ວິທະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ປຶ້ມແບບຮຽນ ປ.5 2023

ແບບຮ​ ຽນ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ສ່ິງແວດລອ້ ມ ປີທີ 5ຊັນ້ ປະຖມົ ສຶກສາ 2023 RIES Copyright © ແບບ​ຮຽນ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ຊັນ້ ປະຖົມສກຶ ສາ ປທີ ີ 5 ກະຊວງສກຶ ສາທກິ ານ ແລະ ກິລາ 20/04/2023 15:20:29 ສະຖາບນັ ຄົ້ນຄວາ້ ວິທະຍາສາດການສຶກສາ 2023 SE5_COVER_TB_18x25cm_030123.indd 3

ແບບຮຽນ ວິທະຍາສາດ ແລະ ສ່ງິ ແວດລອ້ ມ ຊ້ນັ ປະຖົມສຶກສາ ປີທີ 5 ຮຽບຮຽງໂດຍ: ບນຸ ຜົງ ສີລາເດດ ຄໍາດີ ສິດທສິ ັກ 2023 RIES Copyright © ທາ ສອນເພັດ ບານໃຈ ມາລາວົງ ກວດແກໂ້ ດຍ: ອຸທິດ ທິບມະນີ ແສງເງິນ ໄວຍາກອນ ເພັດສະໝອນ ສີບຸນເຮືອງ ຫຸມພັນ ຂນັ ທະວີ ບຸນຜົງ ສລີ າເດດ ແຕມ້ ຮູບໂດຍ: ທາ ສອນເພັດ ຄໍາດີ ສິດທສິ ກັ ນວີ ົງ ແສງສະກນຸ ພິມເຂາົ້ ໜາ້ ໂດຍ: ທາ ສອນເພດັ ກະຊວງສຶກສາທິການ ແລະ ກລິ າ ສະຖາບັນຄ້ົນຄວາ້ ວທິ ະຍາສາດການສຶກສາ 2023 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 1 19/04/2023 15:17:20

2023 RIES Copyright © Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 2 19/04/2023 15:17:20

2023 ຄາໍ ນໍາ RIES Copyright © ປຶ້ມແບບຮຽນ ວິຊາວິທະຍາສາດ ແລະ ສິ່ງແວດລ້ອມ ຊັ້ນປະຖົມສຶກສາ ປີທີ 5 ນີ້ໄດ້ ຮຽບຮຽງຂຶ້ນຕາມຫຼັກສູດຊັ້ນປະຖົມສຶກສາສະບັບປັບປຸງໃໝ່ປີ 2016 ແລະ ເປນັ ປມ້ຶ ປະກອບ ການຮຽນການສອນ ທສ່ີ ງ່ົ ເສມີ ໃຫນ້ ກັ ຮຽນໄດຮ້ ຽນຮກູ້ ຽ່ ວກບັ ທກັ ສະທສ່ີ າໍ ຄນັ ເຂາ້ົ ໃນການຮຽນ ວຊິ າ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ສງ່ິ ແວດລອ້ ມ. ປມ້ຶ ແບບຮຽນນປ້ີ ະກອບມທີ ງັ ໝດົ 29 ບດົ ແລະ 1 ບດົ ເປດີ ຫວົ ເລອ່ື ງ ເພອ່ື ແນະນາໍ ສາໍ ລບັ ທວນ ຄນື ບດົ ຮຽນເກາ່ົ ແລະ ນາໍ ສະເໜສີ ງ່ິ ໃໝທ່ ຈ່ີ ະໄດຮ້ ຽນຕມ່ື ອກີ ໂດຍເນນ້ັ ໃສເ່ ນອ້ື ໃນທສ່ີ າໍ ຄນັ ຂອງວຊິ າ ວທິ ະຍາສາດ ແລະ ສງ່ິ ແວດລອ້ ມ ຂນ້ັ ປ.5 ດງ່ັ ນ:້ີ - ຄວາມປອດໄພຂອງອຸບັດຕິເຫດຕາມຖະໜົນ, ລະເບີດບໍ່ທັນແຕກ. - ຄວາມສົມດູນ ແລະ ປັດໄຈຕ່າງໆທີ່ມີຜົນຕໍ່ລະບົບນິເວດ, ການປັບຕົວຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວິດ. - ລະບບົ ຕ່າງໆຂອງຮາ່ ງກາຍຄນົ ແລະ ການປອ້ ງກັນພະຍາດຕ່າງໆທີ່ເກີດຂ້ຶນກບັ ຄນົ ເຮາົ . - ການສັງເຄາະແສງ ແລະ ການແລກປ່ຽນອາຍແກັດຕ່າງໆຂອງພືດ. - ການປ່ຽນແປງຂອງວັດຖຸທາງເຄມີ ແລະ ທາດເຄມີທີ່ໃຊ້ໃນຊີວິດປະຈໍາວັນ. - ປາກົດການອຸປະລາຄາ (ສຸລິຍະຄາດ ແລະ ຈັນທະຄາດ). - ຄວາມແຮງ, ກະແສໄຟຟ້າ ແລະ ວັດຖຸຊັກນໍາໄຟຟ້າ. - ພະລັງງານ ແລະ ຮູບແບບຂອງພະລັງງານ. - ພາວະໂລກຮ້ອນ ແລະ ຜົນກະທົບຂອງພາວະໂລກຮ້ອນ. - ແຫຼ່ງນໍ້າ ແລະ ການປົກປັກຮັກສາແຫຼ່ງນໍ້າ. - ສື່ສັງຄົມອອນລາຍ ແລະ ການນໍາໃຊ້ສື່ສັງຄົມອອນລາຍ. ເຖິງຢ່າງໃດກໍຕາມ, ການຮຽບຮຽງປຶ້ມແບບຮຽນເຫຼັ້ມນີ້ກໍຄົງປາສະຈາກຂໍ້ຂາດຕົກບົກພ່ອງ ບາງປະການບໍ່ໄດ້. ສະນັ້ນ, ຂໍຄວາມຮ່ວມມືຈາກຄູ ແລະ ຜູ້ຊົມໃຊ້ ຖ້າເຫັນເນື້ອໃນໃດບໍ່ແທດ ເໝາະ ຫືຼ ຜິດພາດ ກະລຸນາສງົ່ ຄາໍ ຄິດເຫນັ ໄປຍງັ ສະຖາບັນຄ້ົນຄວ້າວທິ ະຍາສາດການສກຶ ສາ. ພ້ອມດຽວກັນນ້ີ ຄະນະຮບັ ຜດິ ຊອບໃນການປັບປຸງ ແລະ ຮຽບຮຽງມຄີ ວາມຍິນດີເປັນຢາ່ ງຍິງ່ ທີ່ຈະ ຮບັ ເອາົ ທຸກຄໍາຄດິ ເຫັນຂອງບັນດາທ່ານ ເພື່ອປັບປຸງປຶ້ມດັ່ງກ່າວໃຫ້ມີຄຸນນະພາບດີຂຶ້ນ. ສະຖາບັນຄົນ້ ຄວາ້ ວທິ ະຍາສາດການສຶກສາ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 3 19/04/2023 15:17:20

2023 ສາລະບານ RIES Copyright © ບດົ ເປດີ ຫວົ ເລື່ອງ............................................................................................................. 1 ບົດທີ 1 ອຸບດັ ຕິເຫດຕາມຖະໜົນ......................................................................................... 5 ບດົ ທີ 2 ລະເບີດບ່ທໍ ັນແຕກທີ່ຕກົ ຄ້າງ.................................................................................... 9 ບົດທີ 3 ການຂີ່ລົດຖີບທີ່ປອດໄພ....................................................................................... 13 ບດົ ທີ 4 ປັດໄຈດ້ານສະພາບແວດລ້ອມຕ່ສໍ ິ່ງທີມ່ ີຊີວິດ............................................................. 17 ບດົ ທີ 5 ການປບັ ຕວົ ຂອງສິ່ງທີມ່ ຊີ ີວິດເພອື່ ຢູ່ລອດ.................................................................. 21 ບົດທີ 6 ລະບບົ ນິເວດທີ່ສມົ ດນູ .......................................................................................... 25 ບດົ ທີ 7 ລະບບົ ຫາຍໃຈ................................................................................................... 31 ບົດທີ 8 ລະບບົ ໝູນວຽນເລອື ດ.......................................................................................... 35 ບດົ ທີ 9 ລະບບົ ປະສາດ................................................................................................... 39 ບດົ ທີ 10 ຄວາມສຽ່ ງດາ້ ນສຸຂະພາບ ແລະ ການປອ້ ງກັນ......................................................... 43 ບົດທີ 11 ລະບົບລະລາຍອາຫານຂອງສັດ............................................................................ 47 ບດົ ທີ 12 ລະບບົ ຫາຍໃຈຂອງສດັ ....................................................................................... 51 ບົດທີ 13 ການປບັ ປຸງພັນສັດ ແລະ ການລຽ້ ງສດັ ................................................................... 57 ບົດທີ 14 ການສັງເຄາະແສງ............................................................................................. 61 ບົດທີ 15 ການແລກປ່ຽນອາຍແກັດໃນພດື ........................................................................... 65 ບດົ ທີ 16 ການລໍາລຽງນາ້ໍ ແລະ ແຮ່ທາດຢ່ໃູ ນພືດ.................................................................. 69 ບົດທີ 17 ການສືບພນັ ແບບອາໄສເພດ ແລະ ບ່ອໍ າໄສເພດ...................................................... 73 ບົດທີ 18 ທາດເຄມີໃນຊີວດິ ປະຈໍາວັນ................................................................................ 79 ບົດທີ 19 ການປຽ່ ນແປງຂອງວດັ ຖທຸ າງເຄມ.ີ ........................................................................ 83 ບດົ ທີ 20 ສຂີ ອງທາດເຄມ.ີ ............................................................................................... 87 ບດົ ທີ 21 ການເຜາົ ໄໝ້ ແລະ ຜະລດິ ຕະພນັ ທາໍ ຄວາມສະອາດ................................................... 91 ບດົ ທີ 22 ປາກົດການອປຸ ະລາຄາ....................................................................................... 95 ບົດທີ 23 ຄວາມແຮງ...................................................................................................... 99 ບດົ ທີ 24 ກະແສໄຟຟ້າ ແລະ ວັດຖຊຸ ັກນາໍ ໄຟຟາ້ ................................................................. 103 ບົດທີ 25 ພະລັງງານ ແລະ ການປຽ່ ນຮບູ ຂອງພະລັງງານ....................................................... 107 ບດົ ທີ 26 ວງົ ຈອນຄາບອນ ແລະ ການເພມ່ີ ຂຶນ້ ຂອງພາວະເຮືອນແກ້ວ...................................... 111 ບົດທີ 27 ການກກັ ເກບັ ແລະ ປະຢັດນາໍ້ ............................................................................ 117 ບົດທີ 28 ຜນົ ກະທົບຂອງພາວະໂລກຮ້ອນ......................................................................... 121 ບົດທີ 29 ສ່ືສງັ ຄມົ ອອນລາຍ........................................................................................... 126 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 4 19/04/2023 15:17:20

ບົດເປດີ ຫວົ ເລ່ອື ງ 1 ສງັ ລວມບດົ ຮຽນໃນຂັ້ນ ປ.4 ແລະ ປ.5 ຢູ່ໃນຂ້ນັ ປ.4 ນກັ ຮຽນໄດຮ້ ຽນກຽ່ ວກັບ: 0 - ຄວາມປອດໄພ: ການຮກັ ສາຄວາມປອດໄພຂອງຕນົ ເອງຈາກອຸບັດຕິເຫດຕາມຖະໜົນ2023 ແລະ ອັນຕະລາຍຕາ່ ງໆໃນສະພາບແວດລອ້ ມສະເພາະໃດໜ່ຶງ ລວມທງັ ຄວາມອັນຕະRIES Copyright © ລາຍຈາກລະເບີດທບີ່ ໍທ່ ັນແຕກ. - ໂລກອອ້ ມຕົວເຮົາ: ການຈດັ ຈໍາເເນກສ່ງິ ມຊີ ີວິດຕາ່ ງໆ (ສັດ, ພດື , ເຊອື້ ຣາ ແລະ ແບກັ ທີ ເຣຍ) ແລະ ຄວາມສໍາພັນລະຫວ່າງສິງ່ ທມ່ີ ຊີ ີວິດ. - ຮາ່ ງກາຍຂອງຂ້ອຍ: ລະບົບລະລາຍອາຫານ, ກ້າມຊນ້ີ , ກະດກູ , ລະບບົ ສບື ພັນ, ການ ຈະເລນີ ເຕີບໃຫຍຂ່ ອງມະນດຸ ແລະ ການດູແລຮກັ ສາຕົນເອງ. - ສດັ : ການຈັດຈໍາແນກການສືບພັນສັດປະເພດຕ່າງໆ, ວງົ ຈອນຊວີ ິດຂອງສດັ ແລະ ການປ້ອງກັນພະຍາດສດັ ຂນັ້ ພືນ້ ຖານ. - ພືດ: ຈໍາແນກພດື ມດີ ອກ, ບໍ່ມີດອກ ແລະ ການກາໍ ຈັດພະຍາດບາງຊະນດິ ທ່ີເກີດກັບພດື . - ວດັ ຖຸ ແລະ ຄວາມຮ້ອນ: ການປ່ຽນແປງບລໍ ມິ າດຂອງວັດຖ,ຸ ຄວາມຮອ້ ນ, ການຖ່າຍໂອນ ຄວາມຮອ້ ນ, ການລະລາຍ ແລະ ບ່ລໍ ະລາຍຂອງວັດຖຸໃນນໍາ້ ແລະ ການປຽ່ ນແປງຂອງ ວັດຖຸທາງກາຍະພາບ. - ພື້ນທີໂ່ ລກ ແລະ ພະລັງງານ: ອງົ ປະກອບທສີ່ ໍາຄັນຂອງລະບບົ ສຸລິຍະຈັກກະວານ, ລະດູ ການຕ່າງໆ, ແມເ່ ຫກຼັ ແລະ ໄຟຟາ້ ສະຖິດ, ການປຽ່ ນແປງຂອງແສງ ແລະ ສຽງເຄອື່ ນທີ່ ຜ່ານວັດຖຸ ແລະ ທາດຕາ່ ງໆ. - ນາ້ໍ ແລະ ພະລັງງານ: ຫຼັກການພນ້ື ຖານຂອງແຮງດນັ ອາກາດ ແລະ ແຮງດນັ ນ້ໍາ, ຄວາມ ສາໍ ຄັນຂອງນໍ້າສາໍ ລບັ ການກະສິກໍາ, ອຸດສາຫະກາໍ ແລະ ການຄົມມະນາຄມົ ຂນົ ສ່ງົ , ການ ປກົ ປັກຮັກສາແຫງ່ຼ ນໍ້າ. - ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແລະ ສິ່ງແວດລອ້ ມ: ການເກີດມົນລະພິດທາງອາກາດ, ພາວະໂລກຮ້ອນ ແລະ ການປ່ຽນແປງສະພາບພມູ ອາກາດ. - ເຕກັ ໂນໂລຊີ ແລະ ການນໍາໃຊເ້ ຕັກໂນໂລຊ.ີ ໃນຊນັ້ ປະຖມົ ສຶກສາ ປີທີ 5 ນີຈ້ ະໄດ້ຮຽນກ່ຽວກັບ: - ການຂີ່ລດົ ຖບີ ທປ່ີ ອດໄພ ແລະ ຜົນກະທົບຈາກລະເບດີ ບທໍ່ ນັ ແຕກ. - ຄວາມສມົ ດນູ , ປັດໄຈຕ່າງໆທມີ່ ຜີ ົນຕລ່ໍ ະບົບນິເວດ ແລະ ການປບັ ຕວົ ຂອງສງິ່ ທ່ມີ ຊີ ີວິດ. - ລະບບົ ຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍຄນົ ແລະ ການປອ້ ງກນັ ພະຍາດຕາ່ ງໆທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ຄນົ ເຮາົ . ໑ 1 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 1 19/04/2023 15:17:20

2023- ການສງັ ເຄາະແສງ ແລະ ການແລກປຽ່ ນອາຍແກດັ ຕາ່ ງໆຂອງພດື . RIES Copyright ©- ການປ່ຽນແປງຂອງວດັ ຖທຸ າງເຄມີ ແລະ ທາດເຄມີທໃ່ີ ຊໃ້ ນຊີວິດປະຈາໍ ວັນ. - ປາກດົ ການອປຸ ະລາຄາ. - ຄວາມແຮງ, ກະແສໄຟຟາ້ ແລະ ວດັ ຖຊຸ ັກນາໍ ໄຟຟ້າ. - ພະລງັ ງານ ແລະ ຮບູ ແບບຂອງພະລງັ ງານ. - ພາວະໂລກຮ້ອນ ແລະ ຜົນກະທົບຂອງພາວະໂລກຮ້ອນ. 0 - ແຫ່ງຼ ນາໍ້ ແລະ ການປົກປກັ ຮກັ ສາແຫງ່ຼ ນໍາ້ . - ສສ່ື ັງຄົມອອນລາຍ ແລະ ການນາໍ ໃຊ້ສ່ືສັງຄມົ ອອນລາຍ. 2 ການເກດີ ສຽງ ປດັ ໄຈອນັ ໃດທປ່ີ ຽ່ ນລະດບັ ສຽງ ຫືຼ ຄວາມດງັ ຂອງສຽງ? ສຽງ ເປນັ ພະລງັ ງານປະເພດໜງ່ຶ ທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ເມອ່ື ສງ່ິ ໃດສງ່ິ ໜງ່ຶ ເກດີ ການສນ່ັ ສະ ເທອື ນ ເມອ່ື ວດັ ຖສຸ ນ່ັ ສະເທອື ນ ມນັ ຈະເຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ການເຄອ່ື ນເໜງັ ຂອງອະນພຸ າກ ນອ້ ຍໆ ຫືຼ ໂມເລກນຸ ທປ່ີ ະກອບຂນ້ຶ ເປນັ ວດັ ຖຕຸ າ່ ງໆນນ້ັ ກະທບົ ກບັ ໂມເລກນຸ ທຢ່ີ ູ່ ໃກຄ້ ຽງ ແລະ ເຮດັ ໃຫພ້ ວກມນັ ເກດີ ການສນ່ັ ສະເທອື ນແບບດຽວກນັ ແລະສງ່ິ ນ້ີ ຈະ ເຮດັ ໃຫໂ້ ມເລກນຸ ກະທບົ ກບັ ໂມເລກນຸ ທຢ່ີ ໃູ່ ກຄ້ ຽງຫາຼ ຍຂນ້ຶ ເລອ້ື ຍໆ ນແ້ີ ມນ່ ຮບູ ແບບ ການເຄອ່ື ນທຜ່ີ າ່ ນວດັ ຖຂຸ ອງສຽງ. ສຽງສາມາດສະທ້ອນກັບໄດ້ເມື່ອມັນກະທົບໃສ່ວັດຖຸ (ສຽງກ້ອງ), ສຽງເດີນ ທາງຜ່ານວັດຖຸໃນຮູບແບບການສັ່ນສະເທືອນ ແລະ ສາມາດເຮັດໃຫ້ແຮງຂຶ້ນໄດ້ (ເຄື່ອງດົນຕີ). ຈງ່ົ ສາ້ ງເຄອ່ື ງສຽງແບບງາ່ ຍດາຍ ເຊນ່ັ : ສາ້ ງ “ກຕິ າ້ ” ໂດຍການເຈາະຮຢູ ກູ່ ນ້ົ ຈອກ ແລວ້ ເອາົ ຢາງບວ້ ງທຕ່ີ ດັ ແລວ້ ສອດໃສ່ ຈາກນນ້ັ ສອດລກູ ປດັ ຫືຼ ເຫກັຼ ໜບີ ເຈຍ້ ໃສອ່ ກີ ສນ້ົ ໜງ່ຶ ຂອງຢາງບວ້ ງຢດູ່ າ້ ນໃນຂອງຈອກ ເພອ່ື ບໃ່ໍ ຫຢ້ າງບວ້ ງຫດຸຼ ອອກມາ ດງ່ັ ຮບູ . ນກັ ຮຽນຄນົ ໜຶ່ງຈບັ ຈອກທ່ງີ ວມໄວຢ້ ່ເູ ທງິ ໜາ້ ໂຕະ ແລະ ອກີ ຄົນໜ່ຶງໃຊມ້ ື ເບອື້ ງໜ່ງຶ ດຶງຢາງບວ້ ງຂ້ຶນໃຫເ້ ຄັງ່ ແລ້ວໃຊ້ມືອກີ ເບື້ອງໜຶ່ງດດີ ຢາງບ້ວງ. ຈາກນນ້ັ ຂຽນຜົນການສັງເກດຂອງຕົນເອງໃສປ່ ຶ້ມຂຽນ ເພ່ອື ຈະເອົາມາສນົ ທະນາກັນໃນ ຕອນທາ້ ຍຂອງບົດຮຽນ ດັ່ງຄໍາຖາມຕ່ໄໍ ປນ:ີ້ 1) ໃຊ້ຄວາມແຮງເທົ່າໃດ (ດຶງເຄງັ່ ປານໃດ) ໃນການດຶງຢາງບ້ວງ. ນັກຮຽນຟງັ ສຽງຂອງມັນ ເປນັ ແນວໃດ? 2 ໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 2 19/04/2023 15:17:20

2) ນກັ ຮຽນດງຶ ຢາງບວ້ ງຍາວປານໃດ, ນກັ ຮຽນສງັ ເກດເຫນັ ອນັ ໃດແດກ່ ຽ່ ວກບັ ການປຽ່ ນແປງ 0 ຂອງສຽງ? 3) ເມອ່ື ດງຶ ຢາງບວ້ ງໃຫເ້ ຄງ່ັ ຫືຼ ຍານລງົ ນກັ ຮຽນໄດຍ້ ນິ ສຽງຄແື ນວໃດ? ເປນັ ສຽງສງູ ຫືຼ ສຽງຕາ່ໍ ? ລະດັບສຽງ ແລະ ຄວາມແຮງຂອງສຽງ ລະດບັ ສຽງກຽ່ ວຂອ້ ງກັບຄວາມໄວຂອງການເດີນທາງຂອງສຽງ. ລະດບັ ສຽງສາ ມາດປບັ ປ່ຽນໄດ້ ໂດຍການປບັ ສາຍໃຫເ້ ຄງັ່ ຫຼື ຍານ, ເພີມ່ ຫືຼ ຫດຼຸ ປະລມິ ານນ້ໍາຢູ່ໃນ ຈອກ ແລະ ອນື່ ໆ. ລະດັບສຽງ ແມ່ນຄວາມສງູ ຫຼື ຕ່ໍາຂອງສຽງ. ຄວາມດງັ ຂອງສຽງ ແມນ່ ການປບັ ສຽງໃຫແ້ ຮງຂ້ຶນ ຫືຼ ຄອ່ ຍລົງ ຊ່ງຶ ຂ້ຶນຢກູ່ ບັ ຄວາມ ແຮງທໃີ່ ຊ້ໃນການສ້າງສຽງ. 2023 RIES Copyright © 3 ສາ້ ງເຄອື່ ງດນົ ຕດີ ວ້ ຍລະດັບສຽງ ແລະ ຄວາມດັງທ່ີແຕກຕາ່ ງກນັ ນັກຮຽນໄດ້ຮັບອຸປະກອນ ແລະ ສາມາດໃຊ້ພວກມນັ ເພື່ອສ້າງເຄອ່ື ງດນົ ຕີ. ນກັ ຮຽນ ຕອ້ ງໄດໃ້ ຊ້ອຸປະກອນເຫາົ່ຼ ນ້ີສ້າງເຄ່ອື ງດົນຕີທມ່ີ ລີ ະດັບສຽງຢາ່ ງໜ້ອຍສອງລະດັບຂ້ນຶ ໄປ ແລະ ເຄອື່ ງດົນຕນີ ັ້ນຕອ້ ງເຮັດໃຫ້ສຽງດງັ ແລະ ສຽງຄ່ອຍໄດ້. ເຄອື່ ງດົນຕີ 4 ການຈມົ ແລະ ການຟູຂອງວັດຖຸ ຍ້ອນຫຍັງເຮອື ຈຶ່ງຟຢູ ູ່ໜາ້ ນໍາ້ ໄດ້? ກດິ ຈະກາໍ ຄື ນັກຮຽນຕອ້ ງກາໍ ນດົ ປັດໄຈທີ່ມີຜນົ ຕ່ກໍ ານຟູຢ່ເູ ທິງໜາ້ ນ້ໍາ ຫືຼ ການຈມົ ລງົ ພນື້ ນ້ໍາຂອງວັດຖຸ ຊ່ງຶ ນັກຮຽນມສີ ງິ່ ຂອງຕ່າງໆ. ນກັ ຮຽນຈະຕອ້ ງໄດເ້ ອາົ ສິ່ງຂອງຕາ່ ງໆເຫາ່ຼົ ນໃີ້ ສໃ່ ນ ຖ້ວຍທີມ່ ີນໍ້າຢູ່ແລ້ວ ແລະ ບນັ ທຶກຜົນຂອງມັນວາ່ ສງິ່ ໃດທີຟ່ ູ ແລະ ສິງ່ ໃດທຈ່ີ ົມ ພອ້ ມທັງໃຫ້ເຫດຜົນ. ແຕລ່ ະກມຸ່ ຈະໄດ້ຮັບ ປັດໄຈທີ່ແຕກຕ່າງກັນໃນການສໍາຫຼວດເບິ່ງສິ່ງຂອງເຫົ່ຼານັ້ນ ແລະ ຂຽນຄາໍ ຕອບຂອງກຸ່ມໃສປ່ ຶມ້ ຂຽນ ຫືຼ ເຈຍ້ . ໓ 3 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 3 19/04/2023 15:17:21

ປດັ ໄຈທີ່ເຮັດໃຫ້ວັດຖຸຟູ ຫືຼ ຈົມ ແມນ່ ຫຼື ບໍແ່ ມນ່ ແລະ ເຫດຜົນ ກ. ມວນສານຂອງວັດຖ;ຸ ວັດຖສຸ ອງອັນມີມວນສານ ທ່ີເທ່ົາກນັ ແຕ່ຂະໜາດຕາ່ ງກນັ . ຂ. ຄວາມເລິກຂອງນາໍ້ ທ່ວີ ັດຖຸກາໍ ລງັ ຟ;ູ ກ່ງິ ໄມນ້ ອ້ ຍ. ຄ. ຂະໜາດຂອງວັດຖຸ (ຕວົ ຢາ່ ງ ເສດໄມ້ນ້ອຍໆ ທຽບໃສເ່ ສດໄມທ້ ີ່ມຂີ ະໜາດໃຫຍ່). ງ. ປະລິມານຂອງວດັ ຖ;ຸ ເສດໄມນ້ ອ້ ຍ ແລະ ໃຫຍ່. 0 ຈ. ວດັ ຖບຸ ັນຈຸອາກາດ; ປຸມເປາ້ົ . ສ. ຮບູ ຮາ່ ງຂອງວດັ ຖ;ຸ ເຈຍ້ ນອ້ ຍຂະໜາດເອ 5 ທ່ີ ເປັນແຜນ່ ແລະ ຢູ່ແນວຕງ້ັ . ຊ. ສີຂອງວດັ ຖຸ; ສແີ ດງ ຫືຼ ສີຟ້າ. ຍ. ວດັ ສະດຸທ່ວີ ດັ ຖນຸ ນັ້ ປະກອບສ້າງຂນຶ້ ; ຢາງ ຫຼື ໄມ້. ດ. ຄວາມໜ້າແໜ້ນຂອງວັດຖ;ຸ ຢາງ ຫືຼ ໄມ.້ ຕ. ຮູບແບບການວາງວດັ ຖລຸ ງົ ໃສ່ນາ້ໍ . ວາງຄອ່ ຍ ຫຼື ຖິມ້ ລົງເລຍີ . 2023 RIES Copyright © 5 ກິດຈະກາໍ ການຄ້ນົ ຫາຄາໍ ຕອບ ເປາ້ົ ໝາຍ: ນກັ ຮຽນໄດເ້ ຂາ້ົ ຮວ່ ມການອອກແບບເຮອື ທບ່ີ ລໍ ສິ ດັ ຜະລດິ ເຮອື ປະມນູ ໄດ້ ເພອ່ື ລາໍ ລຽງສນິ ຄາ້ ຈາກຫວຼ ງພະບາງມາວຽງຈນັ . ໜ້າທ່ຂີ ອງນກັ ຮຽນ: ຕ້ອງອອກແບບສິງ່ ທີສ່ າມາດຟູຢ່ເູ ທງິ ໜ້ານ້ໍາ ແລະ ສາມາດບັນທກຸ ເຫຼກັ ຂດັ ເຈຍ້ ຈາໍ ນວນຫາຼ ຍໄດ້ໂດຍບຈ່ໍ ົມ ເພາະນັກຮຽນຈະຕອ້ ງໄດຂ້ ນົ ສ່ງົ ມນັ . ຖ້າສ່ງິ ທ່ນີ ັກຮຽນ ສ້າງຂນ້ຶ ສາມາດບນັ ຈເຸ ຫັຼກຂດັ ເຈ້ຍໄດ້ຫຼາຍກວາ່ ໝູ່ນັກຮຽນຈະໄດຮ້ ັບປະມນູ . ນັກຮຽນຈະໄດດ້ ນິ ປນັ້ ເພືອ່ ໃຊ້ໃນການສາ້ ງແບບຈາໍ ລອງຂອງສິ່ງທີ່ຈະໃຊບ້ ນັ ຈເຸ ຫກັຼ ຂັດເຈ້ຍ. ນັກຮຽນມເີ ວລາ 10 ນາທີ ໃນການລົງມປື ະຕບິ ັດ. ຈົ່ງຈ່ືໄວວ້ ່າ ນັກຮຽນໄດ້ຮຽນກ່ຽວກັບການຟູ ແລະ ຈມົ ຂອງວດັ ຖມຸ າ ແລວ້ . ການຟຂູ ອງວດັ ຖໃຸ ນຫຼັກວິທະຍາສາດ ການລອຍໂຕຢູເ່ ທງິ ໜາ້ ນ້ໍາ ຫືຼ ການຈົມລງົ ຂອງວັດຖຸ ຂຶ້ນຢູກ່ ບັ ຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງມນັ . ຄວາມໜາແໜ້ນຂນ້ຶ ກັບມວນສານຫານດວ້ ຍປະລິມານຂອງມັນ. ວດັ ຖໃຸ ດທລ່ີ ອຍຢູ່ເທິງໜາ້ ນາ້ໍ ໄດ້ ວັດຖນຸ ັ້ນມີຄວາມໜາແໜນ້ ໜອ້ ຍກວາ່ ຄວາມໜາແໜ້ນຂອງນໍ້າ ແລະ ວັດຖຸໃດທຈີ່ ົມລົງນາ້ໍ ວັດຖຸນັ້ນມຄີ ວາມໜາແໜນ້ ຫຼາຍກວາ່ ຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງນ້ໍາ. 4 ໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 4 19/04/2023 15:17:21

ບົດທີ 1 ອຸບັດຕິເຫດຕາມຖະໜນົ 1 ສະຖຕິ ກິ ານເກີດອຸບັດຕິເຫດຕາມຖະໜນົ ຈ່ງົ ສັງເກດຕາຕະລາງສະຖິຕິການເກີດອບຸ ດັ ຕິເຫດ ແລະ ອະທບິ າຍຄວາມໝາຍ. 1 ອີງຕາມຂໍມ້ ູນສະຖຕິ ອິ ຸບັດຕິເຫດຕາມຖະໜນົ ຈາກກມົ ຂົນສ່ົງ ກະຊວງໂຍທາທິ ການ ແລະ ຂນົ ສ່ງົ , ໃນປີ 2020, ເລກທ:ີ 00980/ຍທຂ.ກຂສ, ລົງວັນທີ 18-01-2021. ມີຈາໍ ນວນຄັງ້ ຂອງການເກດີ ອບຸ ັດຕເິ ຫດ, ຜູໄ້ ດ້ຮັບບາດເຈບັ , ຜເູ້ ສຍຊີວິດ, ຜລູ້ ະເມດີ ກົດ ຈະລາຈອນ ແລະ ພາກສ່ວນຮວ່ ມອຸບດັ ຕເິ ຫດ ດັ່ງສະແດງໃນຕາຕະລາງລມຸ່ ນ:້ີ ຕາຕະລາງ 1: ສະຖຕິ ິຈໍານວນຄ້ັງ, ຈາໍ ນວນຜໄູ້ ດຮ້ ັບບາດເຈບັ ແລະ ເສຍຊີວດິ ຈາກ ອຸບດັ ຕເິ ຫດຕາມຖະໜົນປະຈາໍ ປີ 2020 2023 RIES Copyright © ຈາໍ ນວນຜູ້ທໄ່ີ ດຮ້ ບັ ບາດເຈບັ ຈໍານວນຜ້ເູ ສຍຊວີ ິດ ຈໍານວນ ລ/ດ ແຂວງ ຸອ ັບດ ິຕເຫດ ເລັກ ໜ້ອຍ ົສມຄວນ ສາຫັດ 1 ນະຄອນຫຼວງວຽງຈັນ 1155 216 781 156 190 12 2 ຜົ້ງສາລີ 157 90 39 27 39 3 ອດຸ ົມໄຊ 300 300 178 63 44 46 4 ຫຼວງນາ້ໍ ທາ 408 481 163 50 89 48 5 ບແ່ໍ ກວ້ 159 74 109 59 16 22 6 ໄຊຍະບູລີ 429 190 323 134 11 62 7 ຫຼວງພະບາງ 514 417 365 70 64 33 8 ຫົວພນັ 65 22 49 23 133 45 9 ຊຽງຂວາງ 413 88 68 47 117 23 10 ໄຊສມົ ບູນ 65 41 31 21 37 11 ວຽງຈນັ 650 550 338 88 12 ບໍລຄິ ໍາໄຊ 367 278 227 101 13 ຄາໍ ມວ່ ນ 80 32 46 39 14 ສະຫວນັ ນະເຂດ 743 520 463 164 15 ສາລະວນັ 313 199 166 50 16 ຈໍາປາສກັ 865 700 648 159 17 ເຊກອງ 144 108 77 23 18 ອດັ ຕະປື 187 149 137 36 ໕ 5 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 5 19/04/2023 15:17:21

ຕາຕະລາງ 2: ສະຖິຕສິ າເຫດ, ພາກສ່ວນທໄ່ີ ດຮ້ ບັ ບາດເຈັບຈາກອຸບດັ ຕເິ ຫດຕາມ ຖະໜົນປະຈໍາປີ 2020 ສາເຫດ ພາກສ່ວນຮ່ວມເກີດອຸບັດຕິເຫດ ແຂວງ ດື່ມເຫຼົ້າ ລ/ດ ອາຍຸບໍ່ເຖິງ ບ່ໍມີໃບຂັບຂີ່ 1 1 ນະຄອນຫຼວງວຽງຈນັ ອ່ືນໆ ພະນັກງານ ທະຫານ ຕໍາຫຼວດ ປະຊາຊົນ ນັກຮຽນ 680 38 599 81 203 33 30 390 502 2 ຜົງ້ ສາລີ 38 21 26 27 69 1 1 188 48 3 ອຸດົມໄຊ 74 46 140 45 78 44 3 318 81 4 ຫວຼ ງນ້າໍ ທາ 110 39 95 117 111 18 12 526 112 2023 5 ບ່ໍແກ້ວ RIES Copyright © 45 43 55 24 31 13 9 113 123 6 ໄຊຍະບລູ ີ 46 75 359 64 61 58 20 511 75 7 ຫຼວງພະບາງ 118 103 109 1157 120 23 9 502 319 8 ຫົວພັນ 26 9 54 7 14 3 3 80 13 9 ຊຽງຂວາງ 6 10 51 33 43 21 6 166 15 10 ໄຊສົມບູນ 14 18 12 11 19 6 2 50 23 11 ວຽງຈັນ 75 89 344 139 225 39 35 594 392 12 ບລໍ ິຄໍາໄຊ 47 66 241 53 112 42 7 440 119 13 ຄາໍ ມວ່ ນ 22 16 44 16 26 3 18 92 42 14 ສະຫວນັ ນະເຂດ 107 60 522 228 122 47 42 645 215 15 ສາລະວັນ 35 43 20 83 69 13 20 336 50 16 ຈໍາປາສກັ 34 111 245 634 181 66 19 11 130 17 ເຊກອງ 25 29 123 26 47 19 11 130 36 18 ອດັ ຕະປື 62 45 25 19 55 28 13 138 76 2 ສາເຫດຂອງການເກດີ ອຸບັດຕິເຫດ - ຄວາມປະໝາດຂອງຜູ້ຂັບຂ່ີ: ການຂີລ່ ົດຖບີ ຫືຼ ລົດຈັກຮຽງກນັ ຫາຼ ຍຄນັ , ຂັບຂ່ໄີ ວເກນີ ກໍານດົ , ໃຊ້ໂທລະສບັ ໃນເວລາຂບັ ຂ່,ີ ຂັບຂີໄ່ ປຜດິ ທາງ, ຢອກກັນໃນຂະນະທກ່ີ າໍ ລງັ ຂັບຂ.ີ່ 6 ໖ ໗ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 6 19/04/2023 15:17:21

- ສະພາບຂອງເສັນ້ ທາງ: ເສ້ັນທາງມື່ນ 1 ຍ້ອນເສນັ້ ທາງປຽກ, ເສນ້ັ ທາງເປເ່ ພ, ມີ ສດັ ຂາ້ ມທາງ, ມີໝອກໜາ ແລະ ອ່ນື ໆ. - ສະພາບລດົ : ລດົ ເກາ່ົ , ຂາດການກວດ ກາ ແລະ ບໍາລຸງຮກັ ສາເປັນຕ້ນົ . ອີງຕາມສະຖິຕິໃນປີ 2020 ພົບ ວາ່ ຍງັ ມປີ ັດໄຈອ່ນື ໆທສ່ີ ່ົງຜົນໃຫເ້ ກດີ ອຸບດັ ຕເິ ຫດຕາມຖະໜນົ ໄດ້ ເຊັ່ນ: ດມື່ ສງິ່ ມນຶ ເມົາແລ້ວຂບັ ຂ່ີ, ຜູຂ້ ັບຂີອ່ າຍບຸ ໍ່ ເຖງິ ເກນ, ບມ່ໍ ີໃບຂບັ ຂ່ີ. 3 ການຊ່ວຍເຫອືຼ ຜູ້ຖກື ອບຸ ດັ ຕິເຫດ ຈງົ່ ສງັ ເກດຮບູ ພາບ ແລະ ບອກເຫດການຕາ່ ງໆຕໍໄ່ ປນ.ີ້ 2023 RIES Copyright © ກຂ ຄງ ເມອ່ື ພບົ ເຫນັ ອບຸ ດັ ຕເິ ຫດຕາມຖະໜນົ ແລະ ມຄີ ນົ ບາດເຈບັ , ຄວນຈະບອກຜໃູ້ ຫຍທ່ ຢ່ີ ໃູ່ ກໆ້ ເພອ່ື ໃຫກ້ ານຊວ່ ຍເຫອືຼ ແກຜ່ ບູ້ າດເຈບັ ແລະ ນາໍ ສງ່ົ ໂຮງໝໄໍ ວທສ່ີ ດຸ ເທາ່ົ ທຈ່ີ ະໄວໄດ້ ຫືຼ ໂທຫາລດົ ສກຸ ເສນີ ຫືຼ ໜວ່ ຍກໄູ້ ພ ແລະ ແຈງ້ ເຈາ້ົ ໜາ້ ທກ່ີ ຽ່ ວຂອ້ ງ. ໗ 7 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 7 19/04/2023 15:17:23

4 ຜົນກະທບົ ຈາກການເກດີ ອຸບັດຕເິ ຫດ ຈງົ່ ສງັ ເກດຮູບພາບ ແລະ ຂຽນປະໂຫຍກກ່ຽວກບັ ຜົນກະທົບທເີ່ ກີດອບຸ ັດຕເິ ຫດ. 1 2023 RIES Copyright © - ຜນົ ກະທບົ ຕຕໍ່ ົນເອງ........................................................................................ - ຜນົ ກະທບົ ຕຄໍ່ ອບຄວົ ....................................................................................... - ຜົນກະທົບຕສ່ໍ ັງຄມົ ແລະ ປະເທດຊາດ................................................................ 8 ໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 8 19/04/2023 15:17:23

ບົດທີ 2 ລະເບີດບ່ທໍ ນັ ແຕກທ່ຕີ ກົ ຄ້າງ 1 ສະຖານທມີ່ ລີ ະເບດີ ບໍທ່ ນັ ແຕກທີ່ຕກົ ຄ້າງ ຄວາມໜາແໜນ້ ຂອງລະເບີດບ່ທໍ ັນແຕກທ່ຕີ ົກຄ້າງຢູໃ່ ນລາວ 2 2023 RIES Copyright © ເຂດທີ່ມລີ ະເບດີ 9 ໙ 19/04/2023 15:17:24 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 9

