INNOVATOR

“MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI” TANLOVIGA BAG‘ISHLANADI 2023 / №3 MAGAZINE

Muassis: “Innovatsion rivojlanish nashriyot-matbaa uyi” davlat unitar korxonasi hamda Iste’dodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek“ jamg‘armasi “Innovator” jurnali o‘quvchi-yoshlar uchun ilmiy-texnikaviy, tahliliy va ommabop nashr 2023-yil, 3-son Tahririyat kengashi raisi: Abdurahmonov Ibrohim Yulchiyevich Tahrir kengashi aʼzolari: Direktor Muxbirlar Salimov Oqil Umurzoqovich Mansur Tursunov Sohiba Mullayeva Turdiqulova Shahloxon Utkurovna Каmola Boshbekova Sultonov Isajon Abduraimovich Bosh muharrir Rushana Tojiyeva Musayev Jahongir Payazovich Sevara Аbdullayeva Xudanov Bax�nur Oybutayevich Sahifalovchi dizayner To‘ychiyev Olimjon Alijonovich Muharrirlar Sardor Sapayev Otajonov Shuhrat Ibrayimjonovich Fazilat Muhammadiyeva Berdiyev Sanjar Allanazarovich Fotomuxbir Raximov Bobur Kamolovich Madina Sa'dullayeva Ruslan Toshpo‘latov Abduqunduzova Nazokat Usmonqulovna Saloyeva Hilola Ravshan qizi Tahririyat taqdim e�lgan maqolalarni taqriz Tahririyat manzili: qilish va qaytarish majburiya�ni olmagan. 100174, Toshkent sh., Universitet ko‘chasi, 7-uy. Telefonlar: (99888) 007-55-92, Maqolada kel�rilgan dalillar va maʼlumotlar uchun (99899) 920-90-35 muallif javobgardir. Jurnalda nashr e�lgan barcha Veb-sayt: www.indep.uz materiallar mualliflik huquqi obyek� sanaladi. E-mail: [email protected] Jurnal sahifalarida chop e�lgan materiallardan 03.07.2023-yilda bosishga ruxsat berildi. foydalanilganda “Innovator” ilmiy-texnikaviy, tahliliy Аdadi: 500 ommabop jurnalidan olindi deb ko‘rsa�lishi shart. Obuna indeksi – 1394 ISSN 2181-9637

2023-yil, 3-son Ilmiy-texnikaviy, tahliliy va ommabop “Innovator” jurnalining 3-soni “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanloviga bag‘ishlanadi 4 BILIMLI YOSHLAR O‘ZBEKISTONNING BEBAHO XAZINASI BOBOLARGA MUNOSIB VORISLARNI KASHF ETISH VAQTI KELDI 9 13 UCHUVCHISIZ UCHISH MOSLAMASIDAN TORTIB TALABALARGA 17 ISHLASH UCHUN QULAY PLATFORMA 21 SUN’IY INTELLEKT BOSHQARADIGAN TRAKTOR, QONNI TEZ 25 TO‘XTATUVCHI KOMPLEKS QOPLAMA 29 TАNLOV FAROVON HAYOT SARI HARAKAT 33 UNICORN, VENCHUR, VESTING YOKI CLIFF NIMA? AQSHNING SILIKON 35 VODIYSIDAGI O‘ZBEK VATANDOSHIMIZDAN STARTAPLAR HAQIDA 38 EKSKLYUZIV MAQOLA 41 POLIMERLARDAN TAYYORLANGAN SORBENT OQAVA 44 SUVLARNI TOZALAYDI 47 “CHIQINDISIZ TEXNOLOGIYANI RIVOJLАNTIRISHNI ISTАYMАN” TABIIY GAZ O‘RNINI BOSUVCHI IXTIRO TABIIY GAZ CHIQINDISIDAN TAYYORLANADI KICHKINA DEMANG BIZNI, KO‘TARIB URAMIZ SIZNI! AKUPRESSURALI BRASLETLAR ENDI O‘ZBEKISTONDA ISHLAB CHIQARILADI “ESKI QURILMADA SUV KO‘P YO‘QOTILARDI...” YOXUD YER QAZISHGA INNOVATSION YONDASHGAN TALABA HIKOYASI ENDI TOG‘LI HUDUDLAR HAM CHAROG‘ON BO‘LADI ISTEʼDODLI YOSHLAR MUNDARIJA 3 / 2023 / INNOVATOR / 3

Bilimli yoshlar – O‘zbekistonning bebaho xazinasi BOBOLARGA MUNOSIB VORISLARNI KASHF ETISH VAQTI KELDI 4 / INNOVATOR 3 / 2023 \"MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI\"NI KASHF ETISH VAQTI KELDI

Tarixga nazar tashlasak, ajdodlarimiz Tanlov qay tartibda o‘tkaziladi? qoldirgan boy maʼnaviy va madaniy meros, shonli tariximiz ko‘z oldimizga “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovida qatnashish keladi. Uzoq tarixda ham bu o‘lka gullab- istagida bo‘lgan yoshlar www.vorislar.uz yashnagan, ilm-fan rivoj topgan. platformasi hamda @vorislar_tanlovı_bot Tib qonunlaridan tortib matematika telegram boti orqali ro‘yxatdan o‘tadi. Shundan qoidalarigacha, osmon-u falak sirlaridan so‘ng xalqaro standartlar asosida IQ test suv sathini o‘lchash, yer sharining yordamida bilimi va salohiyati tekshiriladi. dumaloq shakligacha, din ilmidan ilm- Topshirilgan test natijasi 110 balldan yuqori fan rivojigacha, kulolchilikdan zamonaviy bo‘lgan talabgor yoshlar tanlovda qatnashish arxitekturagacha, ikki baytdan to uchun yo‘llanmani qo‘lga kiritadi. dostongacha – ajdodlarimiz qoldirgan bu merosdan bugun dunyo ahli keng Tanlovning yana bir eʼtiborga molik tomoni foydalanmoqda. shundaki, har bir ishtirokchi aniq bir loyiha bilan ishtirok etadi hamda uni rivojlantirish imkoniyatiga Yosh avlodni bobolarimiz ilmiy ega bo‘ladi. merosi bilan tanishtirishda mamlakatimizda tashkil Ixtirochilik, asosan, yoshlarga xos etilayotgan intellektual bellashuvlar ham muhim Statistik maʼlumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha ahamiyat kasb etyapti. ixtirochilarning aksariyat qismini yoshlar tashkil Vazirlar Mahkamasining 2022- etar ekan. Ularning xayolot olami chegara yil 18-yanvardagi “Isteʼdodli bilmaydi. Atrofimizni qurshab turgan g‘aroyib yoshlarni qo‘llab-quvvatlash buyumlar ham aynan yosh kashfiyotchilar “Ulug‘bek” jamg‘armasi faoliyatini tomonidan o‘ylab topilgani ayni haqiqat. Bolalar rivojlantirish chora-tadbirlari miriqib sakraydigan batut, ko‘zi ojizlar uchun Brayl to‘g‘risida”gi qaroriga binoan, alifbosi va quloqni issiq tutadigan junli quloqchinlar “Mirzo Ulug‘bek vorislari” shular jumlasidan. respublika tanlovi eʼlon qilindi. Ko‘rinib turibdiki, turmush tarzimiz yaxshilanishida Tanlov Oliy taʼlim, fan va yoshlarning dunyoqarashi va ularning muammoga innovatsiyalar vazirligi, Yoshlar ishlari agentligi, Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘armasi, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari bilan birgalikda o‘tkaziladi. Uni tashkil etishdan maqsad isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash, jamg‘arma faoliyatini rivojlantirish va iqtidorli yoshlarni kashf qilishdir. Tanlovda 16–25 yoshli yigit-qizlar qatnashishi mumkin. \"MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI\"NI KASHF ETISH VAQTI KELDI 3 / 2023 / INNOVATOR / 5

yangicha munosabati katta ahamiyat kelgusida o‘z isteʼdodini namoyon kasb etmoqda. Bu borada Innovatsion qilishi mumkin. “Mirzo Ulug‘bek rivojlanish agentligida ko‘plab loyiha vorislari” tanloviga jalb qilingan va tanlovlar tashkil etilayotganini tashkiliy guruh aynan shunday kuzatish mumkin. Ular orqali yangi-yangi kerakli ko‘rsatmalar va yo‘l-yo‘riqlar isteʼdodli yoshlar kashf qilinmoqda. berishga shay turibdi. Yaratgan biznes loyihalari davlat iqtisodiyotiga katta foyda keltirmoqda. Tabiiyki, har qanday loyiha yoki ixtiro qandaydir muammoga Aksariyat hollarda 16–25 yoshdagi yigit- yechim sifatida o‘ylab topiladi. qizlarni kelajakda kim bo‘lishi yoki qaysi Mamlakatimizning har bir tuman sohani egallashi ko‘proq tashvishga va viloyatida o‘ziga yarasha soladi. Aynan shunday paytda ularga muammolar mavjud. Deylik, iqtidoriga qarab to‘g‘ri yo‘nalish ekologiya, energetika va hokazo sohalarda. ko‘rsatib, zaruriy yo‘l-yo‘riqlar berilsa, Yoshlar esa o‘zi yashayotgan muhitdan kelib chiqqan holda, muammolarni bartaraf etishga doir loyihalarini taqdim etishi mumkin. Ularning masalaga kreativ, yaʼni yangicha yondashuvi orqali ushbu muammolarga yechim topiladi. Maqsad – iqtidor egalarini kashf etish Ko‘pincha tanlovlarda, asosan, shaharlik yoshlar qatnashadi. Tuman yoki chekka qishloqlarda yashaydigan yigit-qizlar bunday tanlovlardan ko‘pincha bexabar qoladi. Shuningdek, Mehribonlik uylari 6 / INNOVATOR 3 / 2023 \"MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI\"NI KASHF ETISH VAQTI KELDI

tarbiyalanuvchilari orasida ham ana Biroz raqamlarga to‘xtalsak... shunday isteʼdod egalari bo‘lishi tabiiy. 2022-yili “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovi Umuman olganda, har bir inson qandaydir uchun www.vorislar.uz veb-sayti, vorislar_ qobiliyat egasi. Biroq uni yuzaga chiqarish, tanlovi_bot telegram bot orqali jami 23 811 aynan qanday iqtidori borligini bilish nafar iqtidorli yoshlar (10 646 nafar qiz bola va to‘g‘ri yo‘nalish berish orqali yigit- va 13 165 nafar o‘g‘il bola, 18 345 nafari 16– qizlardagi noyob qirralarni kashf etish 20 yosh, 5466 nafari 21–25 yosh) ro‘yxatdan mumkin. Maqsadimiz aynan yoshlarning o‘tgan va 3 130 nafari (1 217 nafar qiz bola, yashirin isteʼdodini topib, uni yuzaga 1913 nafar o‘g‘il bola) IQ test sinovlarini chiqarish va to‘g‘ri yo‘nalish berishdir. muvaffaqiyatli topshirgan. Tanlov g‘oliblari qanday Joriy yilning mart oyida tanlovning 1-bosqichi taqdirlanadi? Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi 205 ta tuman va Yurtimiz miqyosida yoshlar o‘rtasida shaharlar kesimida o‘tkazilib, har bir tuman ajdodlarimizga munosib voris bo‘lish va shahardan 5 nafardan eng iqtidorli yoshlar uchun katta raqobat ketishi aniq. Shu g‘olib deb topilgan va ularga tanlovning sababli tanlovning har bir bosqichiga 2-bosqichiga yo‘llanma hamda BHM ning chiqqan yoshlarni alohida rag‘batlantirish 5 baravari miqdoridagi pul mukofotlari belgilangan. Har bir bosqich g‘oliblari pul berilgan. mukofoti bilan taqdirlanadi. Bundan tashqari, bellashuvning respublika bosqichi g‘oliblari Isteʼdodli yoshlarni qo‘llab-quvvatlash “Ulug‘bek” jamg‘armasi tomonidan tashkil etiladigan maqsadli o‘quv kurslarida bepul tahsil oladi. Keyinchalik ham ular mamlakatimizning “oltin fondi” sifatida muntazam qo‘llab- quvvatlanadi. O‘qishni muvaffaqiyatli tamomlagan yoshlar hududlar bo‘yicha ishlab chiqarish tashkilotlari va tadbirkorlik subyektlariga ixtiyoriylik asosida biriktiriladi. “Yoshlar akademiyasi” va “Kelajak liderlari klubi”ga jalb etiladi, ularning aʼzosiga aylanadi. Bu ham yurtimizda yoshlarga yaratilayotgan yana bir imkoniyat. Undan samarali foydalanish va kelajagi uchun mustahkam poydevor qo‘yish ularning o‘z qo‘lida. \"MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI\"NI KASHF ETISH VAQTI KELDI 3 / 2023 / INNOVATOR / 7

