Sahkar Uday Issue 2 Marathi

वर्:्ष 01 -अकं :-02-मे 2023 क््सर््व सहकार, सर््व साकार सहकार उदय पीएसीएस सगं णकीकरण भारतातील सहकार चळवळीला चालना मिळणार

अनुक्रमणिका पीएसीएस सगं णकीकरण भारतातील सहकार चळवळीला चालना दणे े सर््व सहकार, सर््व साकार सहकार आणि गहृ मंत्रालय केें द्रीय मतं ्री श्री. अमीत सहकार शहा यानं ी पंतप्रधान श्री नरेंेद्र मोदींच््यया साथीने उदय अडचणीत आलेल््यया सहकार चळवळीचा मार््ग सलु भ करून दिला... मे 2023, आवतृ ्ती -2 वर्-ष् 1 पषृ ््ठ क्र. 05 संपादकीय मंडळ (मुख््य संपादक) पषृ ््ठ क्र. 09 पषृ ््ठ क्र. 10 सतं ोष कु मार शकु ््लला एमपीएसीएस संगणकीकरण परू ््ण मदु ्रा योजनेला ‘दीदी सपं ादक करणारे उत्तराखंड पहिले राज््य ठरले कॅ फे ’मळु े भरभरून यश रोहीत कु मार साहाय््यक संपादक राज््ययातील सर््व ६७० मल््टटिपर््पज पॅक््सच््यया महिला सक्षम आणि स््ववावलंबी झाल््ययाशिवाय अकं अजं लीदीप (एमपीएसीएस) सगं णकीकरणाची प्रक्रिया कोणत््ययाही देशाचा विकास होऊ शकत नाही. पूर््ण करणारे उत्तराखंड हे देशातील पतं प्रधान नरेेंद्र मोदी यानं ी राष्ट्रीय पचं ायतराज सदस््य पहिले राज््य ठरले आहे. केंे द्रीय सहकार दिनाच््यया समारंभात ‘दीदी कॅ फे ’चा उल््ललेख माधवी.एम. विप्रादास मंत्रालयाने प्राथमिक कृ षी पतसंस््थथाांच््यया करून हे अधोरेखित के ल््ययाने अनेक राज््ययांनी (पीएसीएस) राष्ट्रीय पॅक््स सगं णकीकरण हे उद््ददिष््ट पूर््ण करण््ययासाठी कं बर कसली विवेक सक््सेसना मोहिमेचा हा एक भाग आहे आणि, आहे. हितेंेद्र प्रताप सिघं यासाठी 2021 मध््येय पतं प्रधान नरेेंद्र मोदी यानं ी हिरवा झेेंडा दाखवला होता. पषृ ््ठ क्र. 15 रशीद आलम डअे रीसाठी भारत बनणार ग््ललोबल पषृ ््ठ क्र. 13 डसे ््टटिनेशन काही अभिप्राय किं वा प्रतिसाद असल््ययास आमच््ययाशी येथे सपं र््क साधा: पषृ ््ठ क्र. 18 [email protected] नॅनो युरियामुळे पीक उत््पपादनात १४.५ टक््कके वाढ सह महाव््यवस््थथापक (सहकार विकास) IFFCO Sadan, C-1, District Centre, नॅनो फर््टटिलायझर लवकरच पषृ ््ठ क्र. 24 भारताला स््ववावलबं ी बनवणार Saket Place, New Delhi 110017 पषृ ््ठ क्र. 27 भारतातील कृ षी क्षेत्राला चालना इफको सदन, सी-1, डिस्ट्रिक््ट सेटें र, साके त इफको बायो डिकं पोजरमुळे ऊस सहारा इन््व्हहेस््टर््सच््यया पशै ाचं ा उत््पपादक शते कऱ््ययाचे उत््पन््न दपु ््पट प््ललेस, नवी दिल््लली 110017 तपशील ठरवणार तमु ््हही आमच््ययाशी येथे देखील सपं र््क साधू पषृ ््ठ क्र. 30 शकता: चारा जाळण््ययाऐवजी भारताला मिळाला प्रभावी आणि Iffco.coop पर््ययावरणपरू क पर््ययाय IFFCO_PR Iffco_coop प्रकाशक: इंडियन फार््मर फर््टटिलायझर कोऑपरेटिव््ह लि. छापखाना: रॉयल प्रेस 2 Sahkar Uday May, 2023

संदशे संपादकाच््यया टेबलावरून सहकार उदयच््यया पहिल््यया आवतृ ्तीला आमच््यया वाचकांकडू न अफाट समर््थन आणि प्रोत््ससाहन मिळाले आहे. आम््हहाला अधिक प्रभावी कथा, महत्तत्वपरू ््ण घडामोडी आणि इतर सबं धं ित घडामोडी सामायिक करण््ययासाठी नम्र आणि प्ेररित के ले आहे आणि आम््हही आता सहकार उदयची दसु री आवतृ ्ती सादर करत आहोत. ‘सर््वाांसाठी एक आणि एक सर््वांसा ाठी; या सर्वोच््च तत्त्वासह सहकारी चळवळीने भारतात प्रचंड यश मिळवले आहे आणि दगु ््धव््यवसाय, खत आणि इतर कृ षी क्षेत््राांसारख््यया विविध क्षेत्रात देशभरात अनेक महत््ववाचे टप््पपे गाठले आहेत. सहकारी संस््थथाांनी आपल््यया देशात ‘श््ववेतक््राांती’ घडवनू आणण््ययात मोठी भमू िका बजावली आहे आणि यातील अनेक ब्रँड त््ययांचे स््वत:चे आहेत. सहकारी ससं ््थथा भारताच््यया एकू ण साखर उत््पपादनापकै ी 40 टक््कके उत््पपादन तर करतातच पण बँकिं ग आणि वित्त ग्रामीण भागात नेण््ययातही त््ययांचे महत्तत्वपरू ््ण योगदान आहे. नकु तचे , मा.केें द्रीय गहृ आणि सहकार मंत्री श्री अमित शाह यानं ी इफको द््ववारे निर््ममित जगातील पहिल््यया नॅनो डीएपी (लिक््वविड) चे उद््घघाटन के ले. आपल््यया भाषणादरम््ययान, श्री. शहा यांनी इफको च््यया यशस््ववी प्रयत््ननाांची स््ततुती के ली आणि राष्ट्रीय सहकारी संस््थथाांना सशं ोधन आणि इतर नवीन क्षेत््रांमध््यये पुढाकार घेण््ययासाठी बेेंचमार््क स््थथापित के ल््ययाबद््दल त््ययांचे कौतकु के ले. भारताच््यया सहकारी क्षेत्राद््ववारे नॅनो खताचे उत््पपादन भारताच््यया सहकारी चळवळीच््यया नवीन यशाचे संके त देत.े सहकाराच््यया सात महत्त्वाच््यया तत््त््वाांपकै ी एक म््हणजे ‘शिक्षण, प्रशिक्षण आणि माहिती’ या भावनेला मरू ््त स््वरूप देणे. अचूक, अर््थपूर््ण आणि सत््य माहिती सहकार क्षेत्रातील प्रत््येयक सदस््ययापर्यंत अत््यंयत प्रभावीपणे पोहोचावी हा ‘सहकार उदय’चा उद््ददेश आहे. या अकं ात, आम््हही पीएसीएस चे सगं णकीकरण, जगातील पहिले नॅनो खत, हवामान बदलाचे परिणाम कमी करण््ययासाठी सहकार क्षेत्राची भूमिका आणि इतर महत्त्वाच््यया विषयांबद््दल तपशीलवार माहिती घेऊन आलो आहोत. नेहमीप्रमाणे, आम््हही तमु च््यया प्रतिक्रिया आणि सचू नाचं ी वाट बघ.ू धन््यवाद आणि सादर. May, 2023 Sahkar Uday 3

सहकाराचा आवाज भहकआ्स षोाेतरतंस्हत्रा्लेथतथआााचांा् न्उहयकायेत.ा््रकपसचपसामदहाबं लनकीधं ूिाकवरक्तषररेत्क् ््षषारसचदाेत्त््रवयीराालतयलाचअतादनीरलेख्वप्दाथीीभीसनेलणएकं््मयलमसनय्िा.त्नपहवपळाकतरीआेंेणद्ाकर्र्सारलाीरम्ां्तहयोकआयीदा ीा.रहे ससदेहशसं ्सक्ाथतथंशााा ंरनीोलाधची नीसIरF् भ्आFवाCवककण्षनेिOेंेदत््ारराीतवयसजिगिापवरवह्ृ ्णखयंत्आय्ानवययणठासािसेअवसाोयलबसिहिमतहीकककतचआातारराीश,हमे.ांतह्री सहकाराकडू न समदृ ््धधीकडे हे सागं ण््ययात अत््यतंय आनदं पाऊल टाकत #IFFCO ने होत आहे की IFFCO विक्रमी वाढ नोोंदवली आहे. ने 22-23 या आर््थथिक नॅशनल कोऑपरेटिव््ह सोसायटी वर््षात चमकदार कामगिरी @IFFCO चा नफा 2022-23 के ली आहे. उत्तम उत््पपादन या आर््थथिक वर््षात 62 टक््कक्ययाांनी आणि उत््ककृ ष््ट विक्री सहकार््ययाने वाढू न विक्रमी 3,053 कोटी रुपये IFFCO समदृ ््धधीचे स््वप््न परू ््ण एवढा झाला आहे. करत आहे. IFFCO संचालक मडं ळ, MD @drusawasthi आतापर्यंतच््यया सर्वोच््च नफ््ययाच््यया बीएल वर््ममा उत््ककृ ष््ट कामगिरीबद््दल @drusawasthi केें द्रीय सहकार, राज््यमंत्रालय, भारत सरकार सपं रू ््ण टीमचे अभिनंदन. IFFCO नॅनो यरु िया आणि दिलीप सघं ानी इफको नॅनो DAP द्रव््ययांची लोकप्रियता दिवसेदें िवस वाढत अध््यक्ष, इफको आहे. कृ षी उत््पपादनात वाढ, दर्ेजदार उत््पपादन आणि प्रदषू ण नियतं ्रण अर््थव््यवस््थथेच््यया प्रगतीमध््येय सहकारी ससं ््थथाांच््यया या गोष््टटी लक्षात घेऊन शते करी योगदानाचे मूल््ययांकन करण््ययासाठी आकडवे ारी आवश््यक स््वइच््छछे ने मोठ््यया प्रमाणात खरेदी आहे. नॅशनल कोऑपरेटिव््ह डटे ाबेस देशभरातील 8.5 लाख करत आहेत. आता आत््मनिर््भर सहकारी ससं ््थथाांवरील अस््सल माहिती आणि अपडटे ््ससाठी भारत घडत आहे. सिगं ल पॉइंट ऍक््ससेस प्रदान करेल. डॉ यूएस अवस््थथी, सहकार मतं ्रालय एमडी आणि सीईओ इफको 4 Sahkar Uday May, 2023

कव््हर स््टटोरी पीएसीएस संगणकीकरण: भारतातील सहकार चळवळीला मिळणार चालना! सहकार उदय टीम nऑनलाइन पीएसीएस सह, अधिक पारदर््शकता आणि वाढ होईल केें द्रीय सहकार आणि गहृ व््यवहार मतं ्री श्री अमित शहा यानं ी nत््वरित फायदे दिसतील सहकार चळवळीला ‘सहकाराकडू न समदृ ््धधीकड’े च््यया माध््यमातून nविविध राज््ययांतील 58,000 पीएसीएस सगं णकीकृ त ग्रामीण भारताचा कायापालट करण््ययाच््यया पतं प्रधान नरेेंद्र मोदी होणार याचं ््यया सकं ल््पनेशी जुळवून घेतले आहे. या महत्त्वाकाकं ्षी मोहिमेअतं र््गत, सहकाराचा पाया मानल््यया जाणाऱ््यया प्रायमरी जास््त संगणकीकरणासाठी सहकार मंत्रालयाकडू न प्राप््त झाले अगॅ ्रीकल््चरल सोसायटी (पीएसीएस) ला बळकट करण््ययाच््यया आहेत त््ययांनी या निर््णयाचे स््ववागत के ले आहे. दिशने े सरकारने पावले उचलली आहेत. पीएसीएस प्रत््येयकाला सहकारी ससं ््थथाांशी जोडण््ययात आणि सर््वसामान््ययाांसाठी अनेक नाबार््डच््यया सर्वेक्षण अहवालानसु ार, सध््यया एकू ण एक लाखांपकै ी फायदे सुनिश््चचित करण््ययात महत्तत्वपरू ््ण भमू िका बजावत.े 63,000 पीएसीएस सक्रिय आहेत. या सदं र््भभात, केंे द्रीय सहकार मतं ्रालयाने, पीएसीएस सगं णकीकरणाचा तपशीलवार प्रस््तताव म््हणून, सरु ळीत पायाभतू सुविधा सनु िश््चचित करण््ययासाठी केें द्रीय मतं ्रिमडं ळासमोर माडं ला ज््ययाला मंजुरी मिळाली. 29 जून पीएसीएस चे आधुनिकीकरण सगं णकीकरणाद््ववारे सुरू करण््ययात 2022 रोजी, मतं ्रिमंडळाने या प्रकल््पपासाठी 2,516 कोटी रुपये आले आहे. ज््यया राज््ययांचे प्रस््तताव 58,000 पीएसीएस पेक्षा May, 2023 Sahkar Uday 5

कव््हर स््टटोरी सॉफ््टवेअरमधील राज््य उपनियमांकडे लक्ष द््यया डिजिटल के ले जाऊ शकतात. पीएसीएस ऑनलाइन झाल््ययाने अनेक ही संपूर््ण प्रक्रिया सलु भ आणि सोपी व््हहावी, यासाठी ¶ नाबार््ड प्रत््ययेकाच््यया सोयीसाठी विविध भाषांमध््यये देशव््ययापी सेवाचं ््यया सोयीसाठी नाबार््डच््यया सॉफ््टवेअर तयार करत आहे. राज््यघटनेत सहकार हा सॉफ््टवेअरशी एकत्रीकरण के ले जाणार राज््ययाचा विषय आहे. फे डरल प्रणालीचा विचार करता, नाबार््डच््यया सॉफ््टवेअरने राज््ययाच््यया उपनियमांची काळजी पीएसीएसवर दृष््टटिक्षेप घेतली आहे जेणेकरून पीएसीएस राज््ययाच््यया नियमानं सु ार काम करू शके ल. ¶58 हजार पॅक््सच््यया संगणकीकरणासाठी राज््ययांकडू न प्राप््त प्रस््तताव ¶सहकार चळवळीला गती मिळणार मजं ूर के ले, ज््ययाला राष्ट्रीय स््तरावर नेले ज््ययांना मतं ्रालयाने मान््यता दिली आहे ¶सामाजिक-आर््थथिक परिसंस््थथेसाठी जाईल. आणि पीएसीएस संगणकीकरण सलु भ दरम््ययान, सहकार मंत्रालय सपु ््त पीएसीएस करण््ययासाठी निधी देखील वितरित ग्रामपचं ायतीचं ी भूमिका वाढणार सक्रिय करण््ययासाठी राज््ययांना नियमित के ला आहे. अधिकृ त डटे ा सूचित करतो प्रोत््ससाहन देत आहे. मतं ्रिमडं ळाने मजं रू की आतापर्यंत 417 कोटी रुपये जारी ¶२ लाख ५२ हजार के लेल््यया या रु.2,516 कोटीपं कै ी, केें द्र करण््ययात आले आहेत आणि पीएसीएस सरकार 60 टक््कके (रु.1,528 कोटी), तर चे संगणकीकरण चालू आहे. या निधीतून ग्रामपंचायतींपकै ी के वळ ९५ हजार 30 टक््कके (रु.736 कोटी) राज््य सरकारे सगं णक आणि इतर आवश््यक उपकरणे ग्रामपंचायतीकं डे ‘पीएसीएस’ केें द्रशासित प्रदेश उचलतील. उर््वरित 10 खरेदी के ली जातील. आहेत. टक््कके (रु. 252 कोटी) नाबार््ड उचलणार श्री अमित शहा यांनी पीएसीएस आहे. यांना जिल््हहा मध््यवर्ती सहकारी बँका ¶७६४ जिल््हह्ययाांपकै ी के वळ ३५२ श्री शाह यांनी अतं िम मदु त परू ््ण (DCCB) आणि राज््य सहकारी बँकांशी करण््ययासाठी सक्रिय पीएसीएस च््यया थेट जोडण््ययासाठी धोरण तयार के ले जिल््हह्ययाांमध््यये जिल््हहा मध््यवर्ती संगणकीकरणासाठी राज््यये आणि आहे. पीएसीएस चे सगं णकीकरण सहकारी बँका आहेत. केंे द्रशासित प्रदेशाकं डू न तपशीलवार यदु ््धपातळीवर सुरू आहे आणि पहिल््यया प्रस््तताव मागवले आहेत. राज््ययांनी हा टप््प्ययाचा एक भाग आहे, श्री शाह स््वतः ¶३६ राज््ययांपकै ी के वळ ३४ प्रस््तताव ताबडतोब स््ववीकारला आणि त््ययावर बारकाईने लक्ष ठे वनू आहेत. काही महिन््ययांतचं, 58,000 पेक्षा जास््त पीएसीएस संगणकीकृ त झाल््ययानंतर राज््ययांमध््यये राज््य सहकारी बँका पीएसीएस ने या योजनेसाठी अर््ज के ला आणि इंटरनेटशी कनेक््ट झाल््ययानंतर, आहेत. त््ययाचे सर््व ऑपरेशन््स ऑनलाइन होतील आणि पीएसीएस दस््तऐवज देखील ¶100 वर्ेष जनु े पीएसीएस देखील आहेत, तसेच पीएसीएस हजारो कोटींचे कर््ज देत.े 6 Sahkar Uday May, 2023