2 ການເກດີ ອຸບດັ ຕິເຫດຈາກຈາກລະເບດີ ບທ່ໍ ນັ ແຕກທ່ຕີ ົກຄ້າງ ຄະນະກໍາມະການຄຸ້ມຄອງແຫ່ງຊາດ ເພອື່ ແກໄ້ ຂບນັ ຫາລະເບີດບທ່ໍ ັນແຕກທ່ີຕກົ ຄາ້ ງ ໃນ ສປປ ລາວ ໄດ້ມກີ ານລາຍງານສະຖຕິ ອິ ບຸ ັດຕເິ ຫດທ່ເີ ກີດຈາກລະເບດີ ບໍ່ທັນແຕກທ່ຕີ ົກຄາ້ ງ ຢລູ່ າວທກຸ ໆປນີ ບັ ແຕ່ໄດ້ດໍາເນນີ ໂຄງການເກບັ ກູລ້ ະເບີດຢລູ່ າວເປັນຕນົ້ ມາ. ສະຖິຕໄິ ລຍະແຕປ່ ີ 2015 ເຖິງ ປີ 2020 ລມຸ່ ນເ້ີ ປນັ ພຽງຂມ້ໍ ູນເພອື່ ເປນັ ຕວົ ຢາ່ ງໃຫ້ສຶກສາເທາົ່ ນັນ້ . 2 ອີງຕາມຜນົ ການສໍາຫຼວດ ແລະ ເກັບກາໍ ຂໍ້ມູນຂອງຫອ້ ງການ (UXO-NRA) (ຄຊກລ. ຄະນະກໍາມະການແຫ່ງຊາດເພື່ອແກ້ໄຂບັນຫາລະເບດີ ບໍທ່ ັນແຕກຢູ່ ສປປ ລາວ ປີ 2020). ລາຍງານວ່າ ແຕ່ປີ 2015 -2020 ໄດ້ມອີ ບຸ ັດຕເິ ຫດເກີດຂ້ຶນ 141 ຄງັ້ , ສະເລ່ຍ 23,5 ຄ້ງັ ຕໍ່ປ,ີ ມີ ຜູ້ຖກື ເຄາະຮ້າຍທັງໝົດ 224 ຄົນ, ໄດ້ຮັບບາດເຈບັ ທງັ ໝົດ 182 ຄນົ ເດັກ 93 ຄນົ (ເດກັ ຍງິ 24 ຄົນ) ແລະ ເສຍຊີວດິ ທງັ ໝດົ 42 ຄົນ ມີເດັກເຖິງ 14 ຄົນ (ເດກັ ຍິງ 1 ຄົນ). ອຸບດັ ຕິເຫດສ່ວນຫາຼ ຍເກີດຂຶ້ນໃນຕອນທປີ່ ະຊາຊນົ ກາໍ ລງັ ທາໍ ການຜະລິດກະສິກໍາ, ຕດັ ຫຍ້າ, ໂຍນຫນິຼ້ , ທັບມາ້ ງ, ດັງໄຟ, ທໍາມາຫາກິນ, ການປກຸ ສາ້ ງອາຄານສະຖານທີ່. ລູກລະເບີດ ທຸກຊະນິດທ່ີຝັງຢູ່ໃນດນິ ແລະ ເທງິ ໜາ້ ດນິ ສາມາດລະເບີດໄດ້ຖາ້ ຖກື ຄວາມຮອ້ ນຈາກໄຟ. ຕາຕະລາງສະຖິຕິການເກດີ ອຸບັດຕເິ ຫດຈາກລະເບດີ ບທໍ່ ນັ ແຕກທ່ີຕົກຄ້າງຢູລ່ າວ ແຕປ່ ີ 2015-2020 (UXO Sector annual Report 2020). 2023 ຈາໍ ນວນຄັງ້RIES Copyright © ໄດ້ຮບັ ບາດເຈັບ ເສຍຊີວດິ ອຸບັດຕເິ ຫດ ປີ ຜ້ໃູ ຫຍ່ ເດກັ ນ້ອຍ ຜໃູ້ ຫຍ່ ເດັກນອ້ ຍ ຊາຍ ຍິງ ຊາຍ ຍິງ ຊາຍ ຍງິ ຊາຍ ຍິງ 61 2 0 2015 27 15 1 16 1 20 8 0 30 0 1 2016 35 17 3 24 5 21 0 0 80 1 0 2017 19 12 8 11 6 50 2 0 2018 17 4 8 4 5 26 2 13 1 2019 20 5 2 4 5 2020 23 12 2 10 2 ລວມ 141 65 24 69 24 20 ສະຖຕິ ິອຸບດັ ຕິເຫດຈາກລະເບດີ ບທໍ່ ນັ ແຕກ ໃນປີ 2015 ຊາຍ ຍງິ 15 10 5 0 ເດກັ ນອ້ ຍເສຍຊວີ ິດ ຜໃູ້ ຫຍ່ບາດເຈັບ ເດກັ ນອ້ ຍບາດເຈບັ ຜ້ໃູ ຫຍເ່ ສຍຊວີ ິດ 10 ໑໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 10 19/04/2023 15:17:24

ນັກຮຽນຈົ່ງແຕ້ມເສັ້ນສະແດງແບບເສົາເພ່ືອສະແດງສະຖິຕິອຸບັດຕິເຫດຈາກລະເບີດ ບ່ໍທນັ ແຕກປະຈາໍ ປີ 2016, 2017, 2018, 2019 ແລະ 2020. 3 ການຫຼກີ ເວ້ນັ ອັນຕະລາຍຈາກລະເບດີ ບໍທ່ ນັ ແຕກທ່ີຕົກຄ້າງ ການຫຼີກເວັ້ນຈາກລະເບດີ ບ່ໍທນັ ແຕກທ່ຕີ ກົ ຄາ້ ງ ເຮາົ ຄວນເຮດັ ແນວໃດ? 2 2023 RIES Copyright © ລະເບດີ ບໍ່ທັນແຕກທຕ່ີ ົກຄ້າງມີຢູໃ່ ນພ້ນື ດິນ ແລະ ຢູ່ເທງິ ໜ້າດນິ . ສະນນັ້ , ເພື່ອຫກີຼ ເວ້ນັ ອຸບັດຕເິ ຫດທີເ່ ກດີ ຂນ້ຶ ພວກເຮາົ ຕອ້ ງມີສະຕິລະວັງຕວົ ແລະ ປະຕິບັດຕາມຂໍ້ຫ້າມດ່ງັ ລມຸ່ ນ້ີ: 1) ເຫນັ ລະເບດີ ຢສູ່ ະຖານທ່ີໃດກໍຕາມ ໃຫຮ້ ີບໄປລາຍງານຜູ້ໃຫຍໂ່ ດຍດ່ວນ. 2) ຫາ້ ມເຂາ້ົ ໃກ້ ແລະ ຫາ້ ມແຕະຕ້ອງ. 3) ຫາ້ ມຈັບ ແລະ ຫາ້ ມໂຍນ. 4) ຫາ້ ມແກວງ່ ກ້ອນຫນີ ແລະ ຍິງກະຖນຸ ໃສ່. 5) ຫ້າມທບັ , ຫ້າມມ້າງເອາົ ຊນ້ິ ສວ່ ນຂອງລະເບີດ. 6) ຫາ້ ມນໍາໃຊລ້ ະເບດີ ທຸກຊະນດິ ເຂ້າົ ໃນການທໍາມາຫາກນິ . 7) ຫ້າມຫນ້ຼິ ຢູ່ບລໍ ເິ ວນທມ່ີ ປີ າ້ ຍເຕອື ນຕ່າງໆ. ໑໑ 11 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 11 19/04/2023 15:17:25

4 ຜນົ ກະທບົ ຂອງລະເບດີ ບໍ່ທັນແຕກທຕ່ີ ກົ ຄາ້ ງຕໍ່ກບັ ການພດັ ທະນາ ດ້ານຕາ່ ງໆ ລະເບີດບໍ່ທັນແຕກທ່ຕີ ົກຄາ້ ງມຜີ ນົ ກະທບົ ຕ່ໍປະເທດເຮາົ ແນວໃດ? 2 ລະເບີດທ່ີຕກົ ຄ້າງຢູ່ໃນສະຖານທີ່ທົ່ວໄປ ລະເບດີ ທຕ່ີ ກົ ຄາ້ ງຢູໃ່ ນສະຖານທ່ີປຸກສ້າງຕາ່ ງໆ 2023 RIES Copyright © ລະເບດີ ທຕີ່ ກົ ຄາ້ ງຢ່ໃູ ນເຂດຜະລິດກະສກິ ໍາ ໃຫນ້ ັກຮຽນກ່າຍເອາົ ຕາຕະລາງນໃີ້ ສ່ປມຶ້ ຂຽນຂອງນກັ ຮຽນ ເພ່ອື ຂຽນຜນົ ກະທບົ ຂອງລູກ ລະເບດີ ບທໍ່ ນັ ແຕກຕໍ່ປະເທດເຮົາ. ຜນົ ກະທົບຈາກລະເບີດບໍທ່ ັນແຕກມີຫຍັງແດ່? 1. ............................................................................................................... 2. ............................................................................................................... 3. ............................................................................................................... 4. ............................................................................................................... 5. ອື່ນໆ........................................................................................................ ລດັ ຖະບານຕອ້ ງໄດ້ຈ່າຍຄ່າປ່ນິ ປົວຜປູ້ ະສົບເຄາະຮ້າຍຈາກລະເບີດແຕກໃສ່ທງັ ໝດົ ຊງ່ຶ ເປນັ ພາລະອນັ ຫຼວງຫາຼ ຍທາງດ້ານງົບປະມານສາໍ ລບັ ປະເທດຊາດ. ເຖງິ ແມນ່ ວາ່ ຜປູ້ ະສົບເຄາະ ຮາ້ ຍໄດ້ຮບັ ການປິ່ນປົວບາດແຜຫາຍດີແລ້ວກໍຕາມ ແຕ່ຜລູ້ ອດຊວີ ິດສ່ວນຫາຼ ຍກໍເສຍອງົ ຄະ ກາຍເປນັ ຄົນພິການ. 12 ໑໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 12 19/04/2023 15:17:26

ບົດທີ 3 ການຂີລ່ ດົ ຖີບທີ່ປອດໄພ 1 ສວ່ ນປະກອບຂອງລດົ ຖບີ ແລະ ໜາ້ ທຂ່ີ ອງມນັ ສວ່ ນປະກອບທ່ສີ າໍ ຄນັ ຂອງລົດຖີບມຫີ ຍັງແດ?່ 1. ເຂົາ 31 3 2. ຄານ 2 3. ອານ 2023 8 4. ຜາງຕນີ RIES Copyright © 54 6 5. ໂສ້ 6. ຕນີ (ຢາງລດົ ) 7 7. ດິວ້ 8. ເບກ (ຫ້າມ) ສ່ວນປະກອບແຕ່ລະຢາ່ ງເຮດັ ໜາ້ ທີຫ່ ຍງັ ? ນັກຮຽນຈ່ົງອ່ານໜ້າທີແ່ ຕລ່ ະສ່ວນປະກອບຂອງລົດຖບີ ໃນຕາຕະລາງລມຸ່ ນ້ີ ແລ້ວຕມ່ື ຊື່ ຂອງສ່ວນປະກອບ ຫືຼ ໝາຍເລກສວ່ ນປະກອບໃສໃ່ ຫ້ຖກື ຕອ້ ງ. ຊືສ່ ວ່ ນປະກອບ ໜ້າທີ່ ເພ່ືອຜ່ອນຄວາມໄວຂອງລດົ ຫືຼ ຫາ້ ມລົດທີ່ກາໍ ລງັ ເຄືອ່ ນທ.່ີ ສາໍ ລັບນ່ງັ ເພ່ອື ໃຫ້ຖບີ ລດົ ສະດວກສະບາຍ. ເພ່ືອໃຫຜ້ ູ້ຂີ່ ຈບັ ແລະ ບັງຄັບທດິ ທາງການເຄອື່ ນທຂ່ີ ອງລດົ . ສໍາລບັ ໃຫ້ຕນີ ຜ້ຂູ ຢີ່ ຽບ ແລະ ຖີບລດົ , ແຮງຈະຖືກສ່ງົ ຈາກຂາຂອງຜ້ຂູ ີໄ່ ປຫາຜາງຕນີ . ສາໍ ສບັ ສ່ງົ ພະລັງງານຈາກຜາງຕນີ ຊວ່ ຍໃຫ້ຕີນລດົ ໝູນຕາມເພົາ ຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ລດົ ຖີບ ເຄ່ອື ນໄປຕາມຫົນທາງໄດ້. ຢດຶ ເກາະຖະໜົນໃນເວລາເຄ່ອື ນທີ່ ຊງ່ຶ ມີອາກາດຢດູ່ າ້ ນໃນ ເພື່ອເຮັດໃຫກ້ ົງລດົ ຍົກຂນຶ້ , ປິ່ນໄດ້ສະດວກ ແລະ ງ່າຍຂ້ນຶ . ສາໍ ລັບແບງ່ ນໍ້າໜກັ ຂອງຜູ້ຂໃ່ີ ຫ້ທງັ ຕີນໜາ້ ແລະ ຕນີ ຫຼງັ . ດງຶ ກງົ ລດົ ໃຫ້ມນົ ສະເໝີກັນ ແລະ ຮັບນ້ໍາໜັກຜຂູ້ ັບຂໄ່ີ ດ້ດ.ີ ໑໓ 13 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 13 19/04/2023 15:17:31

2 ກວດສະພາບລດົ ກ່ອນຈະຂລ່ີ ດົ ຖບີ 1. ການກວດລົມຕີນລດົ 2. ການກວດເບກລົດ 3. ການກວດໂສລ້ ົດ 3 ເບກ ໂສ້ ຢາງ 2023 RIES Copyright © - ລົມົ ຕີນີ ລົດົ (ບໍ່່�ອ່່ອນ ຫຼືື� ແຂງເກີນີ ໄປ). - ເບກ (ຫ້້າມຢູ່່�ດີ)ີ . - ໂສ້້ລົົດ (ບໍ່່�ຍານ ຫຼືື� ເຄັ່່�ງເກີນີ ໄປ). 3 ການຂ່ີລດົ ຖີບທ່ຖີ ກື ຕ້ອງ ແລະ ປອດໄພ ເຈາ້ົ ຈະໃສ່ຊດຸ ແບບໃດຂລ່ີ ດົ ຖີບເພືອ່ ໃຫ້ປອດໄພ? ເພື່ອຫດຼຸ ຜ່ອນການບາດເຈບັ ຈາກການເກີດອບຸ ດັ ຕິເຫດ, ພວກ ເຮົາຄວນໃສ່ໝວກ, ໃສ່ຖງົ ຕີນ, ໃສ່ ເກີບຫ້ມຸ ຂໍ,່ ໂສງ້ ຂາຍາວ, ໃສຖ່ ົງມື, ເສ້ືອກນັ ລົມ ຫືຼ ເສອ້ື ແຂນຍາວ ທຸກ ຄ້ງັ ໃນເວລາຂ່ລີ ົດຖີບ. 14 ໑໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 14 19/04/2023 15:17:46

4 ສ່ິງທຄີ່ ວນ ແລະ ບໍຄ່ ວນປະຕບິ ັດໃນເວລາຂີ່ລົດຖບີ 3 ກຂ 2023 RIES Copyright © ຄງ ເພ່ອື ຫີຼກລ່ຽງການເກດີ ອບຸ ັດຕິເຫດໃນເວລາຂີ່ລົດຖີບ ພວກເຮົາຄວນ: ຂ່ຕີ າມ ລະບຽບການສນັ ຈອນທາງເບື້ອງຂວາມື, ຂ່ຕີ າມແຄມທາງ ຫືຼ ຕາມຂອບເສັ້ນທີ່ກາໍ ນດົ ໃຫ,້ ເວລາລົງຄອ້ ຍບໍຄ່ ວນຂີ່ໄວເກນີ ໄປ, ບຂໍ່ ຮ່ີ ຽງກນັ (ຍົກເວ້ນັ ທາງທ່ີກໍານດົ ໃຫສ້ ະເພາະ), ບໍ່ ຄວນຂີ່ຊອ້ ນກັນ (ຍກົ ເວ້ັນແຕ່ລດົ ທີ່ມີເບາະ ຫືຼ ແຢງ່ ສາໍ ລັບຂຊີ່ ້ອນ ແຕ່ບ່ຄໍ ວນຊ້ອນເກນີ 1 ຄນົ ), ບ່ຄໍ ວນຢອກກນັ ຫຼື ເກາະຈ່ອງກັນໃນເວລາຂີລ່ ົດ, ບຂໍ່ ແ່ີ ບບປະໝາດ ເຊ່ນັ : ຂ່ປີ ະມື ຫຼື ຂີ່ແຊັກຊາ້ ຍແຊັກຂວາ. ໑໕ 15 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 15 19/04/2023 15:17:48

5 ການໃຊມ້ ໃື ຫສ້ ັນຍານໃນເວລາຂີລ່ ດົ ຖບີ ຜ່ອນຄວາມ ໄວລົງ ອະນຍຸ າດໃຫ້ ໄປກ່ອນ 3 ລ້ຽວຂວາ ລ້ຽວຊາ້ ຍ ຢດຸ 6 ກວດສອບພຶດຕກິ າໍ ການຂ່ີລົດຖບີ 2023 RIES Copyright © ໃຫນ້ ັກຮຽນອາ່ ນພຶດຕິກາໍ ການຂລ່ີ ດົ ຖີບໃນຕາຕະລາງລມຸ່ ນີ້ ແລວ້ ໝາຍ () ໃສ່ພດຶ ຕິ ກາໍ ທ່ີຖືກຕ້ອງ ແລະ ໝາຍ () ໃສພ່ ດຶ ຕິກາໍ ທ່ບີ ໍ່ຖືກຕອ້ ງ. ລາໍ ດັບ ພດຶ ຕິກາໍ ການຂລ່ີ ດົ ຖບີ ຖກື /ບໍ່ຖກື ()/() 1 ຂີ່ລົດສວນທາງກບັ ຜູ້ອນື່ . 2 ກວດສະພາບລົດທຸກຄງ້ັ ກອ່ ນຈະຂ່.ີ 3 ຂ່ີລົດຮຽງກນັ ຕາມທາງທ່ວົ ໄປ. 4 ຂີ່ທາງຂວາມື ແລະ ແຄມທາງ. 5 ຂລ່ີ ດົ ປະມື ຫືຼ ຂ່ແີ ຊັກຊາ້ ຍແຊກຂວາມາຕາມທາງ. 6 ໃສ່ໝວກກັນກະທົບ, ນຸງ່ ໂສງ້ ເສື້ອຍາວ ແລະ ໃສ່ເກບີ ທີ່ຫ້ມຸ ສນ້ົ ນອ່ ງ. 7 ຂ່ຊີ ້ອນກນັ 3 ຫຼື 4 ຄົນ. 8 ຂີ່ຢາ່ ງມສີ ະຕິ ແລະ ໃຊ້ມໃື ຫສ້ ນັ ຍານຜູ້ອນື່ ຕາມຄວາມເໝາະສມົ . 9 ຂີ່ຢອກກັນ ຫືຼ ເກາະຈ່ອງກນັ . 16 ໑໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 16 19/04/2023 15:17:48

ບດົ ທີ 4 ປດັ ໄຈດ້ານສະພາບແວດລ້ອມຕໍ່ສ່ງິ ທມີ່ ຊີ ີວິດ 1 ຄວາມໝາຍ ແລະ ອົງປະກອບຂອງສະພາບແວດລອ້ ມ ສະພາບແວດລ້ອມແມ່ນຫຍັງ? ອງົ ປະກອບຂອງສະພາບແວດລອ້ ມມຫີ ຍັງແດ່? 4 2023 ສະພາບແວດລອ້ ມທາງບກົ RIES Copyright © ສະພາບແວດລ້ອມທາງນາ້ໍ (ນາໍ້ ຈືດ) ສະພາບແວດລອ້ ມ ແມນ່ ສະຖານທທ່ີ າງທາໍ ມະຊາດໃດໜງ່ຶ ຢເູ່ ທງິ ໜາ້ ໂລກຂອງເຮາົ ຊງ່ຶ ເຮາົ ສາມາດພບົ ເຫນັ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ສງ່ິ ບມ່ໍ ຊີ ວີ ດິ ຕາ່ ງໆ. ໑໗ 17 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 17 19/04/2023 15:17:50