2023-yilda tanlovda ishtirok etish uchun jami 43 125 nafar iqtidorli yoshlar (21 063 nafar qiz bola, 22 062 nafar o‘g‘il bola) ro‘yxatdan o‘tdi. Tanlovni o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizomga muvofiq, ro‘yxatdan o‘tgan ishtirokchilarning 12 285 nafari (6 985 nafar o‘g‘il bola, 5 300 nafar qiz bola) IQ test sinovlarini muvaffaqiyatli topshirdi. Tanlovning 1-bosqichi Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridagi 206 ta tuman va shaharlar kesimida o‘tkazilib, unda 8 183 nafar (3075 nafar qiz bola, 5108 nafar o‘g‘il bola) iqtidorli yoshlar o‘z loyihalarini Komissiya a’zolariga taqdim qilishdi. Tanlovning 2-bosqichi joriy yilning aprel Mazkur bosqichda har bir tuman (shahar) oyida Qoraqalpog‘iston Respublikasi, dan 5 nafardan jami 995 nafar (384 nafar viloyatlar va Toshkent shaharlari kesimida qiz bola, 611 nafar o‘g‘il bola, 16–19 yosh o‘tkazilib, har bir hududdan 5 nafardan toifasida 327 nafar, 20–25 yosh toifasida eng iqtidorli yoshlar g‘olib deb topilgan va 668 nafar) eng iqtidorli yoshlar g‘olib ularga tanlovning 3-bosqichiga yo‘llanma deb topilib, ularga tanlovning 2-bosqich berilib, BHMning 10 baravari miqdoridagi pul yo‘llanmasi va BHMning 5 barobari mukofotlari taqdim etilgan. miqdoridagi bir martalik pul mukofotlari uchun sertifikatlar taqdim etildi. Tanlovning 2-bosqichida g‘olib bo‘lib, respublika bosqichiga yo‘llanma olgan 280 Akbarxon SOBIRXONOV, nafar yoshlarning 82 nafari 16–20 yosh Oliy ta'lim, fan va innovatsiyalar vazirligi hamda 198 nafari 21–25 yosh oralig‘idagi ishtirokchilardir. Yoshlar akademiyasi faoliyatini muvofiqlashtirish boshqarmasi boshlig'i Tanlovning respublika bosqichida tegishli vazirliklar, idoralar va tashkilotlar vakillari, mutaxassislardan tuzilgan Tanlov komissiyasi tomonidan tanlov ishtirokchilarining loyihalari va bilimlari baholandi hamda yakunda g‘olib sifatida 100 nafar eng yuqori ball qo‘yilgan ishtirokchilar saralab olindi. 8 / INNOVATOR 3 / 2023 \"MIRZO ULUG‘BEK VORISLARI\"NI KASHF ETISH VAQTI KELDI

UCHUVCHISIZ UCHISH moslamasidan tortib Tanlov yoki bellashuvlar yoshlarning o‘z ustida ishlash, fikr almashish, dunyoqarashini kengaytirish, izlanish va kurashish kabi ko‘nikmalarini shakllantirishga yordam beradi. “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovi yoshlardagi ana shunday ko‘nikmalarning shakllanishi, ular o‘rtasida sog‘lom raqobat muhitining rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shib kelmoqda. Ushbu sahifamizda mazkur tanlovning Toshkent shahri va Toshkent viloyati g‘oliblari sanalgan Boysunov Botir hamda Nukriddinov Diyorbek tomonidan yaratilgan loyihalar bilan yaqindan tanishasiz. TALABALARGA ishlash uchun qulay PLATFORMA AMALGA OSHAYOTGAN LOYIHALAR 3 / 2023 / INNOVATOR / 9

VTOL – aerofotosuratlar jamlanmasini Birinchidan, parvoz to‘liq avtomatik taqdim etadi tarzda amalga oshiriladi. Unga Boysunov Botir, Toshkent davlat texnika universitetining yuklatilgan vazifa tugagandan 4-bosqich talabasi. 2022-yili “Mirzo Ulug‘bek vorislari” so‘ng u “uyi”ga qaytadi. Parvoz tanlovida “VTOL – aerofotosuratlar uchun uchuvchisiz topshirig‘ini tuzish uchun xaritadagi uchish apparati” loyihasi bilan qatnashib, g‘olib maydonni ko‘rsatish kifoya. bo‘lgan. Dasturning o‘zi parvoz yo‘lini – Uchuvchisiz uchish apparatlari o‘zining har hisoblab chiqadi. Siz esa faqat ushbu tomonlama foydali qirralarini namoyon eta oldi, deb vazifani avtopilotga yuklab, ishga o‘ylayman. Faqatgina ularni kerakli dasturga sozlasak tushirasiz. bo‘lgani. Biz bunday qurilmani import orqali qo‘lga kiritar edik. Narxi esa ancha qimmat. Shu sababli men Fermerlarning og‘irini yengil qilish ushbu ishlanmani mahalliylashtirish va ancha arzon ham asosiy maqsadim bo‘lgan. Har narxda sotib olish imkonini yaratmoqchi bo‘ldim. mavsumda fermerlar ekinlarning Natijada uchuvchisiz uchish moslamasining prototipini holati bo‘yicha to‘liq maʼlumot yasab, tanlovda ishtirok etdim. Odatda, uchuvchisiz ololmaydi va natijada ko‘p foyda uchish moslamasidan aynan bir vazifani bajarish yo‘qotadi. Multispektral tekshiruv maqsadida foydalaniladi. Men yasagan qurilma 4 ta yordamida dalaning qaysi vazifani bajara oladi. joylari sug‘orilmaganligi hamda kasallangan o‘simlik haqida kerakli 10 / INNOVATOR 3 / 2023 xabarlar yetkaziladi. Qurilmaning magnitometr ravishda suratga olish imkoniyatidan foydalangan holda, ikkilamchi magnitni aniqlash va u orqali yerning magnit maydoni taʼsiridan foydali qazilma konlarini topish mumkin. Bundan tashqari, qurilmaning termal suratga olish vazifasi ham bor. U yordamida yo‘qolgan odamlarni qidirish, potensial xavfli obyektlarni kuzatish va favqulodda vaziyatlarning oldini olish imkoni mavjud. Yong‘in sodir bo‘lganda, termal tasvir yordamida uni “ko‘rish”, qayerda va nima yonayotganini tushunish, yong‘in darajasini baholash va yong‘in xizmatini to‘g‘ri muvofiqlashtirish mumkin. Qurilmaga o‘rnatilgan yana bir funksiya orqali topografik tadqiqotlar o‘tkazish hamda u yordamida ikki va uch o‘lchovli xaritalar tuzish mumkin. Bu kadastr ishlarini bajarish jarayonini AMALGA OSHAYOTGAN LOYIHALAR

optimallashtiradi hamda dala va diplomatiya universitetining 2-bosqich talabasi, ishlari uchun xarajatlar vaqtini Toshkent viloyatida tug‘ilgan Nukriddinov Diyorbek kamaytiradi, yer uchastkalari “Birinchi qo‘l” loyihasi bilan tanlov g‘oliblari safidan chegaralarini tavsiflash uchun joy oldi. yagona yondashuv ishlab chiqadi. Bu esa qo‘shni yer maydonlarining – 9-sinfligimda ota-onamga moliyaviy chegaralarini kesib o‘tish va yerlarni tomondan yordamlashish maqsadida savdo bilan o‘zboshimchalik bilan egallab olish, shug‘ullanganman. Boshida krossovka sotganman. hisobga olinmagan yer uchastkalari Bu mahsulotga talab juda yuqori bo‘lsa-da, lekin va kadastr xatolarini aniqlashga raqobat kuchli. Shuning uchun avvaliga mahsulotni yordam beradi. sotish oson bo‘lmagan. Shunday bo‘lsa-da, harakatni to‘xtatmaganman va shuning hisobidan “Birinchi qo‘l” yoxud xarajatlarimni to‘liq qoplardim. Biroq bu ishda talabalarga pul topishda tavvakal qilmasangiz bo‘lmaydi. Agar pulingiz bo‘lsa, qulaylik mahsulot sotib olasiz. Ammo hamma mahsulotni sota olishingizga hech kim kafolat bermaydi. Lekin biz kabi Talabalik davrini oltinga qiyoslasak- yoshlarda bunday mablag‘ bo‘lishi qiyin. da, biroq ular ko‘pincha moliyaviy masalalarda biroz qiynalishadi. 3 / 2023 / INNOVATOR / 11 Turar joy masalasi yoki bilim yurtiga shartnoma asosida o‘qishga kirgan talabalar yaqinlariga og‘irligini tushirmaslik maqsadida ish topishga harakat qiladi. Biroq darslar, odatda, soat 15:00 dan keyin tugagani uchun ularning ishga kirishi qiyin kechadi. Ana shunday muammoga yechim topish maqsadida Jahon iqtisodiyoti AMALGA OSHAYOTGAN LOYIHALAR

Savdo-sotiq ishlarini ish izlayotgan yoshlar uchun xaridorlar chiqishi tabiiy. Masalan, bitta qulay yo‘lga qo‘yish maqsadida uzoq o‘yladim. choynakni 8 mingga baholasak, talabalar Orada o‘qishga kirib, talaba bo‘ldim. Kursdoshlarim uni 12 mingga sotib, ortiqcha pulni o‘zlariga orasida ham o‘qishiga xalaqit bermaydigan ish olishi mumkin. qidirayotganlar bor edi. Shunda xayolimga “Bir- inchi qo‘l” g‘oyasi keldi. Xitoy tilini mukammal “Birinchi qo‘l”ning maqsadi qandaydir bilaman. Bilasiz, O‘zbekiston ko‘p mahsulotlarni yo‘l bilan talabalar va boshqa insonlarga aynan ushbu davlatdan import qiladi. Bozordagi qo‘shimcha ish shaklida yordam berishdir. narx-navoni o‘rganib, mahsulotni yanada arzonroq olib kelishni ko‘zladim. Faqat kiyim-kechak emas, balki uy-ro‘zg‘or buyumlarini ham sotishni lozim topdim. Negaki bitta oyoq kiyimni taxminan 100 ming so‘mga xarid qilsangiz, 1 mln.ga undan atigi 10 ta dona sotib olasiz. Ro‘zg‘or anjomlaridan 1 mln.ga 100 ta narsa xarid qilsangiz bo‘ladi. Keyin hamma ham qimmat narxdagi mahsulotlarni sotib olavermaydi. Xullas, talaba o‘qishdan keyin maʼlum bir vaqtini ishga ajratishi mumkin. Bizdan mahsulotni tekinga olib, uni kerakli do‘konlarga tavsiya qiladi. Narxi bozordan ancha arzon va sifati bir xil mahsulotga Bugungi kunda Toshkent shahrida omborxona ochishga erishdik. Bu yerdan qo‘shimcha foyda topish niyatida bo‘lgan har qanday inson 1 turdagi mahsulotni Tanlovda qatnashish uchun kelganimda, bu loyiham doirasida 40 dan oshiq mijozim bor edi. Hozir sa�imiz kengaygan. Mijozlarimdan yig‘ilgan umumiy summa 30 ming dollarni tashkil etadi. 12 / INNOVATOR 3 / 2023 olishi, agar sota olmasa, hech qanday to‘lovsiz omborga qaytarishi mumkin. Kelajakda rejalarim juda ko‘p. Hozirda ko‘plab mahsulotlar sifatini o‘rganib, kerakli anjomlarni o‘zimizda ishlab chiqarib, eksportni yo‘lga qo‘yishni rejalashtirganman. Bu mahsulotlar xuddi “Birinchi qo‘l” kabi xorij mamlakatlariga yo‘l oladi. Sevara ABDULLAYEVA yozib oldi. AMALGA OSHAYOTGAN LOYIHALAR

SUN’IY INTELLEKT BOSHQARADIGAN TRAKTOR, QONNI TEZ TO‘XTATUVCHI KOMPLEKS QOPLAMA Bugun qishloq xo‘jaligiga e’tibor ortgan, texnika va tex- nologiyalar rivoji yuqori cho‘qqiga chiqqan bo‘lishiga qa- ramay, O‘zbekistonda hali-hamon traktorlarning oddiy modellaridan foydalanilmoqda. Bu nafaqat fermerlarning cho‘ntagi, balki ekologiyaga ham katta zarar yetkazadi. SUNIʼIY INTELLEKT ORQALI BOSHQARILADIGAN TRAKTOR 3 / 2023 / INNOVATOR / 13

Sababi eski modeldagi traktorlar ko‘p Albatta, har bir texnika kashfiyotining inson yoqilg‘i talab qiladi. Yana shuni aytib resursiga ta’siri bor. Ammo u ish samaradorligini o‘tish joizki, O‘zbekistonda traktor ish- oshiradi, mehnatkash dehqonning og‘irini yengil lab chiqarilishi yo‘lga qo‘yilmagan va qiladi. Bunda traktorchi o‘z kasbini transformat- boshqa davlatlardan kirib kelishi sabab siya qilishi, sun’iy intellekt orqali ishlaydigan narxi ham qimmat. Xo‘sh, bunga qan- traktorni boshqarish ko‘nikmasini egallashi day yechimlar taklif etilmoqda? kerak, bizningcha. Sababi bu traktorni ishlab chiqarish keng yo‘lga qo‘yilsa, bir necha soha HETA o‘zini o‘zi quvvatlantira oladi vakillariga talab ortadi. Qoraqalpog‘istonlik Islombek Xialov va uning jamoasi qishloq xo‘jaligi uchun maxsus traktor modelini ishlab chiqdi. U ushbu loyihasi bilan “Mirzo Ulug‘bek vorislari” respublika ko‘rik-tanlovida g‘olib bo‘ldi. Bu haqda ixtirochining o‘zidan batafsil bilib olsak. – Biz yuqoridagi muammolarni o‘rganib chiqqan holda, yangi innovatsion traktor yaratdik, – deydi Islombek Xialov. – Uni HETA (hydroleaders electro tractor for agriculture) deb nomladik. HETAning qulayliklari juda ko‘p. Traktor, birinchi navbatda, elektr quvvati bilan harakat- lanadi. Uni uy sharoitida ham quvvatlash imkoniyati mavjud. Bundan tashqari, HETA o‘zini o‘zi quvvatlantira oladi. Endi traktorchilar ishsiz qoladimi? Qishloq sharoitida biror kasbning etagidan tutib, uning orqasidan oila te- bratish juda katta muvaffaqiyat, aslida. Sababi aksariyat aholi yerga ishlov berib, undan hosil olib kun ko‘radi. Shu jihat- dan traktorchilik ham obro‘li kasb edi. Endi HETA ishga tushib, butun respublika bo‘yicha ommalashtirilsa, traktorchilar ishsiz qolishi mumkin, degan xayol o‘tadi. – Loyihamiz hozirda takomillashib bo- rayotgan texnologiyalar qatoridan joy oladi, chunki boshqaruv sistemasi sun’iy intellektga asoslanadi va haydovchiga zaruriyat yo‘q, – deydi Islombek. – Bun- dan tashqari, loyiha maxsus akkumuly- atorlar bilan jihozlanadi. Uning bir zary- ad yig‘imi bilan 16 soatgacha tinimsiz harakatlanishiga sharoit yaratib beradi. 14 / INNOVATOR 3 / 2023 SUNIʼIY INTELLEKT ORQALI BOSHQARILADIGAN TRAKTOR

