คู่มือปรากฎการณ์ทางดาราศาสตร์

“การไดร้ ้จู ักปรากฏการณ์ทอ้ งฟ้าอย่างมหี ลักการ นอกจากจะสร้างความรน่ื รมยแ์ ล้ว ยังชว่ ยใหเ้ ราเขา้ ใจธรรมชาติของทอ้ งฟ้า และปรากฏการณท์ างดาราศาสตรไ์ ด้ดียง่ิ ขนึ้ อกี ด้วย”

ค�ำนำ� Preface หนงั สือเลม่ นีจ้ ดั ท�ำขนึ ้ เพื่อให้ผ้อู า่ นมีความรู้และความเข้าใจในปรากฏการณ์ทางธรรมชาตทิ ่ีเกี่ยวข้องกบั ดาราศาสตร์ เชน่ สรุ ิยปุ ราคา จนั ทรุปราคา ดวงจนั ทร์เตม็ ดวงใกล้โลกที่สดุ ในรอบปี ดาวเคราะห์ใกล้โลก ฝนดาวตก รวมถงึ ปรากฏการณ์ใกล้ตวั ที่ผ้อู า่ นหลายทา่ นอาจยงั ไมเ่ คยทราบ เชน่ แสงจกั รราศี แสงโลก แสงเกเกนไชน์ เนอื ้ หาภายในกลนั่ กรองจากทมี งานผ้เู ชยี่ วชาญทส่ี ง่ั สมประสบการณท์ งั้ ด้านดาราศาสตร์ และด้านการสอ่ื สารมาอยา่ งยาวนาน เรียบเรียงและถา่ ยทอดออกมาผา่ นตวั หนงั สอื และภาพถา่ ยสวยงาม แบง่ ออกเป็นปรากฏการณ์ทเ่ี กย่ี วกบั ดวงอาทติ ย์ ดวงจนั ทร์ ปรากฏการณ์ในชนั้ บรรยากาศโลก และปรากฏการณ์ท่ีเกี่ยวกบั วตั ถใุ นระบบสรุ ิยะ พร้อมทงั้ แผนภาพอธิบายหลกั การทาง วิทยาศาสตร์เบือ้ งต้น จงึ เหมาะสมกบั ผ้อู า่ นทกุ ระดบั ท่ีสนใจในปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ซงึ่ นอกจากจะอา่ นเพ่ือความ เพลดิ เพลนิ แล้วยงั สามารถใช้เป็นหนงั สอื อ้างอิงได้เชน่ กนั ผ้เู ขียนเช่ือวา่ มีผ้คู นจ�ำนวนไมน่ ้อยที่มีจดุ เร่ิมต้นในการช่ืนชอบดาราศาสตร์จากการได้เห็นดาวเคราะห์ผ่านกล้องโทรทรรศน์ ได้นง่ั มองดวงจนั ทร์ในเวลากลางคนื ได้เหน็ ปรากฏการณ์สรุ ิยปุ ราคา/จนั ทรุปราคา หรือแม้กระทง่ั รอคอยสงั เกตการณ์ฝนดาวตก กลางดึก หลงใหลไปกบั ความงามทางธรรมชาติท่ีอธิบายได้ด้วยวิทยาศาสตร์ จนน�ำไปส่กู ารค้นคว้าหาค�ำตอบและความ เข้าใจเชิงลกึ ผ้เู ขียนจงึ อยากให้หนงั สือเลม่ นีเ้ป็นสว่ นหนงึ่ ท่ีช่วยเติมเต็มทงั้ ในแง่วิชาการ และในแง่แรงบนั ดาลใจตอ่ ผ้อู ่าน ให้หนั มา สนใจดาราศาสตร์และวทิ ยาศาสตร์มากยิ่งขนึ ้ ซง่ึ จะเป็นจดุ เริ่มต้นในการสร้างพืน้ ฐานแหง่ ความก้าวหน้าด้านดาราศาสตร์และ วทิ ยาศาสตร์ของประเทศไทยในอนาคต ศนู ย์บริการวชิ าการและสื่อสารทางดาราศาสตร์ สถาบนั วิจยั ดาราศาสตร์แหง่ ชาติ (องค์การมหาชน) 2 คมู่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

สารบัญ สรุ ิยปุ ราคา (Solar Eclipses) 4 10 Contents แอนาเล็มมา (Analemma) 12 ฤดูกาล (Seasons) 16 ดวงอาทิตย์ตง้ั ฉากเหนอื ศีรษะ (The Shadowless Day) 20 24 จนั ทรปุ ราคา (Lunar Eclipses) 26 เฟสของดวงจันทร์ (Phases of the Moon) 30 แสงโลก (Earthshine) ดวงจนั ทร์เตม็ ดวงใกล-้ ไกลโลกทีส่ ดุ ในรอบป ี 34 (Super Full Moon & Micro Full Moon) 36 40 น�้ำข้นึ -นำ้� ลง (Tides) 44 ออโรรา (Aurora) 48 ทรงกลด (Halo) 52 แสงสนธยา (Twilight) 54 แสงจกั รราศี (Zodiacal Light) 58 แสงเกเกนไชน์ (Gegenschein) 60 ฝนดาวตก (Meteor Showers) การรว่ มทศิ (Conjunctions) 62 ดาวเคราะหอ์ ยใู่ นตำ� แหนง่ ตรงข้ามกบั ดวงอาทติ ย ์ 64 (Planetary Oppositions) 66 การบังกนั ของวตั ถทุ ้องฟา้ (Occultations) ดาวเคราะหเ์ คลื่อนผ่านหน้าดวงอาทติ ย ์ (Planetary Transits) ดาวศกุ ร์สว่างทีส่ ุดในรอบปี (Venus at the Greatest Brilliancy) 3ค่มู ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

4 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

สรุ ิยปุ ราคา Solar Eclipses ปรากฏการณ์สุริยุปราคา เป็นปรากฏการณ์ท่ี ดวงอาทิตย์ ดวงจนั ทร์ และโลกโคจรมาเรียงอยใู่ นแนว เดียวกันโดยมีดวงจันทร์อยู่ระหว่างดวงอาทิตย์กับโลก เกิดขนึ ้ เฉพาะในวนั จนั ทร์ดบั หรือชว่ งข้างแรม 14-15 ค่�ำ เมื่อสงั เกตจากพืน้ โลกจะเห็นดวงจนั ทร์เคล่ือนเข้ามาบดบงั ดวงอาทิตย์ โดยอาจบงั มิดหมดทงั้ ดวงหรือบางส่วนก็ได้ ในแต่ละปี สามารถเกิดสุริ ยุปราคาบนโลกได้ อย่างน้ อย 2 ครัง้ สูงสุดไม่เกิน 5 ครัง้ คนไทยสมัยโบราณเรียก ปรากฏการณ์นีว้ ่า “สุริยคราส” สามารถแบ่งได้เป็น 4 ประเภท ดงั นี ้ 5คมู่ อื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

แผนภาพแสดงการเกิดสุรยิ ุปราคา สุริยุปราคาเตม็ ดวง ดวงจันทร์บงั ดวงอาทติ ยจ์ นมิดชิด จะสามารถสังเกตเห็นบรรยากาศช้นั โคโรนา ท่ีอยนู่ อกสดุ ของดวงอาทิตยไ์ ด้ สุริยปุ ราคาเตม็ ดวง เมือ่ ดวงจนั ทรบ์ ัง 1. สุรยิ ปุ ราคาเตม็ ดวง (Total Solar Eclipse) ดวงอาทิตย์จนมิด จะสามารถสงั เกตเห็น เกิดขนึ ้ เมื่อดวงจนั ทร์โคจรมาอยรู่ ะหว่างดวงอาทิตย์และโลกในระนาบเดียวกนั บรรยากาศชนั้ โคโรนาทอี่ ยู่นอกสุด และดวงจันทร์บดบงั ดวงอาทิตย์ไว้ทงั้ หมด ท�ำให้เกิดเงามืดทอดยาวมายงั โลก ของดวงอาทติ ย์ได้ โดยในการเกิดแตล่ ะครัง้ มเี พยี งพนื ้ ทท่ี อ่ี ยใู่ นเงามดื เทา่ นนั้ ทจี่ ะสามารถเหน็ สรุ ิยปุ ราคา เตม็ ดวงได้ 6 คู่มอื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

2. สรุ ยิ ปุ ราคาวงแหวน (Annular Solar Eclipse) เกิดขึน้ เมื่อดวงจันทร์อยู่ห่างจาก โลกมากในขณะเกิดสรุ ิยปุ ราคา ท�ำให้ ขนาดปรากฏของดวงจันทร์ เล็กกว่า ดวงอาทิตย์จนดวงจนั ทร์ไม่สามารถบงั ดวงอาทิตย์ได้ทงั้ หมด จึงยงั เหลือขอบ ของดวงอาทิตย์ให้เห็นเป็นแสงสวา่ งได้ โดยรอบ มีลกั ษณะคล้ายกบั วงแหวน จงึ เรียกวา่ สรุ ิยปุ ราคาวงแหวน ดวงจนั ทรม์ ขี นาดปรากฏเลก็ กวา่ ดวงอาทติ ย์ เล็กน้อย จึงไมส่ ามารถบังดวงอาทิตย์จนมืด ทง้ั ดวงได้ จงึ ยงั พอเหน็ สว่ นของดวงอาทติ ยอ์ ยู่ 3. สุรยิ ปุ ราคาบางส่วน (Partial Solar Eclipse) สุริยุปราคาบางส่วนเกิดจากโลก ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ไม่ได้เรียง อยู่ในแนวเส้ นตรงเดียวกันพอดีขณะ เกิดสุริยุปราคา ดวงจันทร์จึงบดบัง ดวงอาทิตย์เพียงบางสว่ นเทา่ นนั้ ท�ำให้ มีเพียงเงามัวของดวงจันทร์ทอดผ่าน พืน้ ผิวโลก และผ้สู งั เกตบนโลกภายใน บริเวณที่เงามวั ของดวงจนั ทร์พาดผ่าน จะเห็นดวงอาทิตย์ถกู ดวงจนั ทร์บดบงั เพียงบางสว่ นเทา่ นนั้ ภาพถา่ ยสุรยิ ุปราคาบางสว่ น 7คู่มือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

4. สรุ ยิ ปุ ราคาแบบผสม (Hybrid Solar Eclipse) เป็นสรุ ิยปุ ราคาที่เกิดทงั้ 2 ประเภท ในครัง้ เดียว ได้แก่ สรุ ิยปุ ราคาวงแหวน และสรุ ิยปุ ราคาเตม็ ดวง เนื่องจากโลก มีผิวโค้ง ท�ำให้แต่ละต�ำแหน่งบนโลกมี ระยะหา่ งถงึ ดวงจนั ทร์ไมเ่ ทา่ กนั ผ้สู งั เกต ทอ่ี ยไู่ กลจากดวงจนั ทร์จะเหน็ สรุ ิยปุ ราคา วงแหวน ในขณะที่ผู้สังเกตที่อยู่ใกล้ ดวงจันทร์มากกว่าจะเห็นสุริยุปราคา เตม็ ดวง นบั เป็นประเภทของสรุ ิยปุ ราคา ท่ีเกิดขนึ ้ ยากท่ีสดุ แผนภาพแสดงการเกดิ สรุ ยิ ุปราคาแบบผสม Warning ขอ้ ควรระวัง ห้ามสังเกตการณ์ดวงอาทิตย์ด้วยตาเปล่าเด็ดขาด การจ้องมองดวงอาทิตย์ โดยไม่มีอุปกรณ์ป้องกนั อาจนำ� อนั ตรายมาสดู่ วงตาถึงขนั้ ทำ� ใหต้ าบอดได้ 8 ค่มู ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

เกร็ดความรู้ : สรุ ยิ ปุ ราคาเตม็ ดวงชว่ ยพสิ จู นท์ ฤษฎสี มั พทั ธภาพทวั่ ไป ของไอนส์ ไตน์ 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2462 เซอร์ อาร์เธอร์ เอดดงิ ตนั สงั เกตการณ์สรุ ิยปุ ราคาเตม็ ดวง พบวา่ ในขณะทด่ี วงอาทติ ย์ถกู บงั จนเตม็ ดวง และท้องฟ้ามืดสนิท ดาวฤกษ์ท่ีควรจะอยู่ ด้ านหลังดวงอาทิตย์ กลับปรากฏอยู่ด้ าน ข้างแทน ชว่ ยพิสจู น์วา่ แสงสามารถเดนิ ทาง เป็นเส้นโค้งตามแรงโน้มถ่วงได้ตามทฤษฎี สมั พทั ธภาพทว่ั ไปของไอน์สไตน์ โคโรนาดวงอาทติ ย์ แผนภาพเส้นทางเดินของแสงที่โค้งไปตาม ในขณะที่เกิดสรุ ิยุปราคาเต็มดวง แรงโน้มถ่วงรอบ ๆ ดวงอาทิตย์ เราสามารถสงั เกตเหน็ “โคโรนา (Corona)” ได้โดยจะมีลกั ษณะเป็นริว้ แสงจาง ๆ 9คู่มอื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ กระจายออกมารอบดวงอาทิตย์ ปรากฏ ASTRONOMICAL PHENOMENA คล้ายกบั มงกฎุ เป็นชนั้ บรรยากาศสว่ น นอกสดุ ของดวงอาทิตย์ มีอณุ หภมู ิสงู ถึง 1,000,000 องศาเซลเซียส ซง่ึ จะ เห็นได้ เฉพาะตอนเกิ ดปรากฏการณ์ สรุ ิยปุ ราคาเตม็ ดวงเทา่ นนั้ ภาพถา่ ยสรุ ยิ ปุ ราคาเตม็ ดวง รวิ้ แสงสขี าว ลอ้ มรอบดวงอาทติ ยค์ อื บรรยากาศชน้ั โคโรนา

10 คมู่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ CrAedSTitR:OGNyOo..MrgICyASLoPpHonENyaOiMENA