ສະພາບແວດລອ້ ມຖກື ຈັດແບ່ງອອກເປັນ 3 ປະເພດຫັກຼ ຄື: 1) ສະພາບແວດລ້ອມທາງນ້ໍາ (ນາ້ໍ ເຄມັ ເຊນ່ັ : ມະຫາສະໝດຸ , ທະເລ ແລະ ນາໍ້ ຈດື ເຊັນ່ : ເຂືອ່ ນ, ທະເລສາບ ແລະ ແມ່ນໍາ້ ລາໍ ເຊຕາ່ ງໆ) ແລະ ບ່ອນທ່ີນາໍ້ ເຄັມ ແລະ ນໍ້າຈືດໄຫຼ ເຂ້ົາມາຫາກັນ ເຊ່ັນ ປາກແມນ່ ້າໍ . 2) ສະພາບແວດລ້ອມທາງບົກ (ພ້ືນດນິ ). 3) ສະພາບແວດລອ້ ມທາງຊັນ້ ບັນຍາກາດ (ອາກາດ). 4 2 ສາໍ ຫຼວດສະພາບແວດລ້ອມນອກຫອ້ ງຮຽນ ຈົງ່ ແຕ້ມຕາຕະລາງລຸ່ມນີ້ໃສ່ປຶ້ມຂຽນຂອງຕນົ ເອງ ແລ້ວບນັ ທກຶ ຂໍ້ມູນໃສ່ຫ້ອງຫວາ່ ງ. ຕາຕະລາງບັນບນັ ທກຶ ຂມໍ້ ູນໃນການອອກໄປສໍາຫຼວດສ່ງິ ທມ່ີ ີຊີວິດນອກຫອ້ ງຮຽນ 2023 ສິງ່ ທມີ່ ຊີ ີວດິ RIES Copyright ©ພບົ ຢູ່ໃສ ຍອ້ ນຫຍງັ ຈຶງ່ ເຫນັ ສ່ງິ ມຊີ ີວິດຢູສ່ ະຖານທນ່ີ ນ້ັ ຕວົ ຢ່າງ: ມດົ ຢູ່ພື້ນດິນ ຊອກຫາອາຫານ 18 ໑໘ ໑໙ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 18 19/04/2023 15:17:50

3 ຕມ່ື ອງົ ປະກອບສະພາບແວດລ້ອມຂອງແຕ່ລະປະເພດ ຈ່ົງຕື່ມຂໍມ້ ນູ ໃສແ່ ຜນວາດ ເພື່ອສະແດງໃຫ້ເຫັນຄວາມເຂາົ້ ໃຈຂອງນກັ ຮຽນກຽ່ ວກບັ ປະ ເພດຂອງສະພາບແວດລອ້ ມຕາມຂໍ້ມູນທນ່ີ ັກຮຽນໄດ້ຮຽນມາ ຈາກການອອກໄປສໍາຫວຼ ດຕວົ ຈງິ ນອກຫອ້ ງຮຽນ ແລະ ຈາກປຶມ້ ແບບຮຽນ ໂດຍຂຽນໃສ່ແຜນວາດລຸ່ມນ:້ີ 4 ............. ............. ............. ............. 2023 ............. ............. RIES Copyright © ທາງບກົ ທາງນໍາ້ ............. ............. ປະເພດຂອງ ............. ສະພາບແວດລ້ອມ ເດ່ີນໂຮງຮຽນແມ່ນສະພາບ ທາງຊນ້ັ ບນັ ຍາອາກາດ ແວດລ້ອມທ່ີມະນຸດສ້າງຂຶ້ນ ບໍ່ແມ່ນສະພາບແວດລ້ອມ ........................ ທາງທໍາມະຊາດ ໑໘ ໑໙ 19 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 19 19/04/2023 15:17:50

4 ການຢູ່ຮວ່ ມກນັ ຂອງສິ່ງທີມ່ ີຊວີ ິດ ແລະ ບມ່ໍ ຊີ ວີ ດິ ໃນລະບບົ ນເີ ວດ ໃດໜຶ່ງ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ບ່ໍມຊີ ວີ ິດຢູ່ໃນສະພາບແວດລອ້ ມມກີ ານພວົ ພັນກນັ ແນວໃດ? 4 2023 RIES Copyright © ລະບບົ ນິເວດທາງນາ້ໍ ທຢ່ີ ອູ່ າໄສ ແມນ່ ສະຖານທ່ີ ທສ່ີ ່ງິ ມຊີ ວີ ິດສ້າງເປນັ ບອ່ ນອາໄສຢູ່ ເຊ່ັນ: ຮັງນົກ, ໂຜງ້ ຫືຼ ໂກນ, ຕາມຜິວໜງັ ຂອງງົວ, ຄວາຍ, ຕາມເປອື ກຕົນ້ ໄມ,້ ຢູໃ່ ນຕ້ົນໄມ້, ຢູ່ກອ້ ງໂງ່ນຫີນ. ລະບົບນເິ ວດ ແມນ່ ການພົວພັນ ແລະ ເພງິ່ ພາອາໄສເຊງ່ິ ກັນ ແລະ ກັນ ລະຫວ່າງສ່ິງທ່ີ ມຊີ ວີ ດິ ແລະ ບມໍ່ ີຊວີ ດິ ຢໃູ່ ນສະພາບແວດລ້ອມໃດໜ່ຶງທ່ີພວກມນັ ອາໄສຢູ່ ຕວົ ຢາ່ ງ: ປາອາໄສ ຢູໃ່ ນນ້ໍາ ຊງຶ່ ຂ້ນຶ ກບັ ສະພາບເງ່ອື ນໄຂທເີ່ ໝາະສມົ ຂອງນາ້ໍ ແລະ ຖ້າເງື່ອນໄຂມກີ ານປຽ່ ນແປງປາ ອາດຈະຕາຍ. ລະບົບນເິ ວດປະກອບມຫີ າຼ ຍປະເພດ ເຊັ່ນ: ລະບົບນເິ ວດໜອງນ້ໍາຈດື , ລະບົບ ນິເວດປາ່ ຊມຸ່ ຊື່ນ, ລະບບົ ນິເວດທ່ງົ ນາ, ລະບົບນເິ ວດປາ່ ຊາຍເລນ ຫືຼ ປາ່ ໂຄກ. ລະບບົ ນິເວດທຸກປະເພດ ຈະປະກອບມີກມຸ່ ຂອງສິ່ງທ່ີມີຊີວດິ ຕາ່ ງໆ ທີມ່ ກີ ານພົວພັນກັບ ສງ່ິ ບ່ມໍ ີຊວີ ິດ ຕົວຢາ່ ງ: ຢໃູ່ ນປາ່ ຊຸ່ມຊື່ນຈະມໂີ ຕທາກ, ເຄືອໄມ້, ນົກ, ເຄືອໜາມ, ພດື ທ່ເີ ກາະຢູ່ ຕາມຕ້ນົ ໄມ,້ ສັດເລອື ຄານຂະໜາດນ້ອຍທ່ີອາໄສຢູ່ຮ່ວມກນັ ພາຍໃຕ້ເງ່ືອນໄຂຄວາມຊຸ່ມຊ່ືນ ສງູ , ແສງໜ້ອຍ, ດິນທີ່ບ່ມໍ ຄີ ຸນນະພາບ ແລະ ສະພາບແວດລອ້ ມທີ່ມີລະດບັ ຄວາມຊມຸ່ ຊື່ນສງູ . 20 ໒໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 20 19/04/2023 15:17:51

ບດົ ທີ 5 ການປບັ ຕົວຂອງສງ່ິ ທ່ມີ ຊີ ີວິດເພ່ອື ຢລູ່ ອດ 5 1 ການປັບຕວົ ຂອງສິງ່ ທ່ີມີຊີວດິ - ເປັນຫຍັງສ່ງິ ທມ່ີ ຊີ ີວິດຈງ່ຶ ມກີ ານປັບຕົວ? - ສງ່ິ ມີຊີວດິ ເຫົຼ່ານີ້ເຮັດແນວໃດເພອື່ ຢລູ່ ອດ? 2023ເຜ້ງິ ດດູ ເກສອນພືດ ຊາ້ ງພນົ່ ນາ້ໍ ໃສໂ່ ຕມັນເອງ RIES Copyright © ນກົ ຫນິ້ຼ ນ້ໍາ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ທກຸ ຊະນດິ ມກີ ານປບັ ຕວົ ໃຫເ້ ໝາະສມົ ກບັ ສະພາບແວດລອ້ ມ ຫືຼ ແຫງ່ຼ ທຢ່ີ ອູ່ າໄສຂອງ ພວກມນັ ເພອ່ື ໃຫສ້ າມາດຢລູ່ ອດໄດ.້ ໒໑ 21 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 21 19/04/2023 15:17:53

2 ການປັບຕົວຂອງສດັ ຄ - ນັກຮຽນເຄຍີ ເຫນັ ສັດເຫາ່ຼົ ນ້ບີ ໍ່? - ສັດເຫ່ຼົານມ້ີ ລີ ັກສະນະພິເສດແນວໃດ ເພ່ອື ໃຫສ້ າມາດຢລູ່ ອດ? ກຂ 5 2023 RIES Copyright © ສັດຈະມີການປບັ ຕວົ ທາງດາ້ ນຮບູ ຮາ່ ງ, ໂຄງສາ້ ງ, ພຶດຕກິ າໍ . ຕວົ ຢ່າງ: ກ. ໝ າ ທີ່ ອ າ ໄ ສ ຢູ່ ໃ ນ ເ ຂ ດ ຮ້ ອ ນ ເ ປັ ນ ເ ວ ລ າ ດົ ນ ຈ ະ ມີ ຂົ ນ ສ້ັ ນ ເ ພື່ ອ ໃ ຫ້ ຮ່ າ ງ ກ າ ຍ ລ ະ ບ າ ຍ ຄວາມຮ້ອນອອກໄດ້ໄວ. ໃນເວລາອາກາດຮອ້ ນໝາຈະຫອບ ແລະ ແຫຍລ່ ້ນີ ອອກມາ ເພອ່ື ລະບາຍຄວາມຮ້ອນອອກນອກຮ່າງກາຍ. ຂ. ໃນເວລາອາກາດຮ້ອນ, ຄວາຍຈະລງົ ໄປແຊນ່ ້ໍາ (ເກອື ກບວກ) ເພື່ອລະບາຍຄວາມຮ້ອນ ອອກນອກຮ່າງກາຍ ເຮັດໃຫ້ອຸນຫະພມູ ຮ່າງກາຍຄງົ ທີ.່ ຄ. ແຫຼວມີເລັບ ແລະ ປາກທແີ່ ຫຼມຄົມ ເພອ່ື ສະດວກໃນການຈບັ ແລະ ກິນອາຫານ. 3 ບອກຊ່ື ແລະ ລກັ ສະນະການປບັ ຕົວຂອງສັດເພອື່ ຢູ່ລອດ ຈງ່ົ ຈດົ ແຕ້ມຕາຕະລາງລມຸ່ ນ້ໃີ ສປ່ ຶ້ມຂຽນຂອງຕນົ ເອງ ແລ້ວບອກຊື່ ແລະ ລກັ ສະນະ ການປັບຕົວຂອງສດັ ເພອ່ື ຄວາມຢລູ່ ອດຂອງສດັ ບາງຊະນດິ ຕ່ໄໍ ປນ້ີ ໂດຍອງີ ໃສ່ຄວາມຮທູ້ ີ່ ໄດ້ຮຽນມາຂຽນໃສຕ່ າຕະລາງລຸ່ມນ້ີ: ຊ່ຂື ອງສັດຊະນດິ ຕ່າງໆ ລກັ ສະນະພເິ ສດ ຫືຼ ພຶດຕກິ າໍ ການປບັ ຕວົ ຂອງສັດທຊີ່ ່ວຍໃຫຢ້ ູ່ລອດ ມຫີ ໃູ ຫຍ່ ເພ່ອື ລະບາຍຄວາມຮ້ອນໃນຮາ່ ງກາຍ ແລະ ມງີ າຍາວເພືອ່ ໃຊ້ ໄວ້ຕໍສ່ ູ້. ມງີ ວງທ່ຍີ າວໃຊດ້ ດູ ຂຝ້ີ ຸນ່ ມາເປົາ່ ໃສຮ່ ່າງກາຍຂອງມນັ ເພອ່ື ໄລ່ ແມງໄມ້. ພວກມັນບໍໄ່ ດ້ນອນຫຼາຍປານໃດ ເພາະມນັ ຕ້ອງຍາ່ ງຫາກິນຫຍາ້ ເປັນເວລາຫາຼ ຍຊ່ວົ ໂມງ ເພອ່ື ກນິ ຫຍາ້ ໃຫ້ພຽງພເໍ ພອ່ື ຄວາມຢູ່ລອດ. ຊ້າງ 22 ໒໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 22 19/04/2023 15:17:55

........................ ................................................................................................. 5 ........................ ................................................................................................. ........................ ................................................................................................. ................................................................................................. ................................................................................................. ................................................................................................. ................................................................................................. ................................................................................................. ................................................................................................. 2023 RIES Copyright © 4 ການປບັ ຕວົ ຂອງພືດ - ນກັ ຮຽນເຄີຍເຫັນພດື ເຫົາ່ຼ ນີ້ບ່ໍ? - ພດື ເຫາ່ຼົ ນ້ີມີລັກສະນະພິເສດແນວໃດ ເພອ່ື ໃຫສ້ າມາດຢູລ່ ອດ? ຕນ້ົ ແປກທຢ່ີ ເູ ຂດແຫງ້ ແລງ້ ຕນ້ົ ກະບອງເພດັ ທຢ່ີ ເູ່ ຂດທະເລຊາຍ ຜກັ ຕບົ ທລ່ີ ອຍຕວົ ຢນູ່ າ້ໍ ຮາກແກວ້ ໒໒ ໒໓ 23 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 23 19/04/2023 15:18:00

ພດື ກມໍ ກີ ານປບັ ຕວົ ເພອ່ື ຄວາມຢລູ່ ອດຄາ້ ຍຄກື ບັ ສດັ ເຊນ່ັ : ໂຄງສາ້ ງ ແລະ ຮບູ ຮາ່ ງສະລລິ ະ. ຕວົ ຢາ່ ງ: - ຕນ້ົ ກະບອງເພດັ ທີຢ່ ່ໃູ ນເຂດແຫ້ງແລ້ງ ຫຼື ທະເລຊາຍຈະມລີ ໍາຕນ້ົ ທ່ໃີ ຫຍ່ເພອ່ື ໃຫ້ສາມາດ ເກັບກກັ ນາໍ້ ໄວ້ດົນ (ຮູບຮ່າງໂຄງສາ້ ງພາຍໃນ). ຕນ້ົ ກະບອງເພັດທ່ຢີ ໃູ່ ນເຂດຮອ້ ນບາງ ຊະນດິ ເຊັ່ນ: ຕ້ນົ ໝາກມງັ ກອນສາມາດຢ່ລູ ອດໄດໃ້ ນເຂດທແ່ີ ຫງ້ ແລງ້ (ລາໍ ຕົນ້ ທໃ່ີ ຫຍ່ ໃຊ້ໄວສ້ ໍາລັບກັກເກັບນໍາ້ , ອາດມໃີ ບໜອ້ ຍ ຫືຼ ບໍມ່ ເີ ລຍີ , ມີພ້ນື ຜວິ ທີມ່ ື່ນ ແລະ ມີ ການດູດ 5 ເອົາຄາບອນໄດອອກໄຊໃນຕອນກາງຄືນເຮັດໃຫ້ຕ້ົນພືດສາມາດທົນຕໍ່ພາວະທ່ີຮຸນແຮງ ຂອງສະພາບອາກາດ). - ພືດທຢ່ີ ໃູ່ ນເຂດແຫງ້ ແລງ້ ຈະມີຮາກທ່ີຍາວຢງ່ັ ລົງເລິກເພືອ່ ໃຫສ້ າມາດດດູ ນ້າໍ ໄດ້ ແລະ ມີ ໃບນອ້ ຍ ເພອ່ື ປອ້ ງກນັ ການລະເຫຍີ ອາຍຂອງນ້ໍາ ເຊ່ນັ : ຕ້ນົ ແປກ, ຕ້ນົ ສົນ, ຕ້ົນວກິ (ໂຄງ ສາ້ ງພາຍນອກ). - ຜກັ ຕບົ ລອຍຢູ່ເທິງນ້ໍາໄດ້ຍ້ອນລາໍ ຕົ້ນຂອງມັນມີລກັ ສະນະອວບ ແລະ ມີຊ່ອງອາກາດ ຫາຼ ຍຈງ່ຶ ເຮດັ ໃຫມ້ ັນ ສາມາດລອຍຢເູ່ ທງິ ໜາ້ ນາ້ໍ ໄດ້ (ໂຄງສ້າງພາຍນອກ). - ພືດທເີ່ ປັນເຄືອຈະເລອື ໄປຫາບ່ອນທ່ີມີແສງ ແລະ ຂະຫຍາຍໂຕໄປຫາບອ່ ນທີມ່ ແີ ສງ ຫາຼ ຍ (ຮບູ ຮ່າງໂຄງສ້າງພາຍໃນ). - ໃບຂອງຕົ້ນຫຍ້າຫຍຸບຈະປິດເຂົ້າເມື່ອຖືກສໍາຜັດ ເພື່ອໃຫ້ເຫັນໜາມທີ່ຊ່ວຍໃຫ້ສັດກິນ ພືດບໍ່ສາມາດກິນໃບຂອງມັນໄດ້. 5 ບອກຊ່ື ແລະ ລັກສະນະການປບັ ຕົວຂອງພດື ເພ່ອື ຢລູ່ ອດ ຈ່ງົ ແຕ້ມຕາຕະລາງລຸ່ມນໃີ້ ສ່ປ້ມຶ ຂຽນຂອງຕົນເອງ ແລວ້ ບອກຊື່ ແລະ ລກັ ສະນະ ການປບັ ຕວົ ຂອງພດື ເພື່ອຄວາມຢູ່ລອດຂອງພດື ທ່ີມຢີ ູ່ໃນທອ້ ງຖ່ິນ ໂດຍອີງໃສຄ່ ວາມຮູທ້ ່ີ ໄດຮ້ ຽນມາຂຽນໃສຕ່ າຕະລາງລມຸ່ ນ້ີ: 2023 RIES Copyright © ພືດຊະນິດຕ່າງໆ ລກັ ສະນະພິເສດ ຫືຼ ການປັບຕົວຂອງພືດ ຕວົ ຢ່າງ: ຜັກຕບົ ຜກັ ຕົບເປນັ ພດື ທີ່ມລີ າໍ ຕົ້ນອວບ ແລະ ມີຊອ່ ງອາກາດຫາຼ ຍຈງຶ່ ເຮດັ ໃຫມ້ ນັ ສາມາດລອຍຢ່ເູ ທິງໜາ້ ນໍ້າໄດ.້ ດ້ວຍເຫດຜນົ ນີ້, ຜກັ ຕົບຈງ່ຶ ສາມາດສ້າງ ອາຫານໄດ້ເອງຈາກແສງແດດ. 24 ໒໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 24 19/04/2023 15:18:00

ບົດທີ 6 ລະບົບນເິ ວດທສ່ີ ມົ ດນູ 1 ຄວາມໝາຍ ແລະ ອົງປະກອບຂອງລະບບົ ນິເວດ ຈະເກດີ ຫຍັງຖາ້ ພືດຕາຍໝດົ ຢ່ໃູ ນດອນແຫງ່ ໃດໜຶງ່ ? 2023 6 RIES Copyright © ເຂດສີພັນດອນ ລະບບົ ນເິ ວດ ເປນັ ສະຖານທທ່ີ ສ່ີ ງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ສງ່ິ ທບ່ີ ມ່ໍ ຊີ ວີ ດິ ອາໄສຢຮູ່ ວ່ ມກນັ ຊງ່ຶ ມກີ ານ ພວົ ພນັ ເຊງ່ິ ກນັ ແລະ ກນັ ເຊນ່ັ : ຕນ້ົ ກະບອງເພດັ ຈະອາໄສຢບູ່ ອ່ ນທພ່ີ ວກມນັ ໄດຮ້ ບັ ແສງແດດ ໂດຍກງົ , ຕນ້ົ ດອກບວົ ຈະອາໄສຢໃູ່ ນນາໍ້ ຈດື , ໄມເ້ ຄອື ອາໄສຢໃູ່ ນປາ່ ຊມຸ່ ຊນ່ື ທມ່ີ ຮີ ມ່ົ , ຕກັ ກະແຕນ ອາໄສຢໃູ່ ນທງ່ົ ຫຍາ້ . ນອກຈາກນນ້ັ ຍງັ ມລີ ະບບົ ນເິ ວດທມ່ີ ຂີ ະໜາດນອ້ ຍ ເຊນ່ັ : ຮງັ ເຜງ້ິ , ເປອື ກ ຕນ້ົ ໄມ,້ ໜອງນອ້ ຍໆ, ຮງັ ນກົ , ຜວິ ໜງັ ທມ່ີ ຂີ ນົ ຂອງສດັ ລຽ້ ງລກູ ດວ້ ຍນມົ ຫືຼ ຮອ່ ມພຮູ ອ່ ມຜາທມ່ີ ີ ປະຊາກອນຂອງສງ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ຈາໍ ນວນຫາຼ ຍອາໄສຢໃູ່ ນພນ້ື ທນ່ີ ນ້ັ . ຢໃູ່ ນລະບບົ ນເິ ວດຕາມທອ້ ງຖນ່ິ ນກັ ຮຽນເຄຍີ ເຫນັ ການພວົ ພນັ ລະຫວາ່ ງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ເງອ່ື ນໄຂຂອງສງ່ິ ມຊີ ວີ ດິ ບ?່ໍ ເຊນ່ັ : ຕນ້ົ ດອກເຈຍ້ ເຕບີ ໃຫຍຢ່ ບູ່ ອ່ ນທມ່ີ ແີ ສງແດດຫາຼ ຍ. ໒໕ 25 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 25 19/04/2023 15:18:01

