ອັກຂະຫຼະວິທະຍາ x = xອx = / ↄ: [ↄ:k ] [ↄ:t] [ↄ:p ] [ↄ:η ] [ↄ:i ] [ↄ:n ] [ↄ:m ] x / [ Ək ] [ Ət ] [ Əp ] [ Əη ] [ Əi ] [ Ən ] [ Əm ] x [Ə:k] [Ə:t] [Ə:p] [Ə:η] [Ə:i] [Ə:n] [Ə:m] x ເxິ = / Ə / ເxີ = / Ə: / ເxັຍ = xຽັ x = /ia/ [iak] [iat] [iap] [iaη] x [ian] [iam] [iau, iao] ເxຍ = xຽx = [i:ak] [i:at] [i:ap] [i:aη] x [i:an] [i:am] [i:au, /i:a/ i:ao] ເxຶອ = /Ɯa/ [Ɯak] [Ɯat] [Ɯap] [Ɯaη] [Ɯai] [Ɯan] [Ɯam] x x ເxອ = /Ɯ:a/ [Ɯ:ak] [Ɯ:at] [Ɯ:ap] [Ɯ:aη] [Ɯ:ai] [Ɯ:an] [Ɯ:am] x xົວະ=xັວx =/ua/ [uak] [uat] [uap] [uaη] [uai] [uan] [uam] x xົວ=xວx = /u:a/ [u:ak] [u:at] [u:ap] [u:aη] [u:ai] [u:an] [u:am] ໝາຍເຫດ: ສາລບັ ສະຫະຼ ພເິ ສດ 4 ຕວົ ແມນູ່ ໄx, ໃx = [ ai ] ; ເxົາ = [ au, ao ] ; xາ = [am] 3. ສຽງວັນນະຍດຸ . ສຽງວັນນະຍຸດ ໝາຍເຖິງຄວາມອາດສາມາດໃນການຜັນສຽງ ຂໍຶ້ນ, ລົງ, ສງ, ຕ່າໍ ຂອງພາສາໃດໜງ່ຶໍ . ພາສາ ລາວເຮົານອນຢູ່ໃນປະເພດພາສາທໍີ່ມີສຽງວັນນະຍຸດ. ວັນນະຍຸດ ແມູ່ນພາກສ່ວນໜຶໍ່ງທີໍ່ມີຄວາມສາຄັນທໍ່ີສຸດຂອງ ການປະກອບສ້າງຂອງພະຍາງ. ໃນພາສາລາວ ວັນນະຍຸດ ເຮັດໜ້າທ່ີໍຈາແນກຄວາມໝາຍຂອງຄາສັບ ຫຼ ພະຍາງ ແລະ ກທັງເປັນສັນຍະລັກຂອງພະຍາງ. ສຽງວັນນະຍຸດ ມີພາລະກາເທົໍ່າກັບຕົວສຽງໜຶໍ່ງໆ ເຊິ່ໍງເວລາໃດ ກຕິດພັນ ກັບພະຍາງສະເໝີ ແລະ ບສ່ໍ າມາດຕັດແຍກອອກຈາກພະຍາງໄດູ້. ພາສາລາວ ມີເຄ່ໍອງໝາຍວັນນະຍດຸ 4 ຮບຄ ໄມູ້ເອກ ( xໍ່ ), ໄມູ້ໂທ ( xໍ້ ), ໄມູ້ຕີ ( x໊ໍ ) ແລະ ໄມຈູ້ ັດຕະວາ ( xໍ໋ ). ແຕູ່ປະລິມານ ຫຼ ຈານວນສຽງວັນນະຍຸດມເີ ທົໍາ່ ໃດສຽງນນ້ັໍ ຍັງມີຫຼາຍທັດສະນະທໍ່ີຍງັ ບໍ່ເປັນເອກະພາບກນັ ເທອໍ່ . ໂດຍອີງຕາມປມໍຶ້ “ໄວຍາກອນ” ຂອງທາ່ ນ ພມີ ວງົ ວິຈດິ (ພມິ ປີ 1967) ໄດຂູ້ ຽນໄວວູ້ າ່ ພາສາລາວເຮາົ ມີ 6 ສຽງຄ: 1. ສຽງສງ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງທໍ່ີມີອກັ ສອນສງເປັນໂຕແກນ ບ່ໍໃສູ່ໄມູ້ຫຍັງເຊ່ັໍນ: ສາ, ຂານ, ຂອງ... 2. ສຽງສງເອກ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງທໍ່ມີ ອີ ັກສອນສງ-ກາງ ເປັນໂຕແກນໃສູ່ໄມູ້ເອກ ເຊັໍນ່ : ສາ່ , ກ່າ, ໄຂູ່, ໄກູ່... 3. ສຽງສງໂທ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງອັກສອນສງເປັນໂຕແກນມໄີ ມູ້ໂທ ເຊັໍ່ນ: ສ້າ, ສ້າງ, ໝຽ້ ງ... 4. ສຽງຕ່າໍ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງອກັ ສອນຕໍາ່ -ກາງ ເປນັ ຕົວແກນບມ່ໍ ີໄມູ້ຫຍັງ ເຊັ່ນໍ : ນາ, ນານ, ການ... ຜ້ຮູ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້າຼ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 48
ອກັ ຂະຫຼະວິທະຍາ 5. ສຽງຕໍ່າເອກ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງອກັ ສອນຕໍາ່ ເປັນໂຕແກນ ມໄີ ມູ້ເອກ ເຊັໍ່ນ: ຄ່າ, ເລໍ່ອງ, ຊອ່ ນ... 6. ສຽງຕໍ່າໂທ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງອກັ ສອນຕາ່ໍ -ກາງ ມີໄມູ້ໂທເຊໍ່ັນ: ຊາ້ , ກ້າ, ຊາ້ ງ, ປອູ້ ງ... ຢູ່ໃນປໍ້ມຶ “ໄວຍາກອນລາວ” ສະບັບລາຊະບັນດດິ ສະພາລາວ, ຣາຊະອານາຈັກລາວ(1972) ພາກ ອັກຂະຫຼະວິທີເວົໍ້າວ່າ ພາສາລາວມີ 7 ສຽງຄ: ພະຍາງຕາຍມີ 2 ສຽງ ແລະ ພະຍາງເປັນມີ 5 ສຽງ. ຕວົ ຢາູ່ ງ: ພະຍາງຕາຍ ພະຍາງເປັນ ເບາະ ເບາ໊ ະ ບ ບ່ໍ ບໍ້ ບ໊ໍ ບ໋ໍ ເສາະ ເຊາະ ສ ສໍ່ ສໍ້ ຊ ຊ່ໍ ຊໍ້ ນອກນີ້ໍ ຍງັ ມີຫຼາຍທັດສະນະ ທໍ່ເີ ວາ້ົໍ ເຖງິ ປະລິມານສຽງຂອງວນັ ນະຍຸດໃນພາສາລາວ ໂດຍສະເພາະແມນູ່ ສາ ນຽງວຽງຈັນ ເຊໍ່ນັ : ທັດສະນະຂອງ ດຣ. ຟູາ້ ມ-ດຶກ-ເຢອງ ( pham Duc Duong - ຄົນຫວຽດນາມ ) ເວໍາົ້ ວ່າ ສຽງວຽງຈັນມີ 5 ສຽງ; ທດັ ສະນະຂອງທາ່ ນ ອາຍ ເລນ ແຄ ( Allen D. Kerr - ຄນົ ອາເມຣກິ າ ) ຢູ່ໃນ “ Lao -English Dictionary ” ວາ່ ສຽງວຽງຈນັ ມີ 6 ສຽງ; ທດັ ສະນະຂອງທ່ານ ຣຸດແຊນຄຸດ (Russell Marcus - ຄນົ ອາເມຣກິ າ ) ກເວົ້ໍາວາ່ ມີ 6 ສຽງຄກັນ; ທດັ ສະນະຂອງທາ່ ນ ເຈມຊາເບີເລນ (James R. Chamberlian - ຄນົ ອາເມຣກິ າ) ເວາ້ໍົ ວາ່ ມີ 7 ສຽງ; ຢໃູ່ ນສາລານຸກົມພາສາ ອສີ ານ-ໄທ-ອັງກິດ ເວົາໍ້ ວ່າ ສຽງວຽງຈັນກມີ 7 ສຽງຄກັນ. ຍງັ ມີຫາຼ ຍທດັ ສະນະອກີ ເຊງ່ິໍ ບ່ສໍ າມາດນາມາອ້າງອີງໄດໝູ້ ົດ. ດງ່ໍັ ນັໍ້ນ, ເພ່ໍອຄວາມເປນັ ເອກະພາບ ແລະ ເປນັ ແນວທາງໃນການຄ້ົໍນຄວາ້ ຄໍງ້ັ ຕໍ່ໄປ, ຄະນະອາຈານໃນໜ່ວຍງານພາສາສາດ, ພະແນກວນັ ນະຄະດີພາສາສາດ ອະດິດ ມ.ສ.ຄ ວຽງຈັນ ຈໍຶງ່ ໄດູ້ຈັດກອງປະຊມຸ ສາມະນາໂດຍພາຍໃຕູ້ຫວົ ຂ້ໍທໍ່ີວ່າ “ ສຽງວັນນະຍຸດ ທອ້ ງຖິໍ່ນວຽງຈນັ ” ຂນ້ຶໍ ໃນວັນທີ 31/1/1996 - 2/2/1996. ຜາ່ ນກອງປະຊມຸ ສາມະນາຄ້ງໍັ ນ້ີໍ ໄດູ້ເປັນເອກະສັນ ແລະ ຮບັ ຮອງເອົາມະຕິ ຂອງກອງປະຊມຸ ທ່ໍວີ ່າ “ ພາສາຖນ່ໍິ ວຽງຈັນມີ 8 ສຽງ ” ລາຍລະອຽດດ່ງັໍ ນ້ີໍ: 1. ສຽງກາງ: ໄດູ້ແກູ່ອກັ ສອນກາງ ທ່ໍີມີສະຫະຼ ສຽງຍາວ, ສັ້ໍນ ຫຼ ຕົວສະກດົ ເປນັ ເຊ່ນັໍ : ກາ, ປີ, ໄປ, ຢາມ, ຕອນ, ກນັ ... 2. ສຽງເອກ: ໄດູ້ແກູ່ສຽງອັກສອນສງ, ກາງ, ຕໍາ່ ມສີ ະຫຼະສຽງຍາວ ຫຼ ຕວົ ສະກົດເປັນ ແລວູ້ ໃສູ່ໄມູ້ເອກ xໍ່ ເຊນ່ໍັ : ຄາ່ , ກ່ານ... 3. ສຽງຕາ່ໍ : ໄດູ້ແກູ່ອກັ ສອນຕໍາ່ ມສີ ະຫະຼ ສຽງຍາວ, ສໍນ້ັ ຫຼ ຕວົ ສະກົດເປນັ ແລະ ບ່ໍໃສູ່ໄມູ້ຫຍັງ ເຊນັ່ໍ : ນາ, ມີ, ນານ, ງາມ, ນັນ. 4. ສຽງສງ: ໄດູ້ແກູ່ອັກສອນສງ ມສີ ະຫຼະສຽງຍາວ, ສ້ໍັນ ຫຼ ຕວົ ສະກດົ ເປັນ ບ່ໍໃສູ່ໄມູ້ຫຍງັ ແລະ ອັກສອນ ກາງໃສູ່ໄມຈູ້ ັດຕະວາ (x໋ໍ) ເຊໍ່ັນ: ສາ, ໝ,ີ ຫານ, ຝນົ , ຈອ໋ ມ, ປຸ໋ມ, ສັນ. 5. ສຽງໂທຕາໍ່ : ໄດູ້ແກູ່ອັກສອນຕໍາ່ ມີສະຫຼະສຽງຍາວ+ຕວົ ສະກົດຕາຍ ແລະ ອກັ ສອນຕາ່ໍ ມີໄມູ້ໂທ, ອັກສອນກາງໃສູ່ໄມູ້ໂທ ຫຼ ອັກສອນກາງມສີ ະຫະຼ ສຽງຍາວ, ມີຕົວສະກດົ ຕາຍໃສໄູ່ ມຕູ້ ີ (x໊ໍ) ເຊໍັ່ນ: ຄາດ, ຄ້າ, ກ້າ, ກ໊າບ. ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 49
ອັກຂະຫະຼ ວິທະຍາ 6. ສຽງໂທສງ: ໄດແູ້ ກູ່ອກັ ສອນກາງ-ສງ ມສີ ະຫຼະສຽງຍາວ+ຕົວສະກົດຕາຍ ແລະ ອກັ ສອນສງມໄີ ມູ້ໂທ ເຊັນ່ໍ : ກາດ, ຂາດ, ສ້າ, ສາ້ ງ. 7. ສຽງສງອດັ : ໄດູ້ແກູ່ອັກສອນກາງ-ສງ ມີສະຫະຼ ສຽງສັໍ້ນ ຫຼ ສະຫະຼ ສຽງສ້ັໍນ+ຕົວສະກດົ ຕາຍເຊໍັນ່ : ກະ, ກັດ, ສະ, ສດັ . 8. ສຽງຕາ່ໍ ອັດ: ໄດູ້ແກູ່ອັກສອນຕາ່ໍ ມສີ ະຫະຼ ສຽງສ້ໍັນ ຫຼ ສະຫຼະສຽງສ້ໍນັ +ຕວົ ສະກດົ ຕາຍ ແລະ ອກັ ສອນ ກາງ ມີສະຫະຼ ສຽງສັ້ໍນ+ຕົວສະກດົ ຕາຍ ແລະ ໃສູ່ໄມູ້ຕີ xໍ໊ ເຊ່ັໍນ: ຄະ, ຄດັ , ກ໊ໍັດ, ປ໊ໍັດ. # ໃສູ່ໃຈ: ການໃຊູ້ເຄ່ອໍ ງໝາຍວັນນະຍຸດ (x໊ໍ) ແລະ (x໋ໍ). ໄມ້ຕູ ີ (xໍ໊) ໃຊູ້ໄດູ້ກບັ ແຕພູ່ ະຍາງອກັ ສອນກາງທງັ ພະຍາງ ເປັນ ແລະ ພະຍາງຕາຍ ເຊນໍ່ັ : ກບໍັ໊ , ກ໊າບ, ກ໊າງ, ປາ໊ ງ, ໂຕໂຢຕ໊າ... ສວ່ ນໄມູ້ຈັດຕະວາ (x໋ໍ) ກໃຊູ້ໄດູ້ກັບແຕູ່ພະຍາງ ອັກສອນກາງຄກັນ ແຕູ່ເປນັ ພຽງພະຍາງເປັນເທົ່ໍານນັໍ້ , ສ່ວນພະຍາງຕາຍໃຊູ້ບ່ໍໄດູ້ ເຊ່ນັໍ : ຈ໋ມຸ , ຈອ໋ ມ (ສຽງໂຕນນໍ້າ)... ເຊ່ງິໍ ມີສຽງເທ່າົໍ ກບັ ພະຍາງອກັ ສອນສງບ່ມໍ ີເຄໍອ່ ງໝາຍຫຍັງ. ຕາຕະລາງສະຫຼຸບສຽງວນັ ນະຍດຸ ຕາມສານຽງວຽງຈນັ 8 ສຽງ ສະຫະຼ , ວນັ ນະຍດຸ ສະຫະຼ ຍາວ-ສນໍັ້ + ສະຫະຼ ຍາວ ສະຫຼະສນ້ໍັ ຫຼ xú xû xü xý ແລະ + ຕວົ ສະກດົ ສະຫຼະສນັໍ້ + ຕວົ ສະກດົ ເປນັ ສຽງສນໍ້ັ ສຽງຍາວ ຕວົ ສະກດົ ຕາຍ ຕວົ ສະກດົ ງ ນ ມ ຍ ວ ແລະ ຕາຍ ກດບ ສະຫະຼ ພເິ ສດ ກດບ ກດບ (ໄx, ໃx, ເxົາ, xາ ) ພະຍນັ ຊະນະ ອກັ ສອນສງ: ຂ ສ ຖ ຜ ຝ ຫ, 4 6 7 26 Œ Œ Œ ຫງ ຫຍ ຫນ ຫມ ຫລ ຫວ ອກັ ສອນກາງ: 1 6 7 25 85 4 ກຈດຕບປຢອ ອກັ ສອນຕາໍ່ : ຄ ງ ຊ ຍ ທ ນ ພ 3 5 8 25 Œ Œ Œ ຟມຣລວຮ ຕົວຢາູ່ ງ ການຂຽນເຄໍອ່ ງໝາຍຈດົ ສຽງອກັ ຂະຫະຼ ແບບສາກນົ 1. ສາທາລະນະລດັ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊນົ ລາວ [ sa: ]4 [ tha: ]3 [ la ]8 [ na ]8 [ lat ]8 [ pa ]7 [ sa: ]3 [ thi ]8 [ pa ]7 [ tai ]1 [ pa ]7 [ sa: ]3 [ son ]3 [ la:o ]3 2. ວຊິ າ ອກັ ຂະຫຼະວທິ ະຍາລາວ ຜູຮ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້າຼ ແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 50
ອກັ ຂະຫະຼ ວທິ ະຍາ [ vi ]8 [ sa: ]3 [ ʔak ]7 [ kha ]7 [ la ]8 [ vi ]8 [ tha ]8 [ nya: ]3 [ la:o ]3 3. ຄະນະພາສາສາດ ມະຫາວທິ ະຍາໄລ ສພຸ ານວຸ ງົ [ kha ]8 [ na ]8 [ pha ]3 [ sa: ]4 [ sa:t ]6 [ ma ]8 [ ha: ]4 [ vi ]8 [ tha ]8 [ nya: ]3 [ lai ]3 [ su ]7 [ pha: ]3 [ nu ]8 [ voᵑ ]3 4. ການປກົ ປກັ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ [ ka:n ]1 [ pok ]7 [ pak ]7 [ hak ]8 [ sa: ]4 [ khwa:m ]3 [ pↄ:t ]6 [ sai ]4 [ khↄ:ᵑ ]4 [ pha: ]3 [ sa: ]4 [ la:o ]3 5. ພະທາດຫວຼ ງວຽງຈັນ ມງ່ິໍ ຂວນັ ຂອງຊາວລາວ [ pha ]8 [ tha:t ]5 [ lu:aᵑ ]4 [ vi:aᵑ ]3 [ chan ]1 [ miᵑ ]2 [ khwan ]4 [ khↄ:ᵑ ]4 [ sa:o ]3 [ la:o ]3 6. ເຂດປອດຄວນັ ຢາສບ, ຂຂອບໃຈທທ່ໍີ າ່ ນບສ່ໍ ບຢາ [ khe:t ]6 [ pↄ:t ]6 [ khwan ]3 [ ya: ]1 [ su:p ]6 , [ khↄ:]4 [ khↄ:p]6 [ chai]1 [ thi: ]2 [ tha:n ]2 [ bↄ:]2 [ su:p ]6 [ ya: ]1. ຄາຖາມ: 1. ຕວົ ສຽງໝາຍເຖງິ ຫຍັງ? ປະກອບມີຕວົ ສຽງໃດແດູ່? 2. ຕວົ ສຽງພະຍັນຊະນະໝາຍເຖິງຫຍງັ ? ປະກອບມຈີ ັກໂຕ 3. ໃນພາສາລາວເຮົາມີຕົວສຽງສະຫຼະຈກັ ຕົວ? 4. ຈງ່ໍົ ເຝິກຂຽນຕວົ ສຽງພະຍັນຊະນະ ແລະ ຕົວສຽງສະຫະຼ ທງັ ໝົດ? 5. ການວິໄຈຕົວສຽງພະຍັນຊະນະ ໂດຍອີງຕາມວິທີຜັນສຽງເພິໍ່ນໄດູ້ແບູ່ງຕົວສຽງພະຍັນຊະນະອອກເປັນ ຈັກໝວດຄ ໝວດຄແນວໃດ? ແຕູ່ລະໝວດມກີ ານຈັດແບງູ່ ແນວໃດແດູ່? ຈົງ່ໍ ເວ້ົໍາລະອຽດ. 6. ການວິໄຈຕົວສຽງພະຍັນຊະນະ ໂດຍອີງຕາມຜະລິດສຽງ ເພິໍ່ນໄດູ້ພະຍັນຊະນະອອກເປັນ ຈັກໝວດຄ ໝວດຄແນວໃດ? ແຕລູ່ ະໝວດມີການຈດັ ແບູ່ງແນວໃດແດູ່? ຈົໍງ່ ເວ້າໍົ ລະອຽດ. 7. ສຽງວັນນະຍຸດໝາຍເຖິງຫຍງັ ? 8. ໂດຍອີງຕາມປຶ້ໍມ “ໄວຍາກອນ” ຂອງທາ່ ນ ພມີ ວງົ ວິຈດິ (ພິມປີ 1967) ເພນິ່ໍ ໄດແູ້ ບງູ່ ສຽງວນັ ນະຍດຸ ຄ ແນວໃດ? 9. ລາຍລະອຽດຂອງສຽງວັນນະຍຸດພາສາຖນິ່ໍ ວຽງຈນັ 8 ສຽງມຄີ ແນວໃດ? 10.ຈໍ່ົງຂຽນປະໂຫຍກລູມຸ່ ນໍີດ້ ້ວຍຕົວສຽງ? - ວິທະຍາໄລຄຫຼວງນໍ້າທາ. ຜູຮ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫຼາ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 51