แอนาเล็มมา Analemma หากสงั เกตดวงอาทติ ย์ในสถานทแี่ ละเวลาเดยี วกนั ทกุ วนั จนครบ 1 ปี จะพบวา่ ดวงอาทิตย์เปลย่ี นแปลง ตำ� แหนง่ บนท้องฟา้ เป็นรูปเลข “8” โดยจะมคี วามเอยี ง ของเลข 8 ที่แตกต่างกันตามละติจูดของผู้สงั เกต ปรากฏการณ์ ดงั กลา่ วเรียกวา่ “แอนาเลม็ มา” เป็นผล มาจากโลกโคจรรอบดวงอาทิตย์เป็นวงรี และโลกมี แกนหมนุ รอบตวั เองทเ่ี อยี ง 23.5 องศา กบั แกนตงั้ ฉาก ระนาบวงโคจรรอบดวงอาทิตย์ นอกจากนีด้ าวเคราะห์ แต่ละดวงจะสงั เกตเห็นแอนาเล็มมาแตกต่างกนั เช่น บนดาวอังคารจะเห็นแอนาเล็มมาเป็ นรูปหยดน�ำ้ บนดาวพฤหสั บดีจะเห็นเป็นรูปวงรี เป็นต้น ภาพถ่ายแอนาเลม็ มาทรี่ ัฐนิวเจอรซ์ ีย์ สหรฐั อเมริกา Credit : wiki / Jack Fishburn สแกนเพอื่ รับชมวิดีโอการเกิดแอนาเล็มมา เกร็ดความรู้ : รู้หรือไม.่ . ดวงจันทร์ก็เกิดแอนาเลม็ มาได้เชน่ กนั แอนาเล็มมาของดวงจันทร์ เกิดจากดวงจันทร์ โคจรรอบโลกเป็นวงรีและมีแกนเอียง เช่นเดียวกับ แอนาเล็มมาของดวงอาทิตย์ แต่ใช้ เวลาในการ สังเกตการณ์เพียงประมาณ 1 เดือนตามคาบการ โคจรของดวงจันทร์รอบโลก โดยชดเชยเวลาในการ สงั เกตการณ์ให้ช้าลงวนั ละ 50 นาที เน่ืองจากดวงจนั ทร์ ขนึ ้ และตกช้ากวา่ เดมิ วนั ละ 50 นาทีนนั่ เอง Credit : Gyo..rgy Soponyai ภาพแอนาเลม็ มาของดวงจนั ทร์ แสดงเฟสและตำ� แหนง่ ของ ดวงจนั ทร์ทเ่ี ปลีย่ นแปลง 11คูม่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ฤดูกาล ฤดูกาล เกิดจากการท่ีแกนโลกเอียงท�ำมุม 23.5 องศากับ แกนตงั้ ฉากระนาบวงโคจรรอบดวงอาทติ ย์ จงึ ทำ� ให้ในแตล่ ะชว่ งของปี Seasons บริเวณต่าง ๆ บนโลกจะได้รับแสงอาทิตย์ไม่เท่ากนั ส่งผลให้เกิด เป็นฤดกู าลตา่ ง ๆ ขนึ ้ 12 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

13คมู่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ช่วงวันท่ี 20 - 23 มีนาคมของ ทุกปี จะเป็นวันท่ีดวงอาทิตย์ขึน้ ทาง ทิศตะวนั ออกและตกทางทิศตะวนั ตกพอดี สง่ ผลให้กลางวนั และกลางคนื ยาวเทา่ กนั เรียกว่า “วันวสันตวิษุวัต (Vernal Equinox)” ซกี โลกเหนอื เป็นฤดใู บไม้ผลิ ซีกโลกใต้เป็นฤดใู บไม้ร่วง แผนภาพการขึ้น-ตกของดวงอาทิตย์ ในวันวสนั ตวษิ วุ ตั (Vernal Equinox) ชว่ งวนั ท่ี 20 - 23 มิถนุ ายนของ ทกุ ปี จะเป็นวนั ท่ีขวั้ โลกเหนือชีเ้ข้าหา ดวงอาทิตย์ เรียกว่า “วันครีษมายัน (SummerSolstice)”กลา่ วคือเป็นวนั ท่ี ดวงอาทิตย์เฉียงไปทางเหนือมากที่สดุ คือ 23.5 องศา ผ้ทู ่ีอยซู่ ีกโลกเหนือจะ อย่ใู นช่วงฤดรู ้อน และวนั ดงั กล่าวเป็น วนั ทม่ี ี “กลางวนั ยาวนานทส่ี ดุ ในรอบปี” ในขณะท่ีซีกโลกใต้ จะอยู่ในช่วงฤดู หนาว และเป็นวนั ที่ “กลางคืนยาวนาน ที่สดุ ในรอบปี” แผนภาพการขึ้น-ตกของดวงอาทิตย์ ในวนั ครษี มายัน (Summer Solstice) ช่วงวันที่ 20 - 23 กันยายนของ ทุกปี จะเป็นวันท่ีดวงอาทิตย์ขึน้ ทาง ทิศตะวนั ออกและตกทางทิศตะวนั ตก พอดีอีกครัง้ ส่งผลให้ กลางวันและ กลางคืนยาวนานเท่ากัน เรียกว่า “วนั ศารทวษิ ุวตั (Autumnal Equinox)” ซีกโลกเหนือเปล่ียนจากฤดรู ้อนเป็นฤดู ใบไม้ร่วง ซกี โลกใต้เปลย่ี นจากฤดหู นาว เป็นฤดูใบไม้ผลิ อีกทัง้ ยังเป็นวันท่ีมี กลางวนั และกลางคืนยาวนานเทา่ กนั แผนภาพการข้ึน-ตกของดวงอาทิตย์ ในวันศารทวิษวุ ตั (Autumnal Equinox) 14 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ช่วงวนั ที่ 20 - 23 ธันวาคมของ ทุกปี จะเป็ นวันที่ขัว้ โลกใต้ ชีเ้ ข้ าหา ดวงอาทิตย์ เรียกว่า “วันเหมายัน (Winter Solstice)” กลา่ วคือ เป็นวนั ที่ ดวงอาทิตย์เฉียงไปทางใต้มากที่สดุ คือ -23.5 องศา ผ้ทู อ่ี ยซู่ กี โลกเหนอื จะอยใู่ น ชว่ งฤดหู นาว และวนั ดงั กลา่ วเป็นวนั ท่ี มี “กลางคืนยาวนานที่สดุ ในรอบปี” ใน ขณะที่ซีกโลกใต้จะอยู่ในช่วงฤดูร้ อน และเป็นวนั ที่“กลางวนั ยาวนานที่สดุ ใน รอบปี”(ตรงข้ามกบั SummerSolstice) แผนภาพการข้ึน-ตกของดวงอาทิตย์ ในวันเหมายนั (Winter Solstice) เกรด็ ความรู้ : ระยะห่างจากดวงอาทิตย์ไม่ไดส้ ง่ ผลต่อฤดกู าล โลกโคจรรอบดวงอาทติ ย์เป็นวงรี จงึ มชี ว่ งทใ่ี กล้ดวงอาทติ ย์มากทส่ี ดุ คอื ต้นเดอื นมกราคม (147.3 ล้านกโิ ลเมตร) ซ่ึงซีกโลกเหนือเป็นฤดูหนาว ในขณะที่ช่วงท่ีไกลท่ีสุดคือต้นเดือนกรกฎาคม (152.1 ล้านกิโลเมตร) ซีกโลกเหนือจะเป็นฤดรู ้อน เป็นเพราะว่าระยะใกล้ที่สดุ และไกลที่สดุ ไม่แตกต่างกนั มากนกั จึงไม่ส่งผลตอ่ การเกิดฤดกู าล 15คมู่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

