກົດການສຸລຍິ ະຄາດບໍ່ເຕມັ ດວງຈະເກດີ ຂ້ຶນເລອື້ ຍໆ. ຈົງ່ ຕືມ່ ຄາໍ ເວາົ້ ໃສ່ບອ່ ນວາ່ ງລມຸ່ ນ້ີໃຫ້ຖືກຕອ້ ງ: ສລຸ ິຍະຄາດ ເກີດຂນ້ຶ ເມອື່ ດວງອາທດິ , ໂລກ ແລະ_______ ເຄ່ືອນໄປຢູ່ເທງິ .________ດຽວກນັ ຊ່ົວຄາວ ໂດຍດວງຈນັ ຢ_ູ່ _______ ດວງອາທດິ ແລະ ໜ່ວຍໂລກ. ______ຂອງດວງອາທິດທ່ີສອ່ ງໃສໜ່ າ້ ໂລກຖກື ບັງຈາກດວງຈນັ ໃນເວລາດວງຈນັ ເຄ່ອື ນໄປຜ່ານລະຫວາ່ ງກາງຂອງໜວ່ ຍໂລກ ແລະ________ຊຶງ່ ແທນທຈ່ີ ະ ເປັນແສງຂອງດວງອາທິດທສ່ີ ່ອງລົງໃສໜ່ າ້ ໂລກໃນຈດຸ ທີ່ເປນັ ເສັນ້ ຊນ່ື ີ້ ຈະກາຍເປນັ ________ ຂອງດວງຈັນຕົກໃສ່ແທນ ແລະ ເງາົ ທີ່ເກດີ ຂນ້ຶ ນີ້ ຈະຄ່ອຍໆເຄອື່ ນຜາ່ ນ_______ໂລກ ໃນຂະນະທໜີ່ ວ່ ຍໂລກ ແລະ ດວງຈັນກໍເຄອື່ ນທຕ່ີ າມເສັ້ນໂຄຈອນຂອງພວກມັນ. ໃນຊວ່ ງເວລາ ເກີດປາກົດການ______ດວງຈນັ ຈະບງັ ແສງຂອງດວງອາທດິ ຈ່ງຶ ເຮດັ ໃຫແ້ ສງຂອງດວງອາທດິ ບໍຕ່ ກົ ໃສສ່ ວ່ ນໃດສ່ວນໜງຶ່ ຂອງໜາ້ ໂລກ ປາກົດການນເ້ີ ກີດຂ້ນຶ ພຽງແຕ_່ _______ ເພາະວ່າ ໜວ່ ຍໂລກ ແລະ ດວງຈນັ ເຄອ່ື ນທ່ີຕະຫອຼ ດເວລາ. ດງັ່ ນນ້ັ , ພວກມນັ ກຈໍ ະຄ່ອຍໆເຄື່ອນ ອອກຈາກເສ້ັນຊ່ື ແລະ ປາກດົ ການສຸລິຍະຄາດຈະເກດີ ຂ້ນຶ ໃນ________ ໙໗ 97 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 97 19/04/2023 15:19:41

3 ປາກດົ ການຈັນທະຄາດ ການເກດີ ປາກດົ ການຈນັ ທະຄາດ: ຈນັ ທະຄາດ ແມນ່ ປາກດົ ການທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ເມອ່ື ດວງອາທດິ , ໜວ່ ຍໂລກ ແລະ ດວງຈນັ ເຄອ່ື ນໄປຢເູ່ ທງິ ເສນ້ັ ຊດ່ື ຽວກນັ . ໃນການເກດີ ປາ ກດົ ການຈນັ ທະຄາດນນ້ັ ໜວ່ ຍໂລກຈະເຄອ່ື ນ ທ່ີມາຢູ່ຕໍາແໜ່ງລະຫວ່າງກາງຂອງດວງອາທິດ ແລະ ດວງຈນັ ພດໍ .ີ ໃນຂະນະໜວ່ ຍໂລກເຄອ່ື ນ ໄປຢລູ່ ະຫວາ່ ງກາງຂອງດວງຈນັ ແລະ ດວງ ອາທດິ ໜວ່ ຍໂລກຈະບງັ ແສງອາທດິ ເຮດັ ໃຫ້ ແສງອາທດິ ບຕ່ໍ ກົ ໃສພ່ ນ້ື ຜວິ ຂອງດວງຈນັ ແລະ ດວງຈນັ ຈະປາກດົ ມແີ ສງສແີ ດງ ຊງ່ຶ ຈນັ ທະຄາດ ຈະເກດີ ຂນ້ຶ ໃນຊວ່ ງເດອື ນເຕມັ ດວງ. 2023 RIES Copyright © ປາກົດການຈັນທະຄາດທສີ່ ັງເກດຈາກໜາ້ ໂລກ ປາກດົ ການຈັນທະຄາດທສ່ີ ັງເກດຈາກໜ້າໂລກ ເມອ່ື ສງັ ເກດເບງ່ິ ປາກດົ ກການທກ່ີ າໍ ລງັ ເກດີ ຂນ້ຶ ຈະເຫນັ ເງາົ ຂອງໜວ່ ຍໂລກຄອ່ ຍໆເຄອ່ື ນ ຜາ່ ນດວງຈນັ ເຮດັ ໃຫພ້ ນ້ື ຜວິ ຂອງດວງຈນັ ມດື ລງົ ບາງຄງ້ັ ຢໃູ່ ນຊວ່ ງເວລາການເກດີ ຈນັ ທະຄາດ 22 ດວງຈນັ ຈະປຽ່ ນເປນັ ສແີ ດງໃນຊວ່ ງໄລຍະໃດໜງ່ຶ ສແີ ດງທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ນນັ້ ເກດີ ຈາກແສງດວງອາທດິ ທສ່ີ ອ່ ງຜາ່ ນຊນ້ັ ບນັ ຍາກາດຂອງໂລກ ແລະ ຈາກນນ້ັ ສອ່ ງໃສດ່ ວງຈນັ , ຊງ່ຶ ປາກດົ ການຈນັ ທະຄາດ ຈະເກດີ ຂນ້ຶ ໃນມດ້ື ວງຈນັ ເຕມັ ດວງ. ຈນັ ທະຄາດເຕມັ ດວງ ເກີດຂ້ຶນເມື່ອດວງອາທດິ , ໜ່ວຍໂລກ ແລະ ດວງຈນັ ລຽງຢ່ໃູ ນ ເສນັ້ ຊືດ່ ຽວກນັ ພດໍ ີ ເງົາຂອງໜວ່ ຍໂລກຈະຄອ່ ຍໆເຄື່ອນເຂາ້ົ ບັງດວງຈັນ ຈນົ ກວ່າຈະບງັ ດວງຈັນ ທງັ ໝດົ ແລະ ເຮັດໃຫເ້ ປນັ ສີແດງ ສີເດີມຂອງມັນຈະປາກດົ ຄນື ຄເື ກົ່າ ເມອື່ ດວງຈນັ ເຄ່ອື ນທຜີ່ ່ານ ເງົາຂອງໜວ່ ຍໂລກອອກໄປ. ຈັນທະຄາດບ່ເໍ ຕັມດວງ ເກີດຂຶ້ນເມືອ່ ດວງອາທິດ, ໜວ່ ຍໂລກ ແລະ ດວງຈັນ ບໍ່ນອນຢໃູ່ ນ ເສ້ນັ ຊດື່ ຽວກນັ ພດໍ ີ ເງາົ ຂອງໜວ່ ຍໂລກຈະບັງດວງຈນັ ບາງສວ່ ນ ແລະ ທອ້ ງຟາ້ ໃນຕອນກາງຄນື ຈະມືດລງົ ໜ້ອຍໜງ່ຶ ແລະ ຈະຄ່ອຍໆແຈ້ງອອກເມ່ອື ດວງຈັນເຄ່ືອນທີ່ຜາ່ ນເງົາຂອງໂລກໄປ. 98 ໙໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 98 19/04/2023 15:19:43

ບົດທີ 23 ຄວາມແຮງ 1 ຄວາມແຮງແມ່ນຫຍງັ ? ຄວາມແຮງ ແມນ່ ການຍູ້ ຫືຼ ການດງຶ . ບໍວ່ າ່ ຈະເປນັ ວດັ ຖແຸ ຂງ, ແຫວຼ ຫືຼ ອາຍກສໍ າມາດຍູ້ ຫືຼ ດຶງວັດຖຸແຂງ, ແຫວຼ ຫືຼ ອາຍອນ່ື ໆໄດ.້ ຕວົ ຢ່າງ: ເຮາົ ສາມາດຍ້ກູ ອ່ ງໄປ ຕາມພນ້ື ໄດ້ (ພືນີ້ ແລະ ກອ່ ງທງັ ສອງແມນ່ ທາດແຂງ), ນໍ້າຢູ່ໃນແມ່ນໍ້າສາມາດຍູ້ນໍ້າທ່ີຢູ່ທາງໜ້າຂອງມັນໃຫ້ໄຫຼ ລງົ ໄປຕາມສາຍຂອງແມ່ນໍ້າ (ທງັ ສອງແມ່ນທາດແຫວຼ ) ແລະ ລມົ ພາຍຸໝູນສາມາດຍູ້ອາກາດທ່ີຢທູ່ າງໜາ້ ຂອງມນັ (ທັງສອງແມ່ນທາດອາຍ). ຊງຶ່ ຄວາມ ແຮງປະກອບມຫີ ຼາຍປະເພດທເີ່ ຮົາສາມາດຮູ້ສຶກໄດ້ ເຊນັ່ : ແຮງຮກຸ ຖູ, ແຮງຍູ້ຂອງທາດແຫຼວ... ແຮງຍູ້ ແມ່ນແຮງຂອງວັດຖໜຸ ງ່ຶ ກະທບົ ໃສວ່ ດັ ຖຸອ່ນື ແລະ ເຮດັ ໃຫ້ວດັ ຖນຸ ນ້ັ ເຄື່ອນທ່ີ ອອກໄປຈາກມັນ ເຊັ່ນ: ແຮງລມົ ກະທົບໃສຕ່ ນ້ົ ໄມ້, ການອດັ ປະຕເູ ຂາ້ົ , ການເຕະບານ. ທງັ ໝດົ ນແີ້ ມນ່ ຕວົ ຢາ່ ງຂອງຄວາມແຮງທຖ່ີ ກື ນໍາໃຊ້. 2023 RIES Copyright © ແຮງຍຂູ້ ອງຄນົ 23 ແຮງຍູຂ້ ອງຄນົ ອາກາດ ສາມາດເປນັ ແຮງສາໍ ຜດັ ໄດໃ້ ນເວລາທີ່ມນັ ກະທົບໃສ່ພື້ນຜວິ ຂອງວດັ ຖຸ ເຊ່ັນ: ລົມພັດໃສ່ວ່າວ, ລົມກະທບົ ໃສ່ໃບຂອງເຮືອໃບ, ລມົ ກະທບົ ໃສ່ປີກນົກ, ລມົ ກະທບົ ໃສ່ປກີ ເຮືອບິນ. ແຮງຍຂູ້ ອງອາກາດ ແລະ ນ້ໍາ ແມ່ນແຮງຍູ້ວັດຖຸຂຶ້ນດ້ານເທິງ ເຊນ່ັ : ເມອ່ື ເວລາປ່ອຍ ເຈຍ້ ລົງ ອາກາດຈະຍູ້ເຈຍ້ ໃຫ້ມັນຕົກຊ້າລງົ , ເມ່ືອເວລາວດັ ຖຸຕົກລງົ ນ້າໍ ນາ້ໍ ຈະຍວູ້ ັດຖໃຸ ຫ້ຟູຂນຶ້ . ແຮງຍູ້ຂອງອາກາດ ແຮງຍຂູ້ ອງນ້າໍ ໙໙ 99 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 99 19/04/2023 15:19:45

ແຮງດງຶ ແມນ່ ແຮງຂອງວດັ ຖໜຸ ່ຶງກະທົບໃສວ່ ັດຖຸອນື່ ແລະ ເຮດັ ໃຫ້ວດັ ຖຸນ້ັນເຄ່ືອນທ່ີ ເຂົ້າຫາມັນ ເຊັ່ນ: ການດຶງກ່ອງເຂົ້າມາຫາຕນົ ເອງ, ການແຂ່ງດຶງເຊອື ກແລ້ວຊະນະ, ການດງຶ ປະຕປູ ິດເຂາົ້ ທາງໃນ. ທງັ ໝດົ ນກີ້ ໍແມນ່ ຕົວຢາ່ ງຂອງຄວາມແຮງທ່ີຖກື ນໍາໃຊ້ເຊັນ່ ກັນ. ແຮງດຶງ ແຮງດຶງ ແຮງຮກຸ ຖູ ແມນ່ ແຮງທ່ີເກດີ ຂ້ນຶ ລະຫວ່າງ 2023ແຮງຮຸກຖູ ໜ້ າ ສໍ າ ຜັ ດ ຂ ອ ງ ສ ອ ງ ວັ ດ ຖຸ ທີ່ ເ ຄື່ ອ ນ ທ່ີ ໄ ປ ໃ ນRIES Copyright © ທິດທາງກງົ ກນັ ຂ້າມກນັ ຊງ່ຶ ມັນສາມາດເຮດັ ໃຫ້ ເກດີ ຄວາມຮ້ອນສູງ. ມນັ ສາມາດເກດີ ຂຶນ້ ໄດ້ ຈາກການທ່ີວັດຖຸໃດໜຶ່ງເຄື່ອນທີ່ຜ່ານອາກາດ, ເຄອ່ື ນທ່ີຢເູ່ ທງິ ຜາ້ ພມົ , ພ້ືນຊີມງັ , ພ້ືນທາງຢາງ ໝາກຕອ໋ ຍ ຫຼື ພນື້ ຜິວທີບ່ ໍ່ລຽບມນື່ . ແຮງຮຸກຖູ ຈະຫຼຸດລົງຖ້າຫາກວ່າພ້ືນຜິວທີ່ມັນເຄ່ືອນຜ່ານ ນັ້ນກຽ້ ງມື່ນ. 23 ຄວາມແຮງສາມາດກະທບົ ໃສວ່ ັດຖຸໄດ້ຫຼາຍຮູບແບບ, ຄວາມແຮງສາມາດເຮັດໃຫເ້ ກດີ ການປຽ່ ນແປງຮບູ ຮ່າງ, ຂະໜາດ, ທິດທາງ ແລະ ເຄອື່ ນທ່ີ ຫືຼ ຢຸດໄດ້. 2 ຄວາມແຮງສາໍ ຜັດ ແລະ ບ່ສໍ າໍ ຜດັ 2.1 ຄວາມແຮງສໍາຜດັ ຄວາມແຮງສາໍ ຜັດ: ແມ່ນແຮງທເ່ີ ກີດຈາກວັດຖແຸ ຂງ, ວັດຖຸແຫວຼ ແລະ ອາຍ ກະທົບ ໃສ່ວດັ ຖຸແຂງ, ວັດຖຸແຫຼວ ແລະ ອາຍອນ່ື ໆໂດຍກງົ ເຊນັ່ : ການຮຸກຖູລະຫວ່າງໜາ້ ວດັ ຖຸສອງ ຢາ່ ງ (ແຮງຮຸກຖູ), ການດຶງເຊືອກດ້ວຍມື, ການຍູ້ລດົ , ການດຶງປະຕ,ູ ການຍ້ປູ ະຕ,ູ ການເຕະ ໝາກບານ. 100 ໑໖໐໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 100 19/04/2023 15:19:46