ອັກຂະຫຼະວທິ ະຍາ - ເມອງລາວ ເມອງແຫງູ່ ການທຽ່ ວທ່ຽວ. - ພາສາບອກຊາດ ມາລະຍາດບອກຕະກນຸ . - ຫຼວງພະບາງເມອງມລະດກົ ໂລກ. - ພະຍນັ ຊະນະລາວ - ລະບົບຕົວສຽງພາສາລາວໃນປັດຈຸບນັ . - ສັນຕິພາບ ເອກະລາດ ປະຊາທິປະໄຕ ເອກະພາບ ວັດທະນະຖາວອນ. ບດົ ທີ 6 ພະຍາງໃນພາສາລາວ 1. ຄວາມໝາຍຂອງພະຍາງ ພະຍາງ (Syllable) ແມນູ່ ຫວົ ໜວ່ ຍຜັນສຽງນອ້ ຍສຸດຂອງຄາເວໍາົ້ , ມນັ ອາດຈະມຄີ ວາມໝາຍ ຫຼ ບໍມ່ ີຄວາມ ໝາຍ, ມັນແມູ່ນວັກໜໍ່ຶງ ຫຼ ຕອນໜຶງໍ່ ຂອງສານວນຄາເວໍ້າົ ເຊໍ່ງິ ກົງກັບການເຄໍງັ່ ຂໍ້ຶນ ຫຼ ຍານລົງຂອງກາ້ ມຊີໍ້ນໃນອະໄວ ຍະວະຜັນສຽງຢູ່ໃນໄລຍະເວລາໃດໜໍຶ່ງແນູ່ນອນ. ເພໍນ່ິ ປະດິດຕົວອັກສອນຂຶໍ້ນເພອ່ໍ ໃຊຂູ້ ຽນແທນຄາ ຫຼ ຖອ້ ຍຄາທີໍຄ່ ນົ ເຮາົ ໃຊເູ້ ວາ້ໍົ ຈາກັນ. ການເວ້ົໍາຈາກັນນ້ໍັນ ບາງເທໍ່ອກເປັໍ່ງສຽງອອກຄັໍ້ງດຽວ ບາງເທໍ່ອກຫຼາຍຄັ້ໍງ; ສຽງທີໍ່ເປັ່ໍງອອກມາຄັ້ໍງໜຶ່ໍງໆນັ້ໍນ ເພິໍ່ນຮຽກວ່າ “ພະຍາງ” ເພາະສະນນ້ໍັ ຄາໜ່ງໍຶ ໆ ອາດມໜີ ໍຶງ່ ຫຼ ຫາຼ ຍພະຍາງຕາ່ ງກັນ ເຊັ່ໍນ: - ໂຮງຮຽນ (2 ພະຍາງ) - ບ້ານຂອງຂອ້ ຍ (3ພະຍາງ) - ສັງຄົມນິຍົມ (4 ພະຍາງ) - ລັດຖະທາມະນນ (5 ພະຍາງ) - ມະຫາວທິ ະຍາໄລ (6 ພະຍາງ) 2. ຈດຸ ພເິ ສດຂອງພະຍາງ ຕາມທາມະດາ ໃນທກຸ ພາສາເວລາຄົ້ໍນຄວ້າ ເພໍ່ນິ ເຄຍີ ຕດັ ສານວນຄວາມເວົໍ້າອອກເປັນພະຍາງ, ເນໍ່ອງຈາກ ວາ່ ພະຍາງເປັນໜວ່ ຍຜນັ ສຽງນ້ອຍທໍສ່ີ ຸດຂອງຄວາມເວົ້ໍາ. ການຄົໍນ້ ຄວ້າພະຍາງ ກໝາຍເຖິງ ການຄ້ໍົນຄວາ້ ການຮວມ ຕວົ ຂອງໝູ່ຕົວສຽງ ຢູ່ໃນສານວນຄວາມເວົໍ້າ. ພາສາລາວເຮາົ ເປັນ ພາສາຄາໂດດ, ສະນັນ້ໍ ຈດຸ ພເິ ສດຂອງພາສາລາວ ເຮົາ ກບໍຄ່ ກັບພະຍາງໃນພາສາ ອິນດ-ຢຣບົ ທ່ີໍມກີ ານ ຈາແນກກັນຢາູ່ ງຈະແຈູ້ງ ລະຫວາ່ ງພະຍາງ, ຕວົ ຄາ ແລະ ຄາ ສບັ . ສວ່ ນພາສາລາວເຮົາ ພັດຕາ່ ງ ສວ່ ນຫຼວງຫາຼ ຍ ພະຍາງ, ຕວົ ຄາ ແລະ ຄາສັບແມ່ນູ ອນັ ດຽວກນັ . ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 52
ອັກຂະຫະຼ ວທິ ະຍາ ຕົວຢູ່າງ: “ ພວກເຮົາແມູ່ນຄົນລາວ” ( ມີ 5 ພະຍາງ, ໝາຍເຖິງຫົວໜ່ວຍຜັນສຽງນ້ອຍສຸດ ແລະ ກມີ 5 ຕົວຄາ ເຊງິໍ່ ເປັນຫົວໜວ່ ຍປະກອບສາ້ ງສບັ ). “ໂຮງຮຽນກນິ ນອນ” (ມີ 4 ພະຍາງ, 4 ຕວົ ຄາ ແລະ ມີຄວາມໝາຍເທາ່ໍົ ກບັ ສບັ ຫນງ່ໍຶ . “PyKa” (ພາສາລດັ ເຊຍ: ມ) ມສີ ອງຄາ /ruk-a/ ແລະ ມສີ ອງພະຍາງ /ru-ka/ “trawaiker” (ພາສາຝຣັໍ່ງ: ເຮັດວຽກ) ມີສອງຕົວຄາ /tra-vaje/ ແລະມີສາມພະຍາງ /tra-va-je/. “friends” ( ພາສາອງັ ກິດ: ເພອ່ໍ ນຫຼາຍຄນົ ) ມສີ ອງຕົວຄາ /friend – z ແຕມູ່ ີພະຍາງດຽວ /friendz/ ໃນພາສາລາວ ເວລາໃດພະຍາງກຕິດແຫນ້ນກັບສຽງວັນນະຍຸດ ສະເຫມີ ( ໄມສູ້ ນ, ໄມ້ເູ ອກ (x), ໄມູ້ໂທ (X), ໄມູ້ຕີ (X), ໄມູ້ຈັດຕະວາ (x). ທັງນີ້ໍກເພາະວ່າ ພາສາລາວ ເຮົາເປັນພາສາທີໍ່ມີສຽງວນັ ນະຍດຸ ຫຼເອີ້ໍນກນັ ວ່າ “ພາສາທີ່ໍມີດົນຕີ” ເຊິໍ່ງແຕກຕ່າງກບັ ພາສາຕ່າງໆ ໃນຕະກຸນ ອິນດ-ຢຣົບ, ພາສາລາວ ວັນນະຍຸດໄດູ້ປະກອບສ່ວນ ອັນສາຄັນ ເຂົໍ້າໃນການປະກອບສ້າງພະຍາງ ເພໍ່ອເຮັດຫນ້າທ່ີໍຈາແນກສຽງ, ຄວາມໝາຍຂອງພະຍາງ ແລະ ກເປັນ ສັນຍາລັກຂອງພະຍາງອກີ ດ້ວຍ ເຊໍັ່ນ: ປູ່າ, ປາູ້ , ປ໊າ, ປາ໋ , ວນັ ນະຍຸດໃນພາສາລາວມີບົດບາດເທົ່ໍາທຽມກັບຕົວສຽງ ໜຶໍ່ງ ເຊິງໍ່ ຕິດພັນ ແລະ ສະແດງອອກກວມເອາົ ພະຍາງນັນ້ໍ ທັງຫມົດ. ເພໍິນ່ ໄດແູ້ ບງູ່ ຈດຸ ພເິ ສດຂອງພະຍາງອອກດໍ່ັງນ້:ໍີ 2.1 ດາ້ ນທາມະຊາດ (ສາລລິ ະສາດ-ວດັ ຖ)ຸ ພະຍາງແມນູ່ ວກັ ໜໍ່ຶງ ຫຼ ຕອນໜ່ຶໍງຂອງຄາເວົາ້ໍ , ເວລາຜັນສຽງ ກ້າມຊ້ີໍນຢໃູ່ ນອະໄວຍະວະຜນັ ສຽງອາດຈະ ເຄ່ງໍັ ຫຼ ຍານລົງ. ພະຍາງໜໍ່ງຶ ໃນເວລາຜັນສຽງນ້ໍັນຕອ້ ງຜ່ານ 3 ໄລຍະຄ ຈດຸ ເລ່ໍີມຕົໍມ້ , ຈຸດສງ ແລະ ຈຸດສຸດຂອງ ພະຍາງ ເຊໍິງ່ ພວກເຮົາສາມາດແຕ້ມູ ເປນັ ແຜນວາດສະແດງໄດູ້ດັງໍ່ ນໍີ:້ CC Oh x oh x C O : ຈດຸ ເລີມ່ໍ ຕນ້ົໍ ຂອງພະຍາງ |k| |i| Ch : ຈດຸ ສງຂອງພະຍາງ |n| X : ຈຸດສຸດຂອງພະຍາງ ຕວົ ຢູ່າງ: - ກນິ [ kin ] 2.2 ດ້ານສັງຄມົ ດາ້ ນສັງຄົມ ພະຍາງໝາຍເຖງິ ດ້ານຄວາມໝາຍຂອງມັນ. ພະຍາງແມູ່ນຫົວໜວ່ ຍອກັ ຂະຫຼະທີ່ໍສາຄັນທີ່ໍສຸດ. ມັນເປັນຫົວໜ່ວຍພໍ້ນຖານຂອງອັກຂະຫະຼ , ອາດຈະມີ ຫຼ ບໍ່ມີຄວາມໝາຍ. ພາສາລາວເດມີ ພະຍາງສ່ວນຫຼາຍແມູ່ນ ມີຄວາມໝາຍ, ໝາຍຄວາມວາ່ ພະຍາງໜຶ່ງໍ ແມນູ່ ເທົ່ໍາທຽມກບັ ຄາສັບໜໍຶ່ງ ເຊ່ັນໍ : ດນິ , ນ້າໍ , ລົມ, ໄຟ, ກິນ, ນອນ... ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫາຼ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 53
ອກັ ຂະຫຼະວິທະຍາ ແຕຄູ່ າສບັ ທໍີ່ໄດ້ເູ ຄ້ໍົາມາຈາກພາສາອ່ນໍ , ຄາສັບໜຶງ່ໍ ອາດມີ 2, 3 ຫຼ 4 ພະຍາງໂຮມເຂໍົາ້ ກັນຈິໍງ່ ມີຄວາມໝາຍໜໍຶງ່ , ແຕູ່ ລະຄາສບັ ເມອ່ໍ ແຍກອອກເປັນພະຍາງນ້ໍັນຈະບມ່ໍ ຄີ ວາມໝາຍ ຫຼ ມຄີ ວາມໝາຍອໍນ່ ເຊໍັ່ນ: - ປະເທດ ມີ 2 ພະຍາງ - ອປຸ ະກອນ ມີ 3 ພະຍາງ - ສາທາລະນະ ມີ 4 ພະຍາງ - ວັດທະນະທາ ມີ 4 ພະຍາງ ຈາກຈຸດພິເສດຂອງພະຍາງທໍ່ີກ່າວມານີ້ໍ ເຮັດໃຫູ້ພະຍາງມີບົດບາດສາຄັນເປັນພິເສດຕ່ໍກັບການ ຄົໍ້ນຄວ້າ ອັກຂະຫະລາວຂອງພວກເຮົາ, ພວກເຮົາຢາກການົດຕົວສຽງພາສາລາວໄດູ້ ກຈະຕ້ອງເລີໍ່ມຈາກ ການຄົ້ໍນຄວ້າ ພະຍາງ. ກງົ ກັນຂາ້ ມຖ້າທຽບໃສ່ພູ າສາອ່ໍນ ໂດຍສະເພາະພາສາ ໃນຕະກຸນ ອິນດ - ຢຣົບ ພະຍາງບໍ່ມີຄວາມສາຄັນ ເທໍາ່ົ ກັບຕົວຄ ແລະ ຕົວສຽງ.. 3. ໂຄງສາ້ ງຂອງພະຍາງ ພະຍາງພາສາລາວຈະຕ້ອງປະກອບດ້ວຍພະຍັນຊະນະ, ສະຫະຼ ແລະ ວນັ ນະຍດຸ , ລາພັງແຕູພ່ ະຍັນຊະນະ, ສະຫຼະ ບໍ່ເອີໍ້ນວ່າພະຍາງໄດູ້ ເຊັ່ໍນ: ກ, ຂ,ຄ...xະ, xາ, xິ... ບ່ໍເອີ້ໍນວ່າພະຍາງ ພະຍາງໄວູ້. ເອີໍ້ນວ່າພະຍາງໄດູ້ ກຕ່ໍ ເມໍ່ອປະກອບມີ: ກ, ຂ, ຄ ແລະ ອະ, ອາ, ອິ... ພະຍາງພາສາລາວທີ່ໍສົມບນທີໍ່ສຸດແມູ່ນພະຍາງທີ່ໍປະກອບມີ 5 ພາກສ່ວນຄ: ວັນນະຍຸດ, ໂຕແກນ, ໂຕຄວບ, ສະຫຼະ ແລະ ໂຕສະກົດ ເຊ່ໍິງ ສາມາດຂຽນເປັນໂຄງສາ້ ງໄດູ້ ດັໍ່ງລູຸ່ມ ນ:ີ້ໍ ວນັ ນະຍຸດ ໂຕແກນ ໂຕຄວບ ສະຫຼະ ໂຕສະກດົ ຕວົ ຢາູ່ ງ: ກວ້າງ, ຂວາງ, ດິນ, ຟູ້າ, ນາ້ໍ , ແດດ, ຈາກຕົວຢ່າູ ງເທິງນໍ້ີ ເຮົາສັງເກດເຫນັ ວາ່ ພະຍາງພາສາລາວສງສຸດປະກອບມີ 5 ພາກສວ່ ນ ແລະ ຕ່ໍາສຸດ ບໍ່ ຫລດຸ 2 ພາກສວ່ ນ, ນອກຈາກນີໍບ້ ເ່ໍ ອນ້ໍີ ວາ່ ພະຍາງໄດູ້. 4. ຊະນດິ ພະຍາງ ພວກເຮົາຮນູ້ າກັນແລ້ວູ ວາ່ ພະຍາງແມ່ນູ ຫວົ ໜວ່ ຍພ້ນໍ ຖານຂອງອກັ ຂະຫຼະ, ທາ່ ນ ແຊຣບານ ໄດ້ໃູ ຫຄູ້ ວາມ ເຫັນກ່ຽວກບັ ພະຍາງວ່າ ໃນເວລາຜນັ ສຽງນ້ໍັນກາ້ ມຊີ້ໍນໃນອະໄວຍະວະຜັນສຽງຂອງຄົນເຮົາຈະເຄງັ່ໍ ຂ້ໍຶນແລູ້ວຍານລົງ ກົງກບັ ພະຍາງໜໍຶງ່ ໆ, ຊາຍແດນຂດີ ຂ້ັໍນລະຫວາ່ ງພະຍາງນ້ໍັນແມນູ່ ຢູ່ບ່ອນກາ້ ມຊໍີນ້ ຍານລົງ ແລະ ຈະເລີ່ໍມເຄັໍ່ງຂຶ້ໍນນ້ໍັນ ເອງ, ບອ່ ນເຄ່ັງໍ ກວ່າໝູຂ່ ອງກາ້ ມຊີໍ້ນໃນອະໄວຍະວະຜນັ ສຽງຂອງຄົນເຮາົ ນໍ້ັນເປັນຈດຸ ສງຂອງພະຍາງ ຫຼ ຈດຸ ໃຈກາງ ຂອງພະຍາງ. ການຈດັ ປະເພດ ຫຼ ຊະນດິ ຂອງພະຍາງ ເພນິ່ໍ ອາດອງີ ໃສູ່ບາງເງອ່ໍ ນໄຂດງໍັ່ ນ:ໍ້ີ + ຖາ້ ອີງຕາມໂຄງປະກອບສາ້ ງ (ຕາມທາ່ ນແຊຣບານ) ໄດູ້ແບງູ່ ພະຍາງອອກເປນັ 2 ປະເພດຄ: ພະຍາງໄຂ ແລະ ພະຍາງອດັ . - ພະຍາງໄຂ ໄດູ້ແກູ່ບນັ ດາພະຍາງ ທໍ່ີບມໍ່ ີຕວົ ສະກົດທງັ ຫາຼ ຍ ເຊ່ນໍັ : ກາ, ກີ, ດີ, ດ... - ພະຍາງອັດ ໄດູ້ແກູ່ບນັ ດາພະຍາງທມໍ່ີ ີຕວົ ສະກົດ ເຊ່ໍນັ : ການ, ກິນ, ເກນີ ... ຜູຮ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫາ້ຼ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 54