16 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ดวงอาทติ ย์ ตั้งฉากเหนอื ศีรษะ The Shadowless Day 17คูม่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ดวงอาทิตย์ไม่ได้ ผ่านจุดเหนือ ศีรษะพอดีในทกุ ๆ วนั มีเพียง 1-2 วนั ต่อปีเท่านนั้ ท่ีดวงอาทิตย์จะตงั้ ฉากกบั ผ้สู งั เกตบนโลก ท�ำให้เมื่อยืนกลางแดด ในชว่ งเทยี่ งของวนั ดงั กลา่ ว จะสงั เกตเหน็ เงาของร่างกายทอดอยใู่ ต้เท้าพอดี ไมเ่ ฉียง ไปด้านใดด้านหนง่ึ หรืออาจเรียกได้วา่ เป็น “วนั ไร้เงา” ทงั้ นีว้ นั และเวลาของ การเกิดปรากฏการณ์ขนึ ้ อยกู่ บั ตำ� แหนง่ ของผู้สังเกตบนโลก และจะมีเพียง ผู้สังเกตที่อยู่ละติจูด ตัง้ แต่ 23.5 องศาเหนอื ไปจนถงึ ละตจิ ดู 23.5 องศาใต้ เทา่ นนั้ ท่ีจะเกิดปรากฏการณ์นีไ้ ด้ แผนภาพแสดงต�ำแหน่งการขึ้นตกของ ดวงอาทิตยต์ ลอดทงั้ ปี ภาพแสดงตำ� แหนง่ ของโลก บรเิ วณทสี่ ามารถสงั เกตเหน็ ดวงอาทติ ยต์ งั้ ฉากได้ ซง่ึ เปน็ พนื้ ทร่ี ะหวา่ งละตจิ ดู 23.5 องศาเหนอื ถงึ ละตจิ ดู 23.5 องศาใต้ 18 คมู่ อื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ภาพถ่ายวตั ถุในวนั ท่ีดวงอาทิตย์ตัง้ ฉากเหนอื ศรี ษะ เมือ่ ดวงอาทิตยต์ ้งั ฉากเงาจะอยใู่ ต้วัตถุพอดี ตวั อยา่ งเชน่ ประเทศไทยจะมีชว่ ง ที่ดวงอาทิตย์ผา่ นจดุ เหนือศีรษะ 2 ครัง้ ในรอบปี ครัง้ แรกในชว่ งเดือนเมษายน ถงึ เดอื นพฤษภาคม โดยเร่ิมจากภาคใต้ ในช่วงต้นเดือนเมษายน ไล่ไปจนถึง กรุงเทพฯ ในปลายเดือนเมษายน และภาคเหนือในเดือนพฤษภาคม และ ครัง้ ที่สองในช่วงเดือนกรกฎาคมถึง เดือนกนั ยายน โดยเร่ิมจากภาคเหนือ ในปลายเดือนกรกฏาคม ไล่ไปจนถึง กรุงเทพฯ ชว่ งกลางเดือนสงิ หาคม และ ภาคใต้ในชว่ งต้นเดือนกนั ยายน แผนภาพแสดงเงาของผู้สังเกตในช่วง เวลาทด่ี วงอาทติ ยต์ งั้ ฉากเหนือศรี ษะ เกรด็ ความรู้ : เม่ือดวงอาทิตย์ตงั้ ฉากกบั พืน้ โลก ท�ำให้บริเวณดงั กล่าวได้รับพลงั งานจากดวงอาทิตย์อย่างเต็มท่ี อยา่ งไรก็ตาม มีปัจจยั หลายอยา่ งท่ีสง่ ผลตอ่ อณุ หภมู ิ เชน่ ปริมาณฝน เมฆ อิทธิพลจากมรสมุ ความร้อน สะสมในบรรยากาศ ฯลฯ วนั ท่ีดวงอาทิตย์ตงั้ ฉากจงึ อาจไมใ่ ชว่ นั ที่มีอณุ หภมู ิสงู ท่ีสดุ เสมอไป 19คู่มือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

20 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

จันทรปุ ราคา Lunar Eclipses ปรากฏการณ์จันทรุปราคา เป็ นปรากฏการณ์ที่ ดวงอาทิตย์ โลก และดวงจันทร์โคจรมาอยู่ในแนวระนาบ เดยี วกนั โดยมโี ลกอยตู่ รงกลางระหวา่ งดวงอาทติ ย์กบั ดวงจนั ทร์ เกดิ ขนึ ้ เฉพาะในวนั ดวงจนั ทร์เตม็ ดวงหรือชว่ งข้างขนึ ้ 14-15คำ่� ขณะท่ีดวงจนั ทร์โคจรผา่ นเข้าไปในเงามืดของโลกที่ทอดไปใน อวกาศ ผ้สู งั เกตบนโลกจะมองเหน็ ดวงจนั ทร์เว้าแหวง่ ไปเร่ือย ๆ จนดวงจันทร์เข้าไปอยู่ในเงามืดทัง้ ดวง และเริ่มมองเห็น ดวงจนั ทร์เว้าแหวง่ อีกครัง้ หนงึ่ เมื่อดวงจนั ทร์เคลื่อนที่ออกจาก เงามืดของโลก คนไทยสมยั โบราณเรียกปรากฎการณ์นีว้ ่า “ราหอู มจนั ทร์” 21ค่มู ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