2.2 ຄວາມແຮງບໍ່ສໍາຜດັ ຄວາມແຮງບ່ສໍ າໍ ຜດັ : ແມ່ນແຮງທ່ີວັດຖໜຸ ຶ່ງສງ່ົ ຜນົ ກະທົບຕໍ່ວັດຖຸອນ່ື ໂດຍບໄ່ໍ ດແ້ ຕະຕ້ອງ ວດັ ຖຸນນັ້ ໂດຍກົງ ເຊນັ່ : ແຮງດຶງດດູ ຂອງໜວ່ ຍໂລກ, ແຮງແມເ່ ຫຼກັ ແລະ ແຮງໄຟຟາ້ ສະຖິດ. ແຮງເຫຼາົ່ ນ້ເີ ຮາົ ບ່ໍສາມາດສັງເກດເຫນັ ຕວົ ຈິງ ແຕ່ຮບັ ຮູເ້ ຖງິ ຜນົ ກະທົບຂອງຄວາມແຮງເຫາ່ົຼ ນີ້ໄດ.້ 2.3 ແຮງດງຶ ດູດຂອງໜວ່ ຍໂລກ ທາ່ ນ ໄອແຊກັ ນວິ ຕນັ (Isaac Newton) ເປນັ ນກັ ວທິ ະຍາສາດທມ່ີ ຊີ ສ່ື ຽງ ທໄ່ີ ດຄ້ ນ້ົ ຄດິ ທດິ ສະດຂີ ອງແຮງດງຶ ດດູ ເພອ່ື ອະທບິ າຍວາ່ ເປນັ ຫຍງັ ໝາກແອັບເປ້ິນຈ່ຶງຕົກລົງມາໃສ່ຫົວຂອງລາວ. ລາວສນັ ນຖິ ານວາ່ ມນັ ແມນ່ ແຮງດງຶ ດດູ ທດ່ີ ງຶ ໝາກແອບັ ເປນ້ິ ລງົ ຈາກຕນ້ົ ໄມ.້ 2023 RIES Copyright © ທກຸ ໆວດັ ຖຈຸ ະຖກື ດງຶ ດດູ ດວ້ ຍຄວາມແຮງ ອນັ ດຽວກນັ ຕກົ ຮອດພນ້ື ດນິ ພອ້ ມໆກນັ ເວນ້ັ ເສຍແຕວ່ າ່ ວດັ ຖນຸ ນ້ັ ມພີ ນ້ື ທໜ່ີ າ້ ສາໍ ຜດັ ກວາ້ ງ ຈະ ມແີ ຮງຍຂູ້ ອງອາກາດດນັ ຂນ້ຶ ເທງິ ຫາຼ ຍກວາ່ ຈງ່ຶ 23 ເຮດັ ໃຫພ້ ວກມນັ ຕກົ ຊາ້ ລງົ ເຊນ່ັ : ຂນົ ນກົ , ແຜນ່ ເຈຍ້ ແລະ ອນ່ື ໆ. ທກຸ ໆວດັ ຖບຸ ວ່ໍ າ່ ໃຫຍ່ ຫືຼ ນອ້ ຍ ກລໍ ວ້ ນແຕຖ່ ກື ກະທບົ ຈາກແຮງດງຶ ດດູ ອນັ ດຽວກນັ ຄ:ື ແຮງດງຶ ດດູ ຂອງໜວ່ ຍໂລກທມ່ີ ຄີ າ່ ຄງົ ທ່ີ ເມອ່ື ວດັ ຖຕຸ າ່ ງໆຢໃູ່ ກກ້ ບັ ໜວ່ ຍໂລກ ແລະ ມຂີ ະໜາດ ແຮງດງຶ ດູດຂອງໜວ່ ຍໂລກ ນ້ອຍຫຼາຍເມ່ອື ປຽບທຽບກັບຂະໜາດຂອງໂລກ ພວກເຮົາຈະເຫນັ ວດັ ຖເຸ ຫ່າົຼ ນ້ັນຕົກລົງສ່ໜູ ້າໂລກດວ້ ຍຄວາມໄວເທ່ົາກນັ . ນ້ໍາໜັກ ແມນ່ ແຮງດຶງດູດຂອງໜວ່ ຍໂລກທີດ່ ຶງເອົາມວນສານ. ຍິງ່ ມີມວນສານຫຼາຍ ກໍ ຈະຍງິ່ ມີນໍາ້ ໜກັ ຫຼາຍຂ້ນຶ ແລະ ນ້ໍາໜັກດ່ງັ ກ່າວກຖໍ ືກວດັ ແທກເປັນຫົວໜ່ວຍນິວຕນັ (N). ນໍາ້ ໜກັ ຂອງວດັ ຖສຸ າມາດວດັ ແທກໄດໂ້ ດຍໃຊ້ຊງິ . ໑໐໑ 101 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 101 19/04/2023 15:19:47

2.4 ແຮງແມ່ເຫັກຼ ແມ່ເຫຼັກທກຸ ອັນຈະມຄີ ວາມແຮງ, ມີຂົ້ວ ເໜືອ (N) ແລະ ຂວ້ົ ໃຕ້ (S). ຂົ້ວທີ່ກງົ ກນັ ຂ້າມ ກັນຈະດງຶ ດູດກັນ, ໃນຂະນະທີຂ່ ົວ້ ດຽວກນັ ຈະຍູ້ ກນັ . ແມ່ເຫຼກັ ສາມາດດຶງວັດຖທຸ ີ່ເຮັດດວ້ ຍເຫັຼກ ແລະ ມີໂລຫະທີ່ເອນ້ີ ວາ່ ນກິ ແກນ ຫືຼ ໂຄບານ ປະສມົ ຢພູ່ າຍໃນ ເຊັ່ນ: ລູກກະລບັ ເຟ້.ີ ແມ່ເຫກຼັ ມທີ ່ົງຄວາມແຮງທ່ີເບງ່ິ ບໍ່ເຫນັ . ທງ່ົ ແມເ່ ຫກັຼ ເຫຼົ່ານີສ້ າມາດຍູ້ ຫືຼ ດງຶ ວດັ ຖຸອື່ນໆໄດ.້ 2.5 ແຮງໄຟຟາ້ ສະຖດິ ການຖູວັດຖຸເຮດັ ໃຫວ້ ັດຖຸສາມາດດຶງດດູ ຫຼື ຍ້ວູ ັດຖຸອນື່ . ສງິ່ ນີ້ເອ້ີນວ່າ ໄຟຟ້າສະຖິດ ເພາະວ່າມັນເປນັ “ການເກີດໄຟຟາ້ ບັນຈຸ” ໃຫ້ແກອ່ ະນຸພາກທ່ີຢ່ໃູ ນວດັ ຖຸ. ການດຶງນ້ແີ ມ່ນ ເກີດຂນຶ້ ໂດຍບ່ມໍ ກີ ານສໍາຜດັ ກັບວດັ ຖທຸ ີ່ຖກື ດງຶ ເລຍີ . 2023 RIES Copyright © 23 ໄຟຟາ້ ສະທິດທີເ່ ກດີ ຈາກແຮງຮກຸ ຖູ 3 ການທດົ ລອງກ່ຽວກບັ ຄວາມແຮງສໍາຜັດ ແລະ ບສໍ່ ໍາຜດັ ຈ່ົງເລອື ກເອາົ ອຸປະກອນໃດໜ່ງຶ ແລະ ສາທດິ ໃຫເ້ ຫັນທງັ ແຮງສາໍ ຜດັ ແລະ ແຮງບໍ່ສາໍ ຜດັ ທກ່ີ າໍ ລັງກະທບົ ໃສ່ມັນຢູ່ ແລ້ວແຕ້ມແຜນວາດເພ່ອື ສະແດງວັດຖຸ ແລະ ວທິ ີການທແ່ີ ຮງສາໍ ຜັດ ແລະ ແຮງບໍ່ສໍາຜັດກະທບົ ໃສ່ວດັ ຖຸນນັ້ ດວ້ ຍການນາໍ ໃຊ້ລູກສອນພ້ອມທັງອະທບິ າຍໃຫ້ ໝູເ່ ພືອ່ ນ ແລະ ຄຟູ ງັ . ນັກຮຽນຈະຕ້ອງປະຕິບັດກດິ ຈະກາໍ ແຮງສາໍ ຜັດ ແລະ ບ່ໍສາໍ ຜັດຢາ່ ງໜ້ອຍ ແນວລະ 1 ຄັ້ງ. 102 ໑໐໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 102 19/04/2023 15:19:48

ບົດທີ 24 ກະແສໄຟຟ້າ ແລະ ວັດຖຸຊກັ ນໍາໄຟຟາ້ 1 ວງົ ຈອນໄຟຟາ້ ນກັ ຮຽນຈ່ງົ ສັງເກດວງົ ຈອນໄຟຟ້າລມຸ່ ນີ:້ 2023 RIES Copyright © - ເປັນຫຍງັ ດອກໄຟຈຶ່ງມແີ ສງຮຸ່ງຂ້ນຶ ? - ຖ້າເຮາົ ປດິ ສະວດິ ໄຟຈະເກດີ ຫຍັງຂນຶ້ ກບັ ວົງຈອນ? 24 ໑໐໓ 103 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 103 19/04/2023 15:19:50

- ຖາ້ ເຮາົ ຖອດແບັດເຕີຣຈີ ະເກີດຫຍັງຂນຶ້ ກບັ ວງົ ຈອນ? 2023- ຖາ້ ເຮົາຖອດສາຍໄຟອອກຈະເກດີ ຫຍງັ ຂ້ຶນກບັ ວົງຈອນ? RIES Copyright © 24 - ການໄຫຂຼ ອງພະລງັ ງານໄຟຟາ້ ເອີນ້ ວາ່ ກະແສໄຟຟາ້ ແລະ ມັນຈະເກີດຂ້ຶນໄດກ້ ຕໍ ໍ່ເມື່ອ ຢູ່ໃນວົງຈອນປະກອບມ:ີ ແຫງຼ່ ພະລງັ ງານກັກເກບັ (ເຊັ່ນ ແບັດເຕີຣີ), ສາຍໄຟຟາ້ (ໂຕຊກັ ນໍາໄຟຟາ້ ) ແລະ ເຄອື່ ງໃຊ້ໄຟຟ້າ (ເຊ່ັນ ດອກໄຟ) ຕໍເ່ ຂ້ົາກັນເປັນວງົ ຈອນປິດ. - ກະແສໄຟຟາ້ ແມນ່ ສິງ່ ທ່ເີ ຮົາເບງ່ິ ບ່ໍເຫັນ ແຕ່ເຮົາຈະເຫັນຜນົ ທເີ່ ກດີ ຂນ້ຶ ຂອງມນັ ໄດ ້ ເມອ່ື ມນັ ແລນ່ ຜາ່ ນເຄ່ອື ງໃຊໄ້ ຟຟ້າ ເຊ່ນັ : ດອກໄຟຮງຸ່ ຂນ້ຶ , ພດັ ລົມປ່ິນ, ເຕົາໄຟຟ້າຮອ້ ນຂ້ນຶ . - ຢູໃ່ ນວງົ ຈອນໄຟຟາ້ ບ່ພໍ ະລັງງານໄຟຟ້າຈະໄຫອຼ ອກຈາກຂົ້ວບວກ (+) ຂອງແຫຼງ່ ພະລັງງານ (ແບັດເຕີຣີ) ແລະ ໄຫເຼ ຂົາ້ ຫາຂ້ວົ ລບົ (-) ຂອງແຫງ່ຼ ພະລງັ ງານກກັ ເກັບ ຊ່ຶງ ພະລງັ ງານໄຟຟ້າຈະໄຫໃຼ ນທິດທາງດຽວເທ່ົານັ້ນໃນວົງຈອນປດິ . 104 ໑໐໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 104 19/04/2023 15:19:51