Loyiha ustida quyidagi mutaxassislar Demak, HETAning qulayliklarini umum- faoliyat olib boradi: lashtiramiz: • mexanik – konstruksiyalar va detallarni Ø bir zaryad olib, 2 gektar yer maydonini hay- yig‘ishda ishtirok etadi; dash va 160 km gacha masofani bosib o‘tishi mumkun; • elektr payvandchi – konstruksiyalarni pay- Ø haydovchisiz harakatlanish va berilgan vandlashda ishtirok etadi; ma’lumot asosida yer haydash imkoniyatiga ega; • elektrik – loyihaning barcha elektr ta’minoti Ø o‘zini o‘zi quyosh panellari orqali quvvatlan- sozlamalari ustida ishlaydi; tira oladi. • dasturchi – unga o‘zini o‘zi boshqarish “GEMO STOP” NIMANI TO‘XTATADI? sistemasini o‘rnatadi. Falokat oyoq ostida, deyishadi. To‘satdan Loyiha egalarining fikricha, bu yangi model kimningdir qo‘l yoki oyog‘i sinib, aholiga qo‘shimcha daromad manbayi bo‘lishi jarohatlandi, deylik. Bunda, birinchi mumkin. navbatda, qonni to‘xtatish va bemorga – HETA loyihamiz aniq hisob-kitoblarga yordam berish zarur. Ana shunday tayangan holda yaratilishi ko‘zda tutilgan. vaziyatda “GEMO STOP” nomli kompleks Kun davomida yig‘ilgan energiya evaziga qoplama yordamga keladi. Bu haqda uni harakatlanadigan traktorlarimiz xalqning ishlab chiqqan yosh startapchining o‘zidan ishini yanada yengillashtiradi va qo‘shim- batafsil ma’lumot oldik. cha daromad olishiga sababchi bo‘ladi. “Hydroleaders” jamoasi bu loyiha ustida – “GEMO STOP” tashqi qon ketishlarda ikki oy davomida ko‘plab ma’lumotlar va tezkor qon to‘xtatuvchi kompleks qoplama bilimlarga ega bo‘ldi. 2022-yil HETA ning hisoblanadi, – deydi Toshkent Tibbiyot birinchi prototipi ishlab chiqildi va sinovdan akademiyasining Urganch filiali talabasi o‘tkazilib, turli startap tanlovlarida ishtirok Abdulaziz Qurbonov. – Qoplama travmatik etmoqda. Yutuqlardan yig‘ilgan pullar- dan loyihaning sotuv uchun mo‘ljallangan birinchi nusxasi ishlab chiqiladi, – deydi Islombek. “GEMO STOP” – QONNI TO‘XTADI 3 / 2023 / INNOVATOR / 15

jarohatlarda tezkor qon ketishini to‘xtatishda yordam beradi. Uning afzalliklari ko‘p. Masalan, narxi hamyonbop. Aholi uni sotib olishda qiyinchiliklarga uchramaydi. Yaroqlilik muddati uzoq. Bir foydalanishda uzoq vaqt badanda turadi. Suv o‘tkazmaydi va terlatmaydi. G‘oyaning maqsadi insonlarga yordam berishdir Mahsulotning yana bir muhim jihati, u ko‘p bosh qotirardi. Bu xususda shu kungacha oqayotgan qonni to‘xtatish barobarida yaratilgan mahsulotlar, ularning yutuqli va tanadagi travmani olish xususiyatiga ham ega. kamchilik tomonlari puxta o‘rganilgach, mana Ya’ni shifokor huzuriga borguncha yoki tez shu loyiha dunyoga kelgan. Qahramonimizning yordam ko‘magi kelguncha bemor tanasidagi aytishicha, mazkur loyiha doirasida sakkiz og‘riqlar sal bo‘lsa-da bezovta qilmay turadi. Bu esa bemordagi ortiqcha stressning oldini nafar mutaxassis ish bilan oladi. Uni, asosan, travmatologiya, xirurgiya ta’minlanadi. hamda otolaringologiya yo‘nalishlarida Bu g‘oya ko‘plab bemorlarga qo‘llash tavsiya etilmoqda. yordam berish barobarida uning Abdulazizning aytishicha, ushbu g‘oya u muallifiga ham turli tanlovlarda amaliyot o‘tab yurganida tug‘ilgan. Qo‘l- muvaffaqiyat keltirmoqda. oyog‘i tashqi sinib, og‘riq bilan kelgan Xususan, Abdulaziz “Mirzo bemorlarga qanday yordam berish, og‘riqlarini Ulug‘bek vorislari” respublika qanday yengillatish mumkinligi to‘g‘risida ko‘rik-tanlovida ishtirok etib, “Eng zo‘r prototip g‘oya” nominatsiyasida g‘oliblikni qo‘lga kiritgan. Uning maqsadi – loyihani respublika bo‘yicha ommalashtirish. Bundan tashqari, u insonlar hayotini yengillashtirishga qaratilgan ko‘plab yangi loyihalar ustida ishlashni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan. Sohiba SOTIMBOY qizi tayyorladi. 16 / INNOVATOR 3 / 2023 “GEMO STOP” – QONNI TO‘XTADI

TАNLOV — FAROVON HAYOT SARI HARAKAT Аsl yurt farzandi shu xalqqa 3 / 2023 / INNOVATOR / 17 foydasi tegishi uchun tinmay harakat qiladi. O‘z yurtidagi muammolar kamayishi, farovon hayotga erishish uchun izlanadi, kashfiyotlar yaratadi. Bugungi qahramonlarimiz ham ana shunday yurt farzandlaridan. TANLOV – FAROVON HAYOT SARI HARAKAT

Аsal IBRАGIMOVА: «Аholining Shu darslarga qatnashib yurgan paytlarim toza ichimlik suviga ehtiyoji qolmasin fizika-kimyoga qiziqib qoldim. Shu tariqa deyman...» hozirda ilmiy rahbarim bo‘lgan Behzod Babamuratovga shogird tushdim. Keyin biz Аsal asli Surxondaryo viloyatining Termiz grafen bo‘yicha ishlay boshladik. shahridan. Hozirda Termiz Davlat Universiteti Kimyo fakulteti 3-bosqich talabasi. Qo‘rquvimni yenga oldim Shuningdek, rektor stipendiati, hokim stipendiati hamdir. «Yil talabasi – 2021», Tanlovga 2-bosqichlik vaqtim qatnashganman. «Ixtirochi ayol – 2022», «InnoWeek», «Talaba- Bu tanlov haqida ustozim aytib qoldi. Keyin yoshlarning ilmiy ishlari va innovatsiyon menga unda ishtirok etib, o‘zimni sinab g‘oyalari» tanlovi, Kimyo olimpiadasida g‘olib ko‘rishimni taklif qildi. Testlardan o‘tdim, bo‘lgan. Shu kungacha 5 ta maqola, 2 ta loyihalarni yukladik. Tuman bosqichida g‘olib monografiya va 18 ta tezis chop ettirgan. bo‘ldim. Hozir buni shunchaki aytyapman, Kimyo bo‘yicha konferensiyalarda muntazam ammo o‘sha paytda juda hayajonda edim. ishtirok etadi. U «Mirzo Ulug‘bek vorislari» Viloyat bosqichi kuni yaqinlashardi. Unga tanlovi g‘oliblaridan biri. ustozim bilan juda qattiq tayyorlandik. Tanlov boshlangunicha qo‘rqqanman. Hammasi qo‘shimcha darslardan Chunki tanlovda isteʼdodli va o‘z ishini yaxshi boshlangan biladigan hamda qiziqarli, foydali loyihalari bilan ishtirok etayotgan tengdoshlarim Fakultetimiz dekani, ustozimiz To‘rayev Hayit ko‘pligini bilardim. O‘shanda ilmiy rahbarim, Xudoynazarovich boshchiligida kimyoning turli ota-onam va universitetdagi barcha ustozlarim yo‘nalishlari bo‘yicha darslar o‘tiladi. Bilasizmi, menga katta dalda berishgan va o‘zimga bu darslarda shunchaki fan o‘tilmasdi, unda bo‘lgan ishonchni oshirishgan. Ularning o‘z yo‘nalishimiz va qiziqishimiz bo‘yicha qo‘llab-quvvatlashi bilan bu bosqichdan ham bilimlarimizni oshirishga yordam berishardi. muvaffaqiyatli o‘tdim. Qanchalar xursand 18 / INNOVATOR 3 / 2023 TANLOV – FAROVON HAYOT SARI HARAKAT

bo‘lganimni tasavvur ham qilolmaysiz. Respublika bosqichida ishtirok etganimda, ko‘plab insonlar bilan tanishdim, ular bilan fikr almashdim. Natijalar chiqishini intiqlik bilan kutardik. Va nihoyat, taqdirlash marosimi ham keldi. Unda mening ism-familiyamni aytishganida, o‘zimda yo‘q xursand edim. Loyiham hozirda juda dolzarb «Sho‘r suvlarni grafen nanozarrachali filtrlar Marjona JO‘RАQULOVА: yordamida tozalash» nomli loyihamni amalga «Аyollar o‘zini himoya qila olishi kerak» oshirish uchun ko‘p qiyinchiliklarga duch keldim, xatolar ham bo‘ldi. Lekin shu mavzu Jo‘raqulova Marjona Qashqadaryo viloyati ustida tinimsiz ishlab kelmoqdaman. Negaki Qarshi shahrida tug‘ilgan. Bugungi kunda hozirda suv muammosi global masalalardan Shahrisabz davlat pedagogika institutida biri hisoblanadi. Ko‘plab aholi yashash tahsil oladi. Mutaxassisligi bo‘yicha bo‘lajak hududlarida toza ichimlik suvi yo‘q. Ular pedagog, chet tili fanlari o‘qituvchisi. suvni quduqlarga yig‘ib ichishadi yoki sotib Endigina 19 yoshga kirgan bo‘lsa-da, BMTning olishadi. Bu juda achinarli holat. Umuman Yoshlar Maslahat Kengashi aʼzosi sifatida olganda, bizda suv yetarlicha, ammo uning faoliyat yuritadi. Shuningdek, u O‘zbekiston ko‘p qismi isteʼmolga yaroqsiz. Loyiham Respublikasi Yoshlar ishlari agentligi aynan shu ichishga yaroqsiz sho‘r suvlarni qoshidagi Respublika “Qizlar ovozi” klubi tozalashga bag‘ishlangan. rahbari, “Kelajak: ilmli qizlar hamjamiyat” Bilasizmi, grafen nanozarrachali filtr ajoyib taʼlim-almashinuv dasturi muallifi hamdir. Ilm- xususiyatlarga ega. U suvni to‘liq tozalaydi, fan va taʼlim-tarbiyani rivojlantirish “Ziyo” barcha keraksiz moddalarni o‘zida ushlab xalqaro fondi tashabbusi bilan tashkil etilgan qolib, faqat suv molekulalarini o‘tkazadi. “O‘zbekistonning Top-100 talaba liderlari” Yana bir qulayligi – uni elektr tokisiz bemalol almanaxi uchun nomzod, “Yil sardori”, “Yil ishlatish mumkin. Uni suv yo‘liga o‘rnatasiz, talabasi – 2022” respublika ko‘rik-tanlovlari xolos. Bordi-yu, buning iloji bo‘lmasa, suvni sovrindori. Bundan tashqari, ayollar taʼlimi, bochkalarga solib, yerdan balandroqqa salomatligi va xavfsizligi masalalari bo‘yicha joylashtirasiz va filtrni o‘rnatib, bemalol Polsha, Turkiya Respublikasining Istanbul suvni tozalasangiz bo‘ladi. Bu filtrlarni shahrida, Rossiya Federatsiyasining Samara o‘zimizda ishlab chiqarsak, narxi ancha shahrida, Qirg‘iston Respublikasining arzon bo‘ladi. Shuningdek, uni istalgan Bishkek, Qozog‘iston Respublikasining Аlmata holatda ishlatish mumkin. Uning boshqa shaharlarida tashkil etilgan xalqaro sammit- filtrlardan afzalligi shundaki, suvni 98 foiz konferensiyalarda mamlakatimiz delegati tozalay oladi. sifatida ishtirok etgan. Kelajakdan umidlarim katta Magistratura bosqichida ham o‘qimoqchiman. Katta taassurotlar qoldi Shuningdek, grafen bo‘yicha ishimni davom ettirmoqchiman. Kelajakdagi orzularimdan biri «Mirzo Ulug‘bek vorislari» respublika ko‘rik- – ustozlarim bilan birga ishlab, o‘z sohamning tanlovining tuman (shahar) bosqichidan yetuk mutaxassisi bo‘lish. boshlab respublika bosqichigacha bo‘lgan TANLOV – FAROVON HAYOT SARI HARAKAT 3 / 2023 / INNOVATOR / 19

qadamlari sog‘lom raqobat muhitida bo‘ldi. • eng yaqinda joylashgan Har bir bosqichda loyihamiz kamchiliklari avtobus bekatlari, dorixona, ustida ishlab, mukammallashtirib bordik. militsiya idorasi, shifoxonalarni Talaba-yoshlarning loyihalari maqsadli ekani odamni quvontiradi. topib beradi; • unda ishonch telefonlari «Tilla qiz» eʼtiborga tushdi mavjud; «Mirzo Ulug‘bek vorislari» respublika ko‘rik- • xavf tugmasi bosilganda, tanlovida «Tilla qiz» mobil ilovasi loyihasi bilan har 15 daqiqada tanlangan qatnashdim. Bu loyiha xotin-qizlar xavfsizligi, kontaktlarga hozirda turgan salomatligi hamda ruhiy tushkunlikdagi vaziyatlarida ko‘maklashadi. Hozircha uning manzilingiz yuboriladi; boshqa analogi yo‘q. Mazkur mobil ilova • xavf tugmasi o‘chirilsa, xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari, tanlangan kontaktlarga xavfsiz erta tug‘ruq natijasida o‘z joniga qasd qilish, ekanligingiz haqidagi xabar apatiya, kuchli stress, bosim natijasidagi va hozirda turgan joyingiz doimiy charchoq muammolariga samarali yechim bera oladi. yuboriladi; • agar ilovaga kirishning Ilova qanday ishlaydi? iloji bo‘lmasa, telefoningizni Mobil ilovadan foydalanish oson bo‘lib, silkitsangiz, tanlangan quyidagi xususiyatlarga ega: kontaktlarga joylashgan • xavf tug‘ilganda, ichki ishlar organlari, joyingiz haqidagi xabar shuningdek, tanlangan kontaktlarga yordam so‘rovchi SMS yuboriladi; yuboriladi. 20 / INNOVATOR 3 / 2023 «Xotin-qizlar xavfsizligi – eng muhim masala» Bugun jamiyatimizda xotin-qizlarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari keskin oshgan. Аlbatta, bunday holatlarga befarq bo‘lishga haqqimiz yo‘q. Men ham ayol-qizlarimizga yordam berish maqsadida shunday mobil ilova yaratishni maqsad qildim. Mazkur ilova yordamida xotin-qizlar xavfsizligi barqaror taʼminlanadi, ular bexavotir, sog‘lom hayotda yashay olishadi. Shuningdek, shu orqali xotin-qizlarga qisqa muddatda samarali psixologik ko‘mak ko‘rsatiladi. Mobil ilovamning imkoniyatlarini yanada kengaytiraman Аyol-qizlar tashabbuslarini moliyalashtiradigan xalqaro fondlardan moliyaviy ko‘mak olib, mazkur mobil ilovani xalqaro standartlarga moslashtirmoqchiman va imkoniyatlarini yanada kengaytirmoqchiman. Kamola BOSHBEKOVA tayyorladi. TANLOV – FAROVON HAYOT SARI HARAKAT