เงาของโลกท่ีทอดไปในอวกาศ แบ่งเป็น 2 ประเภท ได้แก่ “เงามัว (Penumbra Shadow)” เป็นเงาส่วน นอกสดุ เมื่อดวงจนั ทร์เข้ามาอยใู่ นเงา ส่วนนีจ้ ะมีความสว่างลดลงเล็กน้อย และ “เงามืด (Umbra Shadow)” เป็น เงาท่ีมืดสนิท เมื่อดวงจนั ทร์เข้ามาอยใู่ น เงาสว่ นนีจ้ ะท�ำให้เกิดสว่ นมืดเว้าแหวง่ จึ ง แ บ่ ง ป ร ะ เ ภ ท ข อ ง ป ร า ก ฏ ก า ร ณ์ จนั ทรุปราคาได้ดงั นี ้ แผนภาพแสดงการเกิดจันทรปุ ราคา 1. จนั ทรปุ ราคาเต็มดวง (Total Lunar Eclipse) เกิดขึน้ เมื่อดวงจันทร์ ทัง้ ดวง เคล่ือนท่ีเข้ าไปอยู่ในเงามืดของโลก จะมองเหน็ ดวงจนั ทร์เป็นสสี ้มหรือสแี ดง อฐิ เนอ่ื งจากแสงขาวจากดวงอาทติ ย์จะ ถูกหักเหเมื่อผ่านชัน้ บรรยากาศโลก สีแดงและสสี ้มเบยี่ งทศิ ทางเข้าหากลาง เงามืด จงึ มองเหน็ ดวงจนั ทร์เป็นสแี ดง ระหว่างเกิดปรากฏการณ์จนั ทรุปราคา เตม็ ดวง ภาพถ่ายจนั ทรุปราคาเตม็ ดวง ดวงจันทร์ ปรากฏเป็นสีแดงอิฐเกิดจากแสงหักเหในช้ัน บรรยากาศโลก 2. จันทรปุ ราคาบางสว่ น (Partial Lunar Eclipse) เกิดขนึ ้ เม่ือดวงจนั ทร์เคลื่อนที่ผา่ น เงามืดของโลกเพียงบางส่วน โดยจะ มองเหน็ ดวงจนั ทร์มีลกั ษณะเว้าแหวง่ ภาพถา่ ยจนั ทรปุ ราคาบางสว่ น 22 คู่มือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

3. จันทรปุ ราคาเงามวั (Penumbral Lunar Eclipse) เกิดขนึ ้ เมื่อดวงจนั ทร์เคลื่อนที่ผา่ น เข้าไปเงามวั ของโลก โดยไมผ่ า่ นเงามืด เรายังคงมองเห็นดวงจันทร์ เต็มดวง แต่ความสว่างลดน้อยลง สงั เกตเห็น ความเปล่ยี นแปลงคอ่ นข้างยาก ภาพถ่ายเปรียบเทียบดวงจันทร์เต็มดวง ทเ่ี กดิ จันทรุปราคาเงามัว (ซ้าย) กบั ภาพถา่ ย ดวงจนั ทร์เตม็ ดวงปกติ (ขวา) เกรด็ ความรู้ : ขณะเกดิ ปรากฏการณ์จนั ทรุปราคาเตม็ ดวง เมอื่ แสงของดวงอาทติ ย์ผา่ นบรรยากาศโลก แสงสนี �ำ้ เงิน ที่มีความยาวคลืน่ สนั้ กวา่ จะถกู บรรยากาศกระเจิงออกไปหมด เหลือแตแ่ สงสีแดงท่ีมีความยาวคลื่นยาว กวา่ หกั เหไปตกกระทบบนผิวดวงจนั ทร์ จงึ มองเหน็ ดวงจนั ทร์เป็นสีแดง 23คมู่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

24 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ข้างขนึ้ -ขา้ งแรม Phases of the Moon ขา้ งขน้ึ -ขา้ งแรมของดวงจนั ทร์ หรือเรียกวา่ “เฟสดวงจนั ทร์” คอื ลกั ษณะเว้าแหวง่ ของดวงจนั ทร์ทเ่ี กดิ ขนึ ้ ในแตล่ ะวนั และเปล่ียนแปลงไปตลอดทงั้ เดือน สว่ นสวา่ งของดวงจนั ทร์เกิดขนึ ้ จากแสงดวงอาทิตย์ท่ีกระทบผิวของดวงจนั ทร์แล้วสะท้อน กลบั มายงั โลก ซง่ึ คาบการเปลยี่ นเฟส 1 รอบ ใช้เวลาประมาณ 29.5 วนั ประเทศไทยแบง่ เฟสของดวงจนั ทร์ ออกเปน็ 2 ชว่ ง ไดแ้ ก่ 1. “ข้างขึน้ ” เร่ิมหลงั จันทร์ดบั ไป จนถงึ ดวงจนั ทร์เตม็ ดวง โดยเริ่มนบั จาก ขนึ ้ 1 คำ่� ไปจนถงึ ขนึ ้ 15 คำ่� (จนั ทร์เพญ็ ) มขี ้อสงั เกต คอื เสยี ้ วสวา่ งของดวงจนั ทร์ ข้างขนึ ้ จะหนั ไปทางทศิ ตะวนั ตก 2. “ข้างแรม” เร่ิมหลงั จากดวงจนั ทร์ เต็มดวงไปจนถึงจนั ทร์ดบั โดยเร่ิมนบั จากแรม 1 ค่�ำ ไปจนถงึ แรม 15 ค่�ำ (จนั ทร์ดบั ) มขี ้อสงั เกต คอื เสยี ้ วสวา่ ง ของดวงจันทร์ ข้ างแรมจะหันไปทาง ทศิ ตะวนั ออก แผนภาพแสดงต�ำแหน่งของดวงจันทร์ บนวงโคจรรอบโลกทท่ี �ำให้เกดิ เฟสต่าง ๆ การท่ีดวงจนั ทร์โคจรรอบโลกนอกจากจะท�ำให้เกิดเฟสต่าง ๆ แล้ว ยงั ท�ำให้แต่ละวนั ดวงจนั ทร์จะขยบั ไปทางตะวนั ออก วนั ละประมาณ 12 - 13 องศา จงึ มีเวลาขนึ ้ -ตกช้าไปจากวนั ก่อนหน้า เฉลีย่ วนั ละ 50 นาที หากจินตนาการพืน้ ท่ีสีคลำ� ้ เป็น “กระตา่ ย” สามารถใช้ระบขุ ้างขนึ ้ ข้างแรมได้อีกด้วย โดยชว่ งข้างขนึ ้ เงามืดจะบงั สว่ นล�ำ ตวั ของกระตา่ ย ในขณะท่ีข้างแรมเงาจะบงั สว่ นหวั ของกระตา่ ย เกร็ดความรู้ : รหู้ รือไม่ ปรากฏการณ์ “Blue Moon” และ รูปร่างกระต่ายบนดวงจันทร์เป็นภาพใน “Black Moon” ไมเ่ กย่ี วกบั สขี องดวงจนั ทร์ จนิ ตนาการ Blue Moon เป็นการเรียกชื่อของดวงจนั ทร์เตม็ ดวงครัง้ ท่ี 2 ภายในรอบ 1 เดือน และ Black Moon เป็นการเรียกช่ือของ จนั ทร์ดบั ครัง้ ท่ี 2 ภายในรอบ 1 เดือน 25คูม่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

แสงโลก Earthshine ปรากฏการณแ์ สงโลก คอื ปรากฏการณ์ทแ่ี สงจากดวงอาทติ ย์สะท้อนผวิ โลกไปยงั ดวงจนั ทร์และสะท้อนกลบั มายงั ผ้สู งั เกตบนโลกอกี ครัง้ ทำ� ให้พนื ้ ผวิ สว่ นทม่ี ดื ของดวงจนั ทร์ไมไ่ ด้ มืดสนิท สามารถมองเห็นพืน้ ผิวในส่วนมืดของดวงจนั ทร์ได้ จะสงั เกตเห็นได้ชดั เจนในช่วงท่ี ดวงจนั ทร์เป็นเสยี ้ วบาง ๆ เชน่ ชว่ งขนึ ้ 1 ถงึ 3 คำ�่ หรือแรม 12 ถงึ 14 คำ่� 26 คู่มือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