ອັກຂະຫຼະວທິ ະຍາ + ຖາ້ ຫາກອງີ ຕາມໄວຍາກອນມນເຊໍ້ອ (ການສະກົດຄາ) ເພິນ່ໍ ໄດແູ້ ບູ່ງພະຍາງພາສາລາວອອກເປນັ 2 ປະ ເພດຄ: ພະຍາງເປນັ ແລະ ພະຍາງຕາຍ. - ພະຍາງເປັນ ໄດູ້ແກ່ພະຍາງ ທ່ໍີປະກອບດວ້ ຍສະຫຼະສຽງຍາວ ຫຼ ມຕີ ວົ ສະກດົ ເປັນ “ ງ, ນ, ມ, ຍ, ວ ” ທງັ ໝົດ. - ພະຍາງຕາຍ ໄດູ້ແກູ່ພະຍາງ ທໍ່ີປະກອບດ້ວຍສະຫຼະສຽງສໍ້ັນ ຫຼ ມີຕວົ ສະກດົ ຕາຍ “ ກ, ດ, ບ ” ທງັ ໝົດ. ສາລັບພາສາລາວພວກເຮົາແມູ່ນໄດູ້ອີງຕາມເຄ່ໍອງໝາຍວັນນະຍຸດ ແລະ ຕົວສະກົດເປັນຫຼັກ ເພ່ໍອແບູ່ງ ປະເພດຂອງພະຍາງ. ພວກເຮາົ ສັງເກດເຫນັ ວາ່ ວິທກີ ານແບງູ່ ພະຍາງອອກເປັນຊະນດິ ຕາມ 2 ແບບນີໍ້ ຕ່າງວິທີຕ່າງມີ ເຫດຜົນ ແຕູ່ວິທີຂອງທ່ານ ແຊຣບານ ມີລັກສະນະກວມລວມກວ່າ. ລາຍລະອຽດຕາຕະລາງຈັດປະເພດພະຍາງມີ ດໍ່ງັ ຕວົ ຢູ່າງລມຸູ່ ນີ:້ໍ ໂດຍສມົ ທບົ ສອງວທິ ີຈດັ ແບງູ່ ພະຍາງດງໍັ່ ກາ່ ວມາເທງິ ນີໍ້ ເຮາົ ອາດສາ້ ງເປັນແຜນວາດດໍ່ງັ ນີໍ້: ພະຍາງ ວນັ ນະຍຸດ ຕົວສະກດົ ປະເພດ ສະຫະຼ ຕາຍ ເປນັ ພະຍາງ ໂຕແກນ ໂຕຄວບ ສໍນັ້ ຍາວ ຄວາຍ + + - + - + ອດັ - ເປັນ ກວາດ + + - ++ - ອດັ - ຕາຍ ກິນ + - + - - + ອັດ - ເປັນ ແດດ + - - + + - ອດັ - ຕາຍ ນອນ + - - + - + ອດັ - ເປັນ ສະ + - + - + - ໄຂ - ຕາຍ ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫາ້ຼ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 55
ອັກຂະຫະຼ ວທິ ະຍາ ປາ + - - + - + ໄຂ - ເປັນ ຫຍ້າ + - - + - + ໄຂ - ເປນັ ໃກູ້ + - + - - + ອດັ - ເປັນ ນາ້ໍ + - + - - + ອັດ - ເປນັ # ໝາຍເຫດ: + ແມູ່ນໝາຍເຖງິ ມີການນາໃຊູ້ພະຍນັ ຊະນະ, ສະຫຼະ, ວັນນະຍດຸ ຫຼ ຕົວສະກດົ ນັ້ໍນໆ - ແມູ່ນໝາຍເຖງິ ບ່ໍມີການນາໃຊູ້ພະຍັນຊະນະ, ສະຫະຼ , ວັນນະຍດຸ ຫຼ ຕົວສະກົດນ້ນໍັ ໆ ການຈາແນກປະເພດຂອງພະຍາງມນັ ຊວ່ ຍໃຫພູ້ ວກເຮົາສາມາດການດົ ລະບົບຕວົ ສຽງຂອງພາສາລາວ ແລະ ການົດຄວາມໝາຍຄວາມສາຄັນຂອງແຕູ່ລະພາກສວ່ ນທ່ໍປີ ະກອບເປັນພະຍາງໄດູ້ເປັນຢ່າູ ງດີ. 1) ໂຕແກນ ( ພະຍນັ ຊະນະແກນ ) ໂຕແກນຂອງພະຍາງເວລລາໃດ ກແມູ່ນພະຍັນຊະນະ, ສະຫຼະ ບໍ່ສາມາດເປັນໂຕແກນ ໃຫູ້ແກູ່ພະຍາງ ໄດູ້ ພະຍັນຊະນະລາວປັດຈຸບັນລວມມີ 33 ໂຕ ( ນັບທັງພະຍັນຊະນະພິເສດ ຣ) ສາມາດເປັນໂຕແກນ ໃຫູ້ແກູ່ ພະຍາງໄດູຫ້ ມດົ ທຸກໂຕ. 2) ໂຕຄວບ ໂຕຄວບໃນພາສາລາວມີພຽງໂຕດຽວຄ “ ວ ” / w / ເຊິ່ໍງເປັນໂຕສຽງ ທີ່ໍປາກົດອອກຢູ່ລະຫວ່າງກາງໂຕ ແກນ ແລະ ສະຫຼະ ມັນມີບົດບາດເອົາສຽງຂອງຕົນໄປຄວບກັບໂຕແກນ ເພ່ໍອມີສຽງ “ ວ ” /w/ ປົນຢູ່ນາ, ໂຕ ຄວບ ບ່ໍມີພາລະບດົ ບາດເປັນຈອມຂອງພະຍາງໄດູ້, ມນັ ພຽງແຕູ່ເຮດັ ຫນາ້ ທປໍີ່ ັບປູຽ່ ນສີສັນຂອງພະຍາງເທ່ໍາົ ນ້ໍັນ. ສະນັໍ້ນ ໂຕຄວບບ່ມໍ ີລັກສະນະພະຍາງ. ໂຕ “ ວ ” ເຮດັ 3 ຫນາ້ ທຄີ່ໍ : ໂຕແກນຂອງພະຍາງ, ໂຕຄວບ ແລະ ໂຕສະກດົ . ຍ້ອນແນວນ້ນໍັ ເພນ່ໍິ ຈງໍຶ່ ເອໍນ້ີ ວາ່ ເຄງໍິ່ ສະຫະຼ ແລະ ເຄງໍ່ິ ພະຍນັ ຊະນະ. - ໂຕ “ ວ ” ເວລາເຮັດໜາ້ ທໍີ່ເປນັ ໂຕແກນ ເຄ່ອໍ ງໝາຍຈດົ ສຽງສາກນົ ແມູ່ນ / v / ຕົວຢູາ່ ງ: ເວໍົ້າ, ໄວູ້, ເຄອຫວາຍ. - ໂຕ “ ວ ” ເວລາເຮດັ ໜາ້ ທີໍ່ເປນັ ໂຕຄວບ ເຄ່ໍອງໝາຍຈົດສຽງສາກນົ ແມູ່ນ / w / ຕວົ ຢ່າູ ງ: ຄວາຍ, ແຂວງ, ກວາ້ ງ. - ໂຕ “ ວ ” ເວລາເຮັດໜາ້ ທີ່ໍເປນັ ໂຕສະກົດ ເຄໍ່ອງໝາຍຈົດສຽງສາກົນແມູ່ນ / u /ຫຼ /o / ຕົວຢູ່າງ: ຂາວ, ຫວິ , ແມວ. ໂຕຄວບ “ ວ ” ສາມາດຄວບກັບໂຕແກນໄດເູ້ ກອບທຸກໂຕ. ແຕູ່ປະລິມານຄາສັບທໃໍ່ີ ຊູ້ “ ວ ” ຄວບ ແລະ ໄດູ້ຄວາມຫມາຍນ້ນໍັ ມີຫນ້ອຍ (ເບໍງ່ິ ຕວົ ຢູ່າງໃນບົດທີ່ໍ5). ເທ່ໍົາທີ່ໍສງັ ເກດແລູ້ວເຫັນວ່າ ໂຕຄວບ “ ວ ” ຈະປາກົດແຕູ່ ຢູທ່ າງຫນາ້ ຂອງສະຫຼະ “ xະ - Xາ ແລະ ແxະ - ແx “ ເຊໍ່ງິ ເປນັ ສະຫຼະສົບອ່າວກວ້າງ, ກວາ້ ງ ແລະ ສົບບໍ່ມົນເທໍ່ົາ ນນ້ໍັ ; ສວ່ ນສະຫະຼ ຫມວດອໍນ່ ບໍ່ປາກົດມີໃນພາສາລາວ. ຕວົ ຢ່າູ ງ: xະ ( xx ) [a] ໃນ ໄກວ [kwai] , .... xາ (xາx) [a] ໃນ ກວາ່ [kwa], ຂວາງ [khwa:ᵑ],ຖວາຍ [thawti] ... ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫຼາ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 56