Asror Arabjanov o‘zbekistonlik huquqshunos va startaplar asoschisi. 2010-yilda boshlangan Toshkentdagi Xalqaro Vestminster Universitetidagi o‘qishi davridan to bugungacha O‘zbekistondagi yirik korxonalarda yurist va loyihalar boshqaruvchisi lavozimlarida faoliyat yuritib kelmoqda. 2014-yili Toshkentdagi Xalqaro Vestminster universitetining Tijoriy huquq yo‘nalishi, 2022-yilda AQShning eng nufuzli oliygohlaridan biri bo‘lgan Stenford universitetida magistrlik bosqichini tamomlagan. Hozirda AQShning Silikon vodiysida Datatruck (www. datatruck.io) va Novalinq (www. novalinq.io) startaplari ustida ishlamoqda. Shu bilan birgalikda, Silikon vodiysida Markaziy Yevro Osiyo davlatlari startaplari uchun ochilayotgan Silkroad Innovation Hub (startaplar uyi)ni tashkil qilishda ham ishtirok etmoqda. UNICORN, VENCHUR, VESTING YOKI CLIFF NIMA? AQShning Silikon Vodiysidagi o‘zbek vatandoshimizdan startaplar haqida eksklyuziv maqola VATANDOSH 3 / 2023 / INNOVATOR / 21

Bundan tashqari, mashhur boshqaruvchilari o‘rtasidagi munosabatlar) tadbirkor, \"Express 24\" korxonasi bo‘yicha magistrlik dasturi davomida meni asoschisi Akmal Payziyev va qadimiy “prinsipal va agent” muammosi Yale-Singapur Milliy universiteti juda qiziqtirib qolgandi. Bu muammo firma bitiruvchisi Abdul Sharopov bilan menejerlari va aksiyadorlar o‘rtasida o‘zaro IT va texnologik mavzularda manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lgan Techstans podkastini olib boradi. vaziyatni bildiradi. Prinsipal (ya’ni aksiyador) “Vatandosh” rukni qahramoni – firma faoliyatidan manfaatdor, lekin uning Asror Arabjonov jurnal obunachilari faoliyatini boshqarish uchun agent (ya’ni uchun maxsus maqolalar taqdim menejer) tayinlaydi. Prinsipal agentning etib borish niyatida. Bugun uning harakatlarini to‘liq nazorat qila olmaydi va bu IT va startaplar borasidagi bilim va ko‘pincha yuqoridagi muammoga olib keladi. tajribalari olamiga biroz sayohat Startapda ziddiyatni nimalar qilamiz! minimallashtirishadi? Ham xususiy, ham davlat tashkilotlari bilan Avval-boshdan aytishim kerakki, ushbu ishlash davomida ularning ikkalasida ham maqoladan siz Payme kabi 100 mln AQSh tez qaror qabul qila olmaslik, kompaniya dollariga baholanadigan startaplar yaratish rahbarlari tomonidan aksiyadorlarning ishonib va boshqarish bo‘yicha amaliy maslahatlar topshirilgan mulkiga ataylab zarar yetkazish topa olmaysiz. IT sohasida o‘z startapini kabi holatlarga ko‘p duch kelganman. yaratish ustida ishlayotgan har qanday yosh Prinsipalning (aksiyador yoki korxonaning tadbirkor buni mendan yaxshiroq biladi. egasi) o‘zi tomonidan boshqarilgan Mazkur maqolada men sizlar bilan yurist va tashkilotlar ancha samarador va tezroq o‘sish startap asoschisi sifatida shu vaqtgacha ko‘rsatkichlariga ega. Lekin bunday o‘sishning, olgan tajribam hamda Stenford va Vestminster albatta, chegarasi bor. O‘sishning qaysidir universitetlarida olgan nazariy bilimlardan bosqichida korxona egasi uni boshqarishga kelib chiqib, startapga asos solishda muhim yetarlicha vaqt ajrata olmaydi. Natijada bo‘ladigan tushunchalar, shartnomaviy korxona egasi o‘z jamoasiga boshqaruvchi instrumentlar va startap asoschilari tajribalari jalb qilishga majbur bo‘ladi. Yuqorida aytib bilan bo‘lishaman. o‘tilganidek, korxona egasi va yollangan boshqaruvchi (direktor) manfaatlari turlicha Izoh berishim kerak va ushbu manfaatlar bir-biriga zid bo‘lmasligi bo‘lgan birinchi ibora uchun korporativ boshqaruv instituti har xil bu – “yakka shox” mexanizmlarni taklif qiladi. (inglizchada – unicorn, yakka shoxli afsonaviy VATANDOSH mavjudot) xususiy startapi bo‘lib, u 1 milliard AQSh dollaridan ortiq narxga baholanadi. Stenford huquq maktabining korporativ boshqaruv (korxona aksiyadorlari va 22 / INNOVATOR 3 / 2023

Barchaga ma’lum bo‘lgan bunday boshida 3-4 kishidan iborat mexanizmlardan biri – bu molivaviy natijalar jamoalar kursda qatnashadi yoki KPI (unumdorlik ko‘rsatkichlari)ga qarab, va kurs yakuniga qadar o‘z boshqaruvchilarni baholashdir. Aytaylik, startapini taqdim etadi. Doordash korxona direktori moliyaviy yilda qilingan asoschilari Toni Zu, Ivan Mur, foyda va aksiyadorlarga ajratilgan dividend Stenli Tang va Endi Fang miqdoridan qandaydir ulushga ega bo‘lsa, Stenfordda o‘qishi davomida boshqaruvchilar va aksiyadorlar manfaatlari aynan ushbu kursda qatnashadi bir xil bo‘ladi. Ikkala guruh vakillari ham va PaloAltoDeliveriyes g‘oyasi korxonaning ko‘proq foyda qilishidan ustida ishlay boshlaydilar. manfaatdor. Kursning birinchi haftasida Venchur firma – bu ulushi evaziga dastlabki Toni Zu va uning do‘stlari 60 bosqichdagi yuqori potensial korxonalarga dan ortiq restoran egalari bilan sarmoya kiritadigan investitsiya korxonasi. suhbat o‘tkazadi. Intervyular Boshqa investitsiya korxonalaridan farqli orasida bir shirinliklar restorani o‘laroq, venchur kapital firmalari, odatda, egasi bilan bo‘lgan suhbat yuqori o‘sish potensialiga ega bo‘lgan katta ajralib turardi. Restoran egasi telefon orqali riskli startaplarga sarmoya kiritadi va biznesda buyurtmalar hajmidan shikoyat qiladi. faol ishtirok etadi, ko‘pincha strategik Talabalarga buyurtmalarni ro‘yxatga olish maslahat va ko‘rsatmalar beradi. Vesting – bu ta’sischi ulushga egalik qilishining vaqt o‘tishi bilan qonuniy kuchga kirishi. Misol uchun, startap asoschisi 4 yil o‘tmaguncha o‘z ulushiga egalik qila olmaydi ham, ulushini sota olmaydi ham. Keling, taniqli oziq-ovqat yetkazib beruvchi 3 / 2023 / INNOVATOR / 23 kompaniya – Doordash misolida “yakka shox”ning yo‘lini tahlil qilaylik. Stenford Biznes maktabida mashhur “Startup Garage” kursi bor. Qisqa qilib aytganda, o‘quv yili VATANDOSH

daftarini ko‘rsatadi va o‘zi bunday katta Ta’sischilar ulushlarni taqsimlashda kimdir hajmni yetkazib bera olmayotganligini aytadi. startap uchun yuz foiz vaqtini sarflayotgani, Bu talabalar uchun qiziq tuyuladi va ularni kimdir esa startap g‘oyasiga bu darajada PaloAltoDeliveries.com saytining ochilish qizg‘in sodiqlikni ko‘rsatmay, haligacha asosiy sahifasini yaratishga ilhomlantiradi. Saytda ishni qidirayotganidan ehtiyot bo‘lishlari tabiiy. Pdf formatida bir nechta mahalliy restoranlar Doordash asoschilari bilan ham shunday bo‘ladi. uchun menyular, buyurtma berish uchun To‘rt nafar asoschi bilan boshlangan startap telefon raqami ko‘rsatiladi. Birinchi buyurtma o‘zining ikkinchi yilligida uch nafari bilan qoladi. yarim soat ichida keladi. Yuqorida keltirib o‘tilgan holatga yo‘l qo‘ymaslik Aksariyat startaplar birinchi mablag‘ uchun startaplarda keng tarqalgan amaliyot – yig‘ilmaguncha ulushlarni taqsimlash bu ulushga bo‘lgan huquqlarni vaqt davomida yoki yuridik shaxsni ro‘yxatdan o‘tkazish berib borish (ingliz tilida “vesting”)dir. haqida o‘ylamaydi. Doordash bilan ham shunday bo‘ladi. 2013-yilning mart oyida Startap asoschilari qog‘ozda, aytaylik, PaloAltoDeliveriyes startapi YCombinator startapning 25 foiz egasi bo‘lishi mumkin, akseleratoriga qabul qilinadi va 120 ming AQSh ammo uning ulushga egalik qilish huquqi dollari miqdoridagi dastlabki moliyalashtirishni oldindan belgilangan uzoq muddat vaqt qo‘lga kiritadi. 2013-yil 21-mayda DoorDash o‘tishi bilan kuchga kiradi. Silikon Vodiysida Inc. korxonasi Delaver shtatida yuridik shaxs eng keng tarqalgan amaliyot – bu bir yillik sifatida ro‘yxatdan o‘tadi. “jarlik” (ingliz tilida cliff) bilan to‘rt yillik ulush huquqining berilishi jadvalidir. Boshqacha Har bir startap duch keladigan birinchi qilib aytadigan bo‘lsak, har oyda asoschiga muammo – bu ta’sischilar o‘rtasida ulushlarni uning ulushi umumiy miqdorining 48 dan 1 taqsimlashdir. Agar ta’sischi yolg‘iz bo‘lsa, qismi tarzida berib boriladi. 1 yillik jarlikni ulushni asta-sekin startapning yangi hisobga olgan holda, ulushga bo‘lgan huquq faqat birinchi yildan keyin berila boshlaydi. Jarlik yoki cliff – bu qandaydir miqdorda Agar asoschi kompaniyani 1 yil tugashidan ulushga ega bo‘lish uchun asoschi startapga oldin tark etishga qaror qilsa, u hech narsa ishlab berishi kerak bo‘lgan minimal olmaydi. Shunday qilib, ushbu shartnoma muddatdir. Standart jarlik muddati – bir vositasi orqali barcha asoschilar startap yil. Agar sherik 10 foiz ulush olish huquqiga ustida kamida dastlabki 4 yil davomida ega bo‘lsa, birinchi yil faoliyati natijasida u ishlash majburiyatini oladi. startapning umumiy ulushining 2,5 foizini qo‘lga kiritadi. Sohiba SOTIMBOY qizi yozib oldi. ishtirokchilariga tarqatishi mumkin. Ta’sischilar VATANDOSH birdan ko‘proq bo‘lsa, ulushlarni taqsimlash haqida eng boshida qaror qabul qilish foydalidir. Startap kimning g‘oyasi ekani, kim eng muhim funksiyalarni bajarishi, kim butun vaqtini sarflashi yoki kim qisman startap bilan shug‘ullanishi kabi omillarni hisobga olish bu bosqichda eng muhim savollardan. Eng keng tarqalgan va oson yo‘l – ulushlarni teng ravishda taqsimlash va masalani yopish. Ammo bu masalalar investorlardan pul jalb qilish paytida ochiladi. 24 / INNOVATOR 3 / 2023

Suv – bu hayot manbayi. Sayyoramizning 70 foiz qismini suv qoplagan bo‘lsa, shundan atigi 3 foizi iste’mol uchun yaroqlidir. Bundan ko‘rinib turibdiki, ichimlik suvi nihoyatda kam va uni asrashimiz juda muhim. Hozirda sanoat korxonalari soni tobora ko‘payib bormoqda. Ulardan ajratilayotgan oqava suvlar ekologik muhitga salbiy taʼsir ko‘rsatmoqda. Demak, vaziyat juda jiddiy. Muammo borki, uning yechimini topish uchun doimo harakat bo‘ladi. Xuddi shunday 2022- yili o‘tkazilgan “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovi g‘olibi, Navoiy Davlat pedagogika instituti Kimyo ta‘limi yo‘nalishi 3-bosqich talabasi Shonazarova Nargiza sanoat oqava suvlarini tozalash uchun sorbent ishlab chiqishga kirishgan. U nima? Oqava suvlarni tozalash uchun qanday samarasi bor? Savollarga batafsil javob olish maqsadida Nargiza Shonazarova bilan suhbat tashkillashtirildi. OQOVA SUVLARNI TOZALAYDIGAN SORBENT 3 / 2023 / INNOVATOR / 25