कव््हर स््टटोरी पॅक््स संगणकीकरणामुळे सहकारी सहकारमंत््र््याांच््यया मार््गदर््शनाखाली सगं णकीकरणातून पॅक््सला काय ससं ््थथाांची प्रतिमा परू ््णपणे बदलेल नाबार््ड या प्रकल््पपाच््यया मिळणार? आणि आपल््यया शते कऱ््ययांना मोठा अमं लबजावणीसाठी नोडल एजन््ससी फायदा होईल, कारण बहुतके सदस््य म््हणनू काम करत आहे. दसु ऱ््यया ¶डसे ््कटॉप सगं णक टप््प्ययात सर््व पीएसीएस थेट ¶मल््टटी-फं क््शनल प््रििंटर शते करी समदु ायातील आहेत. जिल््हहा मध््यवर्ती सहकारी बँका ¶तीन घटं े पावर बॅकअप सहकाराची सर््ववात मोठी ताकद म््हणजे (डीसीसीबी) आणि राज््य सहकारी बँकांशी विश््ववास आणि मदत. सहकारी ससं ््थथा जोडले जातील आणि नाबार््डला डिजिटल सुविधा प्रवेश देखील मिळेल. पॅक््सचे सर््व आर््थथिक बळकट करण््ययासाठी सर््वाांची मदत व््यवहार भारतीय रिझर््व््ह बँके च््यया थेट ¶बायोमेट्रिक स््ककॅ नर आवश््यक आहे. ‘अमतृ काळ’मध््येय देखरेखीखाली के ले जातील. यामुळे ¶इतर सर््व सबं धं ित उपकरणे (भारताच््यया स््ववाततं ्र्याच््यया ७५ व््यया सहकारी ससं ््थथाांच््यया सभासदांना थेट लाभ वर््धधापनदिनानिमित्त) भारताच््यया यशाची मिळू लागतील आणि सर््व सहकारी संस््थथा एजन््ससी आहे जी केंे द्र आणि राज््ययांमध््येय हीएकमेव हमी आहे. हा अमतृ काळ, एकमेकाशं ी जोडल््यया जातील. सहकार प्रकल््प व््यवस््थथापन युनिट (पीएमयू) ज््ययांना निरर््थक समजले जात होते मंत्रालयाने नाबार््डचे एकच सॉफ््टवेअर स््थथापन करीत आहे. या पीएमयमू ुळे आणि ज््ययांना कमी लेखले गेले होत,े कार््ययान््ववित करण््ययासाठी जनू २०२३ चे संपूर््ण संगणकीकरण प्रक्रिया परू ््ण होण््ययास त््ययांना बळकट करण््ययाच््यया दिशने े उद््ददिष््ट ठे वले आहे. मदत होईल. आम््हही काम करत आहोत. लहान बीआयआरडी हे पीएसीएसला प्रशिक्षित पीएसीएस चे अनेक प्रकार शते कऱ््ययांना आज प्रत््ययेक प्रकारे सक्षम सहकार चळवळीची पहिली पायरी आणि समर्नथ् देईल असलेल््यया प्राथमिक कृ षी पतसंस््थथाांची के ले जात आहे. सगं णकीकरणाबरोबरच सर््व पीएसीएस (पीएसीएस) संकल््पना भारताने अनेक -प्रधानमंत्री कागदपत्रे लवकरच डिजिटल के ली वर््षांपूर्वी के ली. आदिवासी भागांना जातील. सहकारी संस््थथा सदस््ययांना या श्री नरेेंद्र मोदी सॉफ््टवेअरचा वापर करण््ययाचे प्रशिक्षण देण््ययासाठी नाबार््ड महत्त्वाची भमू िका आहे. ज््ययामळु े त््ययाच््यया व््यवसायाची बजावणार आहे. नाबार््डची बँकर््स व््ययाप््तती वाढेल आणि याशी संबधं ित इन््स्टटिट््ययूट ऑफ रूरल डवे ््हलपमेंेट (बर््ड), लोकांच््यया जीवनात बदल होईल. लखनौ संगणकीकरणानतं र पुढील दोन वर्षे प्रशिक्षण आणि मदत करणार आहे. 20 पीएसीएस च््यया प्रत््येयक क््लस््टरसाठी, एक प्रशिक्षित यवु ा व््ययावसायिक त््ययांना संपरू ््ण प्रक्रियेचे प्रशिक्षण देण््ययासाठी नियकु ््त के ले जाईल. त््ययाचप्रमाणे 200 पीएसीएस साठी दोन वर््षासं ाठी एक समर््पपित टीम नियुक््त के ली जाईल जी सर््व प्रकारच््यया पीएसीएस प्रश््ननाांचे निराकरण करेल. खरं तर, नाबार््ड ही केें द्रीय अमं लबजावणी May, 2023 Sahkar Uday 7

कव््हर स््टटोरी सोयीस््कर 2019-20 मधील प्राथमिक कृ षी ऑनलाइन पतससं ््थथाांचा तपशील* प्रक्रिया राज््ययाांचे/ केें द्रशासित पॅक््स कार््ययात््मक ची प्रदेशांचे नाव सखं ््यया पॅक््स ऑपरेशनमध््यये Comपpीuएtसerीएizसation जलद कर््ज 58 अधिक वितरण 1- अदं मान आणि निकोबार 2046 0 2- आधं ्र प्रदेश 2046 कार््यक्षमता 34 3- अरुणाचल प्रदेश 775 14 अधिक 4- आसाम 8463 775 पारदर््शकता 5- बिहार 17 3779 6- चडं ीगढ़ 2028 0 आसाम आणि छत्तीसगडच््यया दरु ््गम गावाशं ी जोडू न स््थथापन 7- छत्तीसगड 0 2028 के लेल््यया पॅक््सला लागँ एरिया मल््टटीपर््पज सोसायटी (लॅम््प््स) 8- दिल््लली। 78 0 म््हणून ओळखले जात,े तर तामिळनाडू आणि कर््ननाटकसारख््यया 9- गोवा 8823 44 काही राज््ययांमध््यये सहकारी संस््थथाांना फार््मर््स सर््व्हहिस सोसायटी 10- गजु रात 769 6016 (एफएसएस) म््हणतात. देशात शभं र वर्ेष जुने पॅक््सही आहेत. 11- हरियाणा 2175 646 स््थथानिक पातळीवर अल््पकालीन कामासाठी अशा समित््यया 12- हिमाचल प्रदेश 620 810 स््थथापन करण््ययात आल््यया, ज््ययात सभासदानं ा शते ी, विवाह, 13- जम््ममू-काश््ममीर 1782 0 मलु ाचं े शिक्षण आणि अशा इतर गरजांसाठी सहज कर््ज मिळू 14- झारखंड 5481 1782 शके ल. 15- कर््ननाटक 1643 5168 16- के रळ 4536 1299 बँकांच््यया अनपु स््थथितीत बँकिं ग 17- मध््य प्रदेश 20,788 4536 18- महाराष्टट्र 261 20,788 बँक नसूनही पीएसीएस आपल््यया सभासदानं ा बँके सारख््यया सुविधा 19- मणिपरू 179 232 परु वत.े सहकारी ससं ््थथेत सभासदाचं ी बचत एकमेकांच््यया गरजा 20- मेघालय 153 128 भागवण््ययासाठी जमा के ली जात,े म््हणजेच त््ययाचे भांडवल, 21- मिझोरम 1719 30 ज््ययाद््ववारे सभासदांच््यया गरजा भागविल््यया जातात. तथापि, 22- नागालँड 2701 150 सर््व पीएसीएस जिल््हहा मध््यवर्ती सहकारी बँके चे (डीसीसीबी) 23- उडिसा 53 1239 सदस््य आहेत जिथून ते त््ययांच््यया गरजा भागविण््ययासाठी कर््ज 24- पाडँ िचेरी 3922 0 घेतात. डीसीसीबी या परवानाधारक बँका आहेत ज््यया कोअर 25- पजं ाब 6569 3367 बँकिं ग सोल््यशूय न््स (सीबीएस) द््ववारे राज््य सहकारी बँकाशं ी 26- राजस््थथान 178 4050 जोडल््यया गेल््यया आहेत. राज््य सरकारे त्रिस््तरीय सहकारी 27- सिक््ककिम 4525 178 संस््थथाांचे प्रशासक आहेत जे राज््ययांच््यया सहकार कायद््ययांद््ववारे 28- तमिळनाडू 799 007 शासित आहेत, तर नाबार््ड सहकारी संस््थथाांचे पुनर््ववित्त आणि 29- तले गं ाना 268 727 समर््थन करत.े सगं णकीकृ त झाल््ययानतं र पीएसीएस थेट त््ययांच््यया 30- त्रिपरु ा 8929 268 सबं ंधित डीसीसीबी आणि राज््य सार््वजनिक क्षेत्रातील बँकांशी 31- उत्तर प्रदेश 706 2330 जोडले जातील. 32- उत्तराखंड 7405 8 33- पश््चचिम बंगाल 95509 4173 सहकारी ससं ््थथाांसाठी अफाट सधं ी 67251 कु ल सखं ््यया सद््यस््थथितीत देशातील के वळ ३५२ जिल््हह्ययाांमध््यये डीसीसीबी पीएसीएस अस््ततित््ववात आहेत. ही तफावत प्राधान््ययाने भरून ची स््थथापना करण््ययात आली आहे, तर जिल््हह्ययाांची संख््यया ७६४ काढायची सरकारची इच््छछा आहे. वर पोहोचली आहे. अशा परिस््थथितीत सहकाराचा लाभ प्रत््ययेक गावाला व जिल््ह्ययाला व््हहावा, यासाठी इतर जिल््हह्ययाांमध््येय ¿¿¿ सहकार चळवळ प्रक्रिया प्रक्रिया अधिक सरु ळीत करण््ययाची गरज आहे, असे सरकारचे मत आहे. देशात २.५२ लाख ग्रामपचं ायती आहेत, तर के वळ एक लाख 8 Sahkar Uday May, 2023

उपलब््धधी एमपीएसीएस संगणकीकरण पूर््ण करण््ययात उत्तराखडं पहिला सहकारी जनऔषधी व जनसवु िधा केंे द्रेही सगं णकीकृ त सहकार उदय टीम देशात कार््यरत असलेल््यया सर््व ६३,००० केें द्रीय मंत्री अमित शहा यानं ी ही घोषणा पॅक््सच््यया संगणकीकरणाची प्रक्रिया के ली. यावेळी उत्तराखंडचे मखु ््यमतं ्री बहुउद््ददेशीय पॅक््सच््यया (एमपीएसीएस) सरु ू झाली होती. सरकार आता राष्ट्रीय पषु ््करसिहं धामी याचं ््ययासह अनेक सर््व 670 संगणकीकरणाची प्रक्रिया सहकारी डटे ाबेस, नवीन राष्ट्रीय सहकारी मान््यवर उपस््थथित होत.े परू ््ण करणारे उत्तराखडं हे भारतातील धोरण तयार करीत आहे आणि सहकार पहिले राज््य ठरले आहे. केंे द्रीय सहकार क्षेत्रासाठी च््यया विविध उपक्रमांचा एक भाग सहकार मंत्रालयाची स््थथापना करून मतं ्रालयाने सरु ू के लेल््यया प्राथमिक कृ षी म््हणनू राष्ट्रीय सहकारी विद््ययापीठाची पंतप्रधान मोदी ंनी अनेक अल््पभधू ारक पतसंस््थथाांच््यया (पीएसीएस) राष्ट्रीय पॅक््स स््थथापना देखील करीत आहे. त््ययाचबरोबर आणि अनेक प्रकारच््यया व््यवसायाशं ी सगं णकीकरण मोहिमेचा हा एक भाग बियाणे विपणन, सेदंे ्रिय शते ी आणि अनेक अल््पभूधारक शते कऱ््ययांना जोडले आहे आणि 2021 मध््यये पतं प्रधान नरेेंद्र शते मालाच््यया निर््ययातीसाठी बहुराज््ययीय आहे. आता पॅक््स ही बहुउद््ददेशीय ससं ््थथा मोदी यांनी हिरवा झेेंडा दाखवला. 30 सहकारी संस््थथाही स््थथापन करण््ययात बनल््ययाने पतं प्रधान मोदी नं ी सहकारी ऑक््टटोबर 2021 रोजी भारतात प्रथमच आल््यया आहेत. ससं ््थथाांच््यया माध््यमातनू शते कऱ््ययांचे उत्तराखडं मध््येय पॅक््स सगं णकीकरणाची उत््पन््न वाढविण््ययासाठी भक््कम पाऊल प्रक्रिया सुरू झाली आणि आता अनेक राज््ययातील पीएसीएस सुपूर््द करण््ययात उचलले आहे. सहकार क्षेत्रात घेतलेले सार््वजनिक सवु िधांसह राज््ययातील सर््व आलेली नल से जल योजना : सर््व उपक्रम पुष््करसिहं धामी याचं ््यया नेततृ ््ववाखालील उत्तराखडं सरकारने 670 पीएसीएस आणि 307 जिल््हहा पीएसीएसची बहु-कार््यक्षमता सनु िश््चचित तळागाळापर्यंत राबवले आहेत आणि सहकारी बँकाचं े संगणकीकरण करण््ययात करण््ययासाठी भविष््ययात नळ से जल त््ययाचा फायदा देवभमू ीच््यया छोट््यया आले आहे. योजना देखील पॅक््सकडे सपु रू ््द के ली शते कऱ््ययांनाही झाला आहे. जाईल. उत्तराखडं मधील हरिद््ववार येथे यामुळे यंत्रणेत पारदर््शकता वाढेल बहुउद््ददेशीय पॅक््स (एमपीएसीएस), ¿¿¿ आणि ऑनलाइन ऑडिटदेखील सुलभ संयकु ््त सहकारी शते ी, जन सुविधा होईल ज््ययामळु े त््ययाचे आर््थथिक कामकाज केंे द्र आणि जन औषधी केंे द््राांच््यया सधु ारेल. सहकारी संस््थथाांअंतर््गत ९५ संगणकीकरणाचे उद््घघाटन करताना जनऔषधी केंे द्रे आणि जनसुविधा केें द्रे सुरू करणारे उत्तराखंड हे पहिले राज््य ठरले आहे. सहकारी जनऔषधी केंे द््राांच््यया माध््यमातनू समु ारे ५० ते ९० टक््कके स््वस््त औषधे लोकानं ा उपलब््ध होतील. ९५ जनसुविधा केंे द््राांच््यया मदतीने केंे द्र व राज््य सरकारच््यया ३०० हून अधिक योजना थेट गावागावातं पोहोचविण््ययात येणार आहेत. त््ययाचबरोबर उत्तराखंडमधील ९५ विकास तालकु ््ययात एकात््ममिक सहकारी सामूहिक शते ीचे मॉडले ही सुरू करण््ययात आले आहे. सहकार मतं ्रालयाच््यया स््थथापनेनंतर May, 2023 Sahkar Uday 9