2 ການພົວພນັ ເຊ່ງິ ກັນ ແລະ ກັນຂອງສິ່ງທ່ມີ ຊີ ວີ ດິ ແລະ ສ່ງິ ທບີ່ ່ມໍ ີ ຊວີ ດິ ໃນລະບົບນິເວດ ອາກາດ ນ້າໍ ດນິ 6 2023 ອນຸ ຫະພູມ ສະພາບອາກາດ RIES Copyright © ແສງອາທິດ ປດັ ໄຈຂອງສ່ງິ ທບ່ີ ໍມ່ ຊີ ີວິດທມ່ີ ີຜນົ ຕ່ໍລະບບົ ນິເວດ ສ່ງິ ທ່ບີ ່ມໍ ີຊີວິດຂອງລະບົບນິເວດສາມາດສ່ງົ ຜົນກະທົບຕ່ຄໍ ວາມອຸດົມສົມບູນຂອງລະບົບ ນເິ ວດນນ້ັ ໄດ້ ເຊນ່ັ : ປະລມິ ານຂອງແສງສະຫວາ່ ງ, ນາໍ້ , ອນຸ ຫະພມູ ຂອງດນິ ຫືຼ ອາກາດ, ລມົ ແລະ ອນ່ື ໆ ສາມາດປຽ່ ນແປງຄວາມສມົ ດນູ ຂອງລະບບົ ນເິ ວດໄດ.້ ຖາ້ ຫາກວ່າເງືອ່ ນໄຂຕາ່ ງໆ ມີການປຽ່ ນແປງຢ່າງໃຫຍຫ່ ຼວງ ເຊນັ່ : ໄພນ້າໍ ຖ້ວມ, ມົນລະພິດ, ດນິ ເຈື່ອນ, ເຂອ່ື ນໄຟຟ້າ ຫຼື ໄຟໄໝ້, ອາດຈະສົ່ງຜົນກະທບົ ຢ່າງໃຫຍຫ່ ຼວງຕ່ສໍ ິງ່ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຈາໍ ນວນຫຼາຍ. ຕົວຢາ່ ງ: ເຂ້ົາ ອາດຈະຕາຍໄດ້ຖ້າບ່ໍມີນໍ້າພຽງພໃໍ ນຍາມແຫງ້ ແລງ້ , ຕົ້ນໝາກມ່ວງອາດຈະສູນເສຍໝາກ (ໝາກໄມຫ້ ົ່ນຼ ) ຖ້າສະພາບອາກາດມີການປ່ຽນແປງໃນຕອນທກ່ີ າໍ ລັງອອກໝາກ. ນ້ີແມນ່ ໜຶງ່ ໃນ ຂໍ້ກງັ ວນົ ຂອງພມູ ອາກາດທ່ກີ າໍ ລງັ ປຽ່ ນແປງ ແລະ ນັກວິທະຍາສາດຈໍານວນຫາຼ ຍກໍາລງັ ຕດິ ຕາມ ກວດກາສະພາບຂອງລະບບົ ນິເວດຢ່າງເປັນປະຈໍາເພື່ອສງັ ເກດ ແລະ ວດັ ແທກສິງ່ ທ່ເີ ກີດຂນ້ຶ . 26 ໒໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 26 19/04/2023 15:18:02

2023 6 RIES Copyright © ຕາໜ່າງອາຫານ ການພວົ ພນັ ເຊງ່ິ ກນັ ແລະ ກນັ ຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຢໃູ່ ນລະບບົ ນເິ ວດແມນ່ ຕາໜາ່ ງອາຫານ. ຕາໜາ່ ງອາຫານ ແມນ່ ປະກອບດວ້ ຍຕອ່ ງໂສອ້ າຫານຂະໜາດນອ້ ຍ (ຊງ່ຶ ນກັ ຮຽນໄດຮ້ ຽນເລອ່ື ງ ນຢ້ີ ໃູ່ ນຂນ້ັ ປ.4 ບດົ ທີ 5). ຕວົ ຢາ່ ງ: ກບົ ຈະກນິ ຕກັ ແຕນເພອ່ື ເພມ່ີ ພະລງັ ງານ. ໂຕແຫວຼ ຈະກນິ ກບົ ແລະ ໜເູ ພອ່ື ເພມ່ີ ພະລງັ ງານ. ແຕລ່ ະຕອ່ ງໂສອ້ າຫານນອ້ ຍໆເຫາ່ົຼ ນ້ີ ເມອ່ື ລວມເຂາ້ົ ກນັ ຈະ ກາຍເປນັ ຕາໜາ່ ງອາຫານ. ປະລມິ ານ ຫືຼ ຊວີ ະມວນຂອງບນັ ດາສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ໃນແຕລ່ ະຂນ້ັ ຂອງ ຕາໜາ່ ງອາຫານຕອ້ ງມຄີ ວາມສມົ ດນູ ເພອ່ື ໃຫລ້ ະບບົ ນເິ ວດນນ້ັ ໆອດຸ ມົ ສມົ ບນູ (ຊວີ ະມວນ ແມນ່ ຈາໍ ນວນ ຫືຼ ປະລມິ ານຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຢໃູ່ ນແຕລ່ ະຂນ້ັ ຂອງຕາໜາ່ ງອາຫານ). ໒໗ 27 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 27 19/04/2023 15:18:02

20236 RIES Copyright © ລະບບົ ນເິ ວດທາງນ້າໍ ຈງົ່ ແຕ້ມ 2-3 ຕອ່ ງໂສອ້ າຫານຈາກຕາໜາ່ ງອາຫານດ້ານເທງິ ໃສ່ປມຶ້ ຂຽນ ແລະ ຈໄື່ ວ້ວ່າ ຕ້ອງເລ່ມີ ຈາກພດື ກ່ອນ. ຫຼັງຈາກນັ້ນຕມ່ື ຂມ້ໍ ນູ ໃສ່ບ່ອນຫວາ່ ງລມຸ່ ນີໃ້ ຫ້ຖືກຕອ້ ງ. ການພົວພັນເຊິງ່ ກັນ ແລະ ກນັ ຂອງສ່ິງທີ່ມຊີ ວີ ດິ ຢໃູ່ ນລະບບົ ນິເວດ ເອ້ີນວ່າ ______ ອາຫານ. ຕາໜາ່ ງອາຫານ ແມນ່ ປະກອບດ້ວຍ__________ອາຫານຂະໜາດນອ້ ຍ. ຕວົ ຢ່າງ: ກບົ ແລະ ໜອູ າດຈະກນິ ຕັກແຕນເພ່ືອ ________. ໂຕແຫວຼ ຈະກນິ ກົບ ແລະ ໜູເພອື່ _________ແຕລ່ ະຕ່ອງໂສ້ອາຫານເຫຼ່າົ ນີ້ ລວມເຂາ້ົ ກັນກາຍເປັນ__________. ປະລມິ ານ ຂອງນ້ໍາ, ແສງແດດ, ອນຸ ຫະພມູ ຂອງອາກາດ ຫຼື ດິນ ແມນ່ ປດັ ໄຈສ່ິງບມ່ໍ ີຊວີ ດິ ທມ່ີ ຜີ ນົ ຕໍ.່ ສິ່ງທ່ີ ບໍ່ມີຊີວິດໃນລະບົບນິເວດສາມາດສົ່ງຜົນກະທົບຕໍ່ຄວາມອຸດົມສົມບູນຂອງລະບົບນິເວດນ້ັນ ເຊ່ັນ: ປະລິມານຂອງແສງສະຫວາ່ ງ, ນໍາ້ , ອຸນຫະພູມຂອງດິນ ຫຼື ອາກາດ ແລະ ລມົ . 28 ໒໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 28 19/04/2023 15:18:03

3 ລະບົບນເິ ວດທ່ສີ ມົ ບນູ ລະບບົ ນເິ ວດທີສ່ ົມບນູ ເປນັ ແນວໃດ? ບເີ ວ ີ ໝາປາ່ ກວາງເອວ 6 ລະບບົ ນເິ ວດທສ່ີ ມົ ບນູ ແມນ່ ລະບບົ ນເິ ວດທມ່ີ ຄີ ວາມສມົ ດນູ ແລະ ຍນື ຍງົ . ນກັ ວທິ ະຍາສາດ 2023 RIES Copyright © ເພນ່ິ ໄດວ້ ດັ ແທກ ຫືຼ ຄາດຄະເນຈາໍ ນວນປະຊາກອນຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ (ຊວີ ະມວນ) ຢໃູ່ ນແຕ່ ລະ ລະດບັ ຂອງຕາໜາ່ ງອາຫານສາມາດບງ່ົ ບອກເຖງິ ລະບບົ ນເິ ວດທສ່ີ ມົ ບນູ . ຖາ້ ຈາໍ ນວນຂອງສງ່ິ ທມ່ີ ີ ຊວີ ດິ ໃດໜງ່ຶ ເພມ່ີ ຂນ້ຶ ຫືຼ ຫດຸຼ ລງົ ເຊນ່ັ : ຕກັ ແຕນ ເພມ່ີ ຂນ້ຶ ມນັ ຈະສງ່ົ ຜນົ ກະທບົ ຕປ່ໍ ະຊາກອນຂອງ ສງ່ິ ທມ່ີ ຊີ ວີ ດິ ຢທູ່ າງລມຸ່ ຂອງປລີ ະມດິ (ຫຍາ້ ຈະຫດຸຼ ລງົ ) ຫືຼ ການເພມ່ີ ຂນ້ຶ (ໜຈູ ະເພມ່ີ ຂນ້ຶ ) ຢດູ່ າ້ ນເທງິ ຂອງຂອງປລີ ະມດິ . ສງ່ິ ນຈ້ີ ະເຮດັ ລະບບົ ນເິ ວດບສ່ໍ ມົ ບນູ ແລະ ຍນື ຍງົ ການປຽ່ ນແປງຕາ່ ງໆຢໃູ່ ນຮບູ ປລີ ະມດິ ອາດເກດີ ຈາກປດັ ໄຈຕາ່ ງໆ ເຊນ່ັ : ກດິ ຈະກາໍ ຂອງມະນດຸ , ພາວະໂລກຮອ້ ນ, ໄຟໄໝປ້ າ່ ແລະ ອນ່ື ໆ. ເມອ່ື ເວລາຜາ່ ນໄປລະບບົ ນເິ ວດຈະສາມາດປບັ ຄວາມສມົ ດນູ ຂອງຕວົ ມນັ ເອງຄນື ໄດ້ ເພອ່ື ປບັ ຕວົ ໃຫເ້ ຂາ້ົ ກບັ ກດິ ຈະກາໍ ຂອງມະນດຸ ແລະ ການປຽ່ ນແປງຂອງດນິ ຟາ້ ອາກາດ, ແນວໃດ ກຕໍ າມບາງຄງ້ັ ມນັ ອາດຈະບກ່ໍ ບັ ຄນື ສສູ່ ະພາບເດມີ ກເໍ ປນັ ໄດ.້ ງູ 4 4. ຜບູ້ ລໍ ໂິ ພກຂັນ້ 3 ໜູ 3. ຜູ້ບລໍ ິໂພກຂັ້ນ 2 3 2. ຜບູ້ ໍລິໂພກຂນ້ັ 1 ຕັກແຕນ 1. ຜ້ຜູ ະລດິ ຫຍາ້ 2 1 ສິງໂຕ ລະບບົ ນິເວດທາງບົກ ທະເລ ລະບົບນິເວດທ່ົງຫຍາ້ ປາເຮຣິງ ແພງຕອນສດັ ແພງຕອນພດື ລະບົບນເິ ວດທາງນໍາ້ ຮບູ ປິລາມິດຂອງຊວິ ະມວນ ໒໙ 29 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 29 19/04/2023 15:18:04

4 ການປົກປອ້ ງຄວາມສົມບນູ ຂອງລະບບົ ນິເວດໃນທອ້ ງຖ່ນິ ຈ່ົງບອກ 3 ປັດໄຈທມີ່ ຜີ ົນຕໍ່ຄວາມສົມບູນຂອງລະບບົ ນເິ ວດໃນທອ້ ງຖນ່ິ ຂອງນັກຮຽນ. ການນາໍ ເອົາຄວາມຄິດກຽ່ ວກບັ ການນາໍ ມາໃຊຄ້ ນື ໃໝ່, ການຜະລິດ ແລະ ນໍາໃຊ້ຄນື ໃໝ່ ຫຼື ການຫຼຸດຜ່ອນການນໍາໃຊເ້ ພື່ອຫຸດຼ ຜ່ອນຈໍານວນຂເີ້ ຫຍື້ອ ແລະ ສ່ິງເສດເຫອືຼ ທ່ີພວກເຮາົ ສ້າງຂ້ນຶ . ຂເ້ີ ຫຍ້ືອນຈີ້ ະກາຍເປັນບນັ ຫາໃນລະບບົ ນິເວດ. ການຜະລິດ ແລະ ນໍາໃຊຄ້ ືນໃໝ່: ການເອາົ ມາໃຊ້ຄນື ໃໝ່: ນໍາເອາົ ທຸກສງ່ິ ເກັບເອົາປລາສະຕກິ ແລະ ຍອ່ ຍມນັ ທກຸ ຢາ່ ງມາໃຊຄ້ ນື ຫຼາຍກວ່າໜ່ຶງຄງ້ັ . ລງົ ເພອ່ື ໄປສາ້ ງຜະລດິ ຕະພນັ ປລາ 6 ສະຕິກອັນໃໝ.່ 2023 RIES Copyright © ການຫຼຸດຜ່ອນການນໍາໃຊ:້ ເຈ້າົ ຕ້ອງ ການຊື້ສງິ່ ນ້ນັ ແທບ້ ໍ?່ ມັນຈໍາເປັນບໍ?່ ຈ່ົງຕອບຄໍາຖາມລມຸ່ ນວີ້ າ່ “ຖືກ” ຫຼື “ຜິດ”. ກ. ຖງົ ຢາງດຕີ ່ໍລະບົບນເິ ວດ. ຂ. ການປກູ ຕົນ້ ໄມ້ພ້ືນບາ້ ນສາມາດຊວ່ ຍເສີມສາ້ ງລະບົບນເິ ວດທອ້ ງຖນ່ິ . ຄ. ການຂບັ ຂີ່ລດົ ຈກັ ຫຼື ລດົ ສ່ີລ້ໍເຂົ້າໄປໃນປ່າ ຈະເປັນການທໍາລາຍບອ່ ນຢູ່ອາໄສຂອງສດັ . ງ. ຄວນຈະຍາ່ ງໄປຕາມທາງຍ່າງທີສ່ ້າງໄວ້ ບ່ຄໍ ວນຍາ່ ງຢຽບຫຍ້າ. ຈ. ການປ່ອຍໃຫແ້ ມວເຂ້າົ ປາ່ ຈະເປນັ ສິ່ງທ່ດີ ີສາໍ ລບັ ນົກພນ້ື ບ້ານ. ຊ. ການມຽ້ ນຂີ້ເຫຍ້ອື ແມນ່ ໜາ້ ທຂີ່ ອງຄນົ ອືນ່ . ລະບບົ ນິເວດ ແມ່ນສະຖານທສີ່ ງິ່ ທ່ີມີຊີວິດ ແລະ ສງ່ິ ທ່ີບມໍ່ ີຊີວດິ ອາໄສຢູ່ຮວ່ ມກນັ ແລະ ມກີ ານພວົ ພນັ ເຊິ່ງກນັ ແລະ ກັນ. ລະບບົ ນເິ ວດທອີ່ ຸດົມສມົ ບູນຈະມີຄວາມຍນື ຍົງ ແຕກ່ ສໍ າມາດໄດຮ້ ັບຜົນກະທບົ ຈາກກດິ ຈະກໍາຂອງມະນດຸ ຈນົ ເກີດເປນັ ຄວາມບໍ່ສມົ ດນຸ ໄດ້. 30 ໓໐ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 30 19/04/2023 15:18:04

ບດົ ທີ 7 ລະບບົ ຫາຍໃຈ 1 ໂຄງສ້າງຂອງລະບົບຫາຍໃຈ ລະບົບຫາຍໃຈປະກອບມຫີ ຍັງແດ່? ດັງ ຫຼອດລົມ 7 ປາກ ກະດກູ ຂາ້ ງ 2023 ຫອຼ ດປອດ RIES Copyright © ປອດ ກ້າມກະບັງລົມ ໂຄງສາ້ ງລະບບົ ຫາຍໃຈຂອງຄົນເຮົາ ຮ່າງກາຍຂອງຄນົ ເຮົາຕອ້ ງການພະລັງງານຢູ່ຕະຫຼອດເວລາ ບ່ວໍ າ່ ຈະເປັນເວລານອນຫຼັບ ຫຼື ໃນຂະນະປະຕິບດັ ກິດຈະກໍາຕາ່ ງໆ ຊ່ຶງພະລັງງານໄດມ້ າຈາກການເກີດປະຕກິ ລິ ຍິ າທາງເຄມີ ລະຫວ່າງສານອາຫານ (ອາຫານ) ແລະ ອອກຊີເຈນ (ຈາກອາກາດ). ດັງ່ ນັ້ນ, ມະນຸດເຮົາຈ່ງຶ ຕອ້ ງຫາຍໃຈຢູ່ຕະຫອຼ ດເວລາເພອ່ື ເອົາອອກຊີເຈນເຂ້ົາໄປສ່ຮູ ່າງກາຍ ແລະ ຂັບສິ່ງເສດເຫອືຼ ຄາ ບອນໄດອອກໄຊອອກຈາກຮ່າງກາຍ. ລະບບົ ຫາຍໃຈຂອງຄນົ ເຮົາປະກອບມ:ີ ດັງ, ປາກ, ຫອຼ ດລມົ , ຫອຼ ດປອດ (bronchi), ກ້າມກະບັງລມົ ແລະ ປອດ. ປອດເປັນອະໄວຍະວະໜ່ງຶ ທສ່ີ ໍາຄນັ ໃນການຫາຍໃຈຂອງຄົນເຮາົ , ປອດປະກອບມີ 2 ເບອື້ ງ ຄ:ື ປອດເບອ້ື ງຂວາ ແລະ ປອດເບືອ້ ງຊ້າຍ. ປອດຕ້ງັ ຢູ່ຊວ່ ງເອິກຂອງ ຄົນເຮາົ ຊຶງ່ ຢູ່ລະຫວາ່ ງໂຜງ້ ເອກິ ແລະ ບລໍ ິເວນທ້ອງ ຈະມີກາ້ ມກະບງັ ລົມທີ່ໃຫຍ່ ແລະ ແຂງແຮງ ຂນັ້ ຢູ່. ການຫາຍໃຈເຂົ້າອອກ ຈະເກີດຂຶນ້ ກໍຕ່ເໍ ມ່ືອມກີ ານຫດົ ແລະ ການຢືດຂອງກາ້ ມກະບັງ ລົມເທ່າົ ນນ້ັ . ໓໑ 31 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 31 19/04/2023 15:18:05