Kimyo faniga qiziqish bellashuv bilan bellashuv bilan boshlangan. Hatto kim kimyo boshlangan  bo‘yicha ko‘proq kitob o‘qiydi, deya bahslash- ganmiz ham. Keyinchalik dugonam bilan kimyo Bolaligimdan ota-onam ilm olishimga juda fanidan chuqurroq bilimlarga ega bo‘lish maq- eʼtiborli bo‘lishgan. “Sen yaxshi o‘qiysan! Sen- sadida o‘quv markaziga ham qatnasha boshla- ing qo‘lingdan keladi!” kabi ruhlantiradigan dik. so‘zlar og‘ushida ulg‘aydim. Bu esa maktabda- gi barcha fanlardan aʼlo baholar olishimga tur- Oradan yillar o‘tdi. Oliygohga hujjat to- tki bo‘ldi. 6-sinfga qadar darslarni o‘zlashtirish- pishirish vaqti ham yaqinlashdi. Bu vaqtga kelib dan muammo bo‘lmagan. kimyo fani hayotimning bir bo‘lagiga aylanib ulgurgan edi. Demak, kimyoga bog‘liq sohada Biroq 7-sinfdan kimyo fani dars jadvaliga o‘zimni rivojlantirishim kerak. Dastlab tibbiyot qo‘shildi. Bu davr menga biroz qiyinchilik tug‘dir- va kimyoni, keyin esa kimyo bilan biologiyani ganini haligacha eslayman. Formulalarni yod bog‘lamoqchi bo‘ldim. olish va uning maʼnosini bilish oson emas. Bir- oq partadoshim Sabina esa kimyoni qunt bilan Oxiri kimyo va matematika yo‘nalishida o‘qib, darslarda javob berardi. O‘qituvchimiz u tahsil olishga ahd qildim va hujjatlarimni Navoiy viloyatidagi pedagogika oliygohiga topshirdim. O‘zbekiston Respublikasi Kimyo fani orqali jamiyatimizda yuz berayot- bakalavriat uchun ta’sis gan ko‘plab muammolarga yechim topsa bo‘la- etilgan Navoiy nomli di. Qolaversa, u jumboq fan bo‘lgani uchun davlat stipendiyasining o‘qituvchilarimga ergashgan holda, doimo yan- 2022/2023-o‘quv yili tanlovi gidan-yangi ma’lumotlar topish, yangilik yara- sohibasi. tib, turli ilmiy izlanishlar olib borishga harakat qilardim. bilan faxrlanar va sinfdoshimizdan o‘rnak olishi- miz kerakligini ko‘p marotaba takrorlardi. Polimerdan tayyorlangan sorbent qay Shunda men ham dugonam singari ushbu fan- darajada chidamli? ni chuqur o‘zlashtirishim kerakligini angladim. “Bilim jihatdan u bilan kuchlarimiz teng bo‘lsa, So‘nggi yillarda dunyo mamlakatlari faqat kimyo fani bu tenglikka xalaqit bermoq- bo‘ylab sanoat korxonalari soni ortib bormoq- da”, deb o‘yladim. Xullas, kimyo faniga qiziqish da. Shunga ko‘ra, ulardan chiqadigan oqava suvlarning ham miqdori kun sayin ko‘payap 26 / INNOVATOR 3 / 2023 ti. Bu esa bugungi kunda jiddiy ekologik mua- mmolarni keltirib chiqarmoqda. Respublika- miz misolida olib qaraydigan bo‘lsak, aynan Navoiy viloyat- ida 13 ta yirik sanoat korxonasi mavjud. 13 ta sanoat korxonala- rining 130 ta manbasidan chiqa- digan oqava suvlar miqdori juda yuqori. Sanoat korxonalaridan chiqadigan oqava suvlarning 45 % qayta tozalanib, sanoat korxonasiga turli maqsadlar uchun foydalanishga yo‘nalti- riladi. Taxminan 15 % esa tozal- anib, shaharning ko‘kalamzor- lashtirilgan yerlarini sug‘orish uchun ajratiladi. Qolgan 40 % esa maʼlum miqdorda tozalanib, OQOVA SUVLARNI TOZALAYDIGAN SORBENT

materiallar deganda – polietilen, polipropilen va polivinilxloridli po- limer xomashyolar tushiniladi. Ada- biyotlarlarni tahlil qilib, bu turda- gi chiqindi polimerlar va anorganik minerallar asosida polimerli sor- bentlarning yangi avlodini yaratish mumkinligini aniqladik. Biz yaratgan sorbent ham aynan chiqindi polimer materiallar, mahalliy xomashyolar va anorgan- ik minerallar asosida olingan adsor- bent hisoblanadi. Uning sorbsiyalanish xususi- yatini oshirish uchun kislotali ish- Zarafshon daryosiga oqiziladi. Kimyo sano- lov berish natijasida yangi tarkibli ati korxonalari tomonidan oqava suvlarning meʼyoridan ortiq tarkibda daryolarga oqizili- yuqori sorbsion xususiyatga ega bo‘lgan sor- shi natijasida baliqlarning katta qismi nobud bo‘lishiga olib kelishi mumkin. bent yaratildi. Sor- 3 yil mobaynida turli ilmiy izla- bentning ahamiyatli nishlar olib bordim. 30 ga yaqin Hozirgi kunga kelib, mamlakatimizda ham jihati polimerlardan maqolalarim Scopus hamda turli turli xomashyolar asosida sorbentlar ish- tashkil topganligi va nufuzli bazalardagi ilmiy-amaliy lab chiqish hamda ularni qo‘llash yo‘li bilan mustahkamlik dara- jurnallarda chop etildi. Hozirga kimyo va metallurgiya sanoati oqava suvlarini jasi yuqori bo‘lgan- qadar turli xalqaro va respublika 2022-yili O‘zbekiston ligidir. Deylik, ayrim miqyosidagi ilmiy, amaliy, nazariy Respublikasi Oila va Xotin-qizlar davlat qo‘mitasi hamda hamkor vaziyatlarda zavod- va texnikaviy anjumanlarda o‘z tashkilotlar tomonidan tashkil lardan chiqadigan ilmiy ishlarim bilan qatnashib kel- etilgan “Hududning 100 nafar oqava suvlar juda moqdaman. Oliy ta’limda tahsil ixtirochi ayoli” tanlovining “Eng yuqori haroratga olayotgan talabalar foydalanishi samarali innovatsion loyiha” ega bo‘ladi. Ko‘p sor- uchun 2 ta uslubiy ko`rsatma va yo‘nalishi g‘olibasi. bentlarlarning mana 4 ta uslubiy qo‘llanma hamda Adliya vazirligi huzuridagi Intel- tozalash bo‘yicha bir qancha ishlar olib boril- moqda. Shu sababli men ham mahalliy va shu yuqori haroratga lektual mulk agentligi tomonidan chiqindi xomashyolar asosida sanoat oqava sorbsion xususiyat- tasdiqlangan 2 ta elektron o‘quv suvlarini tozalash uchun yangi turdagi modi- lari pasayib ketadi. qo‘llanma va loyihalar mualli- fikatsiyalangan sorbentlarning yangi avlodini fiman. yaratishni maqsad qildim. Loyihani joriy Mavjud muammolarni bartaraf etish maqsa- etish natijasida oqa- dida “Chiqindi polimerlar asosida sanoat oqava suvlarini tozalash uchun sorbent ishlab chiqish” va suvlardan ikki marotaba foydalanish imkoni- loyihasi ustida ishlay boshladim. yati yaratiladi va ushbu suv yana sanoat korxo- Hozirgi kunda polimer materiallardan keng foydalanish ommalashib bormoqda. Polimer nalariga qayta foydalanish uchun yo‘naltiriladi. OQOVA SUVLARNI TOZALAYDIGAN SORBENT Qolaversa, bu bilan nafaqat chuchuk suv, balki atrof-muhitni ifloslantirayotgan chiqindi polim- erlar muammosiga yechim ham topgan bo‘lam- iz. Tanlov va cheksiz imkoniyatlar Tanlovlarda ishtirok etish menga yoqadi. Institut, viloyat va respublika miqyosida e’lon qilingan har qanday tanlovlar men uchun bir imkoniyat eshigi sifatida ko‘rinar edi. Bunday 3 / 2023 / INNOVATOR / 27

bellashuvlarda muvaffaqiyat va muvaffaqi- yo‘llanmasini qo‘lga kiritdim. O‘quv kurslarida yatsizlikdan ham o‘zing uchun ko‘p tajriba ola- 5 ta modul tizimi bo‘yicha dars berildi: san. O‘tgan yili fevral oyida ustozim ijtimoiy tarmoqlarda “Мirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovi 1. Rahbarlik va liderlik; haqida xabar bergandi. Tanlov e’lonini o‘qigan 2. Loyiha boshqaruvi va menejment; zahotim unda qatnashish uchun shaylandim. 3. Yoshlarga oid davlat siyosati; 4. Ishtimoiy tarmoqlarda marketing; Tanlovda aynan “Chiqindi polimerlar 5. Mashg‘ulotlar axborot xavfsizligi va tex- asosida sanoat oqava suvlarini tozalash nologiyalari bo‘yicha o‘z sohasining malakali uchun sorbent ishlab chiqish” loyiham bilan mutaxassislari tomonidan olib borildi. Darslar ishtirok etdim. Tanlovning respublika bosqichi mobaynida men biznes sohasidagi eng taj- ko‘tarinki ruhda o‘tkazildi. Loyiham hakamlar ribali tadbirkorlar, siyosatchilar, kuchli lider- hay’ati tomonidan o‘zgacha e’tirof etildi va lardan qimmatli bilimlar olishga muvaffaq agarda ushbu loyiha sanoatga tatbiq etilsa, bо‘ldim. O‘qishni muvaffaqiyatli bitirgan bugungi kundagi eng dolzarb muammolardan yoshlar hududlar bo‘yicha ishlab chiqarish biriga yechim bo‘lishini ta’kidlashdi. Tanlov tashkilotlari va tadbirkorlik subyektlariga ix- yakunida 280 nafar ishtirokchining innovat- tiyoriy ravishdа biriktirildi. Bundan tashqari sion loyihalari ichida 100 nafarining loyihalari yoshlar akademiyasi kengashining 1-sonli qa- saralab olindi. G‘oliblar qatorida mening ham roriga asosan “Yoshlar akademiyasi”ga ham ism-familiyamni o‘qishganida, judayam xur- a’zo qilindik. “Mirzo Ulug‘bek vorislari” tan- sand bo‘ldim. lovi biz, yoshlarning innovatsion startap loyi- halarimizni moliyalashtirish uchun eng kerak- Tanlov nizomiga muvofiq, pul mukofoti, li bo‘lgan bilimlarni berdi, desak adashmagan diplom va maxsus statuetka bilan taqdirlanib, bo‘laman. Ulug‘bek jamg‘armasi hamda Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi huzuridagi Innovatsion Yog‘ochlarni yopishtirishda “o‘zbekcha rivojlanish agentligi tomonidan tashkil etiladigan yelim” 1 oylik maqsadli o‘quv kurslariga bepul o‘qish Sorbentlar loyihasi ustida ishlaganimda, uning tarkibini to‘liq o‘rgandim. Qorishmaning “ichi”ni bilganim sari uning imkoniyatlaridan keng foydalangan holda, yana nimalardir yaratish kerakligi fikri menga tinchlik bermasdi. Qarasam, bu polimerlar tarkibida yopishqoqlik xususiyati yuqori ekan. Darhol undan yelim olish bo‘yicha rus va ingliz bazalaridan maʼlumotlar qidirdim. O‘qib chiqsam, haqiqatan ham, yelim olish imkoniyati mavjud ekan. Natijada ikkilamchi chiqindi polimer mahsu- lotlardan arzon kompozitsion yelim ishlab chiqish loyihasi ustida ish boshlab, uni joriy etishga erish- dim. Men olgan yelimdan qog‘oz va yog‘och ma- teriallarini bir-biriga yopishtirishda foydalanish mumkin. To‘g‘ri, bunday yelim yurtimizda bor. Bi- roq ular import orqali kirib keladi. Bizning mahsu- lotimizning yopishqoqlik xususiyati u bilan bir xil. Narxi esa ancha arzon. Sevara ABDULLAYEVA suhbatlashdi. 28 / INNOVATOR 3 / 2023 OVOQOVA SUVLARNI TOZALAYDIGAN SORBENT

“CHIQINDISIZ TEXNOLOGIYANI RIVOJLANTIRISHNIBugungi qahramonimiz Jizzax politexnika instituti talabasi Ziyodabonu Mullajonova. U o‘z iqtidori, istayman” intilishivayutuqlaribilanko‘pchilik tengdoshlariga namuna bo‘la oladi. Ziyoda «O‘zbekiston uchun 100 g‘oya», «Mirzo Ulug‘bek vorislari» va ikki karra «Yangi O‘zbekiston ilm qaldirg‘ochlari» respublika tanlovlarida g‘oliblikni qo‘lga kiritgan. Beruniy va Prezident davlat stipendiyalari sohibasi. Аyni damda Jizzax viloyati Yoshlar Ittifoqi Jizzax politexnika instituti Boshlang‘ich tashkilotida Intellektual loyihalar koordinatori bo‘lib faoliyat yuritmoqda. CHIQINDISIZ TEXNOLOGIYA 3 / 2023 / INNOVATOR / 29