27คมู่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ภาพถา่ ยปรากฏการณแ์ สงโลกท่ีท�ำใหส้ ่วนมดื ของดวงจันทร์สวา่ งข้นึ แผนภาพอธิบายปรากฏการณแ์ สงโลกที่เกิดจากแสงอาทติ ยส์ ะทอ้ นกบั ผิวโลกไปยงั ดวงจนั ทร์ และสะท้อนกลับมายังผู้สังเกตบนโลกอีกตอ่ หนงึ่ ท�ำใหผ้ ้สู ังเกตบนโลกเห็นแสงจาง ๆ จากดา้ นสว่ นมืดของดวงจันทร์ 28 คู่มอื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

เราจะเห็นดวงจันทร์เป็นทรงกลมมีแสงอยู่ 2 ส่วน คือ สว่ นที่ 1 เสยี ้ วสวา่ งของดวงจนั ทร์ เป็นแสงจากดวงอาทิตย์โดยตรง สว่ นท่ี 2 สว่ นมดื บนดวงจนั ทร์ทไี่ มม่ ดื สนทิ เป็นแสงจากโลกทส่ี ะท้อนไปยงั ดวงจนั ทร์ หากใช้กล้องถ่ายภาพจะเหน็ รายละเอียดในสว่ นมืดของดวงจนั ทร์ได้ 29คูม่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

30 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ดวงจันทรเ์ ตม็ ดวง ใกล-้ ไกลโลกที่สดุ ในรอบปี Super Full Moon & Micro Full Moon ดวงจนั ทร์โคจรรอบโลกเป็นวงรี ท�ำให้ทกุ ๆ เดือนดวงจนั ทร์ ผ่านต�ำแหน่งใกล้โลกที่สุด เรียกว่า “Perigee” และไกลโลก ที่สดุ เรียกวา่ “Apogee” อยเู่ สมอ แตเ่ มื่อใดก็ตามที่ดวงจนั ทร์ เต็มดวงและอย่ใู นต�ำแหน่งที่ใกล้โลกที่สดุ ในรอบปี จะเรียกว่า “Super Full Moon” ในทางตรงกันข้าม หากดวงจันทร์เต็ม ดวงและอย่ใู นต�ำแหน่งที่ห่างไกลโลกที่สดุ ในรอบปี จะเรียกว่า “Micro Full Moon” 31ค่มู อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

วนั ท่ี 14 กนั ยายน 2562 วันที่ 19 กุมภาพันธ์ 2562 ระยะห่างจากโลก 406,235 กิโลเมตร ระยะหา่ งจากโลก 356,836 กิโลเมตร ขนาดปรากฏของดวงจนั ทร์ในช่วงใกล้โลกท่ีสดุ ตา่ งกบั ช่วงไกลโลกที่สดุ เพียง รอ้ ยละ 14 และมีความสว่างต่างกนั ประมาณร้อยละ 30 ภาพถ่ายดวงจนั ทร์ที่ดู เหมือนมีขนาดใหญ่ เผยแพร่ในโลกออนไลน์เกิดจากเทคนิคการถ่ายภาพ “Moon illusion” ด้วยเลนส์เทเลโฟโต กล่าวคือ ถ่ายภาพดวงจันทร์เปรียบเทียบกับวตั ถุ บริเวณขอบฟ้า ท�ำให้เกิดภาพลวงตาเสมือนวา่ ดวงจนั ทร์มีขนาดใหญ่และอย่ใู กล้ โลกมาก เป็นหลกั การเดียวกบั ท่ีเรา “รู้สกึ ว่า” ดวงจนั ทร์เต็มดวงบริเวณขอบฟ้ามี ขนาดใหญ่กวา่ ดวงจนั ทร์เตม็ ดวงกลางศีรษะ 32 คูม่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

เกรด็ ความรู้ : ดวงจนั ทร์เต็มดวงตอนเท่ียงคืนอยู่ใกล้โลกมากกว่าดวงจนั ทร์เต็มดวงช่วงหวั ค�่ำ เกิดจากโลกเป็น รูปทรงกลม เมื่อโลกหมนุ รอบตวั เองจะท�ำให้ระยะห่างระหว่างผู้สงั เกตกบั ดวงจนั ทร์ที่เวลาหกโมงเย็น (อย่บู ริเวณขอบฟ้า) แตกต่างจากเวลาเที่ยงคืน (อย่กู ลางศีรษะ) เป็นค่าระยะห่างเท่ากบั 1 รัศมีโลก หรือประมาณ 6,370 กิโลเมตร แผนภาพแสดงต�ำแหน่งของผู้สังเกต บนโลกในการเห็นดวงจนั ทร์ จะเหน็ ว่าในชว่ ง หัวค่�ำต�ำแหน่งผู้สังเกตบนโลกจะห่างจาก ตำ� แหนง่ ของดวงจนั ทรม์ ากกวา่ ในชว่ งเทย่ี งคืน 33คมู่ อื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

34 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

นำ�้ ขนึ้ -นำ้� ลง น้�ำขึ้น-น�้ำลง เกิดจากอิทธิพลแรงโน้มถ่วงของดวงจันทร์และ ดวงอาทิตย์ แตด่ วงจนั ทร์สง่ อิทธิพลมากกวา่ ดวงอาทิตย์ Tides แรงโน้มถ่วงของดวงจนั ทร์จะดงึ น�ำ้ ในมหาสมทุ รด้านใกล้ดวงจนั ทร์ ให้สูงขึน้ แต่ขณะเดียวกันผู้สังเกตท่ีอยู่อีกด้านหน่ึงของโลกก็จะเห็น น�ำ้ ทะเลสงู ขนึ ้ เชน่ เดียวกนั เนื่องจากผลตา่ งของแรงโน้มถ่วงที่ดวงจนั ทร์ กระทําต่อพืน้ ผิวแต่ละตําแหน่งบนโลกมีค่าไม่เท่ากัน การกระทําของ แรงโน้มถว่ งทต่ี า่ งกนั ตอ่ วตั ถชุ นิ ้ เดยี วกนั นเี ้รียกวา่ “แรงไทดลั (Tidal forces)” ซง่ึ เป็นปัจจยั สําคญั ท่ีทําให้เกิดปรากฏการณ์น�ำ้ ขนึ ้ -น�ำ้ ลง ในกรณีท่ีดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เคล่ือนท่ีอยู่ ในแนวเดียวกนั จะเกิดปรากฏการณ์ท่ีเรียกวา่ “น�ำ้ เกิด (Spring Tide)” เป็นช่วงเวลาที่จะเกิดน�ำ้ ขึน้ สงู สดุ และ น�ำ้ ลงต�่ำสดุ ซง่ึ อยใู่ นชว่ งจนั ทร์ดบั และจนั ทร์เพญ็ สว่ นกรณีทด่ี วงจนั ทร์และดวงอาทติ ย์อยใู่ นตำ� แหนง่ ตัง้ ฉากกัน จะเกิดปรากฏการณ์ที่เรียกว่า “น�ำ้ ตาย (Neap Tide)” เป็นชว่ งเวลาทนี่ ำ� ้ ขนึ ้ และนำ� ้ ลงน้อยทส่ี ดุ เกิดในชว่ งจนั ทร์กง่ึ ข้างขนึ ้ และจนั ทร์กงึ่ ข้างแรม แผนภาพแสดงระดับน้�ำท่ีต่างกันในแต่ละต�ำแหน่งบนโลก ซงึ่ ขึ้นอยู่กบั ต�ำแหนง่ ของดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เกร็ดความรู้ : หากสงั เกตเหน็ ดวงจนั ทร์บริเวณกลางท้องฟา้ จะเป็นชว่ งน�ำ้ ขนึ ้ แตห่ ากสงั เกตเหน็ ดวงจนั ทร์บริเวณ ใกล้ขอบฟา้ จะเป็นชว่ งน�ำ้ ลง 35คมู่ ือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