ອັກຂະຫະຼ ວິທະຍາ ແx (ແXx) /s/ ໃນ ແຄວ້ນ (khwsn/, ແຂວງ /khws:) ... 3) ສະຫະຼ ສະຫຼະເປນັ ສຽງຫລກັ ໃນພະຍາງ, ບສ່ໍ ະເພາະແຕ່ພູ ະຍາງເທ່ໍົານ້ໍັນ, ນບັ ຕໍັ້ງແຕ່ພູ ະຍັນຊະນະຈະອອກສຽງໄດູ້ ກຕ້ອງສົມມຸດເອົາສະຫຼະສຽງໃດໜຶ່ໍງ ມາປະສົມຈຶໍ່ງອອກສຽງໄດູ້, ດັໍ່ງພາສາລາວໄດູ້ສົມມຸດ ເອົາສະຫຼະ ( x ) ມາ ອອກສຽງພະຍັນຊະນະທຸກຕົວເຊັໍ່ນ: ກ ຂ ຄ ງ ຈ ... ໃນພະຍາງສະຫລະ ມີບົດບາດເປັນຈອມຂອງພະຍາງ. ສະຫລະລາວທ່ໍີໃຊໃູ້ ນປັດຈຸບັນທັງຫມດົ ມີ 28 ຕວົ , ດງັໍ່ ມເີ ຄ່ໍອງຫມາຍອັກສອນຈົດລຽງລາດັບໄວູ້ດງ່ໍັ ນີ້ໍ: xະ xາ xິ xີ xຶ x xຸ x ເxະ ເx ແxະ ແx ໂxະ ໂx ເxາະ x ເxິ ເxີ ເxັຽ ເxຽ xວົ ະ xວົ ເxອຶ ເxອ ໄx ໃx ເxາົ xາ ສະຫະຼ ລາວທໍ່ີໃຊູ້ໃນປັດຈຸບັນລວມທງັ ໝດົ ມີ 28 ຕວົ ,ໃນນ້ີໍ ໄດູ້ແບງູ່ ອອກເປັນສະຫຼະເຄໍົ້າ, ສະຫຼະປະສົມ ແລະ ສະຫຼະພິເສດ ດັໍ່ງໄດູ້ຈັດລຽງຕາມລາດັບໄວູ້ລູຸ່ມນ້ໍີ: ສະຫຼະເຄ້ົາໍ ( 12 ໂຕ) ສະຫະຼ ປະສມົ ( 12 ໂຕ ) ສະຫຼະພິເສດ ( 4 ໂຕ ) xະ ເxະ ໄx xາ ແxະ ໃx xິ ໂxະ ເxາົ xີ ເxາະ xາ xຶ ເxິ x ເxີ xຸ ເxັຍ x ເxຍ ເx ເxອຶ ແx ເxອ ໂx xວົ ະ x xົວ ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້າຼ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 57
ອກັ ຂະຫຼະວິທະຍາ ການທ່ໍີອັກຂະຫະຼ ວທິ ີລາວ ໄດູ້ຈັດແບູ່ງສະຫະຼ ອອກເປນັ ສະຫະຼ ເຄາ້ົໍ , ສະຫຼະປະສົມ ແລະ ສະຫະຼ ພິເສດ ນໍັ້ນແມນູ່ ອີງໃສູ່ດ້ານຮບການ ຫຼ ທາງດ້ານໂຄງສ້າງຫຼາຍກວ່າທາງດາ້ ນສຽງ ເຊໍັ່ນ: xະ, xາ, xິ, xີ, xຶ, x... ເປັນສະຫຼະ ເຄ້າົໍ ຍອ້ ນມີແຕູ່ຮບດຽວ, ສວ່ ນ ເxະ, ແxະ, ໂxະ, ເxາະ... ເປັນສະຫຼະປະສມົ ເນອ່ໍ ງຈາກວ່າ ມີການປະສົມກັບສະຫຼະ xະ ເປັນຕົນໍ້ . ຖາ້ ເຮົາອງີ ໃສ່ຫູ ັກຼ ອັກຂະຫຼະວິທີມາເຍອງເບິ່ໍງແລູ້ວຈະເຫັນວາ່ ລະບົບສຽງສະຫະຼ ລາວປັດຈຸບັນ ໂດຍ ອີງໃສູ່ສຽງເປັນບ່ອນອີງໃນການຈັດແບງູ່ ຈະເຫນັ ວາ່ ສະຫະຼ ປະສົມມີພຽງແຕູ່ 3 ຄູ່ (ສັໍນ້ -ຍາວ)ເທົໍາ່ ນ້ໍັນ. ນອກນນ້ັໍ ເປັນສະຫຼະເຄົໍາ້ ທງັ ນນັໍ້ , ເຖິງວ່າຮບຂຽນຂອງມັນຈະມລີ ັກສະນະປະສົມກຕາມ ແຕສູ່ ຽງຂອງມນັ ມພີ ຽງແຕູ່ສຽງດຽວ ເທ່ໍົານໍັ້ນເຊັໍ່ນ: + ສະຫຼະເຄາົ້ໍ + ສະຫຼະປະສມົ xະ xາ /a/ /a:/ ເxຍັ ເxຍ /ia/ /ia:/ xິ xີ /i/ /i:/ ເxອຶ ເxອ /Ɯa/ /Ɯ:a/ xຶ x /Ɯ/ /Ɯ:/ xົວະ xົວ /ua/ /u:a/ xຸ x /u/ /u:/ ເxະ ເx /e/ /e:/ ແxະ ແx /ԑ/ /ԑ:/ ໂxະ ໂx /o/ /o:/ ເxາະ x /ɔ/ / ɔ:/ ເxິ ເxີ /ə/ / ə:/ ສະຫະຼ ປະສມົ : ເxຍ /ia:/, xົວ /u:a/, ເxອ /Ɯ:a/ (ສະຫະຼ ເຫ່ຼໍົານ້ີໍ ເວລາອ່ານຈະອອກສຽງສະຫຼະທງັ ສອງໂຕພອ້ ມກນັ ແລະ ສະເໝກີ ັນ). ໃນກລະນີ ສະຫຼະພິເສດ ( ໄx, ໃx, ເxົາ, xາ ) ນນ້ໍັ ເນອໍ່ ງຈາກວ່າ ສະຫຼະທງັ 4 ໂຕນໍ້ີ ແມູ່ນບໍ່ສາມາດ ປະກອບກັບໂຕສະກົດໄດູ້, ເພາະມສີ ຽງສະກົດຢູ່ໃນຕວົ ແລູ້ວ ແລະ ອີກດ້ານໜຶ່ໍງ ກເພາະວ່າ ບມ່ໍ ີຄູ່ສຽງຍາວ ຄກັບ ສະຫຼະຕວົ ອ່ນໍ ໆ ຈ່ງິໍ ເອີ້ໍນວ່າ ສະຫຼະພິເສດນໍັ້ນເອງ. ຕາມໄວຍາກອນມນເຊ້ໍອ ໃນຈານວນສະຫະຼ 28 ຕົວນໍີໄ້ ດູແ້ ບູງ່ ອອກເປນັ ສະຫຼະເຄ້າໍົ 14 ຕວົ ແລະ ສະຫະຼ ປະສມົ 14 ຕົວ. + ສະຫຼະເຄ້ໍາົ : xະ xາ xິ xີ xຶ x xຸ x ເx ແx ໂx x ໄx ໃx + ສະຫະປະສົມ: ເxະ ແxະ ໂxະ ເxາະ ເxິ ເxີ ເxຽັ ເxຽ xົວະ xວົ ເxອຶ ເxອ ເxົາ xາ ການທີໄ່ໍ ວຍາກອນມນເຊ້ໍອໄດູ້ຈັດແບູ່ງສະຫະຼ ອອກເປັນສອງປະເພດຄດັ່ໍງກ່າວມານໍ້ີ ຕໍນ້ົ ຕແມູ່ນ ອີງໃສູ່ແຕູ່ ດ້ານຮບການເປັນຫຼັກເທົ່ໍານັ້ໍນ, ຖ້າເຮົາອີງໃສູ່ຫຼັກອັກຂະຫຼະວິທີມາເຍອງເບິໍ່ງແລູ້ວຈະເຫັນວ່າ ລະບົບສຽງສະຫຼະ ລາວປັດຈບຸ ນັ ໂດຍອີງໃສູ່ສຽງເປັນບ່ອນອີງໃນການຈັດແບູ່ງຈະເຫັນວ່າ ສະຫຼະປະສົມ ມີ ພຽງແຕູ່ 3 ຄູ່ (ສໍ້ນັ -ຍາວ) ເທົໍ່ານັ້ໍນ. ນອກນັ້ໍນ, ເປັນສະຫຼະເຄົ້ໍາທັງນັໍ້ນ, ເຖິງວ່າຮບຂຽນຂອງມັນຈະມີລັກສະນະປະສົມກ່ໍຕາມ ແຕູ່ສຽງຂອງ ມນັ ມີພຽງແຕູ່ສຽງດຽວເທົາໍ່ ນໍນ້ັ ເຊໍັນ່ : ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫຼາ້ ແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 58
ອັກຂະຫຼະວິທະຍາ + ສະຫຼະເຄາ້ໍົ : + ສະຫະປະສມົ : xະ xາ ເxັຍ ເxຍ xິ xີ xົວະ xົວ xຶ x ເxອຶ ເxອ xຸ x ເxະ ເx ແxະ ແx ໂxະ ໂx ເxາະ x ເxິ ເxີ ສະຫະປະສົມ: ເxຍ /i:a/, xວົ /u:a/, ເxອ /Ɯ:a / (ສະຫຼະເຫໍາົຼ່ ນີໍ້ ເວລາອາ່ ນຈະອອກສຽງ ສະຫະຼ ທັງສອງໂຕພ້ອມກັນ ແລະ ສະເໝກີ ນັ ). ສາລັບ ໄx ໃx ເxົາ xາ ບ່ໍຖວ່າເປັນສະຫະຼ ໄດູ້ ເພາະມນັ ນອນຢູ່ໃນກລະນີ ສະຫະຼ ປະກອບກັບໂຕ ສະກດົ ແລູ້ວ. ດ້ວຍເຫດນ້ໍີ ຖາ້ ພະຍາງໃດໃຊູ້ສະຫຼະເຫຼົໍ່ານ້ໍີແລ້ວູ ແມູ່ນບ່ໍສາມາດໃສູ່ໂຕສະກດົ ໄດູ້ອີກ. ສະນັໍ້ນ, ເພໍິ່ນ ຈງິໍ່ ເອ້ໍນີ ວາ່ ສະຫະຼ ປະກອບກັບໂຕສະກດົ ແລູ້ວ. 4) ໂຕສະກົດ ຫາກພວກເຮົາ ເອົາພຽງແຕູ່ສະຫະປະສົມກັບພະຍັນຊະນະເປັນອັກສອນແກນເທົໍ່ານັໍ້ນ ແມູ່ນບໍ່ພຽງພກັບ ຄວາມຕອ້ ງການ ທຈ່ໍີ ະບັນທກຶ ປະມວນສັບໃນພາສາລາວຂອງພວກເຮາົ ໄດູ້. ສະນ້ນໍັ , ຈະຕອ້ ງໃຊູ້ ໂຕສະກົດອີກຈາ ນວນໝງຶໍ່ ເພໍ່ອໃຫອູ້ ັກຂະຫຼະລາວສາມາດ ບັນທຶກທຸກໆຄາສັບໃນພາສາລາວໄດ.ູ້ ໂຕສະກດົ ໃນພາສາລາວປດັ ຈບຸ ັນໂດຍອີງຕາມຫຼກັ ການ ການຂຽນຕາມສຽງມທີ ງັ ຫມດົ 8 ໂຕຄ: ກ, ດ, ບ, ງ, ນ,ມ, ຍ, ວ. ໂດຍອີງຕາມພາລະກາຂອງໂຕສະກດົ ໃນພະຍາງເພນ່ໍິ ໄດ້ແູ ບູງ່ ໂຕສະກົດອອກເປນັ 2 ຫມວດຄ: ໂຕສະກົດ ເປັນ ແລະ ໂຕສະກົດຕາຍ. + ໂຕສະກົດເປັນ ຫມາຍເຖິງຕົວສະກົດ ທີໍ່ສາມາດຜັນສຽງໄປຕາມເຄໍ່ອງຫມາຍວັນນະຍຸດ ( xໍ່ x້ໍ xໍ໊ xໍ໋ ) ເກອບໄດູ້ທຸກກລະນີ , ໂຕສະກົດເຫຼົ່ໍານີ້ໍໄດູແ້ ກູ່ ງ, ນ, ມ, ຍ, ວ ສາລັບ “ ຍ, ວ ” ນອກຈາກ ຈະເຮັດຫນ້າທີ່ໍເປັນ ໂຕສະກົດ ແລະ ໂຕແກນແລູ້ວ ມັນຍງັ ເຮັດໜາ້ ທ່ໍີເປັນສະຫຼະນາອກີ ຄ: ໃນກລະນປີ ະສົມກບັ ສະຫຼະຕົວອໍ່ນ ຄ: ເx ຍັ - ເxຍ xວົ ະ - xວົ ເປັນຕໍົ້ນ. ດໍງ່ັ ນໍນັ້ , ເພໍ່ນິ ຈ່ງໍຶ ເອ້ນີໍ ພະຍນັ ຊະນະສອງ ໂຕນໍ້ເີ ປັນເຄໍງິ່ ພະຍນັ ຊະນະ ແລະ ເຄິງ່ໍ ສະຫະຼ . + ໂຕສະກົດຕາຍ ຫມາຍເຖິງ ໂຕສະກົດທີ່ໍເຮັດຫນ້າທ່ີໍ ເຮັດໃຫູ້ພະຍາງມີສຽງອັດ ໂດຍບ່ໍສາມາດຜັນໄປຕາມສຽງ ຂອງວນັ ນະຍຸດໄດູ້ທກຸ ກລະນີ, ໂຕສະກົດເຫາໍຼົ່ ນີໍ້ໄດູ້ແກູ່ ( ກ, ດ, ບ ). ຫາກພະຍາງ ໃດມໂີ ຕສະກົດເຫຼົ່ໍານ້ີໍ ແມູ່ນບ່ໍ ສາມາດ ໃຊູ້ເຄ່ໍອງຫມາຍວັນນະຍຸດໄດູ້ ຍົກເວໍ້ັນກລະນີ ພະຍາງຕາຍອັກສອນກາງ, ແຕກູ່ ໃຊ້ໄູ ດູແ້ ຕູ່ໄມຕີ ( x໊ໍ ) ເທ່ົໍາ ນນ້ໍັ ເຊນໍ່ັ : ກໍັ໊ບ, ກໍ໊ັກ, ກາ໊ ດ, ກອ໊ ດ, ກ໊າບ ...... ເຊງ່ິໍ ມີສຽງເທົາ່ໍ ກັບ ສຽງຂອງອກັ ສອນຕໍມ່ ີໄມເູ້ ອກ (x່ໍ) ຂອງສຽງໄທ ພວນຊຽງຂວາງ.. ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 59
ອັກຂະຫຼະວິທະຍາ