Maqsadim... tashkillashtirilgan 1 oylik bepul o‘quv kurslari judayam foydali bo‘ldi. Kelajakda magistratura va doktorantura bosqichlarida o‘qib, Loyihaning afzalligi nimada? fan doktori, professor bo‘lishni orzu qilaman. O‘zbekiston hududida Tanlovda «Sanoat chiqindilari asosida chiqindisiz texnologiyani rivojlantirishni tayyorlangan, beton va temir-beton istayman. Chiqindilarni qayta ishlab, konstruksiyalari pishiqligini oshiruvchi ulardan samarali foydalanishni qo‘shimcha» loyihasi bilan qatnashdim. yo‘lga qo‘ymoqchiman. Eng asosiysi, Gap oddiy chiqindi haqida ketmayapti. O‘zbekiston rivoji uchun o‘z hissamni Hammamiz uyda suv qaynatamiz, qo‘shishni niyat qilganman. to‘g‘rimi? Qaynatgan choynagimizning tagida quyqa yig‘ilib, qotib qoladi. Eng yaxshi tanlov – «Mirzo Ulug‘bek Xuddi shu quyqa zavodlarda katta vorislari» bo‘ldi miqdorda yig‘iladi. Ushbu quyqani tozalash uchun maxsus suyuqlik Qatnashgan tanlovlarim ichida “Mirzo yaratdik. Uning tarkibiga korroziya Ulug‘bek vorislari” tanlovining katta ingibitori qo‘shilgan. Bu suyuqlik o‘rni bor. Tanlov judayam tartibli va bilan quyqa yig‘ilib qolgan trubalarni saviyali tashkillashtirilgan. Bu tanlovda tozalaymiz. Shundan keyin bu juda ko‘plab maʼlumotlarga ega suyuqlikni chiqindiga tashlamasdan, bo‘ldim. Аyniqsa, biz, g‘oliblar uchun beton qorishda ishlatish mumkin. 30 / INNOVATOR 3 / 2023 CHIQINDISIZ TEXNOLOGIYA

Tarkibida korroziya ingibitori borligi uchun Nega bu ishni boshladim? beton ichidagi armatura zanglab ketmaydi. Bundan tashqari, quyqa tarkibidagi moddalar Kimyoviy texnologiya (elektrokimyo) hisobiga pishiqligini oshiradi. U -35°C gacha yo‘nalishida tahsil olaman. Biz o‘qish muzlamaydigan suyuqlik bo‘lganligi bois sovuq davrida ko‘plab zavodlarga amaliyot kunlarda ham beton qorish imkonini beradi. o‘tagani boramiz. Zavodlardagi muammolarni o‘rganib, ulardan chiqadigan chiqindilardan samarali foydalanish maqsadida ushbu loyihani yaratdim. Bu loyihaning foydasi shundaki, chiqindilardan foydalanganimiz uchun ekologiyaga zarar yetishi kamayadi. Kamola SHAROFZODA tayyorladi. CHIQINDISIZ TEXNOLOGIYA 3 / 2023 / INNOVATOR / 31

Tabiiy gaz o‘rnini ibxostuivrchoi TABIIY GAZ CHIQINDISIDAN TAYYORLANADI Startap uchun g‘oyalar qanday tug‘iladi? Bu savol ko‘pchilikni o‘ylantiradi. Bugungi qahramonimiz Samadbek Allamurodovning so‘zlarini tinglasangiz, o‘zingiz uchun javob topishingiz mumkin. Uning fikricha, g‘oya – ish jarayonida qandaydir muammo bilan ro‘baro kelganda paydo bo‘ladi. Muammo ko‘p, g‘oya tug‘ilmayapti-ku, deysizmi? Maqolani oxirigacha o‘qisangiz, buni ham bilib olasiz. 32 / INNOVATOR 3 / 2023 TABIIY GAZ O‘RNINI BOSUVCHI IXTIRO

Samadbek mashinaning motor qis- Issiqxonadan foyda olish va ekinlarni midan ajraladigan moy chiqindisi to‘g‘ri parvarish qilish uchun boshqa (otrabotka) va gaz kondetsati orqa- yoqilg‘i manbalarini qidira boshladik. li ishlaydigan garelkani yaratgan Bu yoqilg‘i manbasi iloji boricha ar- hamda amaliyotga joriy qilgan. zonroq va xavfsizroq bo‘lishi kerak edi. Ushbu startapi bilan u “Mirzo Ulug‘bek Bu haqda juda ko‘p o‘yladim. Bir kuni vorislari” respublika ko‘rik-tanlovining mashinadan chiqqan moy chiqindisi- final bosqichida g‘olib bo‘lgan. Xo‘sh, ga ko‘zim tushdi. Shunda xayolimdan undagi “Evrika!” qachon va qanday bu chiqindidan ham nimadir qilish yuz bergan? mumkindir, degan fikr o‘tdi. Uning o‘zi tabiiy gazning o‘rnini bosolmasdi, – Hammamizga maʼlumki, qish oylari- albatta. Unga bir nechta moddalarni da tabiiy gaz aksariyat hududlarda aralashtirib, sinab ko‘rdim. Nihoyat, taqchil bo‘ladi. O‘z tasarrufimda- shaxsiy izlanishlarim va urinishlarim gi issiqxonamda ham qish oylarida natijasida mashinaning motor qismidan tabiiy gaz muammosi ko‘p kuzatiladi. ajraladigan moy chiqindisi (otrabotka) TABIIY GAZ O‘RNINI BOSUVCHI IXTIRO 3 / 2023 / INNOVATOR / 33

va gaz kondetsati orqali ishlaydigan 5 ta mashina keladigan bo‘lsa, garelka loyihasini yaratdim, – deydi 20 litr moy ajralib chiqadi. Bu bir oyda Samadbek. 12 ming litr moy ajraladi, degani. Garelkaning vazifasi Loyiha sanoatlashtirilsa... Aytish kerakki, bu ikkala modda ham Hisob-kitobli ish doim tartibli amalga dunyo tajribasida eng arzon hamda oshadi. Loyihaning umumiy qiymati muqobili yo‘q hisoblanadi. Foydala- 3 milliard so‘m atrofida baholangan. niladigan yoqilg‘i turi, asosan, ortiq- Unda ishlab chiqarish, xomashyoni cha chiqindi mahsulotidan olinishi tashish va saqlash uchun logistika hamda bu yoqilg‘idan boshqa ma- bo‘limi, xizmat ko‘rsatish uchun servis qsadlarda foydalanib bo‘lmasligi hamda hisobxona bo‘limlari tashkil loyihaning dolzarblik darajasini yana etilib, shu asosda umumiy 20 ta yangi bir karra oshiradi. ish o‘rni yaratish ko‘zda tutilmoqda. Loyihaning bir yilda keltiradigan foyda- Garelkaning vazifasi har qanday si quyidagicha belgilangan: suyuq yoqilg‘i va moyni yoqib berish- • yil davomida 800 ta garelka sotiladi- dir. U uch asosiy qismdan iborat: gan bo‘lsa = 4.8 milliard so‘m; 1) yoqilg‘i baki; • xomashyo gaz kondetsati = 2,112 mil- 2) havo puflagich (vorix); liard  so‘m, otrabotka = 1,260 milliard 3) yoqilg‘i va havoni birgalikda yoqib so‘m, umumiy aylanma = 8,172 so‘m; beradigan forsunka. • shundan 20 foiz qo‘yib sotadigan    bo‘lsak = 1,634 milliard so‘m. Xomashyo muammosining yechimi Korxona xarajatlari, yaʼni ishchi-xodim- G‘oya zo‘r, ixtiro zo‘r, startap tayyor, lar maoshi va boshqa zarur mablag‘lar ammo shuncha chiqindini, yaʼni xo- uchun umumiy 900 million so‘m sarfla- mashyoni qayerdan olamiz? Aksariyat nishi nazarda tutilgan. Bularni ajratib loyihalar shu joyga kelganda, to‘xtab tashlaganda, loyihaning yil davomida qoladi. Bu loyihada-chi? keltiradigan foydasi 898 million so‘mni tashkil etar ekan. – Xomashyo muammosining yechimi qanday, degan savol paydo bo‘lishi, Ha, bir qarashda g‘oya oddiydek ko‘ri- tabiiy, – deydi Samadbek Allamur- nadi. Lekin uning tug‘ilishidan to biror odov. – Birgina Buxoro tumanida 20 foydali ishga aylangunicha insondan ming xonadon suyultirilgan gazdan bilim, kuch, tinimsiz harakat va, eng foydalanadi. O‘rtacha bir oyda bir muhimi, qunt talab etiladi. Bugungi marotaba ballonlar gaz bilan to‘ldi- tezkor va keng imkoniyatlar davrida riladi. Bunda har bir bo‘sh ballonda insoniyatning ehtiyojlari ham ko‘pay- o‘rtacha 1 litrdan gaz kondetsati qolib moqda. Bu esa chiqindilar ortishi- ketadi. Demak, bir oyda 20 ming litr ga ham sabab bo‘layotgandek. Shu gaz kondetsati chiqindi sifatida qola- nuqtayi nazardan bu kabi loyihalar- di. Moy almashtirish shoxobchalari ni faqat va faqat ko‘paytirish va tuman kesimida o‘rtacha 20 ta deb qo‘llab-quvvatlash kerak! olsak, har bir shohobchaga bir kunda Sohiba MULLAYEVA yozib oldi. 34 / INNOVATOR 3 / 2023 TABIIY GAZ O‘RNINI BOSUVCHI IXTIRO

KICHKINA DEMANG BIZNI, KO‘TARIB URAMIZ SIZNI! Bugungi qahramonimiz biroz o‘zgacha – hali ko‘p tanlovlarda ishtirok etib ulgur- magan. Ammo yosh bo‘lishiga qaramay, ijtimoiy tarmoq sahifalariga ishlanmalari haqida videolar joylab, o‘zi tengi yoshlarga robototexnikaga oid bilimlarini ulashib kelmoqda. Biz uni aynan o‘sha videolar orqali topdik va darhol tahririyatimizga tak- lif etdik hamda ajoyib innovator bilan suhbat uyushtirdik. JAJJI IXTIROCHI 3 / 2023 / INNOVATOR / 35

11 yoshli Afzalbek asli surxondaryolik. Hozirda O‘zim yoqtirgan multfilm Olmazor tumanidagi 298-sonli umumiy o‘rta ta’lim qahramonini yasadim maktabida tahsil oladi. Robototexnika kursida o‘qishim uchun meni Samarqandga taklif etish- Hammasi qanday boshlandi? di. Alisher Sa’dullayevning tashab- buslari bilan men “Transformer educa- Karantin vaqtida ayamning eng ko‘p takrorlagan tion” o‘quv markazida ikki oy davomida gaplari – “Vaqtingni bekorchi ishlarga sarflama, kel, bepul ta’lim olishga muvaffaq bo‘ldim. biror yangi narsa o‘rganamiz” edi. Youtube’dan tez va Keyinchalik bilsam, ular Yoshlar ishlari oson yasaladigan narsalar haqida videolar tomosha agentligi direktori, men qatnashgan qila boshladim. Eng birinchi qog‘oz bo‘laklaridan kapal- tanlov tashkilotchilaridan biri ekanlar, ak yasab, oyimga sovg‘a qildim. Vaqt o‘tib, qattiqroq tabiiyki, jarayonni ham kuzatganlar. kartonlardan robotlar yasashga kirishdim. Robotlarni Meni televizorda ham ko‘ribdilar. Ish- harakatlantirsa ham bo‘ladi. Yasagan narsalarim uy- lanmalarim orqali robotlarga bo‘lgan imizdagi javonni to‘ldirdi. qiziqishimni payqabdilar. Bir kuni ayam “Yosh bolalar o‘rtasida tanlov bo‘layot- Menga WALL-E nomli multfilm gan ekan. Ishtirokchilar o‘zlarining sevimli mashg‘ulot- juda ham yoqadi. Shu sababli ustozim lari haqida aytib berishlari kerak ekan”, deb qoldilar. “Xo‘sh, eng birinchi bo‘lib qanday Tanlov onlayn tarzda tashkil etilganligi sababli ayam robot yasab ko‘ramiz?” deb so‘ra- bilan birga video oldik. Hamma ishlanmalarimni tasvirga ganlarida, ko‘p ham o‘ylanmasdan tushirdik. Men ular haqida gapirib ham berdim. “WALL-E” deya javob berdim va qar- absizki, ustozimning yordami bilan uni Qabul muddati tugagandan so‘ng bir hafta javoblar- yasay oldim. Robotimni telefon orqali ni kutdik. Birinchi marta bunday tanlovda ishtirok et- boshqarsa bo‘ladi: boshini yon tomon- ganim uchun rosa hayajonlandim. Keyin meni televi- larga buradi, qo‘llarini ko‘tarib, tushira zorda ko‘rsatishdi, ikkinchi o‘rinni olibman. Bundan, oladi, yuradi ham. albatta, xursand bo‘ldim. 36 / INNOVATOR 3 / 2023 JAJJI IXTIROCHI

Samarqanddagi robototexnika o‘quv kursini tamomlaganimdan so‘ng uyimizga qaytdik. Ammo biz yashaydigan hududda robototexnika hali yaxshi rivojlanmagan. Shuning uchun o‘qishimni davom ettirish uchun Toshkentga keldik. Makta- bimizda tashkil etilgan robototexnika to‘garagiga qatnashaman. Tengdoshlarim orasida bo‘lib o‘ta- digan robotlar jangida ishtirok etib turaman. Mag‘lubiyatlarga ham tayyor turish kerak… O‘zim mustaqil ravishda futbol o‘ynaydigan olish maqsadida ularni ham robot yasadim. U bilan bir tanlovda ham ishtirok suhbatga tortdik. etdim, ammo g‘olib bo‘la olmadim. Albatta, yigit- chilikda bo‘lib turar ekan (bolalarcha kulib). Bun- O‘g‘limning bo‘sh vaqtini iloji boricha dan umuman xafa bo‘lmadim. Endi sumo sport mazmunli o‘tkazishiga alohida e’tibor bera- turi uchun moslashgan robotimni yasamoqdaman. man. Biror yangi narsa o‘rganishiga unday- Uni ham mukammallashtirib, robototexnik bolalar man, o‘zim ham u bilan birga o‘rganaman. o‘rtasida bo‘ladigan musobaqalarda bemalol qat- Mustaqil ravishda biror ishning uddasidan nashishim ham mumkin. chiqsa, tabiiyki, xursand bo‘laman. Ha, aytgancha, kichik ventilyatorlar ham yasay Robotlarga qiziqishi tufayli robototexnikani olaman. Mana, yoz fasli ham kirib keldi, havo issiq. o‘rgana boshladi. Bundan quvondim. Lekin Eng birinchi bo‘lib ayamga ventilyator yasab ber- “eksp­ erimentlari” vaqtida necha marta tok ham dim. Youtube’dan uning qanday ishlab chiqarilishini urdi. Masalan, menga ventilyator yasab ber- o‘rgandim. Keyin o‘zimda bor narsalar bilan unga moqchi bo‘lganda, bir shunday voqea bo‘ldi. biroz o‘zgartirish kiritib, “original” ventilyator yasa- “Og‘zi kuygan, qatiqni ham puflab ichadi” deyi­ dim. Ayamga yoqqanidan keyin oilamizning boshqa shadi-ku, endi ventilyatorga yaqinlashmasa a’zolariga ham “kichik sovg‘a”mdan yasab berdim. ham kerak, deb o‘ylagandim. Ammo urinishda davom etdi. Xavotirga tushgan bo‘lsam ham, Katta bo‘lsam, muhandis bo‘laman. Yasagan uni qo‘llab-quvvatlashim kerakligini tushundim. narsalarim bilan yanada ko‘proq insonlarni xur- Shuning uchun elektr toki bilan ishlayotganda, sand qilmoqchiman. qanday xavfsizlik choralariga amal qilish kerak- ligi haqida o‘zim to‘liqroq o‘rgandim va o‘g‘lim- Tahririyatga Afzalbek onasi Gulbahor ga ham tushuntirdim. opa bilan kirib keldi. Qahramonimiz haqida yanada ko‘proq ma’lumot Eng katta investitsiya bola ta’limi uchun berilgan investitsiya hisoblanadi. O‘g‘limning sifatli ta’lim olishda davom etishi uchun Tosh- kentga ko‘chib keldik. Ishimni, yashash joyimni o‘zgartirishga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa ham, amin- man, bu eng to‘g‘ri qarorlarimdan biri bo‘ldi. JAJJI IXTIROCHI Rushana TOJIYEVA suhbatlashdi. 3 / 2023 / INNOVATOR / 37