उदाहरण मुद्रा योजनेला ‘दीदी कॅ फे ’ मुळे भरभरून यश पंचायती राज, महिला बचत गट कोणत््ययाही बँक गॅरंटीशिवाय 20 लाख आणि महिला उद््ययोजकता यासारख््यया रुपयांपर्यंत कर््ज देत आहे जेणेकरून योजना मोठ््यया प्रमाणात सुरू झाल््यया ते सहजपणे कामकाज सुरू करू आहेत. शकतील. या योजनेच््यया माध््यमातून सहकार उदय टीम दीदी कॅ फे ही राज््यभर सुरू झाले असून महिला सक्षम आणि स््ववावलबं ी मध््य प्रदेशातील महिलानं ी पतं प्रधान महिलांनी तथे े अनेक लघुउद््ययोग सुरू झाल््ययाशिवाय कोणत््ययाही देशाचा मदु ्रा योजनेच््यया (पीएमएमवाय) के ले आहेत. ते पंचायतीवर निवडू न विकास होऊ शकत नाही. पंतप्रधान मदतीने बचत गटांची यशस््ववी येत आहेत आणि तथे ेही स््वत:चा नरेेंद्र मोदी यानं ी राष्ट्रीय पंचायतराज स््थथापना के ली असनू सध््यया मध््य दबदबा निर््ममाण करत आहेत, बचत दिनाच््यया समारंभात ‘दीदी कॅ फे ’चा प्रदेशातील ५० लाख महिला आणि गटाशं ी संबंधित समु ारे 17,000 उल््ललेख करून हे अधोरेखित के ल््ययाने देशभरातील नऊ कोटी महिला या महिला पंचायत प्रतिनिधी म््हणनू अनेक राज््ययांनी हे उद््ददिष््ट परू ््ण योजनेच््यया माध््यमातनू जोडल््यया गेल््यया निवडू न आल््यया आहेत. करण््ययासाठी कं बर कसली आहे. आहेत. सरकार प्रत््ययेक बचत गटानं ा ‘दीदी कॅ फे हे महिला बचत गट आणि उद््ययोजकतचे े उत्तम उदाहरण आहे,’ असे पतं प्रधानांनी मध््य प्रदेशातील रीवा येथे राष्ट्रीय पंचायती राज दिनच््यया कार््यक्रमात विविध प्रकल््पपाांचे उद््घघाटन करताना सांगितले. पंतप्रधानांच््यया नेततृ ््ववाखाली हर घर जल, पीएम स््ववामित््व, मदु ्रा योजना, 10 Sahkar Uday May, 2023

उदाहरण शहरी महिलाबं रोबरच ग्रामीण दिले होत,े जे अपरु े होत.े परंतु २०१४ शते कऱ््ययांना लाभ देण््ययास प्राधान््य महिलाही स््ववावलंबी होत आहेत. नतं र हे अनदु ान २ लाख कोटीहं ून देत आहे. पीएम किसान सन््ममान सरकारने बचत गटानं ा कोणतीही बँक अधिक झाले आहे. मोदीजीचं ््यया निधी अतं र््गत सुमारे अडीच लाख गॅरंटी न देता कर््ज दिल््ययाने महिला सरकारने गेल््यया आठ वर््षांत ३० कोटी रुपये थेट शते कऱ््ययांच््यया बँक प्रगतीच््यया मार््गगावर आहेत. किं बहुना हजाराहं ून अधिक पचं ायत इमारती खात््ययात जमा करण््ययात आले आहेत. मध््य प्रदेशातील दीदी कॅ फे प्रचडं बाधं ल््यया असनू दोन लाखाहं ून अधिक या योजनेअतं र््गत एकट््यया मध््य यशस््ववी ठरत असून त््ययांनी लोकाचं ््यया ग्रामपचं ायतींना ऑप््टटिकल फायबर प्रदेशातील सुमारे ९० लाख शते कऱ््ययांना मनात विशषे स््थथान निर््ममाण के ले कनेक््टटिव््हहिटी देण््ययात आली आहे. १८ हजार ५०० कोटी रुपये मिळाले असनू प्रत््येयक जिल््ह्ययात अधिकाधिक पीएम स््ववामित््व योजना ड्रोन आहेत. या निधीतून रीवा येथील महिला त््ययांच््ययाशी जोडल््यया जात तंत्रज्ञानाचा वापर करून जमिनींचे शते कऱ््ययांना सुमारे ५०० कोटी रुपये आहेत. मॅपिगं आणि लोकांना प्रॉपर्टी कार््ड मिळाले आहेत. ‘ई-ग्रामस््वराज््य’ आणि ‘गव््हर््नमेेंट देण््ययात कोणताही भेदभाव करणार मध््य प्रदेशात सरु ू झालेली ई-मार्केटप््ललेस’ (जीईएम) या दोन नाही याची खात्री करीत आहे. सर््वसमावेशक विकास योजनाही सरकारी पोर््टलमुळे पचं ायतीचं े देशातील ७५ हजार गावामं ध््येय प्रॉपर्टी विकसित भारत साध््य करण््ययासाठी कामकाज सलु भ होत आहे. मध््य कार््ड देण््ययात आले आहेत. पीएम एक सशक््त उपक्रम ठरेल. ‘सहकार प्रदेशातील राष्ट्रीय पचं ायती राज हर घर जल योजना देखील अत््ययतं से समदृ ््धधी’च््यया घोषणेसह केें द्र सरकार समारंभात बोलताना पंतप्रधानम््हणाले यशस््ववी झाली आहे आणि मध््य सहकारी संस््थथाांच््यया माध््यमातून सर््व की, २०१४ परू ्वी वित्त आयोगाने प्रदेशातील 60 लाख घरांमध््यये नळाचे राज््ययांच््यया सर््वांगा ीण विकासासाठी पंचायतींना के वळ ७०,००० कोटी रुपये पाणी उपलब््ध झाले आहे, जे परू ्वी कटिबद््ध आहे. के वळ 13 लाख होत.े राज््य सरकारही ¿¿¿ सहकार उदय टीम केंे द्र व राज््य सहकार््ययाचा रोल मॉडले केें द्रशासित प्रदेशामं ध््येय पायाभूत सिल््ववासा येथे पतं प्रधानांच््यया हस््तते ४,८५० सुविधांच््यया विकासावर भर देणे कोटी रुपयांच््यया प्रकल््पपाांचे अनावरण हे सहकारी संघराज््ययाला चालना दमण, दीव, दादरा आणि नगर पतं प्रधान मोदी यांनी सिल््ववासा, दादरा देण््ययासाठी केें द्र सरकारचे एक मोठे हवेलीमध््यये एकही चागं ले रुग््णणालय आणि नगर हवेलीमध््यये 4,850 कोटी पाऊल आहे. पश््चचिम किनारपट््टटी किं वा वदै ््यकीय महाविद््ययालय नव््हत.े रुपयांपेक्षा जास््त किं मतीच््यया अनेक भागातील दमण, दीव, दादरा आणि या संधी मिळत नसल््ययाने त््ययांच््यया विकास प्रकल््पपाांचे भमू िपजू न आणि नगर हवेली येथे आदिवासींची सखं ््यया तरुणानं ा डॉक््टर होण््ययासाठी इतर उद््घघाटन के ले. यामध््यये सिल््ववासा येथील जास््त असून किनारी भाग असल््ययाने राज््ययात जावे लागत आहे. नमो वैद््यकीय शिक्षण व संशोधन त््ययांच््यया उदरनिर््ववाहाचे मुख््य साधन ससं ््थथा, शासकीय शाळा, दमण येथील समुद्र आहे. पंतप्रधान नरेेंद्र मोदी हे पहिले पंतप्रधान आहेत ज््ययांनी येथे राहणाऱ््यया उपेक्षित लोकांच््यया गरजांना सर्वोच््च प्राधान््य दिले आणि 4,850 कोटी रुपयांच््यया प्रकल््पपाांचे लोकार््पण के ले. आदिवासी जनतचे ््यया मूलभूत गरजा भागविण््ययासाठी येथे अनेक गहृ निर््ममाण, आरोग््य आणि शिक्षण प्रकल््प पूर््ण करण््ययात आले आहेत. येथे उभारण््ययात आलेल््यया नवीन वदै ््यकीय महाविद््ययालय आणि वदै ््यकीय संशोधन ससं ््थथेचे उद््घघाटन के ल््ययानतं र श्री मोदी म््हणाले, “स््ववाततं ्र्याच््यया इतक््यया वर््षानं ंतरही May, 2023 Sahkar Uday 11

आत््मनिर््भरता शासकीय अभियांत्रिकी महाविद््ययालय रोजगार वाढविण््ययाचे साधन म््हणनू असल््ययाचे सागं नू पतं प्रधान म््हणाले की, असे ९६ प्रकल््प; विविध रस््तते, पंतप्रधान मोदी ंनी राज््ययाच््यया नवीन महामारीच््यया काळात स््थथानिक वदै ््यकीय मासळी बाजार व शॉपिगं कॉम््प्ललेक््सचे औद््ययोगिक धोरणाचे कौतकु के ले. ते विद््ययार््थ््यांना ी सक्रियपणे लोकांना मदत सशु ोभीकरण, मजबुतीकरण व म््हणाले, “मला 5000 कोटी रुपयांचे के ली. ‘मन की बात’मध््येय त््ययांनी येथील रुंु दीकरण, पाणीपुरवठा योजनेत वाढ ही नवीन प्रकल््प सरु ू करण््ययाची सधं ी स््थथानिक विद््ययार््थ््यानंा ी चालविलेल््यया प्रमखु भूमिका आहे. मिळाली आहे. हे प्रकल््प आरोग््य, गाव दत्तक कार््यक्रमाचा उल््ललेख के ला त््ययांनी दीव आणि सिल््ववासा येथील गहृ निर््ममाण, पर््यटन, शिक्षण आणि होता. वदै ््यकीय महाविद््ययालयामुळे प्रधानमंत्री आवास योजनेच््यया शहरी शहरी विकासाशी सबं ंधित आहेत स््थथानिक वैद््यकीय सुविधावं रील ताण लाभार््थ््याांना घराच््यया चाव््यया सुपरू ््द आणि यामुळे राहणीमान, पर््यटन, कमी होणार असून ३०० खाटाचं े नवे के ल््यया. पंतप्रधानांनी कॉलेज कॅ म््पस वाहतकू आणि व््यवसाय सुलभ होईल. रुग््णणालय बाधं ण््ययात येत असनू नवीन मॉडले ची ही पाहणी के ली आणि दीर््घकालीन सरकारी विकास प्रकल््प आयरु ्वेदिक रुग््णणालयालाही परवानगी अकॅ ॅ डमिक ब््ललॉकमधील अनॅ ाटॉमी एकतर आधीच रखडले, सोडू न दिले देण््ययात आली आहे. मेडिकलसह म््ययुझियम आणि डिसेक््शन रूमला भेट गेले किं वा दिशाभलू झाली - इतकी अभियातं ्रिकी महाविद््ययालयसुरू दिली. की पायाभरणीच ढिगाऱ््ययात बदलली झाल््ययाने दरवर्षी ३०० विद््ययार््थ््याांना मोदी सरकारच््यया सेवाभावी दृष््टटिकोन आणि प्रकल््प अपूर््ण राहिले, अशी खतं अभियांत्रिकीचे शिक्षण घेण््ययाची संधी आणि समर््पणामळु े दमण, दीव, पतं प्रधानानं ी व््यक््त के ली. परंतु गेल््यया मिळणार आहे. पतं प्रधान मोदी ंनी दादरा आणि नगर हवेलीला त््ययांचे नऊ वर््षांत प्रकल््प वेळेत पूर््ण करण््ययावर दमणमधील निफ््ट उपग्रह कॅ म््पस, पहिले राष्ट्रीय शकै ्षणिक वदै ््यकीय अधिक भर देत नवी कार््यशलै ी विकसित सिल््ववासा येथील गजु रात नॅशनल लॉ संस््थथा (नमो) वदै ््यकीय महाविद््ययालय झाली आहे. युनिव््हर््ससिटी कॅ म््पस आणि दीवमधील मिळाले. पंतप्रधान म््हणाले की, गेल््यया पंतप्रधान मोदी म््हणाले की, या आयआयआयटी वडोदरा कॅ म््पसचा काही वर््षांत केंे द्र सरकारने केंे द्रशासित भागातील समु ारे 150 तरुणानं ा दरवर्षी ही उल््ललेख के ला. पतं प्रधान म््हणाले प्रदेशांना 5500 कोटी रुपयाचं ी तरतूद वदै ््यकीय शिक्षण घेण््ययाची संधी की, सरकारने गेल््यया काही वर््षातं के ली आहे. या प्रदेशांच््यया भौतिक आणि मिळेल आणि नजीकच््यया भविष््ययात देशातील 3 कोटींहून अधिक गरीब सामाजिक पायाभतू सुविधांवरही बरेच सुमारे 1,000 वदै ््यकीय विद््ययार्थी या कु टुंबानं ा पक््ककी घरे दिली आहेत, जिथे काम झाले आहे. एलईडी दिवे असलेले क्षेत्रात डॉक््टर बनतील. पहिल््यया वर््षात 15,000 पेक्षा जास््त घरे बांधली गेली रस््तते, घरोघरी जाऊन कचरा गोळा वदै ््यकीय शिक्षण घेत असलेल््यया एका आणि सरकारनेच हस््तताांतरित के ली. करणे, १०० टक््कके कचऱ््ययावर प्रक्रिया मलु ीने के वळ आपल््यया कु टुंबातच नव््हहे ते म््हणाले की, 1200 पेक्षा जास््त करणे आदी बाबींचा ही त््ययांनी उल््ललेख तर संपरू ््ण गावात असे करणारी पहिली कु टुंबांना स््वतःची घरे मिळाली आहेत के ला. मलु गी असल््ययाचे सागं ितले होत.े आणि पतं प्रधान आवास योजनेअतं र््गत केंे द्रशासित प्रदेशात उद््ययोग आणि सेवेची भावना ही येथील जीवनशलै ी महिलांना घरांमध््यये समान वाटा दिला जातो. ¿¿¿ 12 Sahkar Uday May, 2023

आत््मनिर््भरता नॅनो फर््टटिलायझर लवकरच भारताला स््ववावलबं ी बनवणार देशातं र््गत कारखान््ययांमध््येय युरियाचे उत््पपादन वाढल््ययाने आणि नॅनो यरु ियासारख््यया शोधामुळे यरु ियाची आयात कमी झाली आहे. सहकार उदय टीम या परिषदेला सहकार मंत्रालयाचे २२ या वर््षात यरु ियाच््यया आयातीत भारत खतांच््यया क्षेत्रात स््वयपं ूर््णतके डे सचिव ज्ञानेश कु मार, इफकोचे तब््बल सात लाख टनाचं ी घट झाली वाटचाल करत आहे. इफको नॅनो अध््यक्ष दिलीप संघानी, आहे. श्री शाह म््हणाले की, इफकोचे यरु िया आणि डीएपी (डाय अमोनियम व््यवस््थथापकीय संचालक डॉ. उदय यश इतर राष्ट्रीय सहकारी ससं ््थथाांना फॉस््फफेट) देशाच््यया कानाकोपऱ््ययातील शंकर अवस््थथी यांच््ययासह अनेक संशोधन आणि विकासाच््यया नवीन शते कऱ््ययांपर्यंत पोहोचविणे सुनिश््चचित मान््यवर उपस््थथित होत.े क्षेत्रात पाऊल ठे वण््ययासाठी एक करणारे पंतप्रधान नरेंेद्र मोदी मोठी प्ेररणा ठरेल. याचं ््यया नेततृ ््वआणि दरू दृष््टटीचा हा नॅनो खते आणि वजै ्ञानिक संशोधन नवीन विकास आहे. नॅनो डीएपीच््यया थेट ‘लॅब टू लॅण््ड’च््यया माध््यमातून नॅनो युरिया ऑगस््ट २०२१ मध््येय शुभारंभप्रसगं ी बोलताना केंे द्रीय शते कऱ््ययांपर्यंत पोहोचविण््ययाच््यया बाजारात दाखल झाला आणि मार््च सहकार आणि गहृ मंत्री अमित इफकोच््यया भूमिके चे कौतुक २०२३ पर्यंत नॅनो युरियाच््यया ६.३ शहा म््हणाले की, या निर््णयामुळे करतानाच शहा यानं ी इफकोच््यया कोटी बाटल््यया तयार झाल््यया आहेत. भारताच््यया कृ षी क्षेत्रात आमलू ाग्र ‘असाधारण कार््यया’चे कौतकु के ले. दाणेदार युरिया आणि डीएपीऐवजी बदल होतील. शते कऱ््ययांना फायदा देशातं र््गत कारखान््ययांमध््यये यरु ियाचे लिक््वविड नॅनो यरु िया आणि डीएपी होण््ययाबरोबरच भारत स््वत:चे खतही वाढलेले उत््पपादन आणि नॅनो अधिक प्रभावी ठरेल, असे आश््ववासन तयार करू शकणार आहे. यरु ियासारख््यया शोधांमळु े युरियाची मंत््र््याांनी शते कऱ््ययांना दिले. इफकोने आयात कमी झाली आहे. २०२१- उत््पपादनासाठी गुजरातमधील कलोल, कांडला आणि ओडिशातील पारादीप May, 2023 Sahkar Uday 13