2 ການສາ້ ງແບບຈໍາລອງຂອງລະບົບຫາຍໃຈ (ປອດ, ຫອຼ ດລົມ, ກະ ບັງລມົ ແລະ ຫອຼ ດລມົ ປອດ)  ຈດຸ ປະສງົ : ເພອ່ື ໃຫນ້ ກັ ຮຽນສາມາດຜະລດິ ແບບຈາໍ ລອງຂອງລະບບົ ຫາຍໃຈ ແລະ ອະທບິ າຍ ການເຮດັ ວຽກຂອງມນັ ໄດ້ ແລະ ອະທບິ າຍເສນ້ັ ທາງການຕດິ ພະຍາດສລູ່ ະບບົ ຫາຍໃຈ.  ອຸປະກອນ: (ຕໍ່ 1 ກມຸ່ ) ຂວດຕກຸ ຢາງທແ່ີ ຂງ 1 ອນັ ; ທດ່ໍ ດູ 2 ອນັ ຫືຼ ທ່ໍ 3 ຕາ 1 ອນັ ; ຢາງບວ້ ງ 5 ເສນ້ັ ; ປມຸ ເປາ້ົ 3 ໜວ່ ຍ (ໜວ່ ຍນອ້ ຍ 2 ໜວ່ ຍ, ໜວ່ ຍໃຫຍ່ 1 ໜວ່ ຍ); ດນິ ນາ້ໍ ມນັ 1 ກອ້ ນ ແລະ ມດີ ຕດັ 1 ອນັ .  ການກະກຽມ ແລະ ການທົດລອງ 7 ໃຫ້ນັກຮຽນປະຕບິ ັດຕາມຮູບພາບລຸ່ມນ້ີ: 2023 RIES Copyright ©1 ດນິ ນ້ໍາມັນ 2 ຫຼອດລົມ ຫອຼ ດປອດ ປອດ ກາ້ ມກະບງັ ລມົ 3 ໜາ້ ທີ່ ແລະ ການເຮດັ ວຽກຂອງລະບົບຫາຍໃຈ ການຫາຍໃຈເຂ້ົາ ແລະ ອອກຕາ່ ງກນັ ແນວໃດ? ການຫາຍໃຈເຂົ້າ ແລະ ອອກ ແຕ່ລະຄັງ້ ເກດີ ຈາກການເຮັດວຽກຮ່ວມກນັ ແບບອັດ ຕະໂນມດັ ຂອງກາ້ ມກະບັງລມົ , ສະໝອງ ແລະ ເສ້ັນປະສາດ. ໃນຂະນະທີເ່ ຮາົ ຫາຍໃຈເຂ້າົ ກ້າມກະບັງລົມຈະເລ່ອື ນຕາ່ໍ ລງົ ຈະເຮດັ ໃຫໂ້ ຜ້ງເອິກຂະຫຍາຍຕົວກວາ້ ງອອກ ແລະ ມີອາກາດ ພາຍນອກເຂ້າົ ໄປສູ່ປອດ ຈງຶ່ ເຮັດໃຫທ້ ອ້ ງປງຸ້ ຂນຶ້ . ໃນຂະນະທເີ່ ຮົາຫາຍໃຈອອກກ້າມກະບັງລົມ ຈະເລອ່ື ນສງູ ຂນ້ຶ ເຮດັ ໃຫໂ້ ຜ້ງເອກິ ແຄບເຂ້າົ ອາກາດຈະອອກຈາກປອດສ່ສູ ະພາບແວດລອ້ ມ ພາຍນອກ ຈ່ຶງເຮດັ ໃຫທ້ ້ອງແວບລງົ . ປອດມີໜ້າທີໃ່ ນການແລກປ່ຽນອາກາດຈາກພາຍນອກ ແລະ ພາຍໃນຮ່າງກາຍ. ຮ່າງ ກາຍຂອງເຮົາຕອ້ ງການອອກຊເີ ຈນຈາກອາກາດ ເພ່ອື ຊວ່ ຍເຜາົ ຜານອາຫານໃຫເ້ ປນັ ພະລງັ ງານ ສະສມົ . ເມ່ອື ພວກເຮາົ ຫາຍໃຈເຂາົ້ ອາກາດຈະເຂາ້ົ ໄປໃນປອດ ແລະ ອອກຊເີ ຈນຢໃູ່ ນອາກາດ 32 ໓໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 32 19/04/2023 15:18:06

ຈະເຂາ້ົ ໄປສເູ່ ສນ້ັ ເລອື ດຂອງເຮາົ ແລະ ເມອ່ື ພວກເຮາົ ຫາຍໃຈອອກ ຄາບອນໄດອອກໄຊຈະອອກ ມາຈາກກະແສເລອື ດຂອງພວກເຮາົ ແລະ ຖກື ສງ່ົ ອອກສອູ່ າກາດພອ້ ມກບັ ອາຍນາ້ໍ . ຫາຍໃຈເຂົ້າ ຫາຍໃຈອອກ ກ້າມກະບັງລົມ ກ້ າ ມ ກ ະ ບັ ງ ລົ ມ ເລ່ືອນຕາ່ໍ ລງົ ຈະເລ່ອື ນສງູ ຂ້ຶນ ການຫາຍໃຈເຂາົ້ ແລະ ອອກ 7 2023 RIES Copyright © 4 ພະຍາດທີ່ເກີດຂ້ນຶ ກັບລະບົບຫາຍໃຈ ແລະ ການປ້ອງກັນ ນັກຮຽນເຄຍີ ເຫັນຄວນັ ແບບນບ້ີ ໍ່? ມັນເກດີ ມາຈາກໃສ? ຄວັນໃນອາກາດ ມີພະຍາດຫຍງັ ແດ່ທເີ່ ກດີ ຂຶ້ນກັບລະບບົ ຫາຍໃຈ? ເຮົາຈະມີວິທີປອ້ ງກນັ ແນວໃດເພ່ືອບໍ່ ໃຫເ້ ກດີ ພະຍາດ? ຢາສູບ ປະກອບມີທາດເຄມີຫາຼ ຍ ປອດຂອງຄນົ ທບ່ີ ່ສໍ ບູ ຢາ ປອດຂອງຄົນທີ່ສູບຢາ ຊະນິດທເ່ີ ປັນຜນົ ກະທົບຕໍປ່ ອດ ຊ່ງຶ ຢາ ສບູ ມີສານນໂີ ກຕິນ (nicotine) ແລະ ສານເຄມຫີ ຼາຍຊະນດິ ເຊ່ັນ: ອາຍແກດັ ຄາບອນໂມໂນໄຊ (CO) ທສີ່ າມາດ ເຂາ້ົ ໄປສຮູ່ າ່ ງກາຍຂອງເຮົາ ເຮັດໃຫ້ ການເຮດັ ວຽກຂອງປອດຫຼດຸ ລງົ ແລະ ໓໓ 33 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 33 19/04/2023 15:18:07

ເກດີ ພະຍາດຫາຼ ຍຢາ່ ງ ລວມທັງມະເຮງັ ແລະ ໂລກປອດບວມ. ຄນົ ທ່ໄີ ດ້ຮບັ ທາດເຄມີເຫຼົາ່ ນີ້ ຈະມີສຸຂະພາບທ່ບີ ່ໍແຂງແຮງ ຊງຶ່ ສງົ່ ຜນົ ຕ່ກໍ ານເຮດັ ກິດຈະກາໍ ຕາ່ ງໆ. ພະຍາດຕາ່ ງໆທເ່ີ ກດີ ຂນ້ຶ ກບັ ລະບບົ ຫາຍໃຈ ລວມມວີ ນັ ນະ ໂລກ, ໂລກປອດອກັ ເສບ, ມະເຮງັ ປອດ, ໄຂຫ້ ວດັ , ໂຄວດິ -19 ພະຍາດເຫ່ົາຼ ນ້ີສ່ວນຫຼາຍເກີດມາຈາກເຊ້ືອພະຍາດທ່ີມີຂະໜາດ ນອ້ ຍ ທບ່ີ ສ່ໍ າມາດແນມເຫນັ ດວ້ ຍຕາເປາ່ົ ແລະ ຕດິ ຕໃ່ໍ ສກ່ ນັ ໄດ້ ຜາ່ ນລະບບົ ຫາຍໃຈ, ປາກ ແລະ ດງັ ຂອງຄນົ ເຮາົ . ການສບູ ຢາ ຫືຼ ໄດ້ຮັບຄວັນຢາສູບໃນປະລິມານຫຼາຍກໍເປັນສາເຫດທ່ພີ າໃຫ້ເກີດ 7 ໂລກຖງົ ລມົ ບວມ ຫືຼ ເປນັ ມະເຮງັ ປອດໄດ.້ ດງ່ັ ນນ້ັ , ພວກເຮາົ ຕອ້ ງ ມວີ ທິ ປີ ອ້ ງກນັ ພະຍາດດງ່ັ ກາ່ ວໂດຍການໃສຜ່ າ້ ອດັ ປາກອດັ ດງັ ເມອ່ື ເວລາຢບູ່ ອ່ ນທມ່ີ ຄີ ນົ ຫາຼ ຍ, ໝນ່ັ ລາ້ ງມໃື ຫສ້ ະອາດເປນັ ປະຈາໍ , ບ່ໍ ສບູ ຢາ ແລະ ບຢ່ໍ ໃູ່ ກຄ້ ນົ ທສ່ີ ບູ ຢາ. 2023 RIES Copyright © 5 ຝກຶ ປະຕບິ ດັ ການປອ້ ງກັນພະຍາດຕິດຕໍທ່ າງລະບບົ ຫາຍໃຈ ໃຫ້ນກັ ຮຽນປະຕິບັດການປອ້ ງກນັ ພະຍາດຕດິ ຕທໍ່ າງລະບົບຫາຍໃຈ ຕາມແຕລ່ ະ ກໍລະນີລຸມ່ ນ້ີ ໂດຍໃຊແ້ ບບຈໍາລອງທີ່ນກັ ຮຽນໄດ້ສາ້ ງໄວໃ້ ນຊົ່ວໂມງທີ 1 ເພ່ືອປະກອບ ໃນການຄນ້ົ ຄວ້າ ແລະ ອະທບິ າຍເຫດຜົນ (ນກັ ຮຽນອາດຈະຂຽນເປັນບົດລາຍງານ, ໂປ ສະເຕີ ຫືຼ ສະແດງບົດບາດສົມມຸດກໄໍ ດ.້ ເຫດການທີ 1: ຈະເກີດຫຍງັ ຂ້ຶນ ຖາ້ ນກັ ຮຽນຢູ່ໃກ້ຄນົ ທ່ີຕິດພະຍາດໂຄວດິ -19 ແລະ ບໃໍ່ ສ່ຜາ້ ອັດປາກ? ນັກຮຽນຈະເຮດັ ແນວໃດກບັ ເຫດການດັ່ງກ່າວນ້?ີ ເຫດການທີ 2: ຈະເກດີ ຫຍງັ ຂນ້ຶ ຖາ້ ມຄີ ນົ ໃດຄນົ ໜງ່ຶ ຢໃູ່ ນຫອ້ ງສບູ ຢາ ຫືຼ ມຄີ ວນັ ຢາສບູ ? ນກັ ຮຽນ ຈະເຮດັ ແນວໃດກບັ ເຫດການດງ່ັ ກາ່ ວນ?້ີ ເຫດການທີ 3: ຈະເກດີ ຫຍັງຂ້ນຶ ຖາ້ ນກັ ຮຽນສດູ ດມົ ເອົາຂ້ີຝນຸ່ ປວິ ໄປຕາມທາງໃນຂະນະທີ່ ນັກຮຽນກາໍ ລັງກັບບາ້ ນ? ນກັ ຮຽນຈະເຮັດແນວໃດກັບເຫດການດງັ່ ກາ່ ວນ້ີ? ເຫດການທີ 4: ຖ້ານັກຮຽນມໝີ ູ່ເປັນພະຍາດຫອບຫືດ ແຕມ່ ີຄນົ ກໍາລງັ ສບູ ຢາຢູ່ໃກ້ໆລາວ? ນັກຮຽນຈະເຮັດແນວໃດກັບເຫດການດັງ່ ກ່າວນ?້ີ ເຫດການທີ 5: ຖ້າຢູໃ່ ນຄອບຄົວຂອງນັກຮຽນ ມີຄົນສູບຢາຈະເປນັ ແນວໃດ? ນກັ ຮຽນຈະເຮດັ ແນວໃດກບັ ເຫດການດັງ່ ກ່າວນ?ີ້ 34 ໓໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 34 19/04/2023 15:18:07

ບົດທີ 8 ລະບບົ ໝນູ ວຽນເລືອດ 1 ໂຄງສາ້ ງຂອງລະບົບໝູນວຽນເລືອດ ເສນັ້ ເລືອດຝອຍ ຫວົ ໃຈ ລະບບົ ໝູນວຽນເລືອດປະກອບມຫີ ຍັງແດ?່ ລະບົບໝູນວຽນເລືອດຂອງຄົນເຮົາປະ ກອບມີ ຫວົ ໃຈ, ເສນັ້ ເລອື ດດໍາ, ເສັນ້ ເລອື ດ ແດງ, ເສນ້ັ ເລອື ດຝອຍ ແລະ ເລືອດ. - ຫົວໃຈຕ້ັງຢູ່ຊ່ວງເອິກລະຫວ່າງກາງຂອງ ປອດ ແຕ່ບ່ຽງໄປທາງຊ້າຍໜ້ອຍໜ່ງຶ , ເສນ້ັ ເລືອດດໍາ ເສ້ນັ ເລືອດແດງ 8 ຫວົ ໃຈປະກອບມີ 4 ຫອ້ ງຄ:ື ຫອ້ ງຮັບ 2023 ຂວາ, ຫອ້ ງສ່ງົ ຂວາ, ຫອ້ ງຮບັ ຊາ້ ຍ ແລະRIES Copyright © ຫ້ອງສ່ງົ ຊ້າຍ. - ຫອ້ ງຮບັ ແຕລ່ ະດາ້ ນ ຈະຮັບ ແລະ ສົງ່ ເລອື ດໄປຫາຫອ້ ງສ່ງົ ເພື່ອປ້ໍາເລອື ດໄປສູ່ ອະໄວຍະວະຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍ. - ຫ້ອງຮັບຊ້າຍຈະຮັບເລືອດຈາກຮ່າງກາຍ ແລະ ຫອ້ ງຮບັ ຂວາຈະຮບັ ເລອື ດຈາກປອດ. ໂຄງສ້າງຂອງລະບົບໝນູ ວຽນເລອື ດ - ຫ້ອງສົ່ງຊ້າຍປໍ້າເລືອດໄປຫາຮ່າງກາຍ ແລະ ຫ້ອງສງົ່ ຂວາປາໍ້ ເລອື ດໄປຫາປອດ. - ເສນ້ັ ເລອື ດຂອງຄນົ ເຮາົ ປະກອບດວ້ ຍເສນ້ັ ເລອື ດດາໍ , ເສນ້ັ ເລອື ດແດງ ແລະ ເສນ້ັ ເລອື ດຝອຍ. - ເລອື ດເປັນຂອງແຫວຼ ຊະນດິ ໜງຶ່ ທ່ີມີນ້າໍ ສີແດງຢໃູ່ ນຮາ່ ງກາຍຂອງຄນົ ເຮົາ. 2 ໜາ້ ທ່ີ ແລະ ການເຮດັ ວຽກຂອງລະບົບໝນູ ວຽນເລອື ດ ​ນກັ ຮຽນຄິດວາ່ ລະບບົ ໝນູ ວຽນເລືອດມກີ ານເຮັດວຽກແນວໃດ? ລະບົບການໝູນວຽນເລືອດຂອງຄົນເຮົາມີການເຮັດວຽກຮ່ວມກັບລະບົບຫາຍໃຈເພື່ອ ຂນົ ສງ່ົ ອອກຊີເຈນ, ຄາບອນໄດອອກໄຊ ແລະ ສານອາຫານທີຈ່ າໍ ເປນັ ສາໍ ລັບຮ່າງກາຍ ແລະ ນໍາ ເອາົ ສ່ງິ ເສດເຫອືຼ ຈາກອະໄວຍະວະຕາ່ ງໆອອກນອກຮ່າງກາຍ. ຫວົ ໃຈ ເປນັ ບອ່ ນປາ້ໍ ເລອື ດ ແລະ ມໜີ າ້ ທໃ່ີ ນການປາ້ໍ ເລອື ດໄປສພູ່ າກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງ ຮາ່ ງກາຍ, ໃນຂະນະທກ່ີ າ້ ມຫວົ ໃຈຫດົ ຕວົ ເລອື ດຈະຖກື ດນັ ອອກຈາກຫວົ ໃຈຜາ່ ນເສນ້ັ ເລອື ດແດງ ໄປສູ່ພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮ່າງກາຍ; ເມື່ອກາ້ ມຫົວໃຈມາຍຕົວ ເລືອດຈາກພາກສວ່ ນຕ່າງໆ ໓໕ 35 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 35 19/04/2023 15:18:08

ຂອງຮ່າງກາຍຈະໄຫຄຼ ນື ເຂ້າົ ສຫູ່ ົວໃຈ. ເລອື ດ ເສັ້ນເລືອດດໍາ ເສັ້ນເລືອດແດງ ທໄ່ີ ຫເຼ ຂາ້ົ ສູ່ຫົວໃຈ ຈະມີປະລມິ ານອອກຊເີ ຈນ ໄປຫາປອດ ໄປຫາຮາ່ ງກາຍ ໜ້ອຍ ແລະ ມີປະລິມານຄາບອນໄດອອກໄຊ ຫາຼ ຍຈຶ່ງເຮດັ ໃຫມ້ ີສແີ ດງເຂັ້ມ (ຊ່ຶງເຮາົ ເອ້ີນວາ່ ຫ້ອງຮບັ ຊ້າຍ ເສນັ້ ເລອື ດດາໍ ), ເລືອດທໄ່ີ ຫອຼ ອກຈາກຫວົ ໃຈ ຫອ້ ງສງົ່ ຊາ້ ຍ ໄປສູພ່ າກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮ່າງກາຍ ຈະມປີ ະ ຫ້ອງຮັບຂວາ ລມິ ານອອກຊີເຈນຫາຼ ຍ ແລະ ມີປະລິມານຄາ ຫ້ອງສ່ົງຂວາ ບອນໄດອອກໄຊ ໜອ້ ຍຈ່ງຶ ເຮດັ ໃຫ້ມສີ ີແດງ ສດົ (ຊ່ງຶ ເຮົາເອ້ນີ ວ່າເສັນ້ ເລືອດແດງ). 8 ຫົວໃຈຈະປໍ້າເລືອດໃຫ້ໄປຫາປອດເພ່ືອເກັບ ເອົາອອກຊເີ ຈນ, ຈາກນ້ນັ ຫວົ ໃຈຈະສງ່ົ ເລອື ດທມ່ີ ີອອກ 2023 ຊີເຈນຫຼາຍຜ່ານເສັ້ນເລືອດແດງໄປສູ່ພາກສ່ວນຕ່າງໆRIES Copyright © ຂອງຮາ່ ງກາຍ. ຫັງຼ ຈາກນັ້ນ, ເສັ້ນເລືອດດໍາຈະຂນົ ສ່ົງ ເລືອດທີ່ມີອອກຊີເຈນໜ້ອຍໄປສູ່ຫົວໃຈຕ່ໍໄປປອດ ເພອ່ື ເກບັ ເອາົ ອອກຊເີ ຈນໃຫ້ຫາຼ ຍຂຶນ້ ແລະ ປອ່ ຍຄາ ຟງັ ການເຕ້ັນຂອງຫວົ ໃຈ ບອນໄດອອກໄຊອອກມາ. 3 ການວດັ ແທກອັດຕາການເຕນ້ັ ຂອງຫວົ ໃຈໂດຍການນັບການເຕນ້ັ ຂອງຊີບພະຈອນຢູ່ໃນຂມ້ໍ ື ຫືຼ ຄໍ ນັກຮຽນຮ້ບູ ໍ່ວ່າຫວົ ໃຈຂອງເຮົາເຕັ້ນໄວປານໃດ? ຫົວໃຈຈະມກີ ານຫດົ ຕົວ ແລະ ມາຍຕວົ ເປນັ ຈັງຫວະຢູ່ຕະຫຼອດເວລາເພື່ອປ້ໍາເລືອດໄປ-ກັບຈາກ ພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ. ໂດຍປກົ ກະຕິແລ້ວ ຫົວໃຈເດັກນ້ອຍ ຈະເຕັນ້ ປະມານ 70-80 ຄງ້ັ ຕນໍ່ າທີ, ຜູ້ໃຫຍປ່ ະມານ 60 - 90 ຄງັ້ ຕໍນ່ າທີ ຂຶ້ນກບັ ຄວາມ ແຂງແຮງຂອງແຕ່ລະຄນົ . ແຕ່ເມ່ອື ຮາ່ ງກາຍໄດຮ້ ັບ ການຈບັ ຊບີ ພະຈອນ ການກະຕຸ້ນ ເຊ່ນັ : ມກີ ານເຄືອ່ ນໄຫວຫາຼ ຍ, ເວລາ ຕື່ນເຕ້ັນ, ມີອາການເຈັບປວດ ຫວົ ໃຈຈະເຕ້ັນໄວກວ່າ ປົກກະຕິ. ການເຕນ້ັ ຂອງຫວົ ໃຈຈະເຮດັ ໃຫເ້ ລອື ດເກດີ ມຄີ ວາມດນັ ຊງ່ຶ ເຮາົ ເອນ້ີ ວາ່ “ຄວາມດນັ ເລອື ດ” 36 ໓໖ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 36 19/04/2023 15:18:15