2 ວດັ ຖຊຸ ັກນໍາໄຟຟາ້ ແລະ ບໍຊ່ ກັ ນາໍ ໄຟຟ້າ ຈງ່ົ ສັງເກດຮູບວດັ ຖລຸ ຸ່ມນີ້ ນກັ ຮຽນຄິດວ່າ ມວີ ັດຖຸໃດແດທ່ ່ຊີ ກັ ນາໍ ໄຟຟ້າ ແລະ ບ່ໍຊັກນໍາ ໄຟຟາ້ ? ວົງຈອນການກວດສອບວັດຖຸຊກັ ນໍາໄຟຟາ້2023 - ເປນັ ຫຍງັ ດອກໄຟຟ້າຈຶງ່ ບໍ່ຮ່ງຸ ? - ເປັນຫຍັງດອກໄຟຟາ້ ຈຶ່ງຮຸ່ງ? RIES Copyright © ເຫຼກັ ຂດັ ເຈ້ຍ ທໍ່ດດູ ຢາງ 24 ຈ່ົງຕມ່ື ຂມ້ໍ ູນໃສຕ່ າຕະລາງລຸ່ມນ້ີໃຫ້ສໍາເລັດ. ອປຸ ະກອນ ການສັງເກດດອກໄຟ ຂ້ສໍ ະຫບຼຸ (ຮ່ງຸ ຫຼື ບ່ຮໍ ງຸ່ ) ທ່ດໍ ູດຢາງ ເຫກຼັ ຂັດເຈຍ້ ບຮ່ໍ ຸງ່ ຮ່ງຸ ໑໐໕ 105 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 105 19/04/2023 15:19:53

- ວັດຖຊຸ ັກນໍາໄຟຟ້າ ແມນ່ ວັດຖຸທີ່ພະລງັ ງານໄຟຟ້າສາມາດໄຫຼຜາ່ ນໄດ.້ - ວັດຖຸທບ່ີ ໍຊ່ ກັ ນາໍ ໄຟຟ້າ ແມນ່ ວັດຖຸທພີ່ ະລັງງານໄຟຟ້າບ່ໍສາມາດໄຫຼຜ່ານໄດ.້ 3 ອະທບິ າຍກຽ່ ວກບັ ວງົ ຈອນໄຟຟາ້ ຈົ່ງຂຽນຂໍ້ຄວາມລມຸ່ ນີ້ໃສປ່ ມຶ້ ຂຽນຂອງນກັ ຮຽນ ຈາກນ້ນັ ຂີດອອ້ ມເອາົ ຄໍາຕອບ ຖືກ ຫຼື ຜິດ ແລະ ຂຽນຄໍາອະທິບາຍເຫດຜົນໃສພ່ ້ອມ. 1) ພະລງັ ງານໄຟຟ້າໄຫຈຼ າກສອງສົ້ນຂອງແບັດເຕີຣີຈ່ງຶ ເຮັດໃຫ້ດອກໄຟຮງຸ່ ແລະ ຍອ້ ນ ເຫດນ້ີ ເຮົາຈງຶ່ ຕອ້ ງຕໍສ່ າຍໄຟໃຫເ້ ປນັ ວົງຈອນ. ຖກື / ຜິດ? ເຫດຜນົ :...................................................................................................... ......................................................................................................................................... 2) ເຮົາຕ້ອງການສາຍໄຟພຽງສາຍດຽວຕ່ໍໃສດ່ ອກໄຟ ແລະ ມນັ ຈະຮງຸ່ ຂນຶ້ . ຖກື / ຜິດ? ເຫດຜນົ :...................................................................................................... ......................................................................................................................................... 3) ເມ່ືອເຮາົ ເປີດສະວດິ ວງົ ຈອນໄຟຟ້າຈະກາຍເປັນວງົ ຈອນປດິ ກະແສໄຟຟ້າຈະໄຫຼໄປ ຕາມສາຍໄຟ. ຖກື / ຜດິ ? ເຫດຜນົ :...................................................................................................... ......................................................................................................................................... 24 ໝາຍເຫດ: ໄຟຟ້າສາມາດເຮດັ ໃຫ້ເກດີ ການເຜາົ ໄໝ້ ແລະ ສາມາດຊອ໋ ດຄນົ ເຮົາໃຫ້ຕາຍໄດ.້ ດງ່ັ ນັ້ນ, ຕອ້ ງມຄີ ວາມລະມດັ ລະວັງຢູ່ຕະຫອຼ ດເວລາ ເມື່ອນາໍ ໃຊ້ ຫຼື ຢໃູ່ ກ້ໄຟຟາ້ . 2023 RIES Copyright © ໄຟຟ້າລດັ ວົງຈອນ 106 ໑໐໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 106 19/04/2023 15:19:55

ບດົ ທີ 25 ພະລງັ ງານ ແລະ ການປ່ຽນຮບູ ຂອງພະລງັ ງານ 1 ພະລັງງານແມນ່ ຫຍງັ ? - ຍ້ອນຫຍງັ ເຂາົ ເຈາ້ົ ຈ່ງຶ ໄປຮອດເສ້ັນໄຊບໍພ່ ້ອມກນັ ? - ຍ້ອນຫຍັງຄົນຈໍານວນໜ່ຶງຈງ່ຶ ຢຸດເຊົາ ແລະ ຍາ່ ງກັບ? 2023 ແລ່ນມາລາທອນ RIES Copyright © ພະລງັ ງານ ແມນ່ ຄວາມສາມາດ ຂອງສິ່ງທມີ່ ຊີ ວີ ິດ ແລະ ບໍມ່ ີຊວີ ິດໃນ ການອອກແຮງງານ ຫຼື ເຮັດໃຫ້ເກດີ ການປ່ຽນແປງໃດໜງ່ຶ . ພະລງັ ງານມຢີ ູ່ ທກຸ ໆວດັ ຖຸ ຊຶງ່ ເຮົາບໍສ່ າມາດເບງ່ິ ເຫນັ 25 ພະລັງງານດ້ວຍຕາເປ່ົາໄດ້ ແຕ່ພວກ ເຮາົ ຮວູ້ ່າມນັ ມີ ຖ້າມກີ ານເຄອ່ື ນເໜງັ , ໄດ້ຍິນສຽງ, ເຫນັ ແສງໃດໜຶ່ງ ຫືຼ ຮູ້ສກຶ ຮອ້ ນ. ຄນົ ແລະ ສັດ ໄດຮ້ ບັ ພະລັງງານ ຈາກອາຫານ ແລະ ເກບັ ໄວ້ຢໃູ່ ນ ນກັ ຮຽນກໍາລງັ ຫິຼ້ນຢູ່ເດນ່ີ ໂຮງຮຽນ ຮ່າງກາຍ. ພືດເກອື ບທກຸ ຊະນດິ ສາ້ ງ ພະລງັ ງານສະສມົ ດວ້ ຍໂຕມັນເອງໃນຮບູ ແບບຂອງນາ້ໍ ຕານຈາກແສງອາທິດ. ພະລັງງານບໄ່ໍ ດ້ ມຢີ ສູ່ ະເພາະກບັ ສ່ິງທ່ມີ ຊີ ີວິດເທົ່ານນ້ັ ພະລັງງານຍງັ ມຢີ ໃູ່ ນທຸກສິ່ງ ທງັ ສິງ່ ທມ່ີ ຊີ ີວິດ ແລະ ບ່ໍມີ ຊີວດິ ເຊັ່ນ: ກ້ອນຫີນ, ຕນ້ົ ໄມ,້ ເຮືອນ, ດນິ ຈ່ີ, ຊາ້ ງ ແລະ ນາໍ້ ກ້ອນກຍໍ ັງມີພະລງັ ງານ. ພະລງັ ງານ ສວ່ ນໃຫຍຈ່ ະຖືກເກັບໄວ້ຈົນກວາ່ ຈະປ່ຽນເປນັ ຄວາມແຮງ ເຊັນ່ : ຖກື ນາໍ ໃຊເ້ ປັນແຮງຍູ້ ແລະ ແຮງດງຶ . ໑໐໗ 107 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 107 19/04/2023 15:19:55

ຮາ່ ງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ກເໍ ຊນ່ັ ດຽວກນັ ເວລາເຮາົ ກນິ ອາຫານພະລງັ ງານກຈໍ ະຖກື ຖາ່ ຍໂອນ ຈາກອາຫານມາສະສມົ ຢໃູ່ ນຮາ່ ງກາຍຂອງເຮາົ ໃນຮບູ ແບບໄຂມນັ , ພະລງັ ງານເຄມີ ຫືຼ ສນູ ເສຍໃນ ຮບູ ແບບຄວາມຮອ້ ນ, ເມອ່ື ພວກເຮາົ ເຮດັ ກດິ ຈະກາໍ ໃດໜງ່ຶ ໃນຊວີ ດິ ປະຈາໍ ວນັ ພະລງັ ງານທສ່ີ ະສມົ ກປໍ ຽ່ ນເປນັ ພະລງັ ງານຮບູ ອນ່ື ຕາມກດິ ຈະກາໍ ຂອງເຮາົ ເຊນ່ັ : ພະລງັ ງານເດນີ ເຄອ່ື ນເວລາເຮາົ ແລນ່ ຫືຼ ຍາ່ ງ, ພະລງັ ງານສຽງເວລາເຮາົ ເວາ້ົ ແລະ ພະລງັ ງານຄວາມຮອ້ ນເວລາເຮາົ ເຮດັ ວຽກໄປດນົ ໆ. 2 ຮບູ ແບບຂອງພະລງັ ງານ ພະລງັ ງານ ມຫີ ຼາຍຮບູ ແບບ ເຊນັ່ : ພະລັງງານສະສມົ (ພະລັງງານທາ່ ຕງັ້ ), ພະລງັ ງານ ເດີນເຄື່ອນ, ພະລັງງານຄວາມຮອ້ ນ, ພະລັງງານສຽງ, ພະລັງງານແສງ, ພະລັງງານໄຟຟ້າ ແລະ ພະລງັ ງານເຄມີ. 2023 25 RIES Copyright © ພະລງັ ງານໃນຊີວິດປະຈໍາວນັ ຈງ່ົ ຂຽນຕົວຢ່າງ ຫຼື ນິຍາມຂອງພະລັງງານໃນແຕລ່ ະຮູບແບບທ່ມີ ີຢູໃ່ ນຊວີ ດິ ປະຈໍາວນັ ຂອງນກັ ຮຽນເອງ ຢາ່ ງໜ້ອຍຮູບແບບລະ 2 ຕົວຢາ່ ງ. 108 ໑໐໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 108 19/04/2023 15:19:58

ຮບູ ແບບພະລັງງານ ຕົວຢາ່ ງ ນຍິ າມຂອງພະລັງງານທີເ່ ຫນັ ຢ່ໃຸ ນຊີວດິ ປະຈໍາວັນ ຂອງນກັ ຮຽນ ພະລງັ ງານສະສົມ ພະລັງງານເຄືອ່ ນທ່ີ ພະລັງງານແສງ ພະລັງງານສຽງ ພະລງັ ງານໄຟຟ້າ ພະລງັ ງານເຄມີ 2023 RIES Copyright © 3 ການປ່ຽນຮບູ ຂອງພະລັງງານ ຈ່ງົ ຕ່ືມຄາໍ ສັບກ່ຽວກັບຮູບແບບພະລັງງານໃສບ່ ່ອນຫວ່າງລຸ່ມນ້ີ: ວັດຖບຸ ່ທໍ ັນເຄືອ່ ນທຈີ່ ະມີພະລັງງານ..................... ເມ່ອື ວັດຖກຸ ໍາລັງເຄ່ືອນທຈີ່ ະມີ 25 ພະລງັ ງານ .................... ພະລງັ ງານ..........ແລະ ພະລັງງານ..................... ແລ້ວຖກື ຖ່າຍໂອນອອກໄປສອູ່ າກາດ. ທົດລອງການປ່ຽນແປງຮູບຂອງພະລັງງານ ນັກຮຽນຈົ່ງເພ່ມີ ຄວາມຊນັ ຂອງໜາ້ ຄ້ອຍ ເຊນັ່ : 20 ຊງັ ຕແີ ມັດ, 40 ຊັງຕແີ ມັດ ແລະ 60 ຊງັ ຕີແມດັ ແລວ້ ວດັ ແທກໄລຍະຫາ່ ງທກີ່ ະຕກຸ ຢດຸ ພ້ອມທງັ ບນັ ທຶກໃສຕ່ າຕະລາງລຸ່ມນີ:້ ຄວາມສງູ ການທົດລອງທີ 1 ການທົດລອງທີ 2 ການທດົ ລອງທີ 3 ຄ່າສະເລຍຂອງ ຂອງໜາ້ ຄອ້ ຍ ຄວາມໄກທ່ີ ຄວາມໄກທຕ່ີ ກຸ ໄປ ຄວາມໄກທີ່ຕກຸ ໄປ ຄວາມໄກທີຕ່ ຸກໄປ (ຊັງຕີແມດັ ). ຕຸກໄປໄດ້ ໄດ້ (ຊັງຕແີ ມັດ). ໄດ້ (ຊັງຕແີ ມັດ). ໄດ້ (ຊງັ ຕີແມັດ). (ຊງັ ຕີແມດັ ). 20 40 60 ໑໐໙ 109 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 109 19/04/2023 15:19:58