आत््मनिर््भरता येथे उत््पपादन यनु िट उभारले असनू सागं ून शहा म््हणाले की, लिक््वविड कलोल प्रकल््पपाने उत््पपादन सरु ू के ले डीएपीफवारणी के वळ वनस््पतीवर आहे. चालू वर््षात नॅनो डीएपीच््यया च के ली जात असल््ययाने उत््पपादनाची पाच कोटी बाटल््यया ंचे उत््पपादन गुणवत्ता व प्रमाण वाढण््ययास मदत होणार असून ते २५ लाख टन होईल, तसेच जमिनीचे संवर््धन दाणेदार डीएपीइतके असेल. 2025- व मातीची गणु वत्ता सधु ारण््ययास 26 पर्यंत भारत इफकोच््यया तिन््हही मदत होईल. त््ययामुळे रासायनिक डीएपी प्रकल््पपाांमधनू नॅनो डीएपीच््यया खते जमिनीत मरु ून कोट््यवधी 18 हजार कोटी बाटल््ययांचे उत््पपादन लोकांच््यया आरोग््ययावर परिणाम करेल. होण््ययाचा धोका संपषु ््टटात येण््ययास परिषदेत प्रतिनिधींना संबोधित मदत होणार आहे. करताना त््ययांनी सहकाराचा मळू इफको आणि कृ भको सारख््यया मतं ्र ‘जनतदे ््ववारे मोठ््यया प्रमाणात सहकारी संस््थथा खत, दधू उत््पपादन उत््पपादन’ असा पुनरुच््चचार के ला आणि विपणन क्षेत्रात भारताच््यया आणि सहकारी संस््थथाांनी या मंत्राचे स््ववावलबं नात मोठे योगदान देतील, पालन करून सहकाराची भावना असे शहा म््हणाले. आपल््यया जिवतं ठे वली आहे. देशातील एकू ण अतुलनीय व््ययावसायिकतबे रोबरच ३८४ लाख टन खतांपकै ी सहकारी इफकोने संशोधन, क्षमता आणि संस््थथाांनी १३२ लाख टन खतांचे क्षमता या क्षेत्रातही उदाहरणे घालून उत््पपादन के ले असनू एकट््यया इफकोने दिली आहेत. इफकोच््यया यशोगाथेचे ९० लाख टन खतांचे उत््पपादन के ले सर््ववात मोठे उदाहरण म््हणजे आज आहे. अमित शहा म््हणाले, ‘इफको इफकोला एक रुपया मिळाला तर आणि कृ भको सारख््यया सहकारी त््ययातून आयकर वजा करून ८० पसै े ससं ््थथाांनी भारताच््यया स््ववावलबं नात थेट शते कऱ््ययांकडे जातात. मोठे योगदान दिले आहे. नॅनो खत हे क््राांतिकारी उत््पपादन असल््ययाचे ¿¿¿ 14 Sahkar Uday May, 2023

शभु ्रक््राांती लिमिटेड या उपकं पनीद््ववारे स््वदेशी डअे री उपकरणाचं ी निर््ययात वाढविण््ययाच््यया गरजवे र ही भर दिला. ही उद््ददिष््टटे साध््य करण््ययासाठी एनडीडीबीच््यया उपकं पन््ययांना आघाडीची भमू िका बजावावी लागले , असे ते म््हणाले. आफ्रिके सह शजे ारील देशामं ध््येय डअे री उद््ययोग बळकट करण््ययासाठी एनडीडीबीच््यया योगदानाचे त््ययांनी कौतकु के ले. ते म््हणाले की, भारताला ‘जगाला दधू परु वणारी डअे री’ बनविण््ययासाठी दधू उद््ययोगाशी सबं धं ित शते कऱ््ययांचे उत््पन््न वाढविण््ययाबरोबरच दधू व दगु ््धजन््य पदार््थाचां ी निर््ययात वाढविण््ययाची गरज आहे. या सर््व प्रयत््ननाांनी मोदीजीचं े ‘वसधु वै कु टुंबकम’चे डअे रीसाठी भारत बनणार स््वप््न साकार होऊ शकत.े ग््ललोबल डसे ््टटिनेशन एनडीडीबीचे अध््यक्ष अमित शहा यानं ा शते करी प्रथम दृष््टटीकोन, सहकारी धोरण, वजै ्ञानिक डअे री, शते कऱ््ययांनी अवलबं िलेली पशसु वं र््धन धोरण,े डअे री ग्रामीण विकासात दगु ््ध व््यवसायाची भूमिका अत््ययंत सहकारी ससं ््थथा चं े बळकटीकरण महत्त्वाची असनू ती पंतप्रधान नरेेंद्र मोदी यानं ी अनेकदा आणि शते कऱ््ययांची उपजीविका सधु ारण््ययात एनडीडीबीचे योगदान आणि अधोरेखित के लेली आहे. भविष््ययातील योजनाचं ी माहिती दिली. सहकार उदय टीम आहे. या निर््णयाच््यया अमं लबजावणीची त््ययानतं र अध््यक््षाांसह सचं ालक मडं ळाने जबाबदारी राष्ट्रीय दगु ््धविकास मडं ळाकडे सहकारमतं ््र््याांच््यया मार््गदर््शनाबद््दल भारतीय दधू उद््ययोगातील राष्ट्रीय (एनडीडीबी) सोपविण््ययात आली आहे. आभार मानले आणि दगु ््ध व््यवसायाच््यया दगु ््ध विकास मडं ळाच््यया (एनडीडीबी) सचं ालक मडं ळाच््यया बठै कीत शहा यानं ा विकासासाठी परू ््ण सहकार््य करण््ययाचे योगदानाचे कौतकु करताना केें द्र डअे री पॅक निर््ममितीच््यया सर््व गतंु ागतंु ीच््यया आश््ववासन दिले. सरकारचे सहकार मतं ्री अमित शहा तपशीलाचं ी माहिती देण््ययात आली आणि एनडीडीबीचे अध््यक्ष मीनशे शाह, सचिव यानं ी दगु ््ध सहकारी ससं ््थथाांची व््ययाप््तती त््ययांनी मल््टटी कमोडिटी को-ऑपरेटिव््ह (सहकार) ज्ञानशे कु मार, सहसचिव वाढविण््ययाची सचू ना के ली आहे. डअे री सोसायटी तसचे सहकार क्षेत्रातील सर््व (सहकार) पकं ज कु मार बन््सल आणि सहकारी ससं ््थथाांचे बळकटीकरण व उत््पपादनासं ाठी एकच ब्डरँ विकसित भारत सरकारच््यया पशसु वं र््धन आणि विस््ततार करून प्रत््येयक पचं ायत व गावात करण््ययाचा सल््लला दिला. यामळु े सहकारी दगु ््धव््यवसाय विभागाच््यया एनडीडीबीच््यया त््ययांची स््थथापना करण््ययाची गरज त््ययांनी उत््पपादनाचं ््यया निर््ययातीला मोठी चालना सचं ालक मडं ळात अतिरिक््त सचिव वर््षा व््यक््त के ली. दगु ््ध व््यवसायातील दोन मिळेल, असे ते म््हणाले. यामळु े सेदंे ्रिय जोशी, गजु रात सहकारी दधू विपणन लाख प्राथमिक सहकारी ससं ््थथाांच््यया उत््पपादनानं ा प्रोत््ससाहन मिळण््ययास आणि महासघं ाचे अध््यक्ष शामलभाई बालाभाई स््थथापनचे ््यया आढावा बठै कीत ते बोलत प्रक्रिया के लेल््यया दधु ाला चागं ले मलू ््य पटेल, हिमाचल राज््य सहकारी दधू होत.े मिळण््ययास मदत होईल. श्री शहा यानं ी उत््पपादक सघं लिमिटेडचे अध््यक्ष निहाल भारतातील डअे री सहकारी ससं ््थथा एनडीडीबीला डअे री मशिनरीमध््यये चदं शर््ममा आणि कामधने ू विद््ययापीठाचे जगातील डअे री बनवू शकतात यावर स््ववावलबं न वाढविण््ययासाठी पढु ाकार कु लगरु ू डॉ. केें द्रीय मतं ्री शहा याचं े मतं ्री भर देतात. ग्रामीण विकासात घेण््ययास सागं ितले आणि आयडीएमसी स््ववागत के ले. डअे री क्षेत्राची भमू िका अत््यतयं महत्त्वाची ¿¿¿ आहे आणि पतं प्रधान नरेंेद्र मोदी यानं ी अनके दा अधोरेखित के ली आहे. किं बहुना भमू िहीन गावातील शते कऱ््ययांच््यया उदरनिर््ववाहाचे सर््ववात मोठे साधन म््हणजे पशसु वं र््धन व दगु ््धव््यवसाय. याचा विचार करून अमित शहा यानं ी याला सर्वोच््च प्राधान््य दिले असनू दगु ््ध व््यवसायात दोन लाख प्राथमिक कृ षी पतपरु वठा सहकारी ससं ््थथा (पीएसीएस) स््थथापन करण््ययाचा निर््णय घेतला May, 2023 Sahkar Uday 15

बदलते चित्र शिक्षणाचा कायापालट करण््ययासाठी सहकारी शाळा : बी. एल. वर््ममा सर््व घटकाचं ा समान सहभाग असावा, यासाठी नेहमीप्रमाणे महिला आणि वर््ममा म््हणाले की, या राज््यस््तरीय सहकारी शाळा यवु कानं ा सहकारी ससं ््थथाांशी जोडणे अखडं शिक्षणअनभु वासाठी आधुनिक सुविधानं ी सुसज््ज हे देखील सरकारचे सर्वोच््च प्राधान््य राहील. असतील. पंचायत स््तरावर पीएसीएस नोोंदणीची व््यवस््थथा करणे आणि सामान््य सहकार उदय टीम असनू पंतप्रधान नरेेंद्र मोदी आणि जनतचे ््यया फायद््ययासाठी जम््ममू- गहृ मंत्री अमित शहा यांच््यया सक्षम काश््ममीरमध््येय सहकारी संस््थथाांची सखं ््यया देशात सहकार या सकं ल््पनेला मार््गदर््शनाखाली हे बळकट झाले आहे, वाढविण््ययाबद््दलही त््ययांनी सांगितले. चालना देण््ययासाठी अनेक राज््ययांमध््येय असे ते म््हणाले. योजनेनुसार ग्रामीण युवकानं ा आकर््षषित करण््ययासाठी सहकार सहकारी शाळाचं ा उदय होत आहे. भागात विविध कार््यरत सोसायट््ययांना विभागाच््यया विविध योजनांची माहिती ईशान््य प्रदेश विकास आणि सहकार पेट्रोल पंप व गॅस एजन््ससी उपलब््ध जनतले ा देण््ययावर राज््यमंत््र््याांनी भर राज््यमंत्री बी. एल. वर््ममा यानं ी जम््ममू- करून देण््ययाला प्राधान््य देण््ययात येत दिला. काश््ममीरमध््यये जिल््हहास््तरीय सहकारी असून गावोगावी धान््य साठवणुकीसाठी रोजगार उपलब््ध करून देणे हे केें द्र शाळा बाधं ण््ययाच््यया या प्रस््ततावाचे गोदामे उभारण््ययासाठी सरकार सहकारी सरकारचे आणखी एक महत्त्वाचे प्राधान््य कौतुक के ले आहे. प्रत््येयक जिल््ह्ययात संस््थथाांच््यया माध््यमातनू आवश््यक असून या दिशने े सरकारने अनेक सहकारी शाळा स््थथापन करण््ययाची गरज ती मदत करणार आहे. भारतातील पावले उचलली आहेत. या अनुषगं ाने अधोरेखित करताना वर््ममा म््हणाले की, शिक्षणाला अधिक चालना देण््ययासाठी शासनातर्फे विविध पातळ््ययांवर रोजगार या शाळांमध््येय प्रयोगशाळा, ग्ंथर ालये, आणि समानता आणि सलु भता मेळावे आयोजित करण््ययात येत असून स््ममार््ट क््ललासरूम आणि उत्तमोत्तम सनु िश््चचित करण््ययासाठी प्रत््येयक यवु कानं ा नियकु ््ततीपत््रांचे वाटप करण््ययात आधुनिक सुविधा पुरविल््यया जातील. जिल््ह्ययात सहकारी शाळावं र विशषे भर येत आहे. भारतातील पहिले राष्ट्रीय समाजातील वचं ित घटकाचं ््यया समस््यया देऊन शिक्षण क्षेत्रात सहकारी ससं ््थथा सहकारी विद््ययापीठ स््थथापन करण््ययाच््यया सोडविण््ययाच््यया उद््ददेशाने देशात सुरू के ल््यया जातील. दिशने े काम करून देशातील सहकार सहकार चळवळीचे पुनरुज््जजीवन होत वर््ममा म््हणाले की, या राज््यस््तरीय सहकारी चळवळ बळकट करण््ययासाठी सरकार शाळा अखडं ित शिक्षणअनुभवासाठी सातत््ययाने कार््यरत आहे. सरकारी आधुनिक सवु िधांनी सुसज््ज असतील. ई-मार्केटप््ललेस (जीईएम) पोर््टल देखील त््ययाच््यया विस््ततारासाठी खूप उपयुक््त ठरत आहे, तसेच अनेक सहकारी संस््थथाांना त््ययांच््यया उत््पपादनांच््यया विक्रीसाठी व््ययासपीठ उपलब््ध करून देत आहे. ¿¿¿ 16 Sahkar Uday May, 2023

पीएसीएस मजबुतीकरण पॅक््सला मिळणार पेट्रोल पपं आणि एलपीजी डीलरशिप लायसन््स - इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल (ईबीपी) कार््यक्रमातं र््गत साखर सहकारी कारखान््ययाांना इथेनॉल विक्रीला प्राधान््य देण््ययात येईल. -पॅक््सला स््वत:हून किरकोळ दकु ाने चालविण््ययाची परवानगी दिली जाईल. सहकार उदय टीम विनतं ी के ली होती. सहकार मंत्रालयाच््यया सहकारी संस््थथाांना बळकटी देण््ययासाठी म् ्ह ण ण् ्य या नु स ा र , पेट्रोल आणि डिझले डीलरशिप परवाना पेट्रोलियम मतं ्रालय असलेल््यया सध््ययाच््यया प्राथमिक कृ षी पीएसीएसला एलपीजी पतसंस््थथाांना (पीएसीएस) आता वितरकपदासाठी पात्र त््ययांच््यया घाऊक ग्राहक पंपाचं े रिटेल करण््ययासाठी नियमांमध््यये आउटलेटमध््यये रूपातं र करण््ययाचा बदल करेल. त््ययाअतं र््गत एकवेळ पर््ययाय देण््ययाचा निर््णय एक मॉडले बायलॉ तयार सरकारने घेतला आहे. भारतातील करण््ययात आला असनू , सहकारी संस््थथाांना बळकटी देण््ययासाठी त््ययाद््ववारे देशभरातील सरकारने हा निर््णय घेतला आहे. एक लाख पॅक््स ग्रामीण पॅक््सला पेट्रोल पपं आणि एलपीजी आर््थथिक विकासाचा डीलरशिप लायसन््स मिळवण््ययाची आधार ठरतील. सुविधा देण््ययात येणार आहे. त््ययानंतर यामळु े १३ कोटीहं ून सर््व प्राथमिक सहकारी ससं ््थथापेट्रोल अधिक शते कऱ््ययांना पंप आणि एलपीजी डीलर म््हणनू २५ हून अधिक विविध काम करू शकतील. उपक्रमांद््ववारे त््ययांचे केंे द्रीय सहकार मतं ्री अमित शहा उत््पन््न वाढण््ययास यानं ी पेट्रोलियम आणि नसै र््गगिक वायू मदत होणार आहे. PACS मतं ्री हरदीप सिगं परु ी याचं ््ययासोबत तसेच पॅक््सच््यया झालेल््यया बठै कीत हा निर््णय घेण््ययात सं ग ण क ी क र ण ा स ा ठ ी will be आला. त््ययाअतं र््गत पेट्रोल आणि केंे द्र परु स््ककृ त योजना able to डिझले साठी नवीन डीलरशिपच््यया राबविण््ययात येत आहे. distribute वाटपातही पीएसीएसला प्राधान््य या अतं र््गत पॅक््स दिले जाणार आहे. याशिवाय पॅक््सला नाबार््डशी कॉमन LPG एलपीजी डिस्ट्रीब््ययुटरशिपही घेता नॅशनल सॉफ््टवेअरच््यया येणार असून केंे द्र सरकारने यापरू ्वीच माध््यमातून कनेक््ट होऊ खरेदीसाठी इतर खासगी कं पन््ययांशी याला मजं ुरी दिली आहे. शकणार आहे. इथेनॉल करार करावा, याची पेट्रोलियम त््ययासाठी भारतीय राष्ट्रीय सहकारी मिश्रण कार््यक्रमांतर््गत मतं ्रालय खात्री घेईल.. महासघं ाचे अध््यक्ष दिलीप सघं ानी इथेनॉल विक्रीत साखर यांनी केंे द्रीय सहकारमतं ्री अमित सहकारी कारखान््ययांना ¿¿¿ शहा यांना पत्र लिहून बहुउद््ददेशीय प्राधान््य देण््ययाचा निर््णय सहकारी ससं ््थथाांच््यया सचं लित डिझले घेण््ययात आला आहे. पंपानं ा परु विल््यया जाणाऱ््यया तले ाचे दर पॅक््सला स््वत: किरकोळ दकु ाने इतर व््ययावसायिक डिझले पपं ापं ्रमाणे चालविण््ययाची परवानगी दिली जाईल. निश््चचित करण््ययाची तरतदू करण््ययाची सहकारी साखर कारखान््ययांनी इथेनॉल May, 2023 Sahkar Uday 17