ຕາມປກົ ກະຕແິ ລວ້ ຄນົ ເຮາົ ຈະມຄີ ວາມດນັ ເລອື ດສະເລຍ່ ປະມານ 120/80 ມລີ ບີ າ (mmHg). ຕວົ ເລກ 120 ແມນ່ ຄວາມດນັ ເລອື ດທອ່ີ ອກຈາກຫວົ ໃຈໄປຫາພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ, 80 ແມນ່ ຄວາມດນັ ເລອື ດຈາກພາກສວ່ ນຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍກບັ ເຂາ້ົ ສຫູ່ ວົ ໃຈ. ດງ່ັ ນນ້ັ , ການວດັ ແທກຄວາມດນັ ເລອື ດຈງ່ຶ ເປນັ ວທິ ກີ ານໜງ່ຶ ທສ່ີ າມາດກວດສອບຄວາມຜດິ ປກົ ກະຕຂິ ອງຮາ່ ງ ກາຍ ຄນົ ເຈບັ ໄດ.້ 4 ສາເຫດ, ຄວາມອນັ ຕະລາຍ ແລະ ວິທີປອ້ ງກັນພະຍາດຕາ່ ງໆທ່ີ ກ່ຽວຂ້ອງກັບລະບບົ ໝູນວຽນເລືອດ ມີພະຍາດຫຍງັ ແດທ່ ່ເີ ກດີ ຂຶນ້ ກບັ ລະບບົ ໝນູ ວຽນເລືອດ? ພະຍາດທ່ີມັກເກີດໃນລະບົບໝູນວຽນ 8 2023ເລອື ດປະກອບມີ ເສນ້ັ ເລອື ດໃນສະໝອງ RIES Copyright © ຕີບ, ພະຍາດຫົວໃຈ, ໄຂມັນຫ້ມຸ ຫົວໃຈ, ໄຂມັນໃນເລືອດສງູ , ຄວາມດັນເລອື ດສູງ, ໄຂເ້ ລອື ດອອກ... ກ. ຄວາມດນັ ເລອື ດ (ໂລກຄວາມດນັ ເລືອດສູງ) ເກີດຂຶ້ນເມື່ອແຮງດັນຂອງເລືອດໄຫຼສູ່ເສັ້ນ ຫົວໃຈວາຍ ເລືອດໃນຮາ່ ງກາຍສງູ ເກນີ ໄປ ຊ່ຶງມແີ ຕ່ທາງ ດຽວທ່ີເຮາົ ຈະຮູໄ້ ດ້ວ່າ ຄວາມດນັ ເລືອດ ຂອງເຮົາສູງ ແມນ່ ຕອ້ ງໄດ້ກວດເບິງ່ ຄວາມດັນ ຂອງເລືອດຈາກທາ່ ນໝໍເປນັ ປະຈາໍ ເພາະວາ່ ບສໍ່ າມາດຮູດ້ ້ວຍຕົນເອງ. ຄວາມດນັ ເລອື ດ ເຮດັ ໃຫ້ຫວົ ໃຈ ແລະ ອະໄວຍະວະອນ່ື ໆເຮັດວຽກໜກັ ຂຶ້ນ ເຊັ່ນ: ເສ້ນັ ເລືອດໃນສະໝອງ ຕີບ ຫຼື ໝາກໄຂ່ຫັງຼ ບໍ່ເຮັດວຽກ. ເພ່ືອຫຼຸດຜ່ອນຄວາມສ່ຽງຂອງການເກດີ ຄວາມດນັ ເລອື ດ ເຮົາບ່ຄໍ ວນກິນເຄມັ ເກີນໄປ, ຄວນກິນຜັກ ແລະ ໝາກໄມໃ້ ຫຫ້ ຼາຍ, ບສ່ໍ ບູ ຢາ ແລະ ໝນັ່ ອອກກໍາລງັ ກາຍເປນັ ປະຈໍາ. ບາງຄງັ້ ເຮາົ ອາດຄິດວ່າຕນົ ເອງບໍໄ່ ດ້ກນິ ເຄມັ ຫຼາຍ ແຕ່ມັນ ຈະປນົ ຢກູ່ ັບອາຫານຕາ່ ງໆ ເຊນັ່ : ນາ້ໍ ສະອິວ ແລະ ນ້ໍາປາ. ຂ. ລະດບັ ໄຂມນັ ໃນເລືອດ ຫືຼ ຄແໍ ລດສະເຕີຣສໍ ງູ ຖາ້ ມີໄຂມັນຢູໃ່ ນເລືອດຂອງເຮາົ ຫາຼ ຍ ເກີນໄປ ຊຶ່ງມນັ ຈະບ່ມໍ ອີ າການໃດໆທສ່ີ ະແດງໃຫເ້ ຮາົ ເຫັນ ຕ້ອງໄດ້ກວດເລືອດເພອ່ື ວດັ ລະດບັ ໄຂມນັ . ຄແໍ ລດສະເຕຣີ ໍ ແມນ່ ໄຂມັນທສ່ີ ໍາຄັນສາໍ ລບັ ພວກເຮາົ ແຕ່ມນັ ຈະສູງ ເກນີ ໄປ ຖາ້ ເຮາົ ກິນອາຫານທີມ່ ີໄຂມັນຫາຼ ຍ, ການອອກກາໍ ລງັ ກາຍໜອ້ ຍ, ສູບຢາ ແລະ ດືມ່ ເຫ້າົຼ . ລະດັບໄຂມັນໃນເລືອດສງູ ຈະເຮດັ ໃຫ້ໄປຕນັ ຫຼອດເລອື ດແດງ ຫຼື ຫອຼ ດເລືອດ ດໍາ ແລະ ເພມ່ີ ຄວາມສຽ່ ງຂອງພະຍາດຫວົ ໃຈ ແລະ ເສນ້ັ ເລືອດໃນສະໝອງຕີບ. ການປຽ່ ນ ພຶດຕິກາໍ ປະຈາໍ ວນັ ໃຫ້ມາກນິ ອາຫານທດ່ີ ຕີ ໍສ່ ຂຸ ະພາບ ແລະ ອອກກາໍ ລັງກາຍເປັນປະຈາໍ ໓໗ 37 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 37 19/04/2023 15:18:16

2023ແມ່ນສ່ິງທີຈ່ ໍາເປນັ ແລະ ນອກນຍ້ີ ັງສາມາດຮັກສາດວ້ ຍຢາອກີ ດວ້ ຍ. RIES Copyright © ພະຍາດຕິດຕ່ໍທາງເພດສາໍ ພັນ ແມ່ນພະຍາດຕິດຕໍ່ທ່ີຖືກສ່ົງໄປຫາຜ້ອູ ່ືນໂດຍຜ່ານ ລະບົບໝູນວຽນເລອື ດ. ຖ້າຄົນເຮາົ ຕິດເຊື້ອໄວຣດັ ເອຈໄອວີ (ໄວຣັດທີ່ທາໍ ລາຍພມູ ຄມຸ້ ກັນ ຂອງຄນົ ເຮາົ ) ຄົນທຕ່ີ ດິ ເຊ່ືອສາມາດສ່ົງຕໍ່ເຊ້ອື ໄວຣັດນ້ໃີ ຫ້ຜອູ້ ນ່ື ໄດ້ໂດຍການໃຫເ້ ລືອດ ຫືຼ ການມເີ ພດສາໍ ພນັ ແບບບໍໄ່ ດ້ປອ້ ງກັນ. ໄວຣດັ ນເີ້ ຮດັ ໃຫເ້ ກດີ ພະຍາດເອດ (ພູມຄມຸ້ ກັນ ບກົ ພ່ອງ) ແລະ ປດັ ຈບຸ ນັ ນຍ້ີ ັງບ່ມໍ ຢີ າປ່ີນປວົ ພະຍາດນໄີ້ ດ້. ເມືອ່ ຄົນເຮາົ ຕິດເຊ້ືອເອຈໄອ ວແີ ລ້ວມັນຈະຢູ່ກັບເຮາົ ຕະຫຼອດໄປ ແຕ່ຖ້າຄົນທີ່ຕດິ ເຊື້ອມກີ ານຮັກສາ ກໍຈະສາມາດມີ ສຸຂະພາບແຂງແຮງ ຢໄູ່ ດດ້ ົນ. ພະຍາດເອດຈະເຮດັ ໃຫຄ້ ົນເຮົາເສຍຊີວິດໄດ້ ຖາ້ ບໄໍ່ ດ້ ປ່ິນປົວຕາມອາການຢ່າງຖືກວິທີ. 8 ພະຍາດໄຂຍ້ ຸງ ເປນັ ພະຍາດຕດິ ຕ່ທໍ ່ີເກີດຈາກເຊອື້ ກາຝາກຂະໜາດນອ້ ຍ (Plas- modium sp.) ທີ່ເຂາ້ົ ສລູ່ ະບົບໝນູ ວຽນເລອື ດໂດຍຜາ່ ນການກດັ ຂອງຍຸງກ້ົນຊ້ີເພດແມ.່ ແມກ່ າຝາກນ້ຈີ ະເຂາ້ົ ໄປໃນເມັດເລອື ດແດງແລະເຮດັ ໃຫ້ເມດັ ເລອື ດແດງແຕກອອກຈາກ ກນັ ແລວ້ ເຮັດໃຫເ້ ກດີ ໂລກເລອື ດຈາງ. ພະຍາດໄຂ້ຍຸງສາມາດເປັນອນັ ຕະລາຍເຖິງຕາຍ ໄດ້ ຕອ້ ງໄດປ້ ່ິນປວົ ໃຫທ້ ນັ ເວລາ. ດງ່ັ ນ້ນັ , ມນັ ເປັນສ່ິງສໍາຄນັ ທທ່ີ ຸກຄນົ ຕອ້ ງໄດ້ປ້ອງກັນ ບໃ່ໍ ຫ້ຍຸງກັດ ແລະ ພະຍາຍາມຫດຸຼ ຜ່ອນແຫ່ຼງນໍ້າຂງັ ຢ່ໃູ ກບ້ າ້ ນເຮອື ນທເ່ີ ຮົາອາໄສຢູ.່ ພະຍາດໄຂເ້ ລືອດອອກ ເປນັ ພະຍາດຕິດຕ່ໍອີກຊະນິດໜຶງ່ ທ່ເີ ກີດຈາກເຊອື້ ໄວຣັດ ທ່ສີ ງ່ົ ຕ່ໍເຊ້ືອຈາກຄົນໜ່ຶງໄປຫາອີກຄົນໜງຶ່ ໂດຍການກັດຂອງຍງຸ ລາຍ. ນອກນີ້ຍງັ ເຮັດໃຫ້ ເຮາົ ເຈັບປ່ວຍ ແລະ ເປັນອນັ ຕະລາຍຕ່ໍຊີວິດໄດ້. ເມອື່ ປາກຂອງຍງຸ (ຍາວ ແລະ ຢດື ຍຸນ) ເຈາະເຂົາ້ ຜວິ ໜງັ ຂອງຄົນເຮາົ ແລ້ວຍຸງຈະປອ່ ຍນາ້ໍ ລາຍຂອງມນັ ອອກມາ ເພ່ອື ໃຫ້ ສາມາດດູດກິນເລືອດໄດ້. ໂດຍທ່ເີ ຊື້ອໄວຣດັ ເຫາຼ່ົ ນີຈ້ ະຢໃູ່ ນນ້ໍາລາຍຂອງຍຸງທີ່ມີເຊອື້ . ຖາ້ ຍຸງທີ່ບ່ໍມີເຊອື້ ໄປກັດຄົນທ່ມີ ເີ ຊອ້ື ໄຂ້ຍຸງຢູ່ແລວ້ ມນັ ກຈໍ ະນາໍ ເອາົ ເຊ້ອື ໄວຣດັ ໃນຂະນະທ່ີ ກາໍ ລັງດດູ ເລືອດ ແລະ ສາມາດສົ່ງຕ່ເໍ ຊື້ອເຫ່ົາຼ ນັ້ນໄດ້ເມອື່ ມນັ ໄປກດັ ຄົນອນ່ື . ດງ່ັ ນັ້ນ, ເຮົາທກຸ ຄນົ ຄວນໃສ່ເສື້ອຜ້າ ປກົ ປິດຮາ່ ງກາຍ ເພ່ອື ປ້ອງກັນບໍ່ໃຫ້ຍງຸ ກັດ, ນໍາໃຊ້ຢາກັນຍຸງ, ກາໍ ຈັດແຫງ່ຼ ນໍາ້ ຂັງທີ່ຢູ່ ອອ້ ມແອ້ມເຮືອນ ແລະ ໃຊຕ້ າໜາ່ ງກັນຍຸງ. ເມອື່ ເຮົາເປັນໄຂ້ເລອື ດອອກ ບ່ຕໍ ອ້ ງໃຫ້ຍງຸ ກັດ ເພາະຍຸງທີ່ກດັ ເຮົາຈະສງົ່ ເຊອ້ື ໄວຣັດ ໄປໃຫ້ຄນົ ອນ່ື ຕໍໄ່ ປ. ປາກຂອງຍຸງສາມາດແທງດດູ ເລອື ດ 38 ໓໘ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 38 19/04/2023 15:18:16

ບົດທີ 9 ລະບົບປະສາດ 1 ໂຄງສາ້ ງຂອງລະບບົ ປະສາດ ສະໝອງ ລະບບົ ປະສາດຂອງຄນົ ເຮາົ ປະກອບມຫີ ຍັງແດ່? ອອກແອກສນັ ຫງັຼ ລະບບົ ປະສາດເປນັ ລະບບົ ທຄ່ີ ວບຄມຸ 2023 9 ການເຮດັ ວຽກຂອງຮາ່ ງກາຍ ເຊນ່ັ : ການຄດິ , RIES Copyright © ການເຄອ່ື ນໄຫວ, ການໄດຍ້ ນິ ສຽງ, ການ ເສນ້ັ ປະສາດ ເບງ່ິ ເຫນັ , ການໄດຮ້ ບັ ກນ່ິ , ລດົ ຊາດ ແລະ ຫາຼ ຍໆໜາ້ ທກ່ີ ານເຮດັ ວຽກຢໃູ່ ນຮາ່ ງກາຍ. ລະບົບປະສາດໃນຮ່າງກາຍຄົນເຮົາ ປະກອບມ:ີ ເສນ້ັ ປະສາດ, ສະໝອງ ແລະ ອອກແອກສນັ ຫງັຼ . ສະໝອງ ແລະ ອອກ ແອກສັນຫຼັງແມ່ນລະບົບປະສາດສ່ວນກາງ ເຮັດໜາ້ ທບີ່ ັນຊາການເຄອ່ື ນໄຫວ ແລະ ການຄດິ ຂອງຮາ່ ງກາຍ ເສນັ້ ປະສາດມໜີ ້າທີ່ ຮັບ ແລະ ສົ່ງກະແສປະສາດໄປສູ່ພາກສວ່ ນ ຕ່າງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ. ໂຄງສ້າງລະບົບປະສາດຂອງຄນົ ເຮົາ 2 ໜ້າທກ່ີ ານເຮັດວຽກຂອງລະບົບປະສາດ ລະບົບປະສາດຂອງຄນົ ເຮາົ ມີການເຮດັ ວຽກແນວໃດ? ເມອ່ື ອະໄວຍະວະຮບັ ຄວາມຮູ້ສຶກເປນັ ຕນ້ົ ແມນ່ ຕາ, ຫູ, ຜວິ ໜງັ , ລນ້ີ ໄດ້ຮັບຄວາມຮູ້ສຶກ (ກະແສປະສາດ) ໃດໜງ່ຶ ເຊ່ັນ: ການສໍາຜັດສງິ່ ໃດສິ່ງໜງ່ຶ ມັນຈະລາຍງານໄປຫາສະໝອງໂດຍ ຜ່ານເສ້ັນປະສາດ ແລ້ວສະໝອງຈະສັ່ງການກບັ ຄືນມາຫາກາ້ ມຊນ້ີ ຫຼື ຕ່ອມຕາ່ ງໆຜ່ານເສນ້ັ ປະສາດ ເພື່ອຕອບສະໜອງໃນຮູບແບບໃດໜ່ງຶ ເຊນັ່ : ສງ່ັ ໃຫຖ້ ອຍອອກຈາກສິ່ງທ່ໄີ ດ້ສໍາຜດັ ນັ້ນ. ກະແສປະສາດ ກປໍ ຽບເໝອື ນກະແສໄຟຟາ້ ທເ່ີ ດນີ ທາງຜາ່ ນສາຍໄຟຟາ້ . ຖາ້ ເສນ້ັ ປະສາດ ໄດ້ ຮບັ ຜນົ ກະທບົ ຫືຼ ເກດີ ຄວາມເສຍຫາຍ ລະບບົ ປະສາດກຈໍ ະເຮດັ ວຽກບເ່ໍ ປນັ ປກົ ກະຕິ ແລະ ພາໃຫເ້ ກດີ ເປນັ ອາໍ ມະພາດ ຫືຼ ຮາ່ ງກາຍມກີ ານເຄອ່ື ນໄຫວຜດິ ປກົ ກະຕິ ຊງ່ຶ ເສນ້ັ ປະສາດບາງ ໓໙ 39 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 39 19/04/2023 15:18:17

ເສນ້ັ ມຄີ ວາມຍາວເຖງິ 1 ແມດັ ແລະ ສາມາດພບົ ເຫນັ ຢຕູ່ າມກະດກູ ສນັ ຫງັຼ ລງົ ໄປຫາປາຍນວ້ີ ຕນີ ສວ່ ນເສນ້ັ ປະສາດບອ່ ນອນ່ື ຈະບຍ່ໍ າວປານໃດ. 9 ວັດແທກຄວາມໄວຂອງປະຕິກລິ ິຍາຂອງຄົນເຮາົ - ນກັ ຮຽນເຮດັ ວຽກເປນັ ຄູ່ ແລະ ປະຕບິ ດັ ຕາມຂນ້ັ ຕອນຕໄ່ໍ ປນ:້ີ ນກັ ຮຽນຄນົ ໜງ່ຶ ຖໄື ມບ້ ນັ ທດັ ໃຫເ້ ປນັ ລວງຕງ້ັ ເອາົ ໄວ້ ແລະ ພອ້ ມທຈ່ີ ະປອ່ ຍມນັ ສວ່ ນນກັ ຮຽນອກີ ຄນົ ໜງ່ຶ ແມນ່ ເອາົ ມຈື າ່ ງ ອອກຖາ້ ຈບັ ໄມບ້ ນັ ທດັ ໃນຈດຸ ທເ່ີ ປນັ ເລກ 0 ທຢ່ີ ດູ່ າ້ ນລມຸ່ ຂອງໄມບ້ ນັ ທດັ ເພອ່ື ຈະຈບັ ເອາົ ໄມບ້ ນັ ທດັ ໃຫໄ້ ດໄ້ ວທສ່ີ ດຸ ແລະ ວດັ ແທກໄລຍະທຈ່ີ ບັ ໄດຢ້ ໃູ່ ນໄມບ້ ນັ ທດັ ດງ່ັ ຮບູ ຕໄ່ໍ ປນ:້ີ 2023 RIES Copyright © - ນກັ ຮຽນແຕລ່ ະຄຜູ່ ດັ ປຽ່ ນກນັ ເຮດັ ກດິ ຈະກາໍ “ປອ່ ຍ 30 ໄມບ້ ນັ ທດັ ” ຢາ່ ງໜອ້ ຍຜໜູ້ ງ່ຶ 3 ເທອ່ື ແລະ ບນັ ທກຶ 0 ໄລຍະຫ່າງຂອງໄມ້ບັນທັດຕາມຕົວເລກທ່ີຈັບໄດ້ ແຕລ່ ະຄງ້ັ ພອ້ ມທງັ ຫາຄາ່ ສະເລຍ່ ຂອງຜນົ ທໄ່ີ ດ້ ຮບັ ແລະ ໃຫເ້ ຮດັ ຄນື ໂດຍໃຊມ້ ອື ກີ ເບອ້ື ງໜງ່ຶ ແລວ້ ບນັ ທກຶ ໄລຍະຫາ່ ງຂອງໄມບ້ ນັ ທດັ ຄເື ກາ່ົ ຊງ່ຶ ຄສູ ນົ ທະນາກບັ ນກັ ຮຽນກຽ່ ວກບັ ຕາຕະລາງທໃ່ີ ຊບ້ ນັ ທກຶ ຂມ້ໍ ນູ ແລະ ຄວາມສາໍ ຄນັ ຂອງຄາ່ ສະເລຍ່ ເວລາທໄ່ີ ດ.້ ຕາຕະລາງວດັ ແທກຄວາມໄວຂອງປະຕກິ ລິ ຍິ າຄນົ ເຮາົ ຊ່ືຂອງນກັ ຮຽນ ໄລຍະຫາ່ ງທີ 1 ໄລຍະຫ່າງທີ 2 ໄລຍະຫາ່ ງທີ 3 ຄາ່ ສະເລ່ຍ (ມນິ ລແີ ມດັ ) (ມິນລແີ ມດັ ) (ມິນລແີ ມດັ ) ໄລຍະຫາ່ ງ (ມິນລີ ແມັດ) ຄາ່ ສະເລ່ຍ ໔໐ 40 19/04/2023 15:18:18 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 40