ຄວາມແຕກຕາ່ ງລະຫວາ່ ງການຖາ່ ຍໂອນພະລງັ ງານ ແລະ ການປ່ຽນຮບູ ພະລັງງານ ແມນ່ ຫຍງັ ? ການຖາ່ ຍໂອນພະລງັ ງານ ໝາຍເຖິງການທີພ່ ະລງັ ງານຖືກສ່ົງຜ່ານ (ເຄອື່ ນທີ)່ ຈາກ ຈຸດໜ່ຶງໄປຫາອກີ ຈດຸ ໜ່ງຶ ເຊ່ນັ : ພະລັງງານໄຟຟາ້ ແລນ່ ໄປຕາມສາຍໄຟຟ້າ. ສວ່ ນການປ່ຽນ ຮູບພະລັງງານແມ່ນພະລັງງານໄດ້ປ່ຽນຈາກພະລັງງານຮູບແບບໜຶ່ງໄປເປັນພະລັງງານໃນຮູບ ອນ່ື ເຊັ່ນ: ປຽ່ ນຈາກພະລັງງານເດີນເຄອື່ ນໄປເປັນພະລງັ ງານແສງ ແລະ ພະລງັ ງານສຽງ. ຊ່ຶງ ພະລງັ ງານບໍ່ສາມາດຖກື ສ້າງຂນຶ້ ຫືຼ ທໍາລາຍໄດ້ ແຕ່ພະລັງງານສາມາດປ່ຽນຮບູ ແບບໜ່ຶງໄປ ເປັນອີກຮບູ ແບບໜ່ງຶ ໄດ.້ ເຂອື່ ນ ຈະກັກເກັບນ້ໍາໄວ້ (ພະລງັ ງານສະສົມ) ແລວ້ ປ່ອຍອອກມາ (ພະລັງງານເຄື່ອນທ)ີ່ ຜ່ານກັງຫນັ ນໍາ້ ແລະ ຈະຜະລິດໄຟຟ້າ ນເີ້ ປນັ ວທິ ກີ ານທຍີ່ ືນຍົງ ເພາະວ່າ ນ້າໍ ຈະໝນູ ວຽນ ໄປມາຢູ່ໃນໂລກ. ຢູ່ໂຮງງານຜະລດິ ພະລັງງານໄຟຟ້າພະລັງນໍ້າ ນ້າໍ ຈະໝູນກງັ ຫນັ ເຮັດໃຫ້ເກີດ ພະລັງງານໄຟຟ້າ. ຈາກນັນ້ ພະລງັ ງານໄຟຟາ້ ຈະສ່ງົ ຕ່ໄໍ ປຕາມສາຍໄຟຟ້າຫາຄວົ ເຮອື ນ ແລະ ໂຮງຈກັ ໂຮງງານຕ່າງໆ ຊຶ່ງການຈູດຖ່ານຫີນ ແລະ ອາຍແກັດທໍາມະຊາດ ເພອ່ື ຜະລິດອາຍນໍາ້ ໄປໃຊໝ້ ູນກງັ ຫັນຜະລດິ ໄຟຟາ້ ເປັນຮູບແບບທີ່ບຍໍ່ ນື ຍົງ ຍ້ອນຊັບພະຍາກອນເຫ່ຼົານີມ້ ຈີ ໍານວນ ຈາໍ ກັດ ແລະ ມນັ ຍງັ ເປັນສາເຫດທີເ່ ຮັດໃຫ້ເກດີ ອາຍແກັດເຮອື ນແກວ້ ແລະ ມນົ ລະພິດທາງ ອາກາດ. 25 2023 RIES Copyright © 110 ໑໑໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 110 19/04/2023 15:19:59

ບດົ ທີ 26 ວງົ ຈອນຄາບອນ ແລະ ການເພມີ່ ຂຶ້ນຂອງພາວະ ເຮອື ນແກວ້ 1 ແຫຼ່ງທມີ່ າຂອງອາຍແກດັ ເຮືອນແກວ້ ໄນໂຕຣເຈນ 78,08% ໂລກຂອງເຮົາອ້ອມຮອບດ້ວຍຊ້ັນຂອງ ອອກຊເີ ຈນ ທາດອາຍທເ່ີ ຮາົ ເອນ້ີ ວາ່ : “ບນັ ຍາກາດ”. ບນັ 20% ຍາກາດສ່ວນຫຼາຍປະກອບດ້ວຍໄນໂຕຣເຈນ ອາຍແກດັ ອນ່ື ໆ 78,08% ແລະ ອອກຊເີ ຈນ 20% ແລະ ຍງັ ມີ 0,93% ທາດອາຍອນ່ື ໆ ເຊນ່ັ : ອາຍນາ້ໍ , ຄາບອນໄດ ຄາບອນໄດ ອອກໄຊ, ເມເທນ ແລະ ໄນຕຣດັ ໄດອອກໄຊ. ອອກໄຊ ທາດອາຍເຫ່ົຼານ້ີມີຄວາມສໍາຄັນຕ່ໍການດໍາລົງ 0,04% 2023 RIES Copyright ©ຊວີ ດິ ຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຢເູ່ ທງິ ໜາ້ ໂລກ. ພວກມນັອງົ ປະກອບຂອງອາກາດ ເກບັ ຄວາມຮອ້ ນເອາົ ໄວ້ ແລະ ເຮດັ ໃຫໂ້ ລກຂອງເຮາົ ເໝາະສມົ ກບັ ການດາໍ ລງົ ຊວີ ດິ ຂອງມະນດຸ ແລະ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ອນ່ື ໆ ເອນ້ີ ວາ່ ຜນົ ຂອງເຮອື ນແກວ້ ແລະ ອາຍແກດັ ຕາ່ ງໆເຫາ່ົຼ ນແ້ີ ມນ່ “ອາຍ ແກດັ ເຮອື ນແກວ້ ”. ອາຍແກັດເຮືອນແກວ້ ເກດີ ມາຈາກ 2 ແຫງ່ຼ ຄື: 1.1 ອາຍແກດັ ເຮອື ນແກ້ວທ່ີເກດີ ຂ້ຶນເອງໂດຍທໍາມະຊາດ - ອາຍແກດັ ຄາບອນໄດອອກໄຊ ເກດີ ຈາກການຫາຍໃຈຂອງຄນົ ແລະ ສັດຕາ່ ງໆ, ການ ຍ່ອຍສະຫຼາຍຂອງຊາກພດື ແລະ ສງ່ິ ທີ່ມຊີ ີວດິ ອ່ນື ໆ, ຈາກການລະເບດີ ຂອງພໄູ ຟ ແລະ ໄຟໄໝປ້ ່າ. - ອາດແກດັ ເມເທນ ເກດີ ຈາກການໝກັ ຄາບອນໄດອອກໄຊ 26 ບມ່ົ ຂອງພດື ຊະນດິ ຕາ່ ງໆໂດຍຈລຸ ນິ ຊໃີ ນ ຄາບອນໄດອອກໄຊ ພນ້ື ນາ້ໍ , ການລະເຫຍີ ອາຍຂອງເມເທນ ຄາບອນໄດອອກໄຊ ແຕກໂຕຈາກໜ້າດິນທ່ີຖືກແຊ່ແຂງໃນ ແກດັ ເມເທນ ເຂດເຟອ້ື ງໂລກເໜອື ແລະ ການປອ່ ຍ ແກດັ ເມເທນ ຈາກສດັ ຕາ່ ງໆທກ່ີ ນິ ຫຍາ້ ແລະ ພດື ເປນັ ອາຫານ. ແຫງຼ່ ກໍາເນີດຂອງອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວ ໑໑໑ 111 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 111 19/04/2023 15:19:59

20231.2 ອາຍແກັດເຮອື ນແກ້ວທີເ່ ກີດຈາກກິດຈະກາໍ ຂອງມະນຸດ: RIES Copyright © ນບັ ຕງັ້ ແຕກ່ ານເລີ່ມຕ້ນົ ການປະຕິວດັ ອດຸ ສາຫະກໍາ (200 ປີ ຜາ່ ນມາ) ຈົນເຖງິ ປັດຈຸບັນປະລິມານຂອງອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວໄດ້ເພີ່ມຂ້ຶນຈາກກິດຈະກໍາຂອງມະນຸດ ໃນຫຼາຍດາ້ ນເຊັນ່ : ອດຸ ສາຫະກາໍ , ຂນົ ສ່ົງ, ການຄ້າ, ກະສິກໍາ, ການນາໍ ໃຊໃ້ ນຄົວເຮືອນ ຕວົ ຢ່າງ: - ການປ່ອຍຄາບອນໄດອອກໄຊຈາກການຈດູ ພະລງັ ງານຟອ໋ ດຊວິ (ຖ່ານຫີນ, ນາ້ໍ ມນັ ເຊ້ອື ໄຟ, ແກັດທາໍ ມະຊາດ), ການຈດູ ຟືນ, ການຈູດຂ້ເີ ຫຍ້ອື ແລະ ການເຜົາຫີນປນູ ໃນໂຮງງານຊມີ ງັ ເພືອ່ ຜະລິດຊີມັງ. ພາກສ່ວນອດຸ ສາຫະກາໍ ແລະ ທລຸ ະກດິ ການຄາ້ ທ່ີ ສັງຄມົ ທທີ່ ນັ ສະໄໝໃນປັດຈຸບັນຂອງພວກເຮາົ ອາໄສເປັນຫກັຼ ໄດເ້ ຮດັ ໃຫ້ລະດບັ ຂອງ ຄາບອນໄດອອກໄຊໃນບັນຍາກາດມີການເພີມ່ ຂນຶ້ ເກືອບເຖງິ 50% ນັບຕງ້ັ ແຕປ່ ີ 1750 ເປນັ ຕ້ົນມາ (NASA, 2022). - ການປ່ອຍແກັດເມເທນ ຈາກການຜະລດິ ກະສິກໍາ(ການໝກັ ບົມ່ ເສດຊາກພືດໃນທ່ງົ ນາ), ການປກູ ເຂົ້າ, ການຍອ່ ຍຂອງຫຍາ້ ຢໃູ່ ນກະເພາະຂອງສັດຄຽ້ ວເອອ້ື ງ, ການຍ່ອຍສະຫຼາຍ ຂອງສິ່ງເສດເຫືຼອໃນກອງຂີ້ເຫຍື້ອ ແລະ ການປອ່ ຍອອກມາຈາກຖັງບາໍ ບັດສິງ່ ເສດເຫອືຼ . ການຮ່ວົ ໄຫຼຈາກການຜະລິດນໍ້າມນັ ເຊອື້ ໄຟ ແລະ ການຂົນສງ່ົ ເປັນບັນຫາຫກັຼ , ການນໍາ ໃຊ້ອາຍແກັດທາໍ ມະຊາດໃນຄວົ ເຮືອນ ແລະ ພາກທຸລະກດິ ຍງັ ເຮດັ ໃຫ້ມກີ ານເພີມ່ ຂຶນ້ ຂອງລະດບັ ແກດັ ເມເທນ ແມນ່ 70% ເຖິງ 90% (NASA, 2022). - ການປອ່ ຍແກດັ ໄນຕຣັດໄດອອກໄຊ ຈາກການຜະລດິ ກະສກິ ໍາ ແລະ ໃນລະຫວາ່ ງການ ຜະລິດປຍຸ໋ . ໄນຕຣດັ ໄດອອກໄຊ ຍັງເກດີ ມາຈາກການເຜາົ ໄໝ້ເຊອ້ື ໄຟ ແລະ ພືດຕ່າງໆ ຊງ່ຶ ໄດ້ເພີ່ມຂ້ຶນເຖິງ 18% ໃນໄລຍະ 100 ປີທີຜ່ າ່ ນມາ (NASA, 2022). 2 ວົງຈອນຂອງຄາບອນໃນທໍາມະຊາດ 26 ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ທງັ ໝດົ ຈະປະກອບມຄີ າບອນ. ວດັ ຖຕຸ າ່ ງໆທຢ່ີ ໃູ່ ນໂລກບວ່ໍ າ່ ຈະເປນັ ຂອງແຂງ, ຂອງແຫວຼ ຫືຼ ເປນັ ອາຍ ກລໍ ວ້ ນແລວ້ ແຕບ່ ສ່ໍ າມາດສາ້ ງໃໝ່ ຫືຼ ຖກື ທາໍ ລາຍໄດ້ ແຕມ່ ນັ ສາມາດນາໍ ເອາົ ມາໃຊຄ້ ນື ໄດ.້ ດງ່ັ ນນ້ັ , ຄາບອນສາມາດໝນູ ວຽນກບັ ມາໃຊໃ້ ໝໄ່ ດຢ້ າ່ ງຕເ່ໍ ນອ່ື ງ. ພວກເຮາົ ເອນ້ີ ມນັ ວາ່ ວງົ ຈອນຂອງວດັ ຖ.ຸ ມນັ ເກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ວດັ ຖທຸ ກຸ ອນັ ທຢ່ີ ໃູ່ ນໂລກ ເພາະວາ່ ໂລກຂອງພວກເຮາົ ເປນັ ລະບບົ ປດິ ທມ່ີ ຊີ ບັ ພະຍາກອນທຈ່ີ າໍ ກດັ ແລະ ບໄ່ໍ ດຮ້ ບັ ຊບັ ພະຍາກອນໃໝເ່ ຂາ້ົ ມາຢໃູ່ ນລະບບົ ຂອງໂລກ. ແຕບ່ ນັ ຫາໃຫຍຂ່ ອງມະນດຸ ເຮາົ ແມນ່ ເວລາ, ມນັ ຕອ້ ງໃຊເ້ ວລານບັ ລາ້ ນປເີ ພອ່ື ຜະລດິ ພະລງັ ງານຟອ໋ ດຊວິ (fossil fuels) ແຕພ່ ວກເຮາົ ສາມາດຈດູ ມນັ ໄດພ້ ຽງເວລາສນ້ັ ໆ ນນ້ັ ເປນັ ເຫດຜນົ ທວ່ີ າ່ ພະລງັ ງານຟອດຊວິ ແມນ່ ຊບັ ພະຍາກອນທບ່ີ ມ່ໍ ກີ ານທດົ ແທນໄດ.້ 112 ໑໑໒ ໑໑໓ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 112 19/04/2023 15:19:59