भरघोस पीक नॅनो युरियाची यशोगाथा नॅनो युरियामळु े पीक उत््पपादनात १४.५ टक््कके वाढ एस. परणज््ययोथी नॅनो युरियाच््यया वापरामळु े उत््पपादन खर््च कमी होतो आणि नफ््ययात ही कहाणी आहे तामिळनाडू च््यया एकरी ७३६० रुपयाचं ी वाढ होत.े स््ममार््ट शते ी आणि हवामान अरिआसरू जिल््ह्ययातील शते करी बदलाचा सामना करण््ययासाठी नॅनो यरु िया हा खरोखरच एक श्री. मणिकं दन एस. परणज््ययोथी शाश््वत पर््ययाय आहे आणि यामुळे रोपांची नायट्रोजनची गरज याचं ी एस. मणिकं दन यानं ी दाणदे ार देखील परू ््ण होत.े याचा सर््ववात मोठा फायदा म््हणजे नॅनो यरु ियाचे यरु िया वापरण््ययाऐवजी नॅनो यरु िया कण सुमारे २०-२५ नॅनोमीटर आकाराचे असल््ययाने त््ययांचे व््ययाप््तती (लिक््वविड) फवारणी करून शते ी क्षेत्र दाणेदार युरियापेक्षा १०,० पट जास््त असत.े अधिक फायदेशीर करून एक प्रकारचा विक्रम के ला आहे. यामळु े अरियालरू जिल््ह्ययात राहतात. मोहीम सरु ू के ली. नॅनो यरु िया 90 दोन दशकापं ासनू शते ी करणाऱ््यया अलीकडचे अरियालरू जिल््ह्ययाच््यया टक््कके कं पोस््ट वापर कार््यक्षमतसे ह मणिकं दन याचं ा खर््च तर कमी झाला सहकार विभागाने इंडियन फार््मर््स नियमित वनस््पती पोषण प्रदान आहेच आणि शते ीसदु ््धधा किफायतशीर फर््टटिलायझर को-ऑपरेटिव््ह लिमिटेड करू शकत.े दसु रीकड,े पारंपारिक झाली आहे, पण त््ययांच््यया समाजातील (इफको) याचं ््यया सहकार््ययाने उलगलथं ा यरु ियामध््यये के वळ 30 टक््कके इतरानं ाही त््ययांच््यया नव््यया कल््पनचे ी चोगम गावात नॅनो यरु िया आणि कार््यक्षमता आहे आणि हा एक पनु रावतृ ्ती करण््ययाची प्ररे णा मिळाली त््ययाचे फायदे याविषयी जनजागतृ ी हरित पर््ययाय आहे जो वाहतकु ीस आहे. मणिकं दन हे तामिळनाडू च््यया 18 Sahkar Uday May, 2023

भरघोस पीक देखील सोपा आहे. क्षेत्रापके ्षा चागं ली वाढ झाली आहे. नॅनो यरु ियाच््यया वापरामळु े उत््पपादन यामळु े अनके शते कऱ््ययांना आपल््यया मणिकं दन यानं ी एक एकर शते ासाठी खर््च कमी होतो आणि एकरी ७,३६० शते ात याचा वापर करण््ययाची प्ररे णा ३० व््यया दिवशी ५०० मिली नॅनो रूपयाचं ा फायदा होतो.. स््ममार््ट शते ी मिळाली आहे. यरु िया आणि ५०० मिली सागरिका आणि हवामान बदलाचा सामना वापरली. दसु ऱ््यया फवारणीनतं र ४५ करण््ययासाठी नॅनो यरु िया हा त््ययानतं र मणिकं दन यानं ी दिवसानं ी शते कऱ््ययाने नॅनो यरु िया खरोखरच एक शाश््वत पर््ययाय आहे आपल््यया एक एकर जमिनीत नॅनो आणि सागरिका चा वापर पनु ््हहा के ला. आणि यामळु े पिकाचं ी नायट्रोजनची यरु िया आणि उर््वरित तीन एकर दसु ऱ््ययांदा नॅनो यरु ियाची फवारणी गरज देखील परू ््ण होत.े याचा सर््ववात जमिनीत एमओपीसह पारंपारिक के ल््ययानतं र उगवणीच््यया वळे ी रोपानं ा मोठा फायदा म््हणजे नॅनो यरु ियाचे यरु िया वापरण््ययाची इच््छछा व््यक््त धान््ययाचे चागं ले कान येत असल््ययाचे कण समु ारे २०-२५ नॅनोमीटर के ली. महिनाभरानतं र इफकोच््यया शते कऱ््ययाच््यया निदर््शनास आले. नॅनो आकाराचे असल््ययाने त््ययांचे व््ययाप््तती प्रतिनिधीने त््ययांना ५०० मिली नॅनो यरु ियासाठी वापरली जाणारी पिके क्षेत्र दाणदे ार यरु ियापके ्षा १०,००० जास््त काळ हिरवीगार राहतात पट अधिक असत.े त््ययामळु े नॅनो आणि त््ययामळु े नक््ककीच चागं ले यरु िया दाणदे ार यरु ियापके ्षा अधिक उत््पपादन मिळेल, असा विश््ववास ही किफायतशीर आहे. यामळु े पीक त््ययांच््यया लक्षात आला. उत््पपादकता वाढू न शते कऱ््ययांचे उत््पन््न त््ययांनी एक एकर भात शते ीतनू ३६ तर वाढतचे , शिवाय उत््पपादन खर््चही पोती धान््ययाचे ाचे उत््पपादन झाले, कमी होतो. प्रत््येयक पिशवीची क्षमता ६५ किलो नॅनो यरु ियाची निर््ममिती नसै र््गगिक होती. एकू ण अन््नधान््य उत््पपादन जवै विविधता टिकवनू ठे वण््ययासाठी २,३४० किलो होते जे सरासरी २,२१० करण््ययात आली असनू नसै र््गगिक किलो उत््पपादनापके ्षा १३० किलो खत तयार करण््ययासाठी महत्त्वाच््यया अधिक होत,े जे ५.८८% अधिक असलेल््यया गाडं ु ळानं ा मारणाऱ््यया उत््पपादन दर््शवित.े नॅनो यरु ियाची रासायनिक खतापं ्रमाणे त््ययाचा फवारणी के लेल््यया शते ात १२६० कोणताही नकारात््मक परिणाम किलो तर पारंपरिक यरु ियाचा वापर होत नाही. त््ययामळु े नॅनो यरु ियाच््यया के लेल््यया शते ात ११०० किलो पीक वापराने माती, हवा आणि पाण््ययाचा उत््पपादनाची नोोंद झाली. यात १४.५४ दर््जजा तर जपला जातोच, शिवाय टक््कक्ययाांची वाढ दिसनू आली. मातीचे उत््पपादनाची गणु वत्ताही वाढते चागं ले आरोग््य आणि सरु क्षित आणि शते कऱ््ययांना नफाही मिळतो. भविष््ययासाठी नॅनो यरु ियाचा वापर भगू र््भभातील पाण््ययाच््यया गणु वत्तेवरही करण््ययाचा सल््लला मणिकं दन यानं ी त््ययाचा सकारात््मक परिणाम होऊन दिला आहे. अशा प्रकारे ते आपल््यया शाश््वत विकास होतो. परू ््वजाचं ा शते ी व््यवसाय देखील (वरिष््ठ क्षेत्रीय प्रतिनिधी तिरुची) वाचवू शकतील. ¿¿¿ यरु िया आणि ५०० मिली सागरिका फवारण््ययाचा सल््लला दिला. सागरिका लिक््वविडमध््यये १८ टक््कके पोटॅश असत.े आठवडाभर नॅनो यरु िया फवारणी के ल््ययानतं र शते कऱ््ययाने पनु ््हहा शते ाची पाहणी के ली असता मोठ््यया प्रमाणात वाढ व हिरवळ दिसनू आली. त््ययानतं र मणिकं दन यानं ी सहकारी शते कऱ््ययांना सागं ितले की, पढु ील २० दिवस त््ययांनी नॅनो यरु ियाची फवारणी के लेले शते अधिक हिरवगे ार दिसत आहे आणि पारंपारिक यरु िया असलेल््यया May, 2023 Sahkar Uday 19

उपक्रम हवामानातील बदल कमी करण््ययासाठी इफकोने सरु ू के ले सामदु ायिक एकत्रीकरण इफकोचा अनोखा हवामान बदल कमी करण््ययाचा उपक्रम सामुदायिक समर्न्थ ात समर्न्थ ात मदत सहकार उदय टीम पिढ््ययांना काहीही मिळणार नाही. सामाजिक वनीकरण आणि हवामान आयएफएफडीसीसारख््यया सहकारी ससं ््थथा बदल हवामान बदल आणि झपाट््ययाने गावपातळीवरील सहकारी संस््थथाांच््यया आयएफएफडीसीद््ववारे चालविला कमी होत चाललेल््यया नसै र््गगिक माध््यमातून हवामान बदलजागतृ ी जाणारा कृ षी वनीकरण कार््यक्रम ससं ाधनाचं ््यया पार््श््वभूमीवर इंडियन आणि त््ययानतं र स््थथानिक परिसंस््थथेवर शते करी, ग्रामपंचायत आणि सरकारच््यया फार््मर््स फर््टटिलायझर को-ऑपरेटिव््ह होणारे नुकसान भरून काढण््ययासाठी पडीक आणि सीमातं जमिनींवर लिमिटेडने (इफको) परिससं ््थथा आणि महत्तत्वपूर््ण भूमिका बजावत आहेत. ऐच््छछिक वनीकरणाच््यया विकासाद््ववारे पडीक जमिनीच््यया विकासाचा समतोल हवामान बदलाचे हानिकारक परिणाम हवामान बदलाचे परिणाम कमी करतो. साधण््ययाच््यया उद््ददेशाने एक अभिनव कमी करण््ययासाठी इफकोने काम यामध््यये सबं धं ित समदु ायानं ा प्राथमिक कृ षी-सामाजिक वनीकरण उपक्रम ाची करण््ययाची ही पहिलीच वेळ नाही. कृ षी-वनीकरण सहकारी ससं ््थथाांमध््यये संकल््पना के ली आहे. भारतीय कृ षी १९८६-८७ मध््येय उत्तर प्रदेश, मध््य (PFFCS) संघटित के ले जात.े वनीकरण विकास सहकारी लिमिटेड प्रदेश आणि राजस््थथानमध््यये कृ षी- आयएफएफडीसी शते कऱ््ययांना आवश््यक (आयएफएफडीसी) सारख््यया सहकारी सामाजिक वनीकरणाद््ववारे पर््ययावरण- तातं ्रिक आणि आर््थथिक मदत, क्षमता ससं ््थथा आणि स््थथानिक समुदायांच््यया पनु रुज््जजीवन आणि पडीक जमीन निर््ममिती, नेटवर््कििं ग, विपणन आणि सहकार््ययाने उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, मध््य विकास हा उपक्रम सरु ू के ला होता. स्त्रोत एकत्रीकरण इनपुटसह मदत प्रदेश आणि राजस््थथानमध््येय हा उपक्रम त््ययानतं र आयएफएफडीसीने कृ षी- करत.े सरु ू करण््ययात आला आहे. सामाजिक वनीकरण आणि हवामान बदल याव््यतिरिक््त पाणलोट ग्रामस््तरीय वन सहकारी संस््थथाांना हवामानातील बदल, कमी होत व््यवस््थथापन, पोषण आणि आर््थथिक प्रोत््ससाहन त चाललेले वनक्षेत्र, वनस््पती आणि सुरक्षा, उपजीविका, बीजोत््पपादन, कृ षी प्राण््ययांवर होणारा नकारात््मक परिणाम परु वठा, सीएसआर आणि क्रॉस-कटिगं आयडीएफएफसीने उत्तर प्रदेश, मध््य आणि वाढती मानवी लोकसखं ््यया यामळु े मध््यस््थथी यासारखे उपक्रम देखील सुरू प्रदेश, राजस््थथान आणि उत्तराखडं मध््येय जगातील प्रत््येयक देश तणावाखाली के ले. अनेक दशके जनु ी पडीक जमीन आहे. असेच चालू राहिले तर भावी वनीकरणासाठी निश््चचित के ली. त््ययानतं र 20 Sahkar Uday May, 2023