3 ຜນົ ກະທບົ ຂອງເຫາ້ົຼ , ສງ່ິ ເສບຕດິ ຕລ່ໍ ະບບົ ປະສາດ ແລະ ການປອ້ ງກນັ - ສງິ່ ເສບຕດິ ຫືຼ ເຫາ້ົຼ ມີຜົນຕລໍ່ ະບບົ ປະສາດຂອງເຮົາແນວໃດ? - ເຮາົ ຈະມີວິທີປ້ອງກັນແນວໃດ? ຖ້າຮ່າງກາຍເຮາົ ໄດ້ຮັບສ່ງິ ເສບຕິດ ຫຼື ເຫາ້ົຼ ໃນ ປະລິມານຫາຼ ຍ ຫຼື ເປນັ ໄລຍະເວລາທີ່ດົນ ມນັ ຈະມີ ຜົນກະທບົ ຕ່ກໍ ານເຮດັ ວຽກຂອງລະບບົ ປະສາດ ເຊັ່ນ: ການເຄ່ອື ນໄຫວ, ການເຕ້ນັ ຂອງຫວົ ໃຈ, ຄວາມສາ ມາດໃນການຄິດ, ຄວາມຮູ້ສກຶ , ອາລົມຈິດ ແລະ ມັນ ຍັງເປັນອັນຕະລາຍຫຼາຍຕ່ໍລູກທ່ີຍັງຢູ່ໃນທ້ອງຂອງ ແມ່. ດ່ງັ ນັ້ນ, ເພ່ອື ໃຫ້ສະໝອງຂອງເຮາົ ເຮດັ ວຽກໄດ້ 9 ເປນັ ປົກກະຕິ ສງ່ິ ທດີ່ ີທສີ່ ດຸ ຄຕື ອ້ ງຫຼີກລ່ຽງການໃຊ້ສິງ່ 2023 RIES Copyright ©ເສບຕິດທຸກປະເພດ ຫືຼ ດືມ່ ເຫຼົ້າຫາຼ ຍ. ຈໍານວນຈຸລັງປະສາດທ່ີ ເຫາ້ຼົ ເປນັ ສ່ິງເສບຕດິ ທີ່ຖືກກດົ ໝາຍ ແຕ່ຖ້າເຮົາ ສາມາດເຮດັ ວຽກໄດ້ ບລໍ ິໂພກເປນັ ຈາໍ ນວນຫຼາຍ ແລະ ຕິດຕ່ກໍ ັນ ຈະເຮດັ ໃຫ້ ເຮົາຕິດເຫົຼ້າແລ້ວຈະສ່ົງຜົນໃຫ້ການເຮັດວຽກຂອງ ລະບບົ ປະສາດຜິດປົກກະຕິ ຊຶງ່ ເຫົຼ້າມຜີ ນົ ຕ່ລໍ ະບບົ ປະສາດ ມັນສາມາດທໍາລາຍສະໝອງ ເຮັດໃຫພ້ ວກ ເຮາົ ບ່ສໍ າມາດຄິດວິເຄາະແບບມເີ ຫດຜນົ ແລະ ເກດີ ສະໝອງຂອງ ສະໝອງຂອງຄົນໃຊ້ ຄວາມສຽ່ ງໃນການຕດັ ສນິ ໃຈໄດ,້ ການເຄ່ືອນໄຫວ ຄົນປົກກະຕິ ສງ່ິ ເສບຕິດ ຊັກຊ້າ, ເກດີ ອາລົມໃຈຮ້າຍ ຫືຼ ດີໃຈເກີນເຫດ ຫືຼ ເສຍໃຈ, ເວາ້ົ ຫຼາຍ ຫືຼ ມພີ ຶດຕິກາໍ ປຽ່ ນແປງ. ເມອື່ ເສບ ສິ່ງເສບຕິດຈະເຮດັ ໃຫ້ຄວາມຈຈ່ື ໍາຫດຼຸ ລງົ . ແພດຜຊູ້ ່ຽວຊານທາງລະບບົ ປະສາດ ແມ່ນຜທູ້ ປ່ີ ນິ່ ປົວພະຍາດ ຫືຼ ຄວາມຜດິ ປົກກະຕິຂອງສະ ໝອງ ແລະ ໄຂສນັ ຫັງຼ , ເສ້ັນປະສາດ ແລະ ກ້າມຊນີ້ . ພະຍາດທເີ່ ກດີ ທາງລະບົບປະສາດປະກອບມ:ີ ໂລກລົມຊກັ , ລະບົບເສັ້ນເລືອດໃນສະໝອງຕບີ ຕນັ , ສະໝອງພກິ ານ, ໂລກເລືອດຕີບ (multiple scle- rosis), ໄມເກຣນ (Migraine) ແລະ ພະຍາດປາກນິ ຊັນ (Parkinson’s). 4 ທົດສອບການເຮດັ ວຽກຂອງລະບົບປະສາດ (ຜນົ ຂອງຢາເສບຕດິ ຕໍ່ ການເຄ່ືອນໄຫວຂອງຮ່າງກາຍ) ນກັ ຮຽນປະຕບິ ດັ ກດິ ຈະກາໍ ເປນັ ກຸມ່ ຕາມຄວາມເໝາະສມົ ໂດຍອອກໄປປະຕິບັດຢູ່ ນອກຫ້ອງ (ເດນ່ີ ໂຮງຮຽນ ຫືຼ ລະບຽງຫອ້ ງ).  ຈດຸ ປະສົງ: ເພອື່ ໃຫນ້ ັກຮຽນສາມາດຈໍາລອງ, ອະທິບາຍຜນົ ກະທບົ ຂອງເຫ້າົຼ ແລະ ການ ໃຊ້ສ່ິງເສບຕິດຕໍກ່ ານເຮດັ ວຽກຂອງລະບບົ ສະໝອງໃນການເຄ່ອື ນທ່.ີ ແຫງ່ຼ ທມ່ີ າຂອງຮບູ : ສະໜອງເທງິ ນໄ້ີ ດມ້ າຈາກສະຖາບນັ ຄນ້ົ ຄວາ້ ແຫງ່ ຊາດ Brookkhaven. ໔໑ 41 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 41 19/04/2023 15:18:19

 ອປຸ ະກອນ: (ຕກ່ໍ ຸ່ມ) - ສຂໍ າວ 1 ເສ້ັນ, ປມ້ຶ ຂຽນເພືອ່ ບັນທຶກຜົນການສັງເກດ. - ເກບີ ສ້ົນສູງ 1 ຄູ່ (ນກັ ຮຽນສາມາດຍາ່ ງຢງ່ັ ຢຖີ້ ້າບ່ມໍ ີເກບີ ). - ເຊືອກຍາວ 3 ແມດັ . - ໄມ້ແມັດ 1 ອນັ . - ໂມງໃຊຈ້ ັບເວລາ ຫຼື ໂມງທວົ່ ໄປ 1 ໜ່ວຍ.  ການກະກຽມ ແລະ ປະຕບິ ດັ - ເອາົ ເຊືອກຍາວ 3 ແມັດເນງັ່ ເປັນເສ້ນັ ຊື່ ຫືຼ ສໍຂາວຂີດເປັນເສນັ້ ຊ່ຍື າວ 3 ແມັດ. - ແຕລ່ ະກ່ມຸ ໃຫນ້ ກັ ຮຽນ 1 ຄນົ ເປນັ ຜູປ້ ະຕິບດັ ແລະ ຜູອ້ ນ່ື ໆເປນັ ຜ້ຈູ ັບເວລາ ລາຍລະອຽດ ດ່ງັ ນ:ີ້ 9  ຄງັ້ ທີ 1: ໃສ່ເກີບທາໍ ມະດາ ແລວ້ ຍາ່ ງໄປຕາມເສນັ້ ຊື່ (ຍ່າງເອາົ ຕນີ ຕໍຕ່ ີນ) ໂດຍບ່ໍໃຫ້ລມົ້ ພ້ອມຈບັ ເວລາ ແລວ້ ບັນທກຶ ເວລາ ແລະ ຄວາມຮູສ້ ຶກຂອງການຍາ່ ງໃສຕ່ າຕະລາງລຸມ່ ນີ.້ ເພອື່ ໃຫ້ເປັນການທດົ ລອງທ່ີຍຸຕທິ າໍ ແຕ່ລະອັນຂອງກິດຈະກາໍ ເຫາ່ຼົ ນຄ້ີ ວນປະຕິບດັ 3 ຄງັ້ . ເພ່ືອເປນັ ການປະຢັດເວລາ ພວກເຮົາຈະເຮດັ ກດິ ຈະກໍາໝດົ ຫອ້ ງພ້ອມກັນ ພ້ອມທັງເກບັ ເອົາຜນົ ການທົດລອງ.  ຄັ້ງທີ 2: ໃຫ້ນກັ ຮຽນຜູ້ເກົາ່ ໃສເ່ ກີບສນົ້ ສູງ ຫຼື ຍາ່ ງຢັງ່ ຢ້ີ ແລວ້ ຍາ່ ງໄປຕາມເສນັ້ ຊືຄ່ ເື ກົ່າ ແລ້ວບັນທກຶ ເວລາ ແລະ ຄວາມຮູ້ສກຶ ຂອງການຍາ່ ງ.  ຄ້ັງທີ 3: ຫຼງັ ຈາກນັນ້ , ໃຫນ້ ັກຮຽນຜເູ້ ກົາ່ ໃສເ່ ກີບສົ້ນສູງ ແລະ ໝູນໂຕ 3-4 ຮອບ ກ່ອນ ແລວ້ ຍ່າງໄປຕາມເສນັ້ ຊືຄ່ ເື ກາົ່ ແລະ ບນັ ທຶກເວລາ ແລະ ຄວາມຮ້ສູ ກຶ ຂອງການຍາ່ ງ. ຖ້າ ນກັ ຮຽນຍາ່ ງອອກຈາກເສນັ້ ແມ່ນໃຫບ້ ນັ ທກຶ ໄວ.້ - ນັກຮຽນຜັດປ່ຽນກັນປະຕບິ ດັ ແລະ ບນັ ທກຶ ໃສຕ່ າຕະລາງ. - ຖ້ານກັ ຮຽນຜໃູ້ ດລ້ົມແມນ່ ໃຫຢ້ ດຸ ການປະຕບິ ດັ ກິດຈະກາໍ . 2023 RIES Copyright © ເວລາທໃ່ີ ຊ້ໃນການທົດ ເວລາທີ່ໃຊ້ໃນການທດົ ເວລາທໃ່ີ ຊໃ້ ນການທດົ ລອງ ລອງ (ຍາ່ ງທາໍ ມະດາ) ກຸ່ມທີ ລອງ (ຍ່າງໃຊ້ເກີບສນ້ົ ສງູ (ໝນູ ໂຕແລວ້ ຍາ່ ງໂດຍໃສ່ 1 ຫືຼ ຍ່າງແບບຢງ່ັ ຢ)ີ້ ເກບີ ສນ້ົ ສງູ ຫືຼ ຍາ່ ງແບບຢງ່ັ ຢ)້ີ 2 3 ເວລາສະເລ່ຍ ຄວາມຮສູ້ ກຶ ໃນ ເວລາກທດົ ລອງ ແຕ່ລະຄັງ້ 42 ໔໒ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 42 19/04/2023 15:18:19

ບດົ ທີ 10 ຄວາມສຽ່ ງດາ້ ນສຸຂະພາບ ແລະ ການປ້ອງກັນ 1 ລະບົບຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍ ຈົງ່ ສງັ ເກດຮູບລຸ່ມນ:້ີ - ຮ່າງກາຍຂອງເຮົາປະກອບມຫີ ຍັງແດ່? - ຄວາມສຽ່ ງດາ້ ນສຂຸ ະພາບ ໝາຍເຖງິ ຫຍັງ? ............... 2023 10 RIES Copyright © .............. ............... ............... .............. .............. .............. .............. .............. .............. .............. ລະບບົ ຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍປະກອບມ:ີ ລະບບົ ໝນູ ວຽນເລອື ດ, ລະບບົ ລະລາຍອາຫານ, ລະບບົ ປະສາດ, ລະບບົ ສບື ພນັ ແລະ ອນ່ື ໆ. ຄວາມສຽ່ ງດາ້ ນສຂຸ ະພາບ ໝາຍເຖງິ ຮາ່ ງກາຍຂອງຄນົ ເຮາົ ມໂີ ອກາດທຈ່ີ ະເກດີ ພະຍາດຕາ່ ງໆ. ໔໓ 43 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 43 19/04/2023 15:18:19

2 ພະຍາດທີເ່ ກີດຂຶນ້ ໃນລະບົບຕ່າງໆ ໃຫ້ນກັ ຮຽນຂຽນຊພ່ື ະຍາດທ່ີເກີດຂ້ນຶ ໃນລະບົບຕ່າງໆຂອງຮ່າງກາຍ ແລະ ຂີດເສັ້ນລກູ ສອນຊໄ້ີ ປໃສບ່ ່ອນອະໄວຍະວະດງ່ັ ກ່າວ. ພະຍາດຕາ່ ງໆທ່ສີ ົງ່ ຜນົ ກະທບົ ກັບຄົນເຮົາ ມໂີ ລກເອດ, ພະຍາດຕດິ ຕທ່ໍ າງເພດສາໍ ພັນ, ພະຍາດໂຄວດິ -19, ໄຂ້ຫວດັ ໃຫຍ່ ແລະ ເປນັ ຫວດັ ເປນັ ໄອ. ພະຍາດເຫ່າົຼ ນ້ີເກືອບທັງໝົດເກີດ ຈາກໄວຣດັ ຫືຼ ແບັກທເີ ຣຍ ທສ່ີ າມາດເຂົາ້ ໄປໃນຮາ່ ງກາຍ ແລະ ເຮດັ ໃຫບ້ ່ສໍ ະບາຍໄດ.້ ໄວຣັດ ຫຼື ແບັກທີເຣຍເຫຼົ່ານ້ີ ເຂ້າົ ໄປໃນຮາ່ ງກາຍໄດຄ້ :ື ກ. ເຂ້າົ ທາງຜິວໜງັ , ເຂົາ້ ສູ່ກະແສເລືອດ ແລະ ລະບບົ ໝນູ ວຽນເລອື ດ ເຊັ່ນ: ເມື່ອຍຸງດດູ 10 ເລອື ດຜາ່ ນຜິວໜງັ ພະຍາດຈະເຂາົ້ ໄປໃນຮາ່ ງກາຍຂອງເຮາົ ຊງຶ່ ລວມມີພະຍາດຕາ່ ງໆ ເຊນັ່ : ໄຂເ້ ລືອດອອກ ແລະ ໄຂ້ມາລາເຣຍ. ພະຍາດກາຝາກບາງຊະນິດຊເີ ຂາ້ົ ຕາມ ຜວິ ໜັງທາງຕນີ ເມື່ອເວລາເຮົາຍາ່ ງຕາມພື້ນດນິ ໂດຍບໍ່ໃສເກບີ ເປັນຕນ້ົ ແມ່ນ ພະຍາດ ປາກຂໍ, ແບັກທເີ ຣຍທີ່ເຮັດໃຫເ້ ກດີ ບາດພະຍກັ ຫຼື ເກີດການຕດິ ເຊອື້ ຕາມຜິວໜງັ . ຂ. ຜາ່ ນທາງລະບົບຫາຍໃຈ ແລ້ວເຂ້ົາໄປສູ່ປອດ ລວມທງັ ໂຄວດິ -19 ຫືຼ ສານປົນເປອ້ື ນໃນ ອາກາດ ແລະ ທາດເບືອ່ ເມົາທ່ີມາຈາກຢາສູບ ແລະ ສງິ່ ເສບຕິດອ່ນື ໆ ທີບ່ ໍແ່ ມນ່ ພະຍາດ ກາຝາກ ແຕ່ສາມາດເຮດັ ໃຫ້ເຮາົ ບໍສ່ ະບາຍໄດ.້ ຄ. ຜາ່ ນທາງລະບົບຍອ່ ຍອາຫານ ແລະ ສງ່ິ ທ່ີກນິ ເຂ້ົາໄປ (ທາດເບອ່ື ເມົາ, ອາຫານ ຫືຼ ນໍາ້ ທ່ມີ ີ ທາດປນົ ເປອ້ື ນ ແລະ ສານພດິ ). 2023 RIES Copyright © ງ. ຜາ່ ນການແລກປຽ່ ນຂອງແຫວຼ ໃນຮາ່ ງກາຍ ໂດຍການໃຊ້ເຂມັ ສັກຢາຮວ່ ມກັນ ຫຼື ການມີ ເພດສາໍ ພນັ ທບ່ີ ມ່ໍ ີການປອ້ ງກນັ (ພະຍາດຕິດຕທໍ່ າງເພດສາໍ ພັນ, ໂລກເອດ, ພະຍາດຕບັ ອກັ ເສບບີ (B) ແລະ ພະຍາດຕັບອັກເສບຊີ (C). ໄວຣດັ ແລະ ແບກັ ທເີ ຣຍ ແມນ່ ເຊອື້ ຈຸລະຊບີ ຊະນິດໜ່ຶງ. ພວກມັນທງັ ໝົດມີຮູບຮ່າງ ແລະ ຂະໜາດທ່ີແຕກ ຕ່າງກັນໄປ. ຊງຶ່ ຮບູ ຮ່າງຂອງມັນຊວ່ ຍ ໃຫ້ນັກວິທະຍາສາດສາມາດບອກໄດ້ ວ່າມນັ ແມນ່ ພະຍາດຫຍງັ ໂດຍທ່ານ ໝໍຈະກວດເບ່ິງເລືອດ ຫຼື ຂອງແຫວຼ ໃນ ຮ່າງກາຍ. ໄວຣັດ ແບັກທີເຣຍ 44 ໔໔ Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 44 19/04/2023 15:18:20

3 ເສນັ້ ທາງທເ່ີ ຊືອ້ ພະຍາດເຂ້ົາສູ່ຮ່າງກາຍ ເຊື້ອພະຍາດຈະເຂົາ້ ສລູ່ ະບົບຕ່າງໆຂອງຮາ່ ງກາຍຜາ່ ນອະໄວຍະວະຕາ່ ງໆ ເຊັ່ນ: ທາງ ປາກ, ດງັ , ຜວິ ໜັງ ແລະ ທາງເພດສາໍ ພນັ . ສະນ້ັນ, ເພ່ອື ປອ້ ງກັນບໃ່ໍ ຫພ້ ະຍາດເຂົ້າສູຮ່ າ່ ງກາຍ ເຮາົ ຕອ້ ງຕດັ ເສັ້ນທາງທເີ່ ຊ້ືອພະຍາດຈະເຂ້ົາສູ່ຮາ່ ງກາຍ ເພາະວາ່ ລະບົບຕາ່ ງໆຂອງຮາ່ ງກາຍ ລວ້ ນແຕ່ມີການພວົ ພນັ ຊ່ຶງກນັ ແລະ ກັນຢ່າງເປນັ ລະບບົ ; ຖ້າພະຍາດມີການທໍາລາຍລະບົບໃດ ໜງຶ່ ແລ້ວ ມນັ ກໍຈະສືບຕໄ່ໍ ປທໍາລາຍລະບົບອື່ນໆໃນຮາ່ ງກາຍ. ແຕມ້ ຕາຕະລາງໃສ່ປມ້ຶ ຂຽນ ແລວ້ ຕມ່ື ຂ້ມໍ ນູ ໃສ່ຫອ້ ງຫວ່າງລຸ່ມນີ:້ ພະຍາດ ລະບົບຂອງຮາ່ ງກາຍ ຈຸດ/ເສນ້ັ ທາງທີ່ພະຍາດເຂາ້ົ ໄປໃນ 10 ຮາ່ ງກາຍ 2023 ພະຍາດໂຄວິດ, RIES Copyright © ລະບບົ ຫາຍໃຈ ທາງອາກາດ ແລະ ຂອງແຫຼວຂອງ ໄຂ້ຫວດັ , ໄຂ້ຫວັດໃຫຍ່ ຮາ່ ງກາຍ ໂດຍຜ່ານການໄອ ແລະ ຈາມ. ພະຍາດຕິດຕ່ໍທາງເພດ ສໍາພັນ ແລະ ໂລກເອດ ພະຍາດໄຂ້ເລືອດອອກ ແລະ ມາລາເຣຍ ອາຫານເປັນພິດ, ປນົ ເປອື້ ນເຊອ້ື ພະຍາດ ການເສບຕດິ , ຢາສູບ ແລະ ພະຍາດທ່ເີ ກດີ ຈາກ ມນົ ລະພິດ ພະຍາດທ່ມີ າຈາກດິນ (ແມ່ພະຍາດຕາ່ ງໆ) ໔໕ 45 Book _SEG5_TB_Ater CACIM+AJ outhit 100423.indb 45 19/04/2023 15:18:20