ຈງ່ົ ສງັ ເກດຮບູ ລມຸ່ ນ້ີ ແລະ ຂຽນຂຄ້ໍ ວາມອະທບິ າຍວງົ ຈອນຂອງຄາບອນໃນແຕລ່ ະຂນ້ັ ຕອນ ຕາມເສນ້ັ ລກູ ສອນ. ............. .................. .................. ກ .................................. 2023 .................. RIES Copyright © ວົງຈອນຄາບອນ ຄາບອນໃນຮບູ ແບບຂອງອາຍແກດັ ຄາບອນໄດອອກໄຊໃນອາກາດ ໄດຖ້ ກື ກກັ ເກບັ ໄວ້ 26 ໂດຍການສງັ ເຄາະແສງຕາມທາໍ ມະຊາດຂອງສາຫາ່ຼ ຍໃນມະຫາສະໝດຸ , ແພງ້ ຕອ້ ນພດື (ສາຫາ່ຼ ຍ ທນ່ີ ອ້ ຍໆ) ແລະ ພດື ເທງິ ໜາ້ ດນິ . ພດື ເຫາ່ົຼ ນໃ້ີ ຊຄ້ າບອນຈາກອາຍແກດັ ຄາບອນໄດອອກໄຊເພອ່ື ການຈະເລນີ ເຕບີ ໂຕ, ການແຜພ່ ນັ ແລະ ຈະປອ່ ຍຄາບອນອອກສທູ່ າໍ ມະຊາດເມອ່ື ພວກມນັ ເນາ່ົ ເປອ່ື ຍ ແລະ ຍອ່ ຍສະຫາຼ ຍ. ການຍ່ອຍສະຫຼາຍນີຈ້ ະປອ່ ຍຄາບອນກບັ ຄືນສູ່ອາກາດອີກເທ່ືອໜ່ຶງ ແລະ ກາຍເປນັ ໜ່ງຶ ໃນວງົ ຈອນຫຼັກຂອງໜວ່ ຍໂລກເຮົາ. ຄາບອນໄດອອກໄຊຖວື າ່ ເປນັ ອາຍແກັດເຮອື ນແກວ້ ອນັ ໜຶງ່ ທີ່ສໍາຄັນໃນການຮັກສາອຸນຫະພມູ ຂອງໂລກ ແລະ ນອກນນັ້ ກໍຍງັ ມອີ າຍແກັດເຮອື ນແກວ້ ຊະນິດອ່ນື ໆຢອູ່ ີກ. ໑໑໓ 113 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 113 19/04/2023 15:20:00

ໄຄຂະໜາດນ້ອຍທ່ຢີ ູ່ໃນທະເລ ໄຄທີ່ຢ່ໃູ ນທະເລ 3 ພາວະໂລກຮອ້ ນທີ່ເກີດຈາກການປ່ອຍອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວທີ່ ເພີ່ມຂນຶ້ 2023 RIES Copyright © 26 ອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວເຮດັ ໃຫເ້ ກີດພາວະໂລກຮ້ອນ ການເພມ່ີ ຂນຶ້ ຂອງອາຍແກດັ ເຮືອນແກ້ວ ໄລຍະເວລາ ໑໑໔ ໑໑ ກຣາບຂອງອນຸ ຫະພູມໂລກທເ່ີ ພີ່ມຂ້ນຶ ໃນຊວ່ ງໄລຍະເວລາ 100 ປີ ທີ່ຜ່ານມາ 19/04/2023 15:20:02 114 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 114

ຕັ້ງແຕ່ການເລີ່ມຕົ້ນການປະຕິວັດອຸດສາຫະກໍາ (200 ປີກ່ອນຈົນເຖິງປັດຈຸບັນ) ປະລິ ມານຂອງອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວໃນຊັ້ນບັນຍາກາດໄດ້ເພີ່ມຂຶ້ນໄວຫຼາຍໃນປະຫວັດສາດຂອງ ໂລກເຮົາ. ການເພີ່ມຂຶ້ນຂອງອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວຈະເຮັດໃຫ້ພະລັງງານຄວາມຮ້ອນທີ່ປ່ອຍ ອອກມາຈາກໜ່ວຍໂລກຖືກກັກໄວ້ໃນຊັ້ນບັນຍາກາດຫຼາຍຂຶ້ນ ແລະ ເຮັດໃຫ້ອຸນຫະພູມໂລກ ເພີ່ມຂຶ້ນ. ຜົນຂອງພາວະເຮືອນແກ້ວທີ່ເພີ່ມຂຶ້ນນີ້ ພາໃຫ້ໜ່ວຍໂລກຂອງພວກເຮົາກ້າວເຂົ້າສູ່ ພາວະໂລກຮ້ອນ ຊຶ່ງໝາຍຄວາມວ່າບັນຍາກາດ ແລະ ໜ່ວຍໂລກກໍາລັງຮ້ອນຂຶ້ນ. ການທດົ ລອງກ່ຽວກບັ ພາວະໂລກຮອ້ ນ: ການທົດລອງທີ 1: ປຽບທຽບການລະລາຍຂອງນາໍ້ ກອ້ ນພາຍໃນ 3 ນາທີ2023 RIES Copyright ©  ອຸປະກອນ: ນ້ໍາກອ້ ນທມ່ີ ຂີ ະໜາດເທາົ່ ກນັ 2 ກອ້ ນ, ກບັ ປລາສະຕກິ ທີມ່ ີຝາປດິ 2 ກັບ.  ຂ້ັນຕອນທດົ ລອງ: 26 - ນາໍ ເອາົ ຕກຸ ປລາສະຕກິ ມາ 2 ຕກຸ ແລວ້ ໝາຍ A ແລະ B ໃສແ່ ຕລ່ ະຕກຸ ຕາມລາໍ ດບັ (ຕກຸ A ປດິ ຝາເປນັ ຕວົ ຢາ່ ງຂອງເຮອື ນແກວ້ ສວ່ ນຕກຸ B ບປ່ໍ ດິ ຝາເປນັ ຕວົ ປຽບທຽບ). - ເອາົ ນໍາ້ ກອ້ ນໃສຕ່ ກຸ ລະ 1 ກ້ອນ, ຈາກນັ້ນເອາົ ຝາປດິ ຕກຸ A, ສ່ວນຕກຸ B ບ່ໍປດິ ຝາ ແລວ້ ປະໄວ້ບອ່ ນທມີ່ ີແສງແດດ 3 ນາທີ. - ເອົານ້າໍ ທີ່ໄດ້ຈາກການລະລາຍຂອງນໍາ້ ກ້ອນຢໃູ່ ນແຕ່ລະຕຸກມາປຽບກນັ ແລະ ບັນທຶກ ຜົນ. ຫງຼັ ຈາກນນັ້ , ຂຽນຜນົ ການທດົ ລອງການລະລາຍຂອງນ້ໍາກອ້ ນ ເພ່ືອອະທບິ າຍເຖງິ ຜົນກະທບົ ຂອງແກັດເຮອື ນແກວ້ 3 ຢາ່ ງຄື: ກັບທີປ່ ດິ ຝາ ແມນ່ .......................................................................................... ................................................................................................................. ກັບທ່ີບໍ່ປດິ ຝາ ແມນ່ ........................................................................................ ................................................................................................................. ນ້ໍາກ້ອນ ແມນ່ ............................................................................................... ................................................................................................................. ການທົດລອງທີ 2: ວດັ ແທກປະລິມານຄວາມຮ້ອນຢດູ່ າ້ ນໃນຂອງເຮອື ນແກວ້ ພາຍໃນ 3 ນາທີ  ອຸປະກອນ: ຕກຸ ປລາສະຕິກທ່ມີ ີຝາປດິ 2 ຕຸກ, ເຄ່ືອງວດັ ແທກອຸນຫະພຸມ 2 ອນັ , ເຫຼັກຕະປູ 1 ດອກ. ໑໔ ໑໑໕ 115 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 115 19/04/2023 15:20:02

 ຂ້ັນຕອນທົດລອງ: - ນາໍ ເອາົ ຕກຸ ປລາສະຕກິ ມາ 2 ຕກຸ ແລວ້ ໝາຍ A ແລະ B ໃສແ່ ຕລ່ ະຕກຸ (ຕກຸ A ປດິ ຝາເປນັ ຕວົ ຢາ່ ງຂອງເຮອື ນແກວ້ ສວ່ ນຕກຸ B ບປ່ໍ ດິ ຝາເປນັ ຕວົ ປຽບທຽບ). - ເຈາະຮທູ າງກາງຂອງຝາຕກຸ A ແລວ້ ນາໍ ເອາົ ເຄອ່ື ງວດັ ແທກອນຸ ຫະພມູ ສອດ ເຂາ້ົ ໃນຕກຸ , ສວ່ ນຕກຸ B ແມນ່ ໃຫນ້ າໍ ເອາົ A B ເຄອ່ື ງວດັ ແທກອນຸ ຫະພມູ ປອ່ ນເຂາ້ົ ໃນ ຕກຸ ແຕບ່ ອ່ໍ ດັ ຝາ. 2023 RIES Copyright © - ນາໍ ຕກຸ ປລາສະຕກິ ທງັ 2 ຕກຸ ໄປປະໄວບ້ ອ່ ນທມ່ີ ແີ ສງແດດປະມານ 3 ນາທີ ແລວ້ ສງັ ເກດ ຕວົ ເລກຂອງເຄອ່ື ງວດັ ແທກອນຸ ຫະພມູ ພອ້ ມທງັ ບນັ ທກຶ ຜນົ ການປຽ່ ນແປງໃສຕ່ າຕະລາງ ລມຸ່ ນເ້ີ ພອ່ື ປຽບທຽບ. ຕກຸ ປລາສະຕິກ ອຸນຫະພມູ ກ່ອນ ອຸນຫະພູມຫງັຼ ອຸນຫະພູມທແ່ີ ຕກຕ່າງ ທົດລອງ ທົດລອງ ຕກຸ A ຕຸກ B - ຂຽນຜົນການທດົ ລອງການລະລາຍຂອງນາໍ້ ກອ້ ນ ເພ່ອື ອະທບິ າຍເຖງິ ຜົນກະທບົ ຂອງ 26 ອາຍແກັດເຮອື ນແກ້ວ 2 ຢາ່ ງຄ:ື ຕຸກທີ່ປິດຝາ (ຝາປດິ ) ແມ່ນ.............................................................................. ................................................................................................................. ຕກຸ ທບີ່ ໍ່ປິດຝາ ແມ່ນ........................................................................................ ................................................................................................................. 116 ໑໑໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 116 19/04/2023 15:20:03

ບດົ ທີ 27 ການກກັ ເກບັ ແລະ ປະຢດັ ນາ້ໍ 1 ວົງຈອນນາໍ້ ເມ່ືອເຮາົ ເພ່ີມຄວາມຮ້ອນໃສ່ນໍ້າທເີ່ ປນັ ທາດແຫວຼ ມນັ ຈະກາຍເປນັ ທາດອາຍ. ຖ້າເພີມ່ ຄວາມຮ້ອນໃສນ່ ໍາ້ ກ້ອນ ມນັ ຈະກາຍເປນັ ທາດແຫຼວ. ຖ້າເອາົ ຄວາມຮ້ອນອອກໄປ ຫຼື ເຮດັ ໃຫ້ ອາຍນາ້ໍ ເຢນັ ມນັ ຈະກາຍເປນັ ທາດແຫວຼ ແລະ ທາດອາຍ ຖາ້ ເອາົ ຄວາມຮອ້ ນ ຫືຼ ເຮດັ ໃຫນ້ າ້ໍ ທເ່ີ ປນັ ທາດ ແຫວຼ ເຢນັ ລງົ ມນັ ຈະກາຍເປນັ ນາ້ໍ ກອ້ ນ ຫືຼ ຫມິ ະ. ກອ້ ນເມກ ວົງຈອນນາໍ້ : ນໍ້າໝູນວຽນຜາ່ ນພາວະ ຝນົ ຫິມະ ຂອງທາດແຂງ, ແຫວຼ ແລະ ອາຍ ທີຂ່ ຶ້ນກັບ ລະເຫຍີ ອາຍ ນໍ້າຫວ້ ຍ ປັດໄຈສະພາບແວດລອ້ ມຕາ່ ງໆ. ພາວະໂລກ ຮ້ອນກໍາລັງສ່ົງຜົນຕໍ່ພູມອາກາດຂອງຫຼາຍ ປະເທດຢ່ທູ ່ວົ ທກຸ ມມຸ ໂລກທ່ແີ ຕກຕ່າງກນັ . 2023 RIES Copyright © ແຫງຼ່ ນາ້ໍ 2 ສາເຫດທ່ີພາໃຫ້ເກດີ ໄພແຫງ້ ແລງ້ ແຜນວາດຂອງວງົ ຈອນນ້າໍ 27 ສາເຫດທ່ພີ າໃຫ້ເກີດໄພແຫງ້ ແລ້ງ ອາຍແກັດເຮືອນແກ້ວໄດ້ປ່ອຍຂ້ຶນສູ່ຊັ້ນບັນ ຍາກາດນບັ ມ້ືນບັ ຫຼາຍຂນ້ຶ ຍອ້ ນມີການຈູດເຊື້ອຟອ໋ ດ ຊິວຫຼາຍຂຶ້ນ ເຊນັ່ : ຖາ່ ນຫີນ, ນໍ້າມນັ ແລະ ແກດັ ທໍາ ມະຊາດ. ອາຍແກັດເຫາຼ່ົ ນ້ກີ ັກເກັບພະລັງງານຄວາມ ຮ້ອນໄວ້ພາຍໃນຊ້ັນບັນຍາກາດຂອງໜ່ວຍໂລກ ແລະ ຢູ່ໃນມະຫາສະໝດຸ ທີ່ເຮັດໃຫ້ເກດີ ພາວະໂລກ ຮອ້ ນ. ການເພີ່ມຂນຶ້ ຂອງອຸນຫະພູມກາໍ ລງັ ສົ່ງຜົນ ຕ່ໍການປຽ່ ນແປງຂອງພມູ ອາກາດໃນທ່ວົ ໂລກ ຊ່ຶງ ໃນ ຂະນະທີ່ອນຸ ຫະພູມເພີ່ມຂນຶ້ ການລະເຫຍີ ອາຍ ຂອງນາໍ້ ກໍໄວຂ້ນຶ ສງົ່ ຜນົ ໃຫ້ເກດີ ໄພແຫງ້ ແລງ້ ແລະ ນໍ້າຖ້ວມຢູ່ຫຼາຍໆຂົງເຂດໃນໂລກ. ໑໑໗ 117 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 117 19/04/2023 15:20:04