उपक्रम आयएफएफडीसीच््यया कृ षी-वनीकरण उपक्रमांचे परिणाम इफकोच््यया प्रयत््ननाांचे लक्षष्य Ü११.६३ दशलक्ष वकृ ््षाांसह २९,४०० हेक््टरपेक्षा Üया जगं लातं ून दरवर्षी जनावरासं ाठी २१ हजार हे राहील जास््त पडीक जमिनीचे आता जगं लात रूपातं र टन गवत तयार होत.े झाले आहे. -नैसर््गगिक संसाधन Üतसेच मातीची धपू कमी होऊन दरवर्षी व््यवस््थथापनाद््ववारे हवामान बदलाचे Üवनीकरणाच््यया उपक्रमामं ळु े ग्रामीण समाजाला १,३४,० टन मातीची बचत होण््ययास मदत परिणाम कमी करणे; आणि सुमारे ५.१५ दशलक्ष दिवसांचा रोजगार झाली. -गावपातळीवरील सहकारी मिळाला. संस््थथाांच््यया माध््यमातनू निर््धधारित Üउत्तर प्रदेशातील पडीक जमिनीचे आता उद््ददिष््टटे साध््य करण््ययाचा प्रयत््न. Üआयएफएफडीसीच््यया मदतीने PFFCS लागवडीयोग््य जमिनीत रूपांतर झाले असून ने विकसित के लेल््यया जगं लामं ळु े या तथे े शते करी पीक घेत आहेत. जंगलांमध््यये १.७६ दशलक्ष टन निव््वळ कार््बन उत््सर््जन होत असल््ययाचा अदं ाज आहे. . नात मदत करतो राजस््थथानमध््यये पंचायत ीच््यया जमिनी, आयएफएफडीसीचा कार््यक्रम सहभागी ग्रामीण मलू ््यमापन उत्तर प्रदेश आणि उत्तराखडं मध््येय राजस््थथानमधील दषु ््ककाळी जिल््हह्ययाांमध््यये वयै क््ततिक मालकीच््यया जमिनी आणि सरु ू झाला, ज््ययात उदयपूर, चित्तौडगड (पीआरए) पध््दतीने वकृ ्षलागवडीसाठी मध््य प्रदेशात महसुली जमिनींचे पार््सल विविध प्रकारच््यया वकृ ्षप्रजातींची निवड सपं ादित करण््ययात आले. सहभागी आणि राजसमंद याचं ा समावेश होता. करण््ययात आली आहे. वनीकरणासाठी सामुदायिक वनीकरणासाठी, पडीक मध््य प्रदेशात निवडलेले जिल््हहे सागर, जमिनीच््यया संबधं ित समदु ायानं ा 152 टीकमगड आणि छतरपूर होते आणि निवडलेल््यया झाडांच््यया प्रजाती उपलब््ध प्राथमिक कृ षी-वनीकरण सहकारी जमीन, मातीचा प्रकार, पाणी पातळीची ससं ््थथाांमध््येय (PFFCS) सघं टित के ले मध््य भारतातील बंदु ेलखंडचा अत््यंयत खोली, जमिनीची सुपीकता, उपलब््ध गेले आहे. आयएफएफडीसीने स््थथापन दषु ््ककाळी भागदेखील वनीकरणासाठी के लेल््यया प्राथमिक कृ षी वनीकरण निश््चचित करण््ययात आला होता. लागवड ततं ्र आणि जलस्त्रोत ावं र सहकारी ससं ््थथाांचे (एसीएस) समु ारे आधारित आहेत. आयएफएफडीसीच््यया १९,३३१ सभासद आहेत. त््ययापकै ी उत्तर प्रदेशातील सलु तानपूर, अमेठी, मार््गदर््शनाखाली PFFCSच््यया ३६ टक््कके भमू िहीन तर ५३ टक््कके रायबरेली, प्रयागराज, प्रतापगड, अल््पभधू ारक व छोटे शते करी आहेत. कौशांबी आणि उन््ननाव सह अनेक नेततृ ््ववाखाली समदु ायाद््ववारे मातीकाम, पीएफसीएस ची मालकी ग्रामीण क्षेत्र तयार करणे, वकृ ्षारोपण, संवर््धन समाजातील गरीब आणि वचं ित जिल््हह्ययाांमध््यये वकृ ्षारोपण मोहीम आणि व््यवस््थथापन के ले गेले. त््ययामळु े समाजाच््यया मालकीची आहे. वनसहकारी हाती घेण््ययात आली. येथे मातीच््यया ससं ््थथाांमधील महिलांच््यया सहभागावर निकृ ष््ट दर््जजामळु े व््ययावसायिक शते ीची पाचशहे ून अधिक गावांतील २९ हजार विशषे भर देण््ययात आला असून, एकू ण कामे शक््य नव््हती. या प्रकल््पपात ४२१ हेक््टर पडीक जमिनीचे सुपीक सभासदांमध््यये महिलाचं े प्रमाण ३२ जमिनीत रूपातं र झाले आहे. टक््कके आहे. उत्तराखंडमधील ननै ीताल आणि चंपावत यांचाही समावेश होता, जिथे जगं लतोड आणि हवामान बदलामळु े परिसंस््थथेवर पडीक जमिनीत यशस््ववी लागवडीसाठी नकारात््मक परिणाम झाला होता. चागं ल््यया प्रतीची रोपे मिळावीत, यासाठी बचत गट स््थथापन करून पीएफसीएस स््तरावर रोपवाटिका विकसित करण््ययात आल््यया आहेत. एका अभ््ययासानसु ार, अतिरिक््त कार््बन सिकं तयार करणे May, 2023 Sahkar Uday 21

उपक्रम आयएफएफडीसी उपक्रमांनी वचं ितांचे के ले पोषण आणि आर््थथिक सुरक्षा प्रदान के ली आयएफएफडीसीने आदिवासी आणि सीमातं समदु ायानं ा पोषण आणि आर््थथिक सुरक्षा प्रदान करण््ययासाठी आदिवासी कु टुंबाचं ््यया जमिनीवं र लहान फळबाग विकास प्रकल््प हाती घेतले आहेत. या छोट््यया बागामं ळु े आदिवासी कु टुंबांना पोषण आहाराची उपलब््धता आणि अतिरिक््त उत््पन््न वाढले आहे. एकात््ममिक पाणलोट क्षेत्र विकसित करण््ययासाठी मदृ व जलसधं ारणाच््यया उपाययोजनादं ््ववारे सुमारे १७ हजार ४८० हेक््टर जमीन संपादित करण््ययात आली आहे. जलस्त्रोताचं ््यया विकासासाठी २६१ चेकडॅम, १११७ तलाव, ३२६ एलडीपीई टाक््यया बांधण््ययात आल््यया असून १२१३ विहिरींची खोली वाढविण््ययात आली आहे. पाणलोट कार््यक्रम हा ग्रामीण समुदायाचं ््यया अन््न आणि उपजीविके ची सरु क्षितता सनु िश््चचित करण््ययाचा एक प्रभावी प्रयत््न आहे. आणि शते कऱ््ययांचे उत््पन््न वाढविणे प्रजातीपनु र्संचयित करण््ययाची गरज सुरू के ली. या पद््धतीत मातीची स््थथिती हे दहु ेरी उद््ददिष््ट साध््य करण््ययासाठी आहे. इफकोच््यया मार््गदर््शनाखाली सधु ारून देशी व पारंपारिक वकृ ््षाांची भारताला अतिरिक््त वन आणि आयएफएफडीसीने लपु ््तप्राय घनदाट लागवड चार स््तरीय पध््दतीने वनीकरणातनू 2030 पर्यंत 2.5 ते वकृ ्षप्रजातीचं े सवं र््धन करण््ययासाठी म््हणजे छत्री, वकृ ्ष, उपवकृ ्ष व झुडपे या 3 अब््ज टन अतिरिक््त कार््बन सिकं प्रयत््न के ले असून लासोडा (कॉर््डडिया पद््धतीने के ली जात.े संशोधन आणि तयार करावे लागेल. गेल््यया पाच वर््षांत मायक््ससा), महुआ आणि खिरनी अशा विकास अतं र््गत 153 जीनोटाइपच््यया आयएफएफडीसीने शते कऱ््ययांना ०.६० देशी आणि पारंपारिक वनस््पतीचं ््यया चार संशोधन चाचण््यया आहेत. दशलक््षाांहून अधिक रोपे दिली आहेत. १०० हून अधिक प्रजातीचं ी लागवड के ली आहे. दरु ््मईल आणि लुप््त होत चाललेल््यया झाडांच््यया जातींचे संवर््धन वनीकरणाचा वेग वाढविण््ययासाठी आयएफएफडीसीने इफको-गोल््डन देशातील जवै विविधतचे े जतन ज््ययुबिली ट्ेरडिशनल गार््डनमधील देशी करण््ययासाठी दरु ््ममिळ, लुप््तप्राय आणि घनदाट जगं लाच््यया जलद विकासासाठी धोक््ययात आलेल््यया (आरईटी) झाडांच््यया मियावाकी पद््धत (एक जपानी तंत्र) ¿¿¿ 22 Sahkar Uday May, 2023

विशषे लेख डॉ. मनीषा पािलवाल पॅक््समधील सदस््य सहभाग बळकट करावा ‘सबका प्रयास’च््यया माध््यमातून भारतीय राज््यघटनेनुसार ‘सहकार’ पीएसीएसमधील सदस््य-संलग््नता पंतप्रधान नरेेंद्र मोदी याचं े ‘सबका हा राज््ययाचा विषय असल््ययाने विविध मजबतू करण््ययाचे मार््ग साथ, सबका विकास, सबका विश््ववास’ राज््य-विशिष््ट अधिनियम/नियमाखं ाली हे स््वप््न साध््य करण््ययाच््यया दिशने े या सहकारी ससं ््थथाांचे संचालन के ले पारदर््शकता आणि उत्तरदायित््व ास सहकार मतं ्रालयाचा प्रवास तवे ््हहा सरु ू जात.े आतापर्यंत, पॅक््स मर््ययादित प्रोत््ससाहन देणे झाला जेव््हहा सहकार््ययाच््यया भावनेला क्रियाकलापांमध््यये गंुतलेले होते ज््ययामळु े प्राधान््य देण््ययासाठी उपक्रम हाती त््ययांच््यया व््यवसायाच््यया वाढीस आणि 8 सदस््ययांचा सहभाग देणे घेण््ययात आले. त््ययानसु ार ६ जलु ै २०२१ प्रसारास अडथळा आला. त््ययांचे रूपांतर 8 आर््थथिक शिक्षण देणे रोजी स््वतंत्र मंत्रालयाची स््थथापना सामदु ायिक स््तरावर बहुआयामी आणि 8 योग््य उत््पपादने आणि सेवा प्रदान करण््ययात आली. या नवीन मतं ्रालयाने बहुउद््ददेशीय व््ययावसायिक घटकामं ध््येय आपले मिशन परू ््णपणे सहकार््य ाच््यया करण््ययाची वेळ आली होती. करा जगाला समर््पपित के ले. ‘सहकार से समदृ ््धधी’ या सहकाराच््यया मॉडले च््यया 8 ततं ्रज्ञानाचा वापर वाढवणे माध््यमातून भारताची समदृ ््धधी साधणे हा केें द्रीय स््तरावर नवीन मतं ्रालय ाच््यया सहकार मंत्रालयाने पॅक््ससाठी प्रारूप एकं दरीत, पीएसीएसच््यया निर््ममितीमागचा मखु ््य उद््ददेश होता. डिजिटायझशे नमळु े पॅक््समधील उपविधींचा मसुदा तयार के ला आणि सदस््ययांचा सहभाग सधु ारेल, तर राज््यये / केें द्रशासित प्रदेशांनी योग््य रितीने स््ववीकारण््ययासाठी तो वितरित के ला. पीएसीएसमधील सदस््यसहभाग मजबूत करण््ययासाठी बहुआयामी भारत आपल््यया गावामं ध््येय राहतो आणि पीएसीएस बहुउद््ददेशीय व््ययावसायिक दृष््टटिकोनाची देखील आवश््यकता असेल ऐतिहासिकदृष््ट्यया ग्रामीण भागातील संस््थथा बनविण््ययाच््यया उद््ददेशाने हे ज््ययात पारदर््शकता सुधारणे, सदस््ययांचा गावे सहकार््ययाच््यया तत्त्वावर कार््य के ले गेले होत,े या प्रारूप मॉडले करतात आणि चांगल््यया भविष््ययासाठी उपविधींमध््येय त््ययांच््यया कामकाजात सहभाग वाढविणे, आर््थथिक शिक्षण विविध सामाजिक-आर््थथिक आणि लोक- प्रदान करणे, संबधं ित उत््पपादने आणि केें द्रित सुधारणांचे भांडवल करण््ययाची व््ययावसायिकता, पारदर््शकता आणि सेवा प्रदान करणे आणि तंत्रज्ञानाचा अफाट क्षमता ठे वतात. उत्तरदायित््व आणण््ययासाठी विविध तरतदु ी आहेत. सरकारच््यया पीएसीएस लाभ घेणे समाविष््ट आहे. सहकार मंत्रालयाच््यया विविध उपक्रमांच््यया सगं णकीकरण मोहिमेमुळे त््ययांना अमं लबजावणीच््यया प्रगतीच््यया गतीमुळे, त््ययांच््यया व््ययावसायिक प्रक्रिया आणि गावपातळीवरील, समुदायाच््यया व््यवहाराचं ््यया डिजिटायझशे नद््ववारे भारतातील पहिल््यया सहकार मंत््र््याांचे मालकीच््यया आणि सदस््य-चालित सहकारी युनिट््स, ज््ययांना सामान््यत: अधिक व््ययावसायिकरित््यया सरं ेखित के ले सक्षम नेततृ ््व श्री अमित शहा यांच््यया नेततृ ््ववाखालील मंत्रालय पॅक््सच््यया प्राथमिक कृ षी पतसंस््थथा (पीएसीएस) जाईल. माध््यमातनू शते कऱ््ययांची समदृ ््धधी साध््य म््हणून ओळखले जात,े भारतातील करण््ययाच््यया अडचणी दरू करण््ययासाठी सर््ववात मोठ््यया संख््ययेने सहकारी ससं ््थथा पीएसीएस सगं णकीकरण ही काळाची आहेत. पॅक््स ही भारतातील महत्तत्वपूर््ण गरज होती, तर पॅक््सचे सगं णकीकरण राज््यये / केें द्रशासित प्रदेश आणि हा एक प्रलंबित विकास हस््तक्षेप होता. सहकार क्षेत्रातील सर््व भागधारकांशी समुदाय-स््तरीय वित्तीय ससं ््थथा आहेत जी बदलाच््यया गरजा समजून घेण््ययासाठी सल््ललामसलत आणि समन््वयाने काम शते करी आणि ग्रामीण समदु ायानं ा कर््ज आणि समुदायातील सामाजिक-आर््थथिक आणि इतर इनपुट सेवा प्रदान करतात. वाढीच््यया चालकांना योग््य चालना करेल अशी अपेक्षा आहे. देण््ययासाठी पॅक््सच््यया सदस््ययांना तयार ९५,००० हून अधिक सोसायट््यया आणि करण््ययाची आवश््यक क्षमता आहे. (प्राध््ययापक, श्री बालाजी विद््ययापीठ, भारतातील खेड््ययांमध््यये एकू ण ९०% पुणे) पसरलेल््यया पॅक््स देशाच््यया सहकारी पतचळवळीचा केें द्रबिदं ू राहिले आहेत. ¿¿¿ May, 2023 Sahkar Uday 23

यशोगाथा मंड््यया जिल््ह्ययातील शते कऱ््ययांनी चाखली इफकोच््यया ततं ्रज्ञानाची गोड भारतातील कृ षी क्षते ्राला चालना इफको बायो डिकं पोजरमळु े ऊस उत््पपादक शते कऱ््ययाचे उत््पन््न दपु ््पट शते कऱ््ययांचे उत््पन््न दपु ््पट करण््ययाचे पंतप्रधान नरेंेद्र मोदी याचं े स््वप््न पूर््ण करण््ययात इफकोचा स््ततुत््य प्रयत््न महत्तत्वपूर््ण योगदान देत आहे. अकं अजं लीदीप घ््यया. त््ययांच््ययासारख््यया इतर अनेकासं ाठी इफकोने शते कऱ््ययांना इफको भारताने ५०० दशलक्ष मेट्रिक टन साखर उत््पपादन अनेक आव््हहानानं ी बायो डिकं पोजर हे अभिनव उसाचे उत््पपादन करून ब्राझीलला मागे भरलेले आहे. लागवडीसाठी वेळखाऊ टाकत जगातील सर््ववात मोठा साखर पीक असण््ययाबरोबरच किती साखर उत््पपादन उपलब््ध करून उत््पपादक देश म््हणून विक्रम के ला काढली जाऊ शकत,े याचीही शाश््वती दिले. भारतीय कृ षी सशं ोधन आहे. विशषे म््हणजे भारत हा साखरेचा नाही. उसाच््यया एका पिकातनू के वळ सर््ववात मोठा ग्राहक आणि दसु रा सर््ववात १० टक््कके किं वा १०० ग्रॅम प्रति किलो परिषदेच््यया सहकार््ययाने मोठा निर््ययातदार देश आहे. किं वा त््ययापेक्षा कमी साखर मिळत.े विकसित करण््ययात पण हा प्रवास खडतर होता. ही टक््कके वारी इतर साखर उत््पपादक आलेल््यया पसू ा इफको कर््ननाटकातील म््हहैसरू जवळील मंड््यया देशाचं ््यया तलु नेत खपू च कमी आहे. या जिल््ह्ययातील शते कऱ््ययांचे उदाहरण एका अहवालानुसार एक किलो साखर बायो-डिकं पोजरची रचना 24 Sahkar Uday May, 2023 तयार करण््ययासाठी सरासरी २१० लिटर ही विशिष््ट समस््यया लक्षात घेऊन करण््ययात आली होती.