Akupressurali BRASLETLAR endi O‘zbekistonda ishlab chiqariladi Yoshlar orasida o‘tkaziladigan tanlovlar yosh olimlarning g‘oya va qobiliyatini baholashdan tashqari, turli yangiliklarni o‘rganish, boshqa soha olimlari bilan tanishish, yangi g‘oyalar paydo bo‘lishiga ilhomlantirish, keyingi qadamni tashlashga ishonch berishi bilan ham ahamiyatlidir. «Mirzo Ulug‘bek vorislari» tanlovi ham turli sohadagi yosh olimlarni jamlab, isteʼdodlarini rag‘batlantirishga hissa qo‘shib kelmoqda. Unda ishtirok etib g‘olib bo‘lgan yosh olimlar orasida Namangan qizi Zebunniso Tursunova ham bor. Xalqaro Mendeleev olimpiadasida kumush medalni qo‘lga kiritib, imtiyozli ravishda Toshkent tibbiyot akademiyasiga qabul qilingan Zebunniso hozir oliygohning 5-bosqich talabasi. Toshkent tibbiyot akademiyasida taʼsis etilgan “Sog‘liqni saqlash vaziri” va “Zulfiya” nomidagi maxsus stipendiyalar sohibasi. 38 / INNOVATOR 3 / 2023 AKUPRESSURALI BILAKUZUKLAR KO‘NGIL AYNISHIDAN XALOS ETADI

– Zebinniso, «Mirzo Ulug‘bek vorislari» tanlovi nimasi bilan yodingizda qoldi? – Tanlov juda ham qizg‘in bo‘lib o‘tdi. Tengdoshlarim yaratgan loyihalar, ularning g‘ayrat-shijoati, innovatorlik g‘oyalari izlanishga bo‘lgan ishtiyoqimni oshirib, yanada olg‘a yurishimga turtki bo‘ldi. Eng muhimi, judayam ko‘p do‘stlar orttirdim, hattoki ayrimlari bilan birga loyiha qilishga ham kelishib oldik. Bu tanlov kelajakdagi innovatsion loyihalarni ishlab chiqishimda muhim qadam bo‘ladi, deb bemalol ayta olaman. – Loyihangiz ko‘pchilikning eʼtiborini b i l a k u z u k l a r haqidagi maqolaga tortdi... ko‘zim tushib qoldi. Bu bilakuzuklar – Tanlovda akupressurali bilakuzuklarni O‘zbekistonda ishlab chiqarish loyihasi bilan rivojlangan mamlakatlarning ayrimlarida qatnashdim. Bilasiz, bunday bilakuzuklar nuqtali massajga asoslangan bo‘ladi. ishlatiladi. Bilasiz, butun tanamiz bo‘ylab Ular, asosan, ko‘ngil aynib, qayt qilishning oldini oladi. Masalan, homiladorlarda faol nuqtalar joylashgan. Аynan bilagimizda kuzatiladigan toksikoz holatida, onkologik bemorlarda kimyoterapiyadan keyin yoki P6 deb belgilangan faol nuqta bor. U bo‘lmasa, dengiz kasalligida, transportda yurganda, ko‘ngil aynishi va qayt qilishda ovqat hazm qilish, oshqozon faoliyati, qon qo‘l keladi. Bu bilakuzuklar dori emas. U Xitoy xalq tabobatiga asoslangan va beziyondir. aylanishi jarayonlarini meʼyorga keltiradi va – Qiziq, u qanday qilib ko‘ngil aynishini xotirjamlik uyg‘otadi. bosadi? – Bu nuqtani qanday topamiz? – U faol nuqtalarga taʼsir qiladi va natijada bosh miyaga nerv impulsi boradi hamda shu – Uni topish uchun bilakka uchta tariqa ko‘ngil aynish hissi bosiladi. barmoqni qo‘yasiz. Nomsiz barmoq bilakning bukiladigan sohasiga to‘g‘ri – Sizni nima uchun aynan shunday kelishi kerak. Ko‘rsatkich barmoq aynan shu bilakuzuklar qiziqtirib qo‘ydi? nuqtada turadi. U bilakning ikki payi orasida joylashadi. Bilakuzukning sharchasi aynan – Kelajakda ginekolog bo‘lmoqchiman va shu sohaga to‘g‘ri kelishi lozim. hozirdan bu sohada tinmay ilmiy izlanishlar olib boryapman. Аkademiyamizdagi ustozim – Samarasi qanchada seziladi? bilan homiladorlardagi toksikoz holatiga oid ilmiy ish qilayotgan paytimizda shunday – Ko‘nglingiz aynishi bilan shu bilakuzukni taqsangiz, 2–5 daqiqada yoqimsiz alomatlar kamayganini his qilasiz. Bilakuzuk samaraliroq taʼsir qilishi uchun uni ikki qo‘lga taqish tavsiya etiladi. Аgar sayohatga chiqsangiz, uni darhol taqib olsa ham bo‘ladi. AKKUPRESSURALI BILAKUZUKLAR KO‘NGIL AYNISHIDAN XALOS ETADI 3 / 2023 / INNOVATOR / 39

orada bu loyihani keng ommaga taqdim etish arafasidamiz. – Аkupressurali brasletlarning ko‘ngil aynishiga qarshi boshqa usullardan ustunligi nimada? – Bunday bilakuzuklar ayrim davlatlarda – Birinchidan, kimyoviy dori vositalarining ishlatiladi, dedingiz. Ularning aynan siz qo‘llanilishini kamaytiradi. Chunki ko‘p- ishlab chiqqan turidan farqi nimada? gina preparatlar homilador ayollar va bolalarda sinab ko‘rilmagan. Shuningdek, organizmning o‘ziga xosligini ham inobatga olish kerak. Masalan, bir odamga salbiy taʼsir qilmagan preparat boshqasida asoratlar keltirib chiqarishi mumkin. Yoki bo‘lmasa, hamma dorilar ham homiladorlarga tavsiya etilmaydi. Bu bilakuzuklarning esa organizmga nojo‘ya taʼsiri yo‘q. – Bunday bilakuzuklar O‘zbekistonda – Kelgusida yana qanday rejalaringiz qo‘llanilmaydi. Ularni aynan yurtimizda bor? qo‘llash usulini ishlab chiqdik. Innovatsiya sifatida esa uning tugmachasiga vibrator o‘rnatdik. Bu bilakuzukning samaradorligini yanada oshirdi. Buni Toshkent tibbiyot akademiyasida davolanayotgan homilador ayollarda sinab ko‘rdik. Natijalarga ko‘ra, homiladorlarda erta toksikozning o‘rta- yengil darajasida akupressurali bilakuzuklar samarali taʼsir ko‘rsatdi. Yaʼni homiladorlarda toksikozning klinik belgilari – ko‘ngil aynishi, qayt qilish, yolg‘on qusish hissi sezilarli darajada pasaydi. Shuningdek, xavfsiz bo‘lgani uchun uni homilador ayollarga xavotirsiz tavsiya qilish mumkin. Bundan tashqari, bu bilakuzuklar onkologik bemorlardagi ko‘ngil behuzurligi, qayt qilish holatlarini kamaytirishi Turkiya tibbiyot insituti xodimlari tomonidan isbotlangan. – Bu bilakuzuklarning narxi qancha? – Hozirda ustozim bilan yana bir dastur ustida ishlayapmiz. Bu autizm bilan tug‘ilgan – Ularning oddiy ko‘rinishi, yaʼni eng bolalarni davolashni osonlashtirishga qara- arzoni Rossiyada sotiladi. Аgar ularni tilgan loyiha. Tez orada uni ham ommaga o‘zbek so‘mida hisoblasak, 70 000 so‘mni eʼlon qilamiz. tashkil etadi. Bizda esa hajmiga qarab 8000 so‘mdan 12 000 so‘mgacha sotiladi. – Ishingizga rivoj tilab qolamiz! Vibratorli ko‘rinishi esa 54 000 so‘m. Tez Kamola BOSHBEKOVA suhbatlashdi. 40 / INNOVATOR 3 / 2023 AKKUPRESSURALI BILAKUZUKLAR KO‘NGIL AYNISHIDAN XALOS ETADI

Bugun startap g‘oyalarni amalga oshirayotgan yoshlarni ko‘rib ha- vas qilasan kishi. Ammo amaliy harakatlarga kelganda, tashqaridagi omillar tura tursin, ichimizdagi to‘siqchalar sabab taqqa to‘xtaymiz. Sabab? G‘oya yo‘q! G‘oya bo‘lsa, mablag‘ yo‘q! Hamma narsa bo‘lgan taqdirda ham, biri kam dunyo-da, ichda qo‘rquv bor! Lekin atrofga qa- rang, harakat qilgan oz bo‘lsa-da, kichik bo‘lsa-da natijalarga erishy- apti… SUVNI TEJASH UCHUN YANGI YONDASHUV 3 / 2023 / INNOVATOR / 41

Birgina misol: \"TIQXMMI\" MTU Bux- Amaliyotga qanday tatbiq etildi? oro tabiiy resurslarni boshqarish institu- ti 3-bosqich talabasi Husniddin Safarov Albatta, qurilmani ishlab chiqish va uni da- ariq qazish uchun suv va energiya tejam- la-ekin maydonida tajriba-sinovidan o‘tkazish kor qurilma loyihasi ustida ishladi. Hatto uchun uning aslini yasash anchagina mablag‘ bu bilan “Mirzo Ulug‘bek vorislari” res- talab etardi. Lekin men ilmiy rahbarim bilan bu- publika ko‘rik-tanlovida ham g‘olib bo‘ldi. ning asliga yaqin maketni yasashga kirishdim. Besh oy deganda prototipimiz tayyor bo‘ldi va biz Ariq qazuvchi qurilma bor edi-ku, ni- qurilmani dastlabki tajriba-sinovidan o‘tkazish masi yangilik, degan xayol o‘tishi, tabiiy. uchun \"TIQXMMI\" MTU Buxoro tabiiy resurslarni Innovatsion yondashuv asosida yaratil- boshqarish institutiga ajratilgan Kogon tumani- gan ushbu qurilmaga biz ham qiziqdik dagi “Uchxoz” xo‘jaligiga yo‘l oldik. va yosh ixtirochi, startapchini suhbatga chorladik. G‘oyani olislardan emas, real  U yerda bir hafta davomida qurilmamizni New hayotdan qidirishning, startap uchun Holland T-7060 traktoriga agregatlagan holda, turli olamshumul asos bo‘lishi shart emasligi- kategoriyadagi gruntlar va tuproqlarda tajriba ish- ning yorqin misolini ko‘rishni istasangiz, larini o‘tkazdik. Natijalar biz kutgandan ham yuqori qahramonimizning so‘zlariga bir quloq tuting-a! bo‘lgani meni sevintirdi. Chunki endigina 2-bosqich bo‘lgan talaba uchun amaliyot va nazariyaning in- Oldin ariq qazigich yo‘q edimi?! tegratsiyasi o‘zgacha bir jarayon edi. Avvalo, loyiham bilan qisqacha tanishtirsam. Tadqiqotlarimizdan loyihamning bir necha Loyiham “Muvaqqat ariq hosil qilish uchun suv va natijalarini olishga erishdim. Jumladan, takomil- energiya tejamkor qurilma” deb nomlanadi. Loyi- lashtirilgan innovatsion muvaqqat ariq qazigich hadan ko‘zlangan asosiy maqsad, muvaqqat, yaʼni qurilmamiz bilan ariq hosil qilish jarayonida: vaqtincha ariq hosil qilishda energiya tejamkor quril- mani yaratish va uning kesuvchi disklari parametrla- rini asoslash orqali suvning ekin maydonlariga ortiq- cha yo‘qotishsiz yetib borishini taʼminlashdir. Vazifa esa sug‘orma dehqonchilikda sifatli muvaqqat ariq hosil qilishning tuproq fizik-mexanik xossasidan ke- lib chiqib, energiya tejamkor muvaqqat ariq hosil qi- luvchi qurilmaga kesuvchi disklarni qo‘llash va ariq tubini zichlovchi katok qismini qo‘shish bilan tad- qiqotlar natijasi olishdir. Albatta, bugungi kunga qadar suv qazigichlar bo‘lgan va hozir ham ulardan foydalaniladi. Lekin ularda ish sifatining pastligi va innovatsion tako- millashgan qismlarga bo‘lgan talabning yuqoriligi asosiy muammo edi. Bu masalaga aynan men ustida ishlayotgan qurilma yechim bo‘la oldi. Oldin mavjud bo‘lgan passiv ish jihozidagi qurilmalarning muammola- rini quyidagicha sanash mumkin: · passiv ish jihozli ariq qazigichning asosiy kamchiligi qattiq maydonlarda ariq qazishda ko‘p energiya talab etadi; · namlik past bo‘lgan maydonlarda yirik kesaklar miqdori ko‘payadi, yum- shatish sifati pasayishi va deformatsi- yalanishi natijasida ish samaradorligi yo‘qoladi; · passiv ish jihozli qurilmalar orqali qazish jarayonida ariq tubining yetarli darajada zichlanmasligi evaziga suv yuti- lishining yuqoriligi kuzatiladi. 42 / INNOVATOR 3 / 2023 SUVNI TEJASH UCHUN YANGI YONDASHUV