3 ຜນົ ກະທົບຈາກໄພແຫງ້ ແລງ້ ຜົນກະທບົ ຈາກໄພແຫງ້ ແລງ້2023 RIES Copyright © ເມ່ືອອຸນຫະພູມຂອງໂລກເພີ່ມຂ້ຶນສ່ົງຜົນໃຫ້ເກີດການປ່ຽນແປງຂອງພູມອາກາດ ຊ່ຶງເຮັດໃຫເ້ ກີດໄພແຫ້ງແລ້ງໃນຫຼາຍພ້ືນທີ່ຂອງໂລກ: - ຈະເກີດມກີ ານຂາດແຄນນໍາ້ ສໍາລບັ ໃຊ້ໃນການອປຸ ະໂພກ ແລະ ບລໍ ິໂພກ. - ເຮດັ ໃຫ້ເກີດການພັງທະລາຍຂອງໜາ້ ດນິ . - ນາ້ໍ ໃນເຂ່ືອນໜ້ອຍລົງສ່ງົ ຜົນໃຫກ້ ານຜະລດິ ໄຟຟ້າໜ້ອຍລງົ . - ສງ່ົ ຜົນກະທບົ ຕໍ່ສດັ ທັງສັດບົກ ແລະ ສັດນໍາ້ , ທໍາລາຍລະບົບນິເວດດ້ານທີຢ່ ອູ່ າໄສຂອງ ສັດຕ່າງໆ. - ຜນົ ຜະລດິ ທາງກະສກິ າໍ ໜອ້ ຍລງົ ຫືຼ ໄດຮ້ ບັ ຄວາມເສຍຫາຍ ເຊນ່ັ ໄດຮ້ ບັ ໝາກໜອ້ ຍລງົ . - ອາຫານບພໍ່ ຽງພໍ, ເກີດເຊອ້ື ພະຍາດລະບາດ ເຊນ່ັ ໂລກອະຫວິ າ. - ພນື້ ທປີ່ າ່ ມຄີ ວາມແຫງ້ ແລ້ງ ແລະ ເຮັດໃຫມ້ ໂີ ອກາດເກີດໄຟໄໝປ້ ່າຫຼາຍຂນ້ຶ . 4 ທດົ ລອງການລະເຫຍີ ອາຍຂອງນ້າໍ  ອປຸ ະກອນ: ດິນຊາຍ 1 ກິໂລກຣາມ, ແຜ່ນຢາງ ຫືຼ ເຈ້ຍ, ນ້ໍາ 1/2 ຈອກ (ເຄິ່ງ 27 ຈອກ), ຊາມ ຫຼື ຄຸ 1 ໜວ່ ຍ.  ຂັ້ນຕອນການປະຕິບັດ: ເອາົ ດນິ ຊາຍເທລງົ ໃສຖ່ ງັ ບນັ ຈ,ຸ ພມົ ນາ້ໍ ຫືຼ ໃຊຟ້ ດົ ໄມຈ້ ມຸ່ ນາ້ໍ ແລວ້ ວດິ ໃສພ່ ໃໍ ຫດ້ ນິ ຊາຍ ມຄີ ວາມຊມຸ່ ສະເໝກີ ນັ (ແຕຖ່ າ້ ວາ່ ດນິ ຊາຍທກ່ີ ຽມມາມຄີ ວາມຊມຸ່ ແລວ້ ກບໍ ຕ່ໍ ອ້ ງພມົ ນາ້ໍ ), ຕກັ ເອາົ ດນິ ຊາຍວາງໃສແ່ ຜນ່ ຢາງ 2 ແຜນ່ , ແຜນ່ ລະ 1 ຈອກ, ເຂຍ່ ຢາຍຊາຍອອກເປນັ ໜາ້ ບາງໆຕາມແຜນ່ ຢາງ ຈາກນນ້ັ ໃຫນ້ າໍ ເອາົ ແຜນ່ ໜງ່ຶ ອອກໄປວາງໄວບ້ ອ່ ນທມ່ີ ແີ ສງແດດ ແລະ ອກີ ແຜນ່ ໜງ່ຶ ເອາົ ໄປວາງປະໄວບ້ ອ່ ນຮມ່ົ (ໃນຫອ້ ງຮຽນ), ປະໄວປ້ ະມານ 20 ນາທີ ແລ້ວສັງເກດຄວາມແຕກຕ່າງທ່ີເກີດຂ້ຶນລະຫວ່າງດິນຊາຍທ່ີວາງຢູ່ແຜ່ນຢາງທັງສອງ. ບນັ ທກຶ , ລາຍງານ ແລະ ອະທບິ າຍເຫດຜນົ ເປນັ ກມຸ່ ໂດຍໃຊຄ້ ວາມຮກູ້ ຽ່ ວກບັ ວງົ ຈອນນາ້ໍ . 118 ໑໑໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 118 19/04/2023 15:20:06

ປະໄວ້ບອ່ ນຮມ່ົ ປະໄວ້ບ່ອນມແີ ສງ ການລະເຫີຍອາຍຂອງນໍາ້ ຢູເ່ ທິງໜາ້ ໂລກເກີດຂ້ຶນຕະຫອຼ ດເວລາ ເມອ່ື ອຸນຫະພູມຂອງນໍ້າ ແລະ ອຸນຫະພູມຂອງສະພາບແວດລອ້ ມແຕກຕ່າງກນັ . ແຕວ່ າ່ ການລະເຫີຍອາຍຂອງນ້າໍ ຈະ ໄວຂ້ນຶ ເມື່ອອນຸ ຫະພມູ ຂອງສະພາບແວດລອ້ ມສູງຂຶ້ນ. 5 ການແກ້ໄຂບັນຫາການຂາດແຄນນ້າໍ 2023 ໜອງນໍາ້ RIES Copyright © ໂອ່ງນາ້ໍ - ມີການວາງແຜນໃຊນ້ ້າໍ ທ່ີດີ ເຊັ່ນ: ໃນຊວ່ ງລະດຝູ ນົ ຄວນກຽມຖງັ , ອາ່ ງເກັບນ້າໍ ເພອ່ື ເກບັ ນາ້ໍ ຝນົ ໄວໃ້ ຊ້ 27 ຍາມຂາດແຄນ ໂດຍສະເພາະໃນລະດູແລ້ງ, ການ ເກບັ ນາ້ໍ ໄວ້ໃຊສ້ ່ວນຕົວຄວນຈັດຫາໂອງ່ ນ້າໍ ຫຼື ພາ ຊະນະກັກເກັບນ້ໍາໄວ້ຫຼາຍທີ່ສຸດເທົ່າທ່ີຈະເຮັດໄດ້, ສ່ວນການເກັບນໍ້າສໍາລັບສ່ວນລວມຄວນສ້າງອ່າງ ເກບັ ຂະໜາດໃຫຍ່ ຫືຼ ເຂື່ອນ ເພືອ່ ເກັບນ້າໍ ໄວໃ້ ຊ້ ຢາ່ ງພຽງພໍສໍາລັບການນໍາໃຊໃ້ ນຊຸມຊົນ. - ສໍາຫວຼ ດນ້ໍາໃຕດ້ ິນ (ບາດານ) ກໍເປນັ ການຈັດຫາ ນ້ໍາມານາໍ ໃຊ້ອກີ ວິທໜີ ່ຶງ, ນອກຈາກຈະນໍາມາໃຊ້ ເພ່ືອບໍລໂິ ພກແລ້ວ ຍງັ ໃຊ້ເພື່ອການກະສິກໍາ ແລະ ອດຸ ສາຫະກາໍ ອກີ ດ້ວຍ. - ການນາໍ ໃຊນ້ າ້ໍ ແບບໝນູ ວຽນ ກເໍ ປນັ ອກີ ວທີ ກີ ານໜງ່ຶ ທ່ີນໍາເອົານ້ໍາທ່ີໃຊ້ແລ້ວກັບຄືນມາໃຊ້ຄືນໃໝ່ໂດຍ ຜາ່ ນຂະບວນການປບັ ປງຸ ຄນຸ ນະພາບ ຫືຼ ຂະບວນ ການບາໍ ບດັ ນາ້ໍ ສະເພາະເພອ່ື ໃຫນ້ າ້ໍ ເປອ້ື ນສະອາດ. - ສງ່ົ ເສມີ ການຝຶກປະຕບິ ດັ ການປະຢດັ ນາ້ໍ ເຊັ່ນ: ອາບນາ້ໍ ໃຫ້ພດໍ ,ີ ປດິ ກອ໋ ກນ້ໍາເມ່ອື ເວລາຖແູ ຂວ້ , ໑໘ ໑໑໙ 119 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 119 19/04/2023 15:20:08

ປດິ ກອກນາໍ້ ເມື່ອບໃ່ໍ ຊ້ແລ້ວ, ລ້າງລົດໂດຍການໂຕ່ງນໍ້າໃສຄ່ ຸເອົາບໍ່ຄວນໃຊສ້ າຍສີດນໍ້າ ສດີ ໃສ່ເລີຍ, ສອ້ ມແປງທທໍ່ ີ່ຮວ່ົ ຫຼື ແຕກ. 6 ການສ້າງແຫຼງ່ ນາໍ້ ດ່ມື ສະອາດ  ອປຸ ະກອນ: ແຜນ່ ຢາງຂະໜາດ 1,5 x 1,5 m, ທຢ່ໍ າງ (ຂະໜາດເທາ່ົ ກບັ ທດ່ໍ ດູ ) ຍາວ 1,5 m, ຖງັ ຫືຼ ອາ່ ງທສ່ີ ະອາດດ,ີ ເຄອ່ື ງມສື າໍ ລບັ ຂດຸ ດນິ (ຈກົ , ຊວາ້ ນ).  ຂ້ນັ ຕອນ: ຂດຸ ຂມຸ ເປນັ ຮບູ ວງົ ມນົ ໃຫມ້ ຂີ ະໜາດປາກຂມຸ ກວາ້ ງ 1 m, ເລກິ 80 cm, ລກັ ສະນະ ຂມຸ ເປນັ ຄາ້ ຍຄຮື ບູ ສາມແຈດງ່ັ ຮບູ , ໃຫເ້ ອາົ ຫຍາ້ (ມດີ ນິ ຕດິ ພອ້ ມ) ມາແປະໃສຕ່ າມຂອບ ດາ້ ນໃນຂມຸ , ເອາົ ຖງັ ທສ່ີ ະອາດດວີ າງລງົ ໃສຈ່ ດຸ ເຄງ່ິ ກາງ, ຕທ່ໍ ຢ່ໍ າງໃສ,່ ນາໍ ແຜນ່ ຢາງທ່ີ 2023 ສະອາດມາປກົ ໃສ່ (ເຈາະແຜນ່ ຢາງເປນັRIES Copyright © ຮໃູ ຫທ້ ພ່ໍ ນ້ົ ອອກມາ ອດັ ປາຍທດ່ໍ າ້ ນເທງິ 1m ໄວເ້ ພອ່ື ຄວາມສະອາດ), ເອາົ ກອ້ ນຫນີ ວາງໃສ່ເທິງແຜ່ນຢາງເພ່ືອໃຫ້ແຜ່ນຢາງ ໂຕງ່ ລງົ (ເປນັ ຮບູ ກບຸ ຫງາຍ), ຈາກນນ້ັ 80 cm ເອົາດິນປົກແຜ່ນຢາງຕາມຂອບຂຸມໄວ້. ປະໄວ້ 2-3 ມຜ້ື າ່ ນໄປກຈໍ ະເກດີ ມນີ າ້ໍ ສະອາດຢໃູ່ ນຖງັ ແລະ ເຮາົ ສາມາດດດູ ຜາ່ ນທເ່ໍ ພອ່ື ດມ່ື ໄດເ້ ລຍີ . ການສາ້ ງແຫ່ຼງນໍ້າທ່ສີ ະອາດ 27 ນກັ ຮຽນຈງົ່ ຂຽນອະທິບາຍກຽ່ ວກັບຂະບວນການເກດີ ມີນ້ໍາຢ່ໃູ ນຖງັ ເປນັ ຂັ້ນຕອນ ໃສ່ໃນ ບອ່ ນຫວ່າງລຸ່ມນ້ີ: ຕວົ ຢາ່ ງ: ອຸນຫະພມູ ຂອງອາກາດເພມ່ີ ຂ້ຶນ............................................................................ ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... ................................................................................................................................... 120 ໑໒໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 120 19/04/2023 15:20:08

ບດົ ທີ 28 ຜນົ ກະທບົ ຂອງພາວະໂລກຮອ້ ນ 1 ການປຽ່ ນແປງຂອງພມູ ອາກາດທ່ຮີ ຸນແຮງ - ການປ່ຽນແປງພມູ ອາກາດແມນ່ ຫຍັງ? ມີສາເຫດມາຈາກໃສ? - ພາວະໂລກຮອ້ ນພາໃຫເ້ ກດີ ຫຍງັ ຂຶນ້ ແດ່? ພາຍຸໂທນາໂດ ໄຟໄໝ້ປ່າ 2023 RIES Copyright © 28 ດິນເຈອື ນ ນໍ້າກອ້ ນລະລາຍ ໄພແຫ້ງແລງ ການປ່ຽນແປງພມູ ອາກາດຍ້ອນພາວະໂລກຮ້ອນໃນທົວ່ ໂລກ ໑໒໑ 121 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 121 19/04/2023 15:20:09