ची गोडी साखरच तयार करण््ययाचा पर््ययाय नाही एका अहवालानसु ार तर ते विविध प्रकारचे इथेनॉल तयार एक किलो साखर तयार करण््ययासाठी उसाचा रस आणि गळू देखील वापरू शकतात. पेट्रोलमध््येय करण््ययासाठी सरासरी इथेनॉल मिसळण््ययाबाबत प्रभावी २१० लिटर पाणी लागते सरकारी कार््यक्रमामं ळु े आज देशात ऊस आणि रिफाइंड साखरेचा पिकानं ा मोठी मागणी आहे. विचार के ल््ययास हे प्रमाण जे शते करी साखर कारखान््ययांना आपले १७८० लिटरपर्यंत वाढत.े पीक विकू शकले नाहीत, ते आता त््ययामुळे के वळ एक किलो इथेनॉल उत््पपादकांना विकू शकणार आहेत. जगभरात साखरेची वाढती साखरेच््यया उत््पपादनात मागणी पाहता भारत साखर निर््ययातीत मोठ््यया प्रमाणात ससं ाधने मोठी प्रगती करत आहे. याचा अर््थ साखर उद््ययोग आणि शते कर‍् यानं ा वापरली जातात, असे अधिक नफा आणि अधिक उत््पन््न म््हटल््ययास वावगे ठरणार मिळणार आहे. नाही. कशाप्रकारे इफकोने शते कर‍् याचं ््यया दसु ऱ््यया टप््प्ययात इफकोने इफको बायो यशामध््यये सहभाग घेतला आहे. डिकं पोजर हे नावीन््यपूर््ण उत््पपादन शते कऱ््ययांना उपलब््ध करून दिले. मडं ््ययाचे शते करीही कचऱ््ययाच््यया योग््य भारतीय कृ षी सशं ोधन परिषदेच््यया व््यवस््थथापनाच््यया फायद््ययांविषयी सहकार््ययाने विकसित करण््ययात आलेल््यया मोठ््यया प्रमाणात अनभिज्ञ होत,े पूसा इफको बायो-डिकं पोजरची रचना त््ययांनी काढणीनतं रचे पिकांचे अवशषे ही विशिष््ट समस््यया लक्षात घेऊन जाळले. २००७ मध््येय इफकोने मंड््यया करण््ययात आली होती. हे उत््पपादन इफको येथील कृ षी विज्ञान केंे द्राशी (के व््हहीके ) मार्केटमधील सर््व किरकोळ केंे द्रे, इफको सहकार््य के ले आणि ऊस उत््पपादकानं ा विक्री केंे द्रे आणि सोसायट््ययांमध््यये शिक्षित करण््ययासाठी सतनूर गाव उपलब््ध आहे. त््ययाचबरोबर iffco- दत्तक घेतले. त््ययांना आधनु िक कचरा bazar.in ऑनलाइन ही खरेदी करता व््यवस््थथापनाच््यया फायद््ययाची ओळख येणार आहे. के वळ २० रुपयांची बाटली करून देण््ययात आली आणि इफकोने ही खपू किफायतशीर आहे. पाणी लागते आणि रिफाइंड साखरेचा उसाच््यया कचऱ््ययाचे मल््चचििंग सुरू के ले. हे बायो डिकं पोजर पाणी आणि विचार के ल््ययास हे प्रमाण १७८० पहिल््यया टप््प्ययात शते कऱ््ययांनी काढणी गुळाच््यया द्रावणात मिसळले जात.े लिटरपर्यंत वाढत.े त््ययामुळे के वळ एक परू ््ण झाल््ययानंतर पिकाचं े अवशषे त््ययानतं र बायोमास असलेल््यया शते ात या किलो साखरेच््यया उत््पपादनात मोठ््यया कापण््ययासाठी कचरा कटर मशिनचा द्रावणाची फवारणी के ली जात.े एकदा प्रमाणात ससं ाधने वापरली जातात, वापर के ला. वापरल््ययानतं र ४० दिवसाचं ््यया कालावधीत असे म््हटल््ययास वावगे ठरणार नाही. पिकाचे अवशषे कं पोस््टमध््येय रूपांतरित मात्र ऊस उत््पपादक शते कऱ््ययांकडे के वळ होतात आणि त््ययानंतर जमिनीत पोषक द्रव््यये भरून निघतात. के व््हहीके मंड््यया यानं ी के लेल््यया सशं ोधनात एकरी ५ ते ६ टन उत््पपादन वाढल््ययाचे आढळून आले. ओठावं र मोठं हसू खेळत सतनूर गावचे शते करी बोर गौडा म््हणाले, “या ततं ्रज्ञानामळु े मातीचं आरोग््य सुधारलं आहे आणि उत््पपादकतचे ं प्रमाणही वाढलं आहे.” ¿¿¿ May, 2023 Sahkar Uday 25

कौशल््य शिक्षण कु शल व््ययावसायिक तयार करणार राष्ट्रीय सहकारी विद््ययापीठ Sahkar Uday Team lराष्ट्रीय स््तरावरील सहकारी विद््ययापीठातील विशषे अभ््ययासक्रम lपॅक् ्स ते अपेक्् स पर्तंय सहकारी ससं ््थथाांच््यया गरजा पूर्ण् करणार भारताचे सहकार क्षेत्र बदलत््यया काळाशी ससु ंगत आहे याची खात्री विद््यमान सहकारी सोसायट््यया आणि प्रशिक्षण केें द््राांमध््यये करण््ययासाठी कु शल व््ययावसायिक ही शकै ्षणिक आणि सशं ोधन उपक्रमांचे एकत्रीकरण, समन््वय काळाची आणि भविष््ययाची गरज आहे. आणि मानकीकरण करण््ययासाठी विद््ययापीठ एक सर्वोच््च ससं ््थथा या पार््शश् वभूमीवर केें द्रीय सहकार म््हणनू कार््य करेल. तसेच सहकार क्ेषत्राशी सबं धं ित विविध मतं ्रालय भारतात जगातील सर््ववात मोठे अभ््ययासक्रमाचं ््यया पदवी आणि पदविका प्रदान के ल््यया जातील. विद््ययापीठ स््थथापन करत आहे. राष्ट्रीय सहकारी विद््ययापीठ ही एक अनोखी राष्ट्रीय सहकारी प्रशिक्षण परिषदेतर्फे करण््ययात येणार आहेत. शकै ्षणिक संस््थथा असेल ज््ययाच््यया विविध ठिकाणी असलेल््यया विविध सहकार मतं ्रालयाच््यया म््हणण््ययानुसार, कार््यक्षेत्रात शिक्षण, प्रशिक्षण, सशं ोधन ससं ््थथाांमध््यये प्रशिक्षणाचे काम के ले जात.े राष्ट्रीय सहकारी विद््ययापीठ आपले आणि विकासाशी सबं धं ित विषयाचं ा यापकै ी पाच प्रादेशिक स््तरावरील आणि उद््ददिष््ट साध््य करण््ययासाठी सहकारी समावेश असेल. येथे व््यवस््थथापन, १४ राज््यस््तरीय प्रमुख प्रशिक्षण ससं ््थथा शिक्षण आणि प्रशिक्षण संस््थथाांचे अखिल पर््यवेक्षी, प्रशासकीय, तातं ्रिक आणि आहेत. चंदीगड, बगं ळुरू, कल््ययाणी, भारतीय जाळे देखील तयार ऑपरेशन््स अशा विविध सहकारी गांधीनगर, पाटणा येथे पाच प्रमखु करेल. सध््ययाअस््ततित््ववात असलेल््यया श्ेरणीमं ध््यये विद््ययार््थ््यांाना स््पपेशलायझशे न प्रादेशिक सहकारी व््यवस््थथापन ससं ््थथा सहकारी ससं ््थथा आणि प्रशिक्षण मिळे ल. आहेत. भोपाळ, भवु नेश््वर, चेन््नई, केंे द््राांमध््येय शकै ्षणिक आणि संशोधन डहे राडू न, गवु ाहाटी, हैदराबाद, इंफाळ, उपक्रमाचं े एकत्रीकरण, समन््वय आणि मंत्रिमंडळ बठै कीच््यया चितं ने े जयपूर, किन््ननौर, लखनौ, मदरु ाई, मानकीकरण करण््ययासाठी विद््ययापीठ सहकार मतं ्रालयाने राष्ट्रीय सहकारी नागपरू , पणु े आणि तिरुवनंतपरु म एक सर्वोच््च ससं ््थथा म््हणून कार््य करेल. विद््ययापीठाच््यया स््थथापनेची तयारी तीव्र येथे प्रशिक्षण ससं ््थथा स््थथापन करण््ययात तसेच सहकार क्षेत्राशी सबं धं ित विविध के ली आहे. यामुळे राज््य सरकाराकं डू नही आल््यया आहेत. सहकार क्षेत्रातील सर््व अभ््ययासक्रमाचं ््यया पदवी आणि पदविका अशाच प्रकारची राज््यस््तरीय सहकारी स््तरातील लोकांसाठी या ससं ््थथाांमध््यये प्रदान के ल््यया जातील. विद््ययापीठे स््थथापन करण््ययाचा प्रस््तताव प्रशिक्षण कार््यक्रम आयोजित के ला सहकार विद््ययापीठ हे जगातील सर््ववात आला आहे. या विद््ययापीठाद््ववारे सहकार जातो. मोठे विद््ययापीठ असेल. राज््यस््तरीय क्षेत्राविषयी जनजागतृ ी आणि सहकार राष्ट्रीय सहकारी विद््ययापीठाशी सलं ग््न सहकारी विद््ययापीठांच््यया विकासाबाबत क्षेत्रातील अधिक प्रशिक्षण ससं ््थथाही संस््थथाांचे जाळे सहकारी संस््थथाांचे कर््मचारी ही काळजी घेण््ययास राज््य सरकारांना वाढविण््ययात येणार आहेत. त््ययाच आणि सचं ालक मंडळाच््यया सदस््ययांच््यया सांगण््ययात आले आहे. अध््ययापन व मापदंडासं ह ते विकसित के ले जाईल. क्षमता वदृ ््धधी आणि विकासासाठी काम प्रशिक्षणाबरोबरच शकै ्षणिक सशं ोधन व अशा सहकारी संस््थथाांना आधुनिक करेल. विद््ययापीठाशी सबं ंधित क्षेत्रातील विकासाचे निकष विकसित करण््ययाचे ससं ाधनानं ी ससु ज््ज करण््ययाची योजना आघाडीच््यया राज््ययांमध््यये दगु ््धव््यवसाय, काम सहकारी विद््ययापीठ करणार आहे. आहे. मत््स््यव््यवसाय, ग्रामीण पतपुरवठा, केंे द्रीय सहकार मतं ्रालयांतर््गत येणाऱ््यया सहकार कायदा, सहकार चाचणी अशा सर््व स््वयंचलित सहकारी ससं ््थथा विविध विषयाभिमखु विशषे शाळा सुरू विद््ययापीठातं र््गत काम करतील. मंत्रालय स््तरावर झालेल््यया आढावा बठै कीत त्रुटी व गरजा ओळखून या ससं ््थथाांचे कार््यक्षेत्र अधिक प्रभावी करण््ययासाठी युद््धपातळीवर तयारी के ली जात आहे. ¿¿¿ 26 Sahkar Uday May, 2023

पीडानिवारण सर्वोच््च न््ययायालयाच््यया निर््णयाच््यया आदेशाच््यया अमं लबजावणीवर चर््चचा के ली. गतुं वणकू दारांचे पसै े परत करण््ययाच््यया प्रक्रियेबाबत सहकार सचिवानं ी सहाराच््यया वरिष््ठ अधिकाऱ््ययांकडू न माहिती घेतली. मतं ्रालयाने सर््वसमावेशक धोरणावर चर््चचा के ली ज््ययाद््ववारे परताव््ययाची प्रक्रिया लवकरात लवकर सरु ू के ली जाईल. सहाराच््यया सहकारी ससं ््थथाांच््यया ठे वीदारांकडू न सविस््तर माहिती मागविण््ययात आली आहे, जेणेकरून ही प्रक्रिया जलद गतीने होऊ शके ल. पीएसीएस सगं णकीकरण पंतप्रधान नरेेंद्र मोदी यांच््यया ‘सहकाराकडू न समदृ ््धधीकड’े या सकं ल््पपाला पढु े नेत सहकार मंत्रालयाने देशभरातील प्राथमिक कृ षी पतससं ््थथाांचे (पॅक््स) सगं णकीकरण मोहीम हाती सहारा गंुतवणकू दारांच््यया पशै ांचा घेतली आहे. केंे द्रीय सहकार आणि गहृ मंत्री अमित शहा यांनी राज््ययाांसोबत बठै कांच््यया अनेक फे ऱ््यया घेतल््यया आणि तपशील अतं िम ठरवणार मंत्रालय त््ययाच््यया प्रगतीचा आढावा घेतला. गंतु वणकू दाराचं े पसै े परत येण््ययाचा तयार के लेल््यया कृ ती आराखड््ययाच््यया अमं लबजावणीसाठी राज््ययांशी सविस््तर सहरकर उदय टीम मार््ग मोकळा झाला. सहारा समहू ाला चर््चचा करण््ययात आली. हार््डवेअरपासनू पढु ील नऊ महिन््ययांत सुमारे १० कोटी सॉफ््टवेअरपर्यंतच््यया पायाभतू सवु िधा राज््ययांना पुरविल््यया जात असनू अनेक गंुतवणूकदारानं ा पाच हजार कोटी रुपये राज््ययांनी पॅक््स सगं णकीकरणाचे १०० टक््कके उद््ददिष््ट साध््य करण््ययात यश सहकार मंत्रालय सरकारच््यया सर्वोच््च परत करण््ययाचे आदेश दिले आहेत. मिळवले आहे. प्राधान््यक्रमांपकै ी असलेल््यया विविध केंे द्रीय सहकार सचिव ज्ञानेश कु मार योजनाचं ््यया अमं लबजावणीवर सातत््ययाने यांच््यया अध््यक्षतखे ाली सहकार मंत्रालय ¿¿¿ लक्ष ठे वून आहे. सहारा समूहाच््यया चार आणि सहारा समूहाच््यया प्रतिनिधींमध््येय सहकारी ससं ््थथाांमधील गुतं वणकू दाराचं े उच््चस््तरीय बठै क झाली, ज््ययात त््ययांनी पैसे परत मिळण््ययाबाबत राज््ययाांसोबत पॅक््स उपनियमानं ा राज््ययाांचा पाठिंबा आढावा बठै का घेण््ययात येत आहेत. नुकताच सर्वोच््च न््ययायालयाने एक पॅक््ससाठी तयार करण््ययात आलेल््यया उपविधीनं ा राज््ययांचा पाठिंबा मिळत आहे. ऐतिहासिक निर््णय दिला असनू पॅक््स उपनियमांमध््यये एकसूत्रता आणण््ययासाठी केंे द्रीय सहकार मंत्रालयाने त््ययाअंतर््गत सहारा समूहाच््यया चार राष्ट्रीय स््तरावर मॉडले बायलॉज तयार के ले जे नंतर राज््ययांना पाठविण््ययात सोसायट््ययांना गुतं वणकू दारांचे पसै े परत करण््ययास सांगण््ययात आले आहे. आले. मंत्रालयात झालेल््यया बठै कीत त््ययाच््यया प्रगतीचा आढावा घेण््ययात आला. सहकार मतं ्रालयाच््यया पढु ाकारानतं र उत्तर प्रदेश, आसाम, आधं ्र प्रदेश, ओडिशा, राजस््थथान, मणिपूर, पश््चचिम सर्वोच््च न््ययायालयाच््यया आदेशामुळे बंगाल, अरुणाचल प्रदेश, सिक््ककीम आणि उत्तराखंडमध््येय मॉडले बायलॉज लागू करण््ययात आले आहेत, तर मध््य प्रदेश, हिमाचल प्रदेश, गुजरात, पजं ाब आणि हरयाणामध््यये अमं लबजावणी प्रक्रिया अद््ययाप सरु ू आहे. उर््वरित बदलांसह मॉडले बायलॉज लागू करण््ययाबाबत चर््चचा सरु ू आहे. आढावा बठै कीत सचिव ज्ञानेश कु मार यानं ी पॅक््स मॉडले बायलॉजच््यया विविध पैलूंवर चर््चचा के ली आणि राज््ययांनी उपस््थथित के लेल््यया सर््व प्रश््ननाांची सविस््तर उत्तरे दिली. May, 2023 Sahkar Uday 27