-  energiya tejamkorlik oshadi va suv isrof surotlar qoldirdi. Networking va ajoyib do‘stlar bo‘lishining oldi olinadi; bilan o‘tkazilgan har bir lahza esda qolarli bo‘ldi. Kurslarda olgan saboqlarimiz bugun bizga loy- - qo‘l mehnati kamayib, ish sifati va unumi osha- ihalarimizni amaliyotga tatbiq qilishimizda katta di; foyda beryapti.  - qurilmani paxtachilik klasteri va fermer xo‘ja- Kelajakda shu yo‘nalishdagi ilmiy izlanish- liklariga joriy qilish orqali takomillashtirib boriladi; larimni davom ettirmoqchiman. Magistratura bosqichini dunyodagi Top 50 talikka kirgan Uni- -  ish jarayonida 8-10 foizgacha yonilg‘i teja- versity of Torontoda davom ettirib, o‘z yurtimning lib, ortiqcha xarajatlar iqtisod qilinadi. suv xo‘jaligi bilan bog‘liq muammolariga yechim topa oladigan salohiyatli kadr bo‘lish – eng katta Loyiham tanlovlarga yetakladi! maqsadim.   Oldiniga “Mirzo Ulug‘bek vorislari”da ushbu Husniddin Safarov Samarqand viloyati Ur- loyiham bilan qatnashib, tuman, viloyat va res- gut tumani Boshtersak qishlog‘ida tug‘ilgan. publikada g‘oliblikni qo‘lga kiritdim. Shuni ang- Hozirda \"TIQXMMI\" MTU Buxoro tabiiy re- lab yetdimki, o‘ziga ishonch bilan qilingan qattiq surslarni boshqarish instituti Suv xo‘jaligi va mehnat o‘z samarasini bir kun kelib, albatta, berar melioratsiya ishlarini mexanizatsiyalash taʼlim ekan. yo‘nalishi 3-bosqich talabasi. Respublika bosqichida g‘olib bo‘lganimdan Husniddin O‘zbekiston Respublikasi Oliy va so‘ng loyihamning asl nusxasini ishlab chiqib, o‘rta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan respub- uning ustida yanada aniqroq tajribalar o‘tka- lika oliy taʼlim muassasalari talabalari o‘rtasi- zish, ishlab chiqarish korxonalari bilan shartno- da o‘tkazilgan “Yil talabasi – 2021” ko‘rik-tan- ma imzolashga qiziqish uyg‘ondi. So‘ng hozirgi lovining respublika bosqichida 1-o‘rinni qo‘lga Innovatsion rivojlanish agentligi va “Ulug‘bek” kiritgan. jamg‘armasi ko‘magida, hukumatning maxsus qarori bilan institutimizning byudjetdan tashqari Shuningdek, 2022-yilda O‘zbekiston Res- mablag‘lari hisobidan loyihamiz 40 million so‘mga publikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, moliyalashtirildi. Hozirda esa ariq qazigichimiz Yoshlar ishlari agentligi Samarqand viloyat ishlab chiqarish jarayonida bo‘lib, yaqin kunlarda boshqarmasi va Samarqand viloyat hokimligi asl nusxasiga ega bo‘lamiz. tomonidan o‘tkazilgan “Samarqand innova- torlari” startap loyihalar ko‘rik-tanlovida faxr- “Mirzo Ulug‘bek vorislari” respublika ko‘- li 1-o‘rinni egallagan. rik-tanlovida 2022-yilda, yaʼni tanlov ilk tash- kil etilgan vaqtda g‘oliblikni qo‘lga kiritganim Bundan tashqari, u \"TIQXMMI\" MTU Buxoro men uchun ulkan bilimlar darvozasini ochdi, de- tabiiy resurslarni boshqarish instituti rekto- sam adashmayman. Tuman, viloyat va respub- ri stipendiyasi sohibi, Islom Karimov nomli lika bosqichida 400 ga yaqin raqobatchilardan O‘zbekiston Respublikasi Davlat stipendiya- ustunlik ko‘rsatish va, eng asosiysi, ular bilan si laureati hamda “Biznesga birinchi qadam” tanishib, do‘stlashib olish, avvalo, insonning o‘zi- startap loyihalar tanlovi g‘olibi (Samarqand), ga bog‘liqligini his qildim. O‘z LiDep tomonidan o‘tkazilgan “Men ham tadbirkor bo‘laman” tanlovining respublika Maqsadli o‘quv kurslari esa iyul oyining ikkin- bosqichi g‘olibi, Yoshlar akademiyasi aʼzosi chi yarmidan avgust oyining birinchi yarmigacha hamda Vengriya bilan hamkorlikda amalga davom etdi. Respublika bosqichida g‘olib bo‘lgan oshirilayotgan  O‘zbekiston-Vengriya qo‘shma 60 nafar ishtirokchi 5 ta kerakli bo‘lgan sohalardan startap akseleratsiya  dasturi ishtirokchisidir. o‘quv modullarida tahsil oldik. Ustozlarimiz, yuqori atmosferadagi tengdoshlarim, dars jarayon- Sohiba SOTIMBOY qizi tayyorladi. lari, coworking, sport mashg‘ulotlari, sayohat va ekskursiyalar menda ulkan motivatsiya va taas- 3 / 2023 / INNOVATOR / 43 SUVNI TEJASH UCHUN YANGI YONDASHUV

ENDI TOG‘LI HUDUDLAR HAM CHAROG‘ON BO‘LADI «Mirzo Ulug‘bek vorislari» tanlovi g‘olibi Kamoliddin Nishonov Farg‘ona politexnika instituti Energetika fakulteti talabasi. U yaratgan loyihalari bilan davlatimiz ravnaqi uchun o‘z hissasini qo‘shishni maqsad qilgan. «Viloyatimdagi muammolarni hal qilish yo‘llarini izladim va o‘z yo‘nalishimdan kelib chiqib, mavjud muammoni hal qilmoqchi bo‘ldim», deydi yosh olim. 44 / INNOVATOR 3 / 2023 / \"WIND ENERGY\" BILAN TOG‘LI HUDUDLAR CHAROG‘ON

Tanlovdan yutuq va katta elektr toki bilan taʼminlashga xizmat qiladi. taassurot bilan qaytdim Negaki tog‘li hududlarga elektr tarmoqlari olib borish iqtisodiy tomondan juda qimmatga «Mirzo Ulug‘bek vorislari» tushadi. Bu generatordan olingan elektr tanlovi menda juda katta quvvatidan esa tog‘li hududlardagi yo‘llarda taassurot qoldirdi. Bu men uchraydigan xavfli burilishlar, elektr bilan uchun respublika darajasidagi taʼminlanmagan qishloqlar, bekatlar, birinchi tanlov edi. U juda ham yo‘l yuzidagi oshxonalarni yoritish uchun qizg‘in va kuchli bahslarga foydalanish mumkin. boy o‘tdi. Tanlov loyihamni rivojlantirish hamda ishga Elektr uzilib qolmaydi tushirishim uchun yordam berdi. Keyinchalik yana boshqa Bilasiz, dovon yo‘llarida tun-u kun mashina loyihalar ustida ishlashga qatnovi to‘xtamaydi. Shu bois elektr quvvati ishtiyoq uyg‘otdi. Loyiham haqida Tanlovda Wind Energy loyihasi bilan qatnashdim. Ushbu loyiha, asosan, tog‘li hududlardagi avtomobil yo‘llaridagi shamoldan foydalanib, elektr energiyasi olishga qaratilgan. Аvtomobil yo‘llarining o‘rtadagi beton qismiga shamol generatorlari gorizontal o‘rnatiladi. Shamol parraklari avtomobilning ikki tomonlama yurishi hisobiga ishlaydi. Yaʼni avtomobil o‘tgach, uning ortidan keladigan shamol kuchi harakatga kelib, elektr quvvati ishlab chiqaradi. Nima uchun aynan tog‘li hududlar? Bu generatorlarimiz tog‘li hududlarda qo‘llaniladi. Negaki aynan shunday hududlarda shamol ko‘p bo‘ladi. Bu uskunalar shamol tezligi soniyasiga 5 metr esa boshlagach, quvvat ishlab chiqarishni boshlaydi. Kun davomida bu quvvat inventarlar orqali akkumulyatorga yig‘iladi. Kechki payt esa yo‘llardagi chiroqlar yoqilib, atrofni yoritadi. Bunday generatorlar elektr 3 / 2023 / INNOVATOR / 45 tarmoqlari o‘tkazish qiyin yoki qimmat bo‘lgan hududlarni \"WIND ENERGY\" BILAN TOG‘LI HUDUDLAR CHAROG‘ON

yig‘ib olish qiyin bo‘lmaydi. Shuning hisobiga million 550 ming atrofida bo‘ladi. Bu ham elektr uzilishi yo parraklarning to‘xtab qolishi davlatimiz, ham aholimiz uchun qulay, deb juda kamdan-kam kuzatiladi. o‘ylayman. Sarf-xarajati katta emas Bu loyiha bilan to‘xtab qolmayman Bunday generatorlarni adirli hududlarga «Mirzo Ulug‘bek vorislari» tanlovida g‘olib ham o‘rnatish mumkin. Ularga katta mablag‘ bo‘lganimga bir yil bo‘ldi. Shu yil davomida ketmaydi. Bitta qurilma narxi o‘rtacha 1 yana ko‘plab tanlovlarda ishtirok etdim. Wind Energy loyihasidan tashqari yana 2 ta biznes-loyihamni amalga oshirib, yo‘lga qo‘ydim. Unda O‘zbekistonning barcha viloyatlari va xorijga sayohat uyushtiriladi. Bundan tashqari, o‘tgan yili respublikamiz bo‘ylab «Biznesga birinchi qadam» startap g‘oyalari tanlovida g‘olib bo‘lib, 32 million grant yutib olganman. Bu grantni yuz foiz tabiiy o‘g‘it ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga yo‘naltirganmiz. Bu o‘g‘itlar gulchilik, issiqxonalarni rivojlantirishda qo‘l kelmoqda. Hozirgi kunda bu o‘g‘it Farg‘ona viloyatida sotiladi. Аmmo keyinchalik butun respublika agrobozorlariga chiqarish niyatimiz bor. Shuningdek, sentyabr oyigacha yana 2 ta loyihamni taqdim etishni rejalashtirganman. Kamola SHAROFZODA suhbatlashdi. 46 / INNOVATOR 3 / 2023 \"WIND ENERGY\" BILAN TOG‘LI HUDUDLAR CHAROG‘ON

SHAXMAT – MIYA UCHUN ENG YAXSHI GIMNASTIKA KHISO olimpiada maktabi zukko va serg‘ayrat yoshlarga juda boy. Baxriddinov Asadbek ham aynan shunday o‘quvchi yoshlardan. Qahramonimiz 2012-yilning 6-sentyabrida Toshkent shahrida tug‘ilgan. Khiso o‘quv markazida tahsil olayotganiga ko‘p bo‘lmagan bo‘lsa-da, hozirga qadar 50 ga yaqin onlayn olimpiada va musobaqalarda ishtirok etib, sovrinli o‘rinlarni qo‘lga kiritgan. Qahramonimizning matematika fanini yaxshi o‘zlashtirishida bobosi Baxriddin otaning xizmatlari katta ekan. Asadbekka 5 yoshligidan boshlab aql gimnastikasi deya tan olingan shaxmat o‘yinini o‘rgatibdilar. Qahramonimiz ushbu sport turi bo‘yicha ham musobaqalarda ishtirok etishni kanda qilmay respublika va shahar turnirlarida faol qatnashib, sovrinli o‘rinlarni egallab kelmoqda. Asadbek ingliz va rus tillari bo‘yicha ustozlaridan qo‘shimcha darslar oladi. Ikki tilda ham erkin muloqot qila oladi. Tinib-tinchimas qahramonimiz hozirda Prezident maktabida o‘qish uchun imtihonlarga tayyorgarlik ko‘rmoqda. MENING QAHRAMONIM – DADAM! Khiso tomonidan uyushtirilayotgan olimpiadalar, shuningdek, Kuntesti ilovasidagi musobaqalarda qat- nashib, allaqachon 30 dan ortiq sertifikatlarni qo‘lga kirit- gan yana bir jajji matematik – Haydarova Rayhonadir. Ha, aytgancha, yaqindagina qahramonimiz Toshkent shahrida 3-4-sinflar o‘rtasida bo‘lib o‘tgan “Kimning xati chiroyli?” ko‘rik-tanlovida faxrli 3-o‘rinni egalladi. Rayhona 2012-yilning 12-sentyabrida Toshkent shahri- da tug‘ilgan. Bo‘sh vaqtlarini kitob mutolaasi bilan o‘tkazadi. Akalari bilan basketbol o‘ynashni yaxshi ko‘radi. “Matematika bilan bir qatorda, ingliz tilini o‘rganishga qattiq bel bog‘laganman. Sababi katta bo‘lsam, dadam singari Angliya universitetlarida tahsil olmoqchiman”, – deydi jajji qizaloq. Qahramonimizning o‘z orzulariga yetishishiga tilak- doshmiz! ISTE'DODLI YOSHLAR 3 / 2023 / INNOVATOR / 47

“Mirzo Ulug‘bek vorislari” tanlovi ishtirokchilari “ ” jurnalining doimiy qahramonlari