36Crคedู่มiือtป: รภารกัณฏยกู า รพณทิ ย์ทรางังสดฤารษาฏศ์ าสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ออโAรuรrาora ออโรรา เป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติท่ีเกิดบริเวณประเทศแถบขวั้ โลกเหนือและขวั้ โลกใต้ มีลกั ษณะ เหมอื นผ้ามา่ นเรืองแสงทพ่ี ลวิ ้ ไหวไปมาบนท้องฟา้ เกดิ จากอนภุ าคทม่ี ปี ระจไุ ฟฟา้ จากดวงอาทติ ย์พงุ่ มายงั โลก อิทธิพลจากสนามแม่เหล็กโลกจะท�ำให้อนุภาคเหล่านีเ้ คลื่อนท่ีไปตามเส้นสนามแม่เหล็กและพ่งุ เข้าส่ขู วั้ แมเ่ หลก็ ทงั้ สองด้านซงึ่ อยบู่ ริเวณขวั้ โลกเหนือและขวั้ โลกใต้ โดยบางครัง้ จะเรียกออโรราวา่ แสงเหนือหรือแสงใต้ ขนึ ้ อยตู่ ำ� แหนง่ ทเ่ี กดิ สว่ นชอื่ วทิ ยาศาสตร์ของปรากฏการณ์นคี ้ อื “Aurora Borealis” แปลวา่ “แสงเหนือ” และ “Aurora Australis” แปลวา่ “แสงใต้” สว่ นค�ำวา่ “Aurora Polaris” แปลวา่ “แสงขวั้ โลก” ใช้เรียกทงั้ แสงเหนือ และแสงใต้ เมอ่ื อนภุ าคพงุ่ เข้าสชู่ นั้ บรรยากาศจะชนเข้ากบั แก๊สตา่ ง ๆ อะตอมและโมเลกลุ แก๊สเหลา่ นจี ้ ะดดู ซบั พลงั งาน เอาไว้แล้วปลดปล่อยกลบั ออกมาในรูปแสงสีสนั ต่าง ๆ ขึน้ อย่กู บั ชนิดของแก๊สและระดบั พลงั งานท่ีเกิดขึน้ 37คมู่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

แผนภาพแสดงระดับความสูงที่เกิดแสง อยา่ งไรก็ดี ดวงอาทิตย์ไมไ่ ด้ปะทพุ ลงั งานออกมาอยา่ งรุนแรงตลอดเวลา จะมี ออโรรา ในชัน้ บรรยากาศโลก ชว่ งที่ดวงอาทิตย์ปลดปลอ่ ยพลงั งานมากที่สดุ และมีจดุ บนดวงอาทิตย์จ�ำนวนมาก เรียกวา่ “Solar Maximum” และชว่ งที่ดวงอาทิตย์เงียบสงบที่สดุ เรียกวา่ “Solar Minimum” หมนุ เวยี นเป็นคาบประมาณ 11-12 ปี เรียกวา่ “วฏั จกั รสรุ ิยะ” ซง่ึ แสงออโรรา เกดิ ขนึ ้ โดยมอี นภุ าคจากดวงอาทติ ย์เป็นตวั แปรหลกั ดงั นนั้ แสงออโรราจะเกดิ ขนึ ้ มาก และสวยงามท่ีสดุ ในชว่ ง Solar Maximum ภาพถ่ายแสงออโรราทป่ี ระเทศนอรเ์ วย์ มลี กั ษณะเป็นมา่ นแสงสีมว่ งและสเี ขียว 38 คมู่ อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ตำ� แหนง่ ทเี่ หมาะสมในการสงั เกตออโรรา ออโรราสว่ นใหญ่เกิดขนึ ้ ระหวา่ งละตจิ ดู 60°-75° แตใ่ นชว่ งที่เกิดพายสุ รุ ิยะ ขนาดใหญ่นนั้ บริเวณท่ีเกิดออโรราจะเป็นบริเวณรูปไข่ (Oval-shape region) รอบ ๆ ขวั้ แมเ่ หลก็ ของโลก จะขยายตวั ในแนวเส้นศนู ย์สตู ร ท�ำให้สามารถสงั เกตออโรรา ได้ถงึ ชว่ งละตจิ ดู ท่ี 30° สถานท่ี ท่ี ดี ท่ี สุดในการชม แสงออโรรา ได้แก่ ไอซ์แลนด์ อลาสกา แคนาดา นอร์เวย์ ฟิ นแลนด์ และ กรีนแลนด์ โดยปกติแล้ว แสงออโรรา จะปรากฏให้ เห็นอยู่หลายครัง้ ต่อปี ส า ม า ร ถ ต ร ว จ ส อ บ พื ้น ที่ ท่ี อ า จ เ กิ ด แ ส ง อ อ โ ร ร า ไ ด้ จ า ก เ ว็ บ ไ ซ ต์ http://www.aurora-service.eu/ แผนภาพแสดงพื้นท่ีท่ีคาดว่าจะเกิดแสง ออโรรา ขอ้ มลู เมือ่ ปี พ.ศ. 2558 ซ่งึ เปน็ ชว่ ง ที่เพ่งิ ผา่ น Solar Maximum จงึ เกิดออโรรา เป็นบรเิ วณกว้าง เกรด็ ความรู้ : แสงออโรราเกิดบนดาวเคราะห์ดวงอ่ืนเช่นเดียวกนั เช่น ออโรราบนดาวพฤหสั บดี และดาวเสาร์ จะเปลง่ รังสียวู ีท่ีสวา่ งเดน่ บริเวณขวั้ ของดาว รวมถงึ ดาวองั คารเชน่ กนั แตม่ ีปริมาณท่ีน้อยมาก Image credit : NASA ภาพออโรรารังสยี วู ีบริเวณขวั้ ของดาวพฤหสั บดี (ซ้าย) และดาวเสาร์ (ขวา) 39คู่มือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