नीती रचनाकार आकाश गवसण््ययाचे लक्षष्य सरकारकडू न सहकारक्षते ्राला मोठी चालना जितेेंद्र तिवारी यशस््ववीरित््यया पार पाडला. सीमेपलीकडू न होणाऱ््यया घसु खोरीची पतं प्रधान नरेेंद्र मोदी आणि केंे द्रीय दहशतवादाचे मूळ कारण असलेले समस््ययाही नागरिकत््व दरु ुस््तती गहृ मतं ्री अमित शहा याचं ््यया धोरणांना कलम ३७० आणि ३५ अ रद््द कायद््ययामळु े संपुष््टटात आली. प्रत््ययेक भारतीय नागरिकाने ‘नेशन करणे हे के वळ धोरणात््मक कृ त््य अशांत ईशान््य भारतही गेल््यया फर््स््ट’ सकं ल््पना यशस््ववीपणे नव््हत,े तर जनसघं ाचे ससं ््थथापक काही वर््षापं ासनू सरकारसमोर मोठे स््ववीकारल््ययाचे परू ््ण श्रेय आहे. श््ययामाप्रसाद मुखर्जी यांना विनम्र आव््हहान उभे करत होता आणि आरोग््य, शिक्षण, अतं र््गत सरु क्षा अभिवादन होत,े ज््ययांनी म््हटले नक्षलवादी हिसं ाचार यशस््ववीपणे आणि व््ययापक संदर््भभात जागतिक होते की, ‘एका राष्ट्रात दोन डोके , दडपण््ययाचे सपं रू ््ण श्रेय एचएमला पातळीवर सत्तेचे ध्रुवीकरण या दोन झेंेड,े दोन राज््यघटना चालणार जात.े बाबतीत भारत धोरणात््मक लकव््ययाने नाहीत.’ लवकरच लोक त््ययांना एक काळ असा होता जेव््हहा भारतात त्रस््त होता, ही वस््ततुस््थथिती आहे. ‘आधनु िक भारताचा लोहपुरुष’ सहकार चळवळ लोप पावत होती. मोदीजीचं ््यया दरू दर्शी नेततृ ््ववामळु े म््हणून संबोधू लागले. काश््ममीरचा पण पहिले सहकारमतं ्री अमित शहा आणि अमित शहा याचं ््यया अथक विशषे दर््जजा रद््द के ल््ययाने येथील खोरे यांनी मोठ््यया प्रमाणावर लोकप्रिय प्रयत््ननाांमळु े भारताने धोरणात््मक काही काळ ापासून दहशतवादापासून के ल््ययाने त््ययाला नवसंजीवनी लकव््ययावर मात के ली आणि मुक््त झाले आहे. सुरक्षेचा आणखी मिळाली. ‘सहकार से समदृ ््धधी’ मतं ्र आपल््यया मागील सरकारानं ी निर््ममाण एक महत्त्वाचा धोका म््हणजे प्रस््थथापित करण््ययासाठी सरकार के लेल््यया असखं ््य सामाजिक-आर््थथिक समस््ययांवर मात करण््ययासाठी विविध क्षेत्रात महत्तत्वपूर््ण निर््णय घेण््ययात आले. म््हणनू च मी ‘चाणक््य’, ‘विकास परु ुष’ किं वा ‘आयर््न मॅन’ या रूपकाऐं वजी ‘धोरणकर्ते’ म््हणनू आदरणीय अमित भाई शहा याचं े कौतकु करतो. वास््तविकता अशी आहे की, दरू दृष््टटीच््यया धोरणाचं े नवे पर््व अमित शहा यानं ी सरु ू के ले आणि त््ययामळु े नरेेंद्र मोदी सरकारची ‘निर््णय घेणारे सरकार’ अशी प्रतिमा उं चावली. तिसऱ््यया सार््वत्रिक निवडणकु ीला अवघे एक वर््ष शिल््लक असतानाही जनतचे ा सरकारवरील विश््ववास कायम आहे, हे त््यया प्रतिमेचे फलित आहे. खरे तर अतं र््गत सुरक्षेचा ज््वलतं प्रश््न सोडविण््ययासाठी प्रबळ इच््छछाशक््ततीची गरज होती. त््ययामुळे 2019 च््यया लोकसभा निवडणकु ीतील विजयानंतर अमित शहा यांच््ययाकडे गहृ खाते सोपवण््ययात आले. शहा यांनी ताबडतोब डॅमेज कं ट्रोल मोडमध््येय जाऊन ससु ््पष््ट धोरणाने दहशतवादावरील सर््जजिकल स्ट्राईक 28 Sahkar Uday May, 2023

नीती रचनाकार तळागाळातील शते कऱ््ययाांसोबत काम करण््ययासाठी जगातील आघाडीची के वळ भारताचीच नव््हहे तर जागतिक करत आहे. नवीन राष्ट्रीय सहकारी संस््थथा इंडियन फार््मर््स फर््टटिलायझर शते ीची स््थथिती आणि दिशा ठरविणार धोरण ाचा मसदु ा तयार करण््ययासाठी को-ऑपरेटिव््ह लिमिटेड (इफको) आहे. पतं प्रधानाचं ््यया प्ेररणेमळु े आणि अमित शहा मिशन मोडमध््येय काम प्रयत््नशील आहे. एचएमच््यया नेततृ ््ववामुळेच इफको करत आहेत आणि राष्ट्रीय सहकारी सध््यया भारत हा कृ षी उत््पपादनाचं ा या सहकारी ससं ््थथेने एक बेेंचमार््क विद््ययापीठ उघडण््ययाबरोबरच शालेय प्रमखु उत््पपादक देश आहे आणि तयार के ला जो जागतिक स््तरावर अभ््ययासक्रमात सहकारी शिक्षणाचा जागतिक व््ययासपीठावर एकरी कृ षी अद््ववितीय आहे. नॅनो यरु ियाला समावेश करण््ययाचा ही सरकार उत््पपादकतते ही अव््वल स््थथानावर जगभरात मोठी मागणी आहे. विचार करीत आहे. किं बहुना, त््ययाची आहे. स््थथिर, सातत््यपरू ््ण आणि शाह म््हणाले, ‘संपरू ््ण देशासाठी तयारी आतापासूनच सरु ू आहे. कार््यक्षम सरकारद््ववारे शासित हा अभिमानाचा क्षण आहे.’ नॅनो 2023-24 च््यया अर््थसकं ल््पपात असण््ययाचा अतिरिक््त फायदा देखील यरु ियाला आज जागतिक स््तरावर सहकारावर आधारित आर््थथिक गेल््यया काही वर््षांत देशाचे स््थथान मोठी मागणी आहे. युरियापाठोपाठ विकास मॉडले ला चालना देण््ययासाठी उं चावला आहे. भारताने काळाच््यया आता डीएपीचाही शोध नॅनो आणि तळागाळापर्यंत त््ययाची कसोटीवर खरे उतरत लहान-मोठ््यया स््वरूपात लागला असून भारत व््ययाप््तती मजबूत करण््ययासाठी सर््व आव््हहानांवर मात के ली आहे. हा एकमेव असा देश आहे जिथे अनेक तरतदु ी करण््ययात आल््यया भारताची शासनव््यवस््थथा काळाच््यया युरिया आणि डीएपी द्रव स््वरूपात आहेत. गावोगावी पसरलेल््यया कसोटीवर खरी उतरली आहे आणि उपलब््ध करून देण््ययात आले आहेत. प्राथमिक कृ षी सहकारी संस््थथाांच््यया आपल््यया लोकशाहीला काळाच््यया कृ षी क्षेत्रातील भारताची ही अद््भभुत (पॅक््स) बळकटीकरणासाठी ठोस ओघात लवचिक होऊन भक््कम कामगिरी पंतप्रधान मोदी यांच््यया उपाययोजना के ल््यया जात आहेत. पाया घातला जात आहे. पतं प्रधान कृ षी अर््थव््यवस््थथेचे सक्षमीकरण भारतातील सहकार चळवळ नरेेंद्र मोदी यांच््यया प्रयत््ननाांमुळेच आणि स््थथापित करण््ययासाठी आणि नवीन नसली तरी तिला अधिक अलीकडच््यया काळात ‘मेक इन शते कऱ््ययाांसाठी दहु ेरी उत््पन््न निर््ममाण उं ची गाठण््ययासाठी या मतं ्रालयाची इंडिया’ हा भारताचा सर््ववात मोठा करण््ययाच््यया दरू दर्शी दृष््टटिकोनाचा स््थथापना करण््ययात आली आहे. ब्रँड बनला आहे. परिणाम आहे. या सदं र््भभात सहकाराशी संबधं ित असल््ययाचा शहा रासायनिक खताचं ा वापर कमीत व््यवस््थथापकीय सचं ालक डॉ. यएू स याचं ा प्रदीर््घ इतिहास आहे. प्रचडं कमी करण््ययाच््यया पतं प्रधानाचं ््यया अवस््थथी याचं ््यया मार््गदर््शनाखाली तोट््ययात असलेल््यया अहमदाबाद आवाहनाने प्ेररित होऊन इफकोने असलेली इफको देशसेवेसाठी जिल््हहा सहकारी बँके चे त््ययांनी जगातील पहिले नॅनो खत ‘इफको महत्त्वाची भूमिका बजावत आहे. पनु रुज््जजीवन करून ती नफ््ययात नॅनो युरिया (लिक््वविड)’चा शोध (अध््यक्ष, इफको अधिकारी सघं टना) आणली. सहकार चळवळ पढु े लावला. कृ षी क्षेत्रात नॅनो यरु िया नेण््ययाचे मोदी सरकारचे स््वप््न परू ््ण ¿¿¿ May, 2023 Sahkar Uday 29

संशोधन भारताला मिळाला पिकांचे इफको अवशषे जाळण््ययाचा पर््ययावरणपरू क बायो-डिकं पोजर पर््ययाय! मग शते कऱ््ययाला पढु च््यया पिकासाठीही शते तयार यामळु े मातीला दषु ््परिणामांपासनू वाचवता येईल करण््ययासाठी पराली जाळावी आणि हवामानातही अनुकू ल बदल होतील लागत.े पराली जाळण््ययामुळे कार््बन डाय ऑक््ससाईड (CO), कार््बन सहरकर उदय टीम मोनोऑक््ससाइड (CO2) आणि नायट्रोजन ऑक््ससाईड (NOx) प्रदषू ण आणि हवामान बदलाच््यया सारखे विषारी घातक वायू बाहेर या युगात पर््ययावरणपूरक कचऱ््ययाची पडतात. यामुळे हवेची गणु वत्ता विल््हहेवाट लावणे ही काळाची गरज बिघडते आणि जमिनीतील सेदें ्रिय आहे. भारतात दरवर्षी समु ारे ६५० कार््बन कमी होतो. त््ययाऐवजी दशलक्ष टन पिकाचं े अवशषे किं वा जळून वाया जाणाऱ््यया या सेदें ्रिय पराली तयार होत.े तांदळू आणि घटकांमळु े मातीची गणु वत्ता गव््हहाच््यया उत््पपादनात वाढ झाल््ययास वाढवता आली असती. पिकांच््यया अवशषे ाचं े प्रमाणही वाढत.े इतर पिकाचं ््यया तलु नेत गहू आणि पर््ययाय उरत नाही. मग शते कऱ््ययाला तांदळू लागवडीमळु े शते कऱ््ययांना मोठा पुढच््यया पिकासाठीही शते तयार आर््थथिक फायदा होतो. त््ययामुळे ही पिके करावं लागतं. पराली जाळण््ययामळु े त््ययांच््ययासाठी प्राधान््ययाची आहेत. मात्र कार््बन डाय ऑक््ससाईड (सीओ), कार््बन पिके कापण््ययासाठी यातं ्रिक हार्वेस््टरचा मोनोऑक््ससाइड (सीओ 2) आणि वापर के ल््ययावर किमान पाच सेमें ी नायट्रोजन ऑक््ससाईड (Nox) सारखे लाबं ीचे पीक व मोठ््यया प्रमाणात भसु ा विषारी घातक वायू बाहेर पडतात. शते ात शिल््लक राहतो. हा सेदंे ्रिय कचरा यामुळे हवेची गुणवत्ता बिघडते आणि किं वा पिकांचे अवशषे नवीन पिकांच््यया जमिनीतील सेदें ्रिय कार््बन कमी होतो. लवकर लागवडीमध््यये तात््ककाळ अडथळा त््ययाऐवजी जळून वाया जाणाऱ््यया या ठरतात. सेदें ्रिय घटकामं ुळे मातीची गुणवत्ता वाढवता आली असती. एका अदं ाजानुसार एक टन पराली गव््हहाचे पीक काढणे आणि जाळल््ययास ४०० किलो कार््बन, ५.५ भाताचे नवे पीक घेणे यात या पिकाचे सूक्षष्मजीव प्रक्रियेद््ववारे किलो नायट्रोजन, २.३ किलो फॉस््फरस, शते कऱ््ययांकडे फारच कमी चांगल््यया प्रतीचे व पर््ययावरणपूरक २४ किलो पोटॅश आणि १.२ किलो गधं क खतात रूपांतर करणे हा एक चागं ला नष््ट होत.े या नुकसानीबरोबरच पराली वेळ असतो. या वेळेच््यया मार््ग आहे. तथापि, भाताच््यया भुसाचे जाळल््ययामळु े मनषु ््य, प्राणी आणि बधं नामळु े यांत्रिक हार्वेस््टरकडू न विघटन हानिकारक मानले जाते कारण इतर सजीवाचं ेही मोठे नकु सान होत.े शिल््लक राहिलेल््यया पिकांच््यया त््ययात लिग््ननोसेल््ययुलोज असते असलेले या मोठ््यया समस््येयचे उत्तर म््हणजे या लिग््ननोसेल््ययुलोज आणि उच््च सी / एन पिकाचं े अवशषे विघटित करणे आणि अवशषे ांमळु े शते कर् यानं ा गुणोत्तर. कृ षी क्षेत्रातील या समस््यया त््ययांचे सेदंे ्रिय घटकामं ध््येय रूपांतर करणे पिकाचं ी पराली जाळण््ययाशिवाय लक्षात घेऊन इफकोने इफको बायो हवामानासाठी आणि आर््थथिकदृष््ट्यया डिकं पोजर नावाचे रासायनिक द्रावण फायदेशीर ठरू शकत.े दसु रा पर््ययाय उरत नाही. तयार के ले आहे, जे शते कऱ््ययाांसाठी तसेच हवामानासाठी फायदेशीर ठरत गव््हहाचे पीक काढणे आणि भाताचे नवे यातं ्रिक हार्वेस््टरकडू न शिल््लक राहिलेल््यया आहे. पीक घेणे यात शते कऱ््ययांकडे फारच पिकाचं ््यया अवशषे ामं ुळे शते कर् यानं ा कमी वेळ असतो. या वेळेच््यया बंधनामुळे पिकाचं ी पराली जाळण््ययाशिवाय दसु रा 30 Sahkar Uday May, 2023

केंे द्रीय सहकार राज््यमतं ्री बी. एल. वर््ममा यानं ी शते करी नॅनो युरिया आणि नॅनो डीएपी लोकप्रिय करण््ययासाठी गुज््ककोने आणि कर््मचाऱ््ययांना केें द्रस््थथानी ठे वल््ययाबद््दल सहकार इफकोशी हातमिळवणी के ली. यावेळी इफको व गुजकोचे क्षेत्राचे कौतकु के ले. श्री रावळनाथ सहकारी गहृ निर््ममाण अध््यक्ष दिलीप सघं ानी, इफकोचे व््यवस््थथापकीय संचालक डॉ. वित्त संस््थथेच््यया पुणे शाखेच््यया उद््घघाटनासाठी बी. एल. यएू स अवस््थथी, संचालक मंडळ सदस््य जयेश रादडिया, गजु रात वर््ममा नकु तचे पणु ््ययात आले होत.े सहकारी व कृ भको सचं ालक परेश पटेल, इफकोचे विपणन प्रमुख योगेेंद्र कु मार आदी उपस््थथित होत.े दिल््लली हाट येथे राष्ट्रीय कृ षी सहकारी पणन महासघं ाच््यया इफको आणि आयएफएफडीसीने ग्रामीण भागात (नाफे ड) बाजरी अनुभव केंे द्राचे उद््घघाटन करताना केें द्रीय सिचं न सवु िधा वाढविण््ययासाठी चेकडॅम आणि लहान कृ षीमतं ्री नरेेंद्रसिहं तोमर आणि नाफे डचे व््यवस््थथापकीय धरणांसह पडीक जमिनीचे पुनर््वनीकरण करण््ययाची संचालक राजबीर सिहं उपस््थथित होत.े मोहीम सुरू के ली. उत्तर प्रदेशातील मलिकमऊ येथील प्राथमिक कृ षी वनीकरण भारतीय वन संशोधन व शिक्षण परिषदेचे (ICFRE) सहकारी संस््थथेच््यया (PFFCS) महिला बचत गटाच््यया सदस््यया महासंचालक ए. एस. रावत (आयएफएस) याचं ््यया हस््तते मधुमक्षिका पालन करतात. मधमाश््ययांच््यया पेट््ययांचे निरीक्षण डहे राडू न येथील वन संशोधन ससं ््थथेत (एफआरआय) नाफे ड करतात. चे उद््घघाटन झाले. May, 2023 Sahkar Uday

Postal Registration No.: DL(S)-18/3560/2023-25 Published on 26-04-2023 Applied for RNI Registration/Exempted for Six Months vide ADG Posts Letter No.22-1/2023-PO, dt.21-04-2023