2023 ສະພາບອາກາດຂອງແຕ່ລະເຂດໃນລາວ RIES Copyright © ພມູ ອາກາດ ແລະ ສະພາບອາກາດ ແມນ່ ແຕກຕາ່ ງກັນ ຊ່ງຶ ພມູ ອາກາດຂອງລາວໂດຍ ທວ່ົ ໄປເປນັ ຄາໍ ເວາົ້ ທ່ີອະທິບາຍສິງ່ ເປນັ ຢ່ໃູ ນປະເທດ ເຊນັ່ ເຂດຮ້ອນຊຸມ່ . ແຕຄ່ າໍ ວາ່ : ສະພາບ ອາກາດ ໝາຍເຖງິ ຄວາມແຕກຕາ່ ງຢ່ເູ ຂດຕາ່ ງໆຂອງລາວໃນມ້ໜື ງ່ຶ ຕວົ ຢ່າງ: ອາກາດຢ່ນູ ະ ຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ມື້ນ້ີຟ້າບດົ ແລະ ອນຸ ຫະພູມ 27 ອງົ ສາ ແຕ່ຢູ່ວງັ ວຽງມີຝົນຕກົ ແລະ ອນຸ ຫະພມູ 24 ອົງສາ. ທງັ ສອງເຂດນີ້ ພມູ ອາກາດ ຍັງແມນ່ ເຂດຮອ້ ນຊຸມ່ . 2 ຜົນກະທົບຈາກການປ່ຽນແປງຂອງພມູ ອາກາດທ່ຮີ ຸນແຮງ ຍອ້ ນຫຍງັ ຈງຶ່ ເກີດເຫດການຕ່າງໆເຫົ່າຼ ນ້ີຂ້ຶນ? 28 ຜົນກະທົບຂອງພາວະໂລກຮ້ອນ ໑໒໒ ໑໒ 122 19/04/2023 15:20:12 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 122

ຈ່ົງຕ່ືມສາເຫດທພ່ີ າໃຫເ້ ກດີ ຜົນກະທບົ ຈາກການປຽ່ ນແປງອຸນຫະພມູ ທ່ີຮນຸ ແຮງ ໃສ່ຕາຕະ ລາງລຸມ່ ນີ້: ຜົນກະທບົ ຂອງພາວະໂລກຮ້ອນ ສາເຫດທ່ພີ າໃຫ້ເກີດຂນ້ຶ ເກດີ ໄພນ້າໍ ຖວ້ ມຫຼາຍຂຶນ້ ເກີດໄພແຫງ້ ແລ້ງເພີ່ມຂຶ້ນ ເກີດໄຟໄໝປ້ າ່ ຫາຼ ຍຂ້ຶນ ລະດັບນໍາ້ ທະເລເພີ່ມຂຶ້ນ 2023 RIES Copyright © ການເພີ່ມຂນຶ້ ຂອງອນຸ ຫະພູມ ໄດສ້ ່ົງຜົນໃຫເ້ ກດີ ການປ່ຽນແປງຢ່າງຫວຼ ງຫຼາຍ ທງັ ໃນນາໍ້ , ອາກາດ ແລະ ເທິງບກົ . ການປຽ່ ນແປງເຫົ່າຼ ນ້ຈີ ະນາໍ ໄປສູ່ຄວາມຮຸນແຮງຂອງສະພາບອາກາດ ເຊນັ່ : ເກດີ ພາຍຸຮຸນແຮງຫຼາຍຂຶ້ນ, ຝົນຕົກແຮງ, ໄພນ້າໍ ຖວ້ ມ, ຄນ້ື ຄວາມຮອ້ ນຫາຼ ຍຂ້ນຶ , ໄພ ແຫງ້ ແລ້ງ, ໄຟໄໝ້ປາ່ , ດິນເຈອື່ ນ, ລະດບັ ນ້ໍາທະເລ ແລະ ມະຫາສະໝຸດສງູ ຂ້ຶນ ຍອ້ ນການ ລະລາຍຂອງນາໍ້ ກອ້ ນຢຂູ່ ົ້ວໂລກ, ອນຸ ຫະພູມຂອງມະຫາສະໝດຸ ເພີມ່ ຂນ້ຶ ສ່ງົ ຜົນໃຫ້ລະບບົ ນິເວດໃນທະເລ ແລະ ເທງິ ບົກໄດ້ຮັບຜົນກະທບົ ຢາ່ ງຮນຸ ແຮງ, ສັດຈາໍ ນວນຫຼາຍສຽ່ ງຕ່ກໍ ານ ສູນພນັ , ຄວາມຫາຼ ກຫາຼ ຍທາງດາ້ ນຊີວະນາໆພັນຫຸຼດລົງ, ການແພກ່ ະຈາຍຂອງເຊື້ອພະຍາດ ຫາຼ ຍຂ້ນຶ ແລະ ຜນົ ຜະລດິ ທາງການກະເສດຕົກຕາ່ໍ . 3 ທດົ ລອງການເຈ່ອື ນຂອງໜາ້ ດິນ 28 ຈງ່ົ ປະຕບິ ັດການທົດລອງການເຈ່ອື ນຂອງໜາ້ ດິນ ຫືຼ ພທູ ່ບີ ່ໍມປີ າ່ ໄມ້, ໃຊ້ດິນຊາຍ ຫືຼ ດິນ ທ່ົວໄປກອງເປນັ ພູຈໍາລອງໃສ່ໃນບ໋ອກ ຫຼື ຖາດ, ນັກຮຽນສີດນ້າໍ ຫຼື ຫດົ ນາ້ໍ ໃສໄ່ ປເລ້ອື ນໆ, ສງັ ເກດ ແລະ ອະທິບາຍສິງ່ ທເ່ີ ກດີ ຂຶ້ນ: ຍ້ອນຫຍັງຈ່ຶງເປນັ ແບບນ້ນັ ? ຍອ້ ນຫຍັງດນິ ຈງຶ່ ເຊາະ ຫຼື ເຈ່ອື ນ? ຈງ່ົ ສມົ ທຽບໃສກ່ ບັ ສ່ງິ ທ່ີເກດີ ຂນ້ຶ ຈິງໃນທໍາມະຊາດ, ຫັຼງຈາກນັນ້ ເອົາຕ້ົນໄມ້ນອ້ ຍໄປໃສ່ ກອງດິນເພ່ືອຈໍາລອງຕວົ ຢ່າງຂອງດິນທີ່ມຕີ ົ້ນໄມປ້ ົກຄມຸ ແລະ ຫົດນໍາ້ ໃສ່, ພອ້ ມສງັ ເກດເບງິ່ ວາ່ ສິ່ງນີມ້ ີຜນົ ຕໍສ່ ິງ່ ທີ່ເກດີ ຂຶນ້ ແນວໃດ? ຍອ້ ນຫຍງັ ເຮົາຈຶ່ງເອາົ ຕ້ນົ ໄມນ້ອຍໄປໃສ?່ ໒໒ ໑໒໓ 123 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 123 19/04/2023 15:20:12

2023 RIES Copyright © ທົດລອງການເຈ່ອື ນຂອງໜາ້ ດນິ 4 ການຫຼດຸ ຜ່ອນພາວະໂລກຮ້ອນ ຈົງ່ ສງັ ເກດວິທີຫຸດຼ ຜ່ອນພາວະໂລກຮ້ອນຕ່ໄໍ ປນ້ີ: 28 124 ໑໒໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 124 19/04/2023 15:20:12

2023 RIES Copyright © ຈງົ່ ຕມ່ື ວທິ ີການຫດຸຼ ຜອ່ ນພາວະໂລກຮອ້ ນໃສຕ່ າຕະລາງລມຸ່ ນ້:ີ 28 ລາໍ ດບັ ວທິ ີຫຸຼດຜອ່ ນພາວະໂລກຮອ້ ນ 125 1 2 19/04/2023 15:20:13 3 4 5 6 ໑໒໕ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 125

ບດົ ທີ 29 ສສ່ື ງັ ຄມົ ອອນລາຍ 1 ສສື່ ງັ ຄມົ ອອນລາຍແມນ່ ຫຍງັ ? ສື່ສງັ ຄົມອອນລາຍ ແມ່ນການສສ່ື ານທາງເອເລັກໂຕຣນິກ ທີ່ຊວ່ ຍໃຫ້ຄົນເຮົາມີ ສ່ວນຮ່ວມໃນການພັດທະນາ, ແລກປ່ຽນ ແລະ ສະໜອງຂ້ໍມນູ ຫືຼ ຄວາມຄດິ ເຫັນຜ່ານ ທາງອນິ ເຕີເນດັ . ສື່ເຫຼາ່ົ ນ້ີ ເປັນຂອງຫາຼ ຍໆບໍລິສດັ ທີໃ່ ຫບ້ ໍລິການຕ່າງໆຜາ່ ນທາງແອບັ ພ ລເິ ຄຊນັ ຂອງຕົນເອງ ເຊນັ່ : ເຟດບຸກ, ຢູທບູ , ຕກິ ຕ໋ອກ, ວີແຊດັ , ລາຍ, ວອດແອບັ . 1.1 ການສ່ສື ານແບບເກາົ່ ຈງົ່ ສງັ ເກດຮບູ ລຸ່ມນີ.້ 2023 RIES Copyright © 29 ໑໒໖ ການສ່ືສານແບບເກາ່ົ 19/04/2023 15:20:14 126 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 126

1.2 ການສືສ່ ານແບບໃໝ່ ໂດຍການໃຊສ້ ສ່ື ັງຄົມອອນລາຍ 2023 RIES Copyright © ການສສ່ື ານແບບໃໝທ່ າງອນິ ເຕີເນດັ ຄົນເຮົາຖກື ເຊື່ອມໂຍງຫາກັນຜ່ານທາງສອ່ື ອນລາຍ ແລະ ເມືອ່ ຂມໍ້ ນູ ເຂ້າົ ໄປຢູ່ໃນເວບັ ໄຊ 29 ແລ້ວ ມນັ ຈະບສ່ໍ າມາດລົບອອກໄດ້ ເຖງິ ວາ່ ເຮາົ ຈະລບົ ມັນອອກແລ້ວກຕໍ າມ. ຂໍ້ມູນທີ່ເຮົາເອົາເຂົ້າໄປໃນອິນເຕີເນັດຈະຖືກເກັບໄວ້ຢູ່ໃນລະບົບຄລາວ (Cloud), ຄລາວ ແມ່ນລະບົບເກັບຂໍ້ມູນ (ສູນຄວບຄຸມ) ຢູ່ໃນທົ່ວໂລກທີ່ເຊື່ອມຕໍ່ກັນ ແລະ ສະໜອງຊອບ ແວທີ່ຈໍາເປັນທັງໝົດໃນການເຂົ້າເຖິງ ແລະ ບໍລິຫານແອັບເຫຼົ່ານັ້ນ ແລະ ບໍລິການອອນລາຍ ຂອງພວກເຮົາ. ຖ້າເຊີເວີໂຕໃດໂຕໜຶ່ງຂັດຂ້ອງເຊີເວີໂຕອື່ນກໍຈະຍັງເຮັດວຽກຢູ່ ດ້ວຍເຫດນີ້ ນັກຮຽນຈຶ່ງສາມາດອ່ານຂໍ້ມູນຂອງຕົນເອງຢູ່ໃນທຸກອຸປະກອນສື່ສານ ຖ້ານັກຮຽນສາມາດ ລ໋ອກອີນ (login) ເຂົ້າແອັກເຄົ້າ (Account) ຂອງຕົນເອງໄດ້. ຖ້ານັກຮຽນລືມລະຫັດຜ່ານ ແລະ ບໍ່ສາມາດເຂົ້າແອັກເຄົ້າຂອງຕົນເອງໄດ້ ຫຼື ຂໍ້ມູນທີ່ອັບໂຫຼດຂຶ້ນ ມັນຈະຖືກເກັບໄວ້ຢູ່ໃນລະບົບ ຄລາວ. ໑໒໗ 127 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 127 19/04/2023 15:20:15

2023 RIES Copyright © ຮູບສະແດງໃຫ້ເຫັນວ່າ ທກຸ ອຸປະກອນສາມາດເຂົາ້ ເຖງິ ຂໍ້ມູນຂອງເຈາົ້ ໄດ້ ສງິ່ ທີຈ່ ໍາເປນັ ທີ່ ເຈ້ົາຕ້ອງມແີ ມນ່ ແອກັ ເຄາ້ົ ແລະ ລະຫັດຜ່ານອນັ ດຽວ. 2 ເຄື່ອງມທື ໃ່ີ ຊໃ້ ນສສື່ ັງຄມົ ອອນລາຍ ນັກຮຽນເຄີຍເຫັນໂທລະສັບສະມາດໂຟນ, ແທັບເລດ ແລະ ຄອມພິວເຕໂີ ນດບຸດບ?່ໍ 29 ເຄ່ອື ງມທື ໃີ່ ຊໃ້ ນສື່ສງັ ຄມົ ອອນລາຍ ໑໒໘ 128 19/04/2023 15:20:15 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 128