40 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ทรงกHลalดo ปรากฏการณ์ทรงกลด คือ ปรากฏการณ์ท่ีแสงจากดวงอาทิตย์หรือ ดวงจันทร์ถูกหักเหและสะท้อนผ่านผลึกน�ำ้ แข็งท่ีลอยตัวอยู่ในเมฆบางชัน้ สูง ทรงกลดท่ีพบได้บ่อยที่สุดเรียกวา่ “ทรงกลด 22 องศา” มีลกั ษณะเป็นวงแหวนสรี ุง้ ล้อมรอบแหล่งก�ำเนิดแสง หากเป็นดวงอาทิตย์จะเรียกว่า “ดวงอาทิตย์ทรงกลด (Sun halo)” และหากเป็นดวงจนั ทร์จะเรียกวา่ “ดวงจนั ทร์ทรงกลด (Moon halo)” แสงที่มาจากดวงอาทิตย์จะหักเหภายใน ทรงกลด 22 องศาเกิดจาก “ผลกึ น�ำ้ แขง็ หกเหลี่ยมรูปแทง่ ” ที่กระจายตวั เป็น ผลกึ นำ�้ แขง็ รปู แทง่ หกเหลย่ี ม ทำ� ใหเ้ กดิ ทรงกลด จำ� นวนมากในเมฆบางชนั้ สงู เชน่ เมฆเซอร์รัส และเมฆเซอร์โรสเตรตสั และเรียงตวั แบบวงกลม 22 องศา แบบสมุ่ ในทศิ ทางตา่ ง ๆ แสงจะเบย่ี งเบนไปจากแนวตกกระทบเดมิ เป็นมมุ 22 องศา ในทศิ ทางตา่ ง ๆ ผ้สู งั เกตจงึ มองเหน็ แนวแสงทหี่ า่ งจากแหลง่ กำ� เนดิ เป็นมมุ 22 องศา ทกุ ทิศทางรอบ ๆ แหลง่ ก�ำเนิดแสง เกิดเป็นวงแหวนรอบดวงอาทิตย์ หรือดวงจนั ทร์ นอกจากนี ้ผลกึ น�ำ้ แข็งเหลา่ นีจ้ ะท�ำหน้าที่แยกแสงขาวออกเป็นสรี ุง้ ซง่ึ ในกรณี ของทรงกลด 22 องศา สีแดงจะอยขู่ อบในสดุ และสมี ว่ งหรือน�ำ้ เงินอย่ขู อบนอกสดุ เกิดเป็นวงแหวนสีรุ้งล้อมรอบดวงอาทิตย์ หรือดวงจนั ทร์ 41ค่มู อื ปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ภาพถา่ ยดวงอาทติ ย์ทรงกลด 22 องศา ภาพถา่ ยดวงจนั ทรท์ รงกลด 22 องศา 42 คู่มือปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

Credit : wikipedia ปรากฏการณซ์ ันดอ็ กท่รี ฐั นอร์ทดาร์โกตา สหรัฐฯ ปรากฏการณ์ข้างเคียงกบั ทรงกลดที่นา่ สนใจ คือ “ซนั ดอ็ ก (Sun Dog)” มีลกั ษณะเป็นเส้นโค้งสีรุ้งทางด้านซ้ายและขวา ของดวงอาทิตย์ และมีจดุ ที่สวา่ งเดน่ 1-2 จดุ ลกั ษณะคล้ายกบั มีดวงอาทิตย์เพิ่มขนึ ้ อีก 1-2 ดวง เกิดจากการหกั เหผา่ นผลกึ น�ำ้ แข็งหกเหล่ยี มรูปแผน่ สามารถสงั เกตเหน็ ได้ชดั เจนเม่ือดวงอาทิตย์ท�ำมมุ ต�่ำใกล้กบั ขอบฟา้ ของผ้สู งั เกต เกร็ดความรู้ : เมื่อเกิดทรงกลด 22 องศา หาก ลองเหยียดแขนให้สดุ กางนิว้ โป้งและ นิว้ ก้อยออก แ ล้วใช้นิว้ โปง้ บงั ดวงอาทิตย์ ไว้ปลายนิว้ ก้อยจะตรงกบั ขอบวงแหวน พอดี 43คู่มือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

44 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

แสงสนธยา Twilight แสงสนธยา คอื แสงสวา่ งจากดวงอาทติ ย์ทย่ี งั หลงเหลอื อยู่บนท้องฟ้าในขณะที่ดวงอาทิตย์อยู่ใต้ขอบฟ้า เกิดจาก แสงกระเจิงในบรรยากาศชัน้ บน และส่องสว่างลงมายัง บรรยากาศชนั้ ล่าง ท�ำให้ขณะนนั้ เห็นท้องฟ้าบริเวณใกล้กบั ขอบฟ้าเป็นสีเหลือง ส้ม หรือแดง เกิดขึน้ ในช่วงหวั ค่�ำทาง ทิศตะวันตก หลังดวงอาทิตย์ตก และในช่วงรุ่งเช้าทาง ทิศตะวนั ออกก่อนดวงอาทิตย์ขนึ ้ 45คู่มอื ปรากฏการณท์ างดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

46 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

ประเภทของแสงสนธยา แสงสนธยาทางพลเรอื น แสงสนธยาทางการเดนิ เรือ แสงสนธยาทางดาราศาสตร์ (Civil Twilight) : (Nautical Twilight) : (Astronomical Twilight) : เกิดขึน้ เม่ือดวงอาทิตย์อยู่ใต้ เกิดขึน้ เมื่อดวงอาทิตย์อยู่ใต้ เกิดขึน้ เมื่อดวงอาทิตย์อยู่ใต้ ขอบฟา้ ไปจนถงึ มมุ 6 องศา มีความ ขอบฟา้ เป็นมมุ 6 - 12 องศา มีความ ขอบฟา้ เป็นมมุ 12-18 องศา มคี วามสวา่ ง สวา่ งมากท่ีสดุ โดยชื่อแสงสนธยาทาง สวา่ งปานกลาง ในชว่ งเวลาท่ีเกิดแสง น้อยท่ีสดุ เป็นแสงสดุ ท้ายก่อนท่ีท้องฟา้ พลเรือนมีที่มาจากวงการนกั กฎหมาย สนธยาทางการเดนิ เรือ ท้องฟา้ จะสวา่ ง จะมืดพอส�ำหรับการสงั เกตการณ์ทาง กลา่ วคือ เป็นชว่ งเวลาก่อนดวงอาทิตย์ พอท่ีท�ำให้ คนเดินเรือสามารถเห็น ดาราศาสตร์ได้ ขึน้ หรือหลังดวงอาทิตย์ตกประมาณ ขอบฟา้ เป็นตวั แยกท้องฟา้ กบั ท้องทะเลได้ 20 - 30 นาที เพ่ือแบง่ ชว่ งเวลารอยตอ่ กลางวนั กลางคืนส�ำหรับกิจกรรมของ มนษุ ย์ในทางกฎหมาย แผนภาพแสดงประเภทของแสงสนธยาตามต�ำแหน่งมมุ ปรากฏของดวงอาทิตย์ 47ค่มู ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA

48 คมู่ ือปรากฏการณ์ทางดาราศาสตร์ ASTRONOMICAL PHENOMENA