2023 ແອັບພລເິ ຄຊນັ ທີ່ນຍິ ົມໃຊ້ RIES Copyright © - ຄອມພິວເຕີ (ຕ້ງັ ໂຕະ ແລະ ແລບັ ທອບ): ເປນັ ເຄື່ອງມທື ສີ່ າມາດໃຊງ້ ານໄດ້ຫຼາກຫາຼ ຍ ຮບູ ແບບ ສາມາດເຂ້ົາເຖງິ ເຄອື ຂາ່ ຍສັງຄົມອອນລາຍໄດທ້ ຸກຮບູ ແບບ, ສະດວກໃນການ 29 ໃຊ້ເປັນສ່ກື າງໃນການຮຽນຮທູ້ ງັ ແບບອອັ ບລາຍ ແລະ ອອນລາຍ, ໃຊໃ້ ນການຄນ້ົ ຫາ ຂໍ້ມູນ, ບນັ ທກຶ ຂ້ມໍ ນູ , ດາວໂຫຼດຂໍ້ມນູ ຕ່າງໆທີ່ໜ້າສນົ ໃຈທັງໃນຮູບແບບເອກະສານ, ຮູບພາບ, ສຽງ ແລະ ວດິ ໂີ ອ. ຄອມພິວເຕຍີ ັງໃຊໃ້ ນການສົງ່ ເອກະສານຕາ່ ງໆຜ່ານຫຼາຍ ຊອ່ ງທາງ ເຊ່ນັ : ອເີ ມວ, ເຟດບກຸ , ວອດແອັບ, ຢູທູບ, ກູໂກ... - ໂທລະສບັ ມືຖືສະມາດໂຟນ (smart phone): ແມນ່ ໂທລະສບັ ທສີ່ າມາດໃຊໄ້ ດສ້ ະ ດວກສະບາຍຫຼາກຫຼາຍຮູບແບບ ສາມາດເຊອ່ື ມຕກໍ່ ັບອນິ ເຕີເນດັ ຜາ່ ນໄວຟາຍ 3G, 4G ແລະ 5G. ສາມາດໃຊງ້ ານສ່ສື ັງຄມົ ອອນລາຍ ແລະ ແອັບພລເິ ຄຊນັ ສົນທະນາຕ່າງໆ ເຊັ່ນ: ເຟດບກຸ , ວອດແອບັ , ລາຍ, ຢທູ ູບ, ຕິກຕອ໋ ກ, ສາມາດຊອກຫາ ແລະ ອາ່ ນຂໍ້ມນູ ຂ່າວສານ, ສະໝກັ ວຽກ, ຊປ້ື ີ້ຕ່າງໆ ຫືຼ ຕມື່ ແບບຟອມເອກະສານ ຫຼື ການສໍາຫວຼ ດຕ່າງໆ, ໜັງສືຮຽນ, ຮຽນຮູ້ທາງອອນລາຍ ແລະ ອັອບລາຍ ແລະ ອນ່ື ໆ. - ແທັບເລດ (Tablet): ແມ່ນຄອມພວິ ເຕີອກີ ແບບໜງຶ່ ທີມ່ ລີ ະບບົ ສໍາພດັ , ພກົ ພາສະດວກ, ມີແອັບພລິເຄຊັນໃຊຄ້ ກື ບັ ມືຖືທກຸ ຢາ່ ງ ທມີ່ ີຄວາມສາມາດຫຼາກຫຼາຍ ເຊນ່ັ : ເບ່ງິ ວິດໂີ ອ, ຟັງເພງ, ຫ້ນຼິ ເກມ, ຖາ່ ຍຮູບ, ຖາ່ ຍວິດໂີ ອ, ສົງ່ ອີເມວ, ສົ່ງຂໍຄ້ ວາມ, ພິມເອກະສານ... ໑໒໙ 129 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 129 19/04/2023 15:20:16

20233 ຂ້ໍຄວນລະວັງໃນການນາໍ ໃຊສ້ ືສ່ ັງຄົມອອນລາຍ RIES Copyright © - ຄວນແລກປ່ຽນສະເພາະແຕຂ່ ມ້ໍ ນູ ທຕີ່ ົນເອງຢາກໃຫ້ໂລກໄດເ້ ຫນັ ແລະ ຮູ້ເທົາ່ ນນັ້ . ນີ້ ເປນັ ເຫດຜນົ ໜ່ງຶ ທ່ີເອ້ີນວ່າ: ໜ້າຕາ່ ງໂລກກວ້າງ (world wide web). - ຢູໃ່ ນສ່ອື ອນລາຍຄວນຮັບເປນັ ໝແູ່ ຕຄ່ ນົ ທີ່ຕນົ ເອງຮ້ຈູ ັກເທ່ົານນ້ັ . ມຄີ ົນຈໍານວນຫຼາຍທ່ີ ໃຊຂ້ ໍ້ມູນປອມມາຂໍເປັນໝູ່ ເພື່ອຈດຸ ປະສງົ ບໍດ່ .ີ - ລິງ້ ທີ່ບໍຮ່ ູ້ຈັກ ສ່ວນຫຼາຍມກັ ຈະເປັນໄວຣດັ ຫືຼ ຜູ້ທຫີ່ ອຼ ກລວງໃນຮບູ ແບບຕາ່ ງໆຜາ່ ນທາງ ອນິ ເຕີເນດັ . ດັ່ງນັນ້ , ໃຫ້ລບົ ຖ້ມິ ໂດຍບຕ່ໍ ອ້ ງເປີດເບ່ງິ ມັນ. - ຮກັ ສາລະຫດັ ຜາ່ ນ ແລະ ປຽ່ ນມັນເປນັ ປະຈໍາ ໂດຍໃສ່ລະຫດັ ທີ່ມຄີ ວາມປອດໄພສງູ (ມີຕວົ ອັກສອນ ແລະ ຕວົ ເລກປົນກັນ). - ກວດສອບທ່ຢີ ຂູ່ ອງຜູ້ສ່ງົ ແລະ ກວດເບ່ງິ ນາມສະກຸນຂອງທຸກໆເວັບໄຊ. 4 ຂໍດ້ ຂີ ອງການນາໍ ໃຊສ້ ສ່ື ັງຄມົ ອອນລາຍ 1) ສາມາດແລກປ່ຽນຂໍມ້ ນູ ຄວາມຮ້ໃູ ນຫວົ ຂ້ໍທີ່ສົນໃຈຮ່ວມກນັ ໄດ້. 2) ເປນັ ຄງັ ຂມໍ້ ນູ ຄວາມຮູ້ ເພາະສາມາດສະແດງຄໍາຄິດເຫນັ ແລກປຽ່ ນຄວາມຮູ້ ຫຼື ຕັງ້ ຄໍາ ຖາມໃນເລອື່ ງຕ່າງໆເພ່ອື ໃຫຜ້ ູອ້ ື່ນທສີ່ ນົ ໃຈ ຫືຼ ມຄີ ໍາຕອບໄດ້ຊ່ວຍກນັ ຕອບ. 3) ເຮັດໃຫກ້ ານສືສ່ ານກບັ ຄົນອນ່ື ສະດວກ ແລະ ວອ່ ງໄວ. 4) ເປນັ ສ່ືໃນການນາໍ ສະເໜຜີ ົນງານຂອງຕນົ ເອງເພ່ືອໃຫຜ້ ອູ້ ື່ນໄດ້ຮັບຊົມ ແລະ ສະແດງຄາໍ 29 ຄດິ ເຫັນ. 5) ໃຊເ້ ປັນສໃື່ ນການໂຄສະນາ ຫືຼ ບໍລິການລກູ ຄ້າສາໍ ລບັ ບລໍ ສິ ັດ ຫຼື ອົງກອນຕາ່ ງໆເພື່ອສາ້ ງ ຄວາມເຊືອ່ ໝັ້ນໃຫ້ລູກຄ້າ. 6) ຊວ່ ຍສາ້ ງຜນົ ງານ ແລະ ລາຍໄດ.້ 7) ຊວ່ ຍຜອ່ ນຄາຍຄວາມຄຽດສາໍ ລບັ ຜທູ້ ຕ່ີ ອ້ ງການໝເູ່ ພ່ອື ນໂອລ້ ມົ ສະໜກຸ ສະໜານ. 8) ເປນັ ສກື່ າງໃນການສາ້ ງຄວາມສາໍ ພນັ ທີດ່ ີລະຫວ່າງໝູ່ເພື່ອນທີຢ່ ໄູ່ ກກັນ. 130 ໑໓໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 130 19/04/2023 15:20:16

2023 RIES Copyright © 5 ຂ້ໍເສຍຂອງການນໍາໃຊສ້ ສື່ ັງຄົມອອນລາຍ 1) ຖ້າຫາກຜູ້ໃຊ້ບໍ່ລະມັດລະວັງໃນການໃສ່ຂໍ້ມູນອາດຈະຖືກຜູ້ບ່ໍຫວັງດີນໍາໄປໃຊ້ໃນທາງ 29 ເສຍຫາຍ ຫຼື ລະເມີດສດິ ທສິ ່ວນບຸກຄນົ ໄດ.້ 2) ຖ້າຜໃູ້ ຊບ້ ່ເໍ ຂົ້າໃຈລະອຽດ ຫຼື ບ່ລໍ ະວັງ ອາດຈະຖກື ຫຼອກລວງຜ່ານອິນເຕເີ ນດັ ຫຼື ແອັບມາ ພບົ ກັນເພອ່ື ຈດຸ ປະສງົ ໃນທາງບ່ດໍ ີ. 3) ອາດໃຊ້ໃນທາງຜດິ ກົດໝາຍ ໃນການອັບໂຫຼດ ຫືຼ ດາວໂຫຼດຮບູ ພາບ ຫືຼ ຂ້ໍມນູ ທ່ເີ ປນັ ຂອງ ຄນົ ອນື່ ເພອ່ື ເອາົ ມາປນັ ຂອງຕົນເອງ. 4) ເປັນຊອ່ ງທາງໃນການຖກື ລະເມີດສດິ ທຂິ ອງບກຸ ຄນົ ໂດຍໃຊ້ປະໂຫຍກຄໍາເວ້ົາທ່ີບ່ໍດຢີ ໃູ່ ນ ສາທາລະນະ ຫືຼ ເປັນການຂ້ຕີ ົວະ. 5) ຂ້ມໍ ນູ ທ່ສີ ະໝັກໃຊສ້ ື່ອອນລາຍ ຍາກໃນການກວດສອບວ່າແມ່ນແທ້ ຫຼື ບ່ໍ (ອາດຈະ ປອມ). ດງັ່ ນນ້ັ , ຈ່ງຶ ມັກມບີ ັນຫາກຽ່ ວກບັ ການຖືກຫອຼ ກຈາກບກຸ ຄົນທີ່ບໍ່ມຕີ ວົ ຕົນໄດ.້ ໑໓໑ 131 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 131 19/04/2023 15:20:17

6) ຖາ້ ຜໃູ້ ຊເ້ ມາົ ມວົ ຢນູ່ າໍ ສອ່ື ອນລາຍຫາຼ ຍເກນີ ໄປຈະເຮດັ ໃຫເ້ ສຍເວລາ, ເສຍການຮຽນ ຫືຼ ຜນົ ການຮຽນຕາ່ໍ ໄດ.້ ຂ້ໍຄວນເອົາໃຈໃສ່: ທຸກໆຂ້ໍມນູ ຫືຼ ຂາ່ ວສານຕ່າງໆໃນສສ່ື ງັ ຄມົ ອອນລາຍ ໃຫຄ້ ດິ ພິຈາລະນາໃຫ້ ດີກອ່ ນຈງ່ຶ ແຊ ຫືຼ ສະແດງຄວາມຄິດເຫັນ. 2023 RIES Copyright © ແຮກຂ້ໍມນູ 29 ຄເໍ ຊນເຕີ 132 ໑໓໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 132 19/04/2023 15:20:18

ກ່ອນຈະຈັບປື້ມມືຕ້ອງສະອາດ ຫ່ປໍ ້ມື ດວ້ ຍເຈ້ຍ ຫຼື ແຜນຢາງ 2023 ຖາ້ ປມຶ້ ເສຍໃຫ້ລາຍງານຄູ ແລະ ຖາ້ ປ້ມື ຈກີ ຂາດໃຫສ້ ອ້ ມແປງຄືນ RIES Copyright © ຈົ່ງເກັບປມ້ຶ ໄວບ້ ອ່ ນແຫງ້ ແລະ ປອດໄພ ບຄໍ່ ວນພັບໜາ້ ປມ້ຶ ເມອ່ື ຕ້ອງການໝາຍໜ້າໃດໜງຶ່ ​ ຈງ່ົ ໃຊ້ສ່ງິ ຂອງບາງຢາ່ ງຂນ້ັ ໄວ້ທກຸ ເທ່ືອ ບໃ່ໍ ຊ້ປຶມ້ ແທນຄນັ ຮມ່ົ ເວລາຝົນຕກົ , ​ ບ່ໍຄວນຂຽນໃສ່ຫັງຼ ປົກປ້ຶມ, ໜ້າປຶ້ມ, ບຕໍ່ ດັ ຮູບພາບ ​ ແດດຮ້ອນ ແລະ ບ່ໍຈີກປຶມ້ ຮູບນີໄ້ ດ້ມາຈາກໂປສະເຕີວິທຮີ ັກສາປຶ້ມທຜີ່ ະລິດໂດຍ ກະຊວງສກຶ ສາທກິ ານ ແລະ ກລິ າ​ ຮວ່ ມກບັ ອງົ ການຢນູ ເິ ຊບ (UNICEF) SE5_COVER_TB_18x25cm_030123.indd 6 20/04/2023 15:20:33

ແບບ​ຮຽນ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ຊັນ້ ປະຖົມສກຶ ສາ ປທີ ີ 5 2023 RIES Copyright © ພິມທີ່ ບໍລສິ ັດສິຣວິ ັດທະນາອິນເຕພີ ນິ ຈໍາກັດມະຫາຊນົ ແຈກຢາຍລ້າ ຕາມທະບຽນພມິ 162/ວພຈ03042023 ຈໍານວນ 185.000 ຫົວ 20/04/2023 15:20:18 ຂະໜາດ 18x25 ຊມ ສະໜບັ ສະໜູນໂດຍ ລດັ ຖະບານອດົ ສະຕຣາລີ ແລະ ງົບປະມານແຫ່ງລັດ ISBN 978-9932-16-077-8 ສະຫງວນລຂິ ະສດິ SE5_COVER_TB_18x25cm_030123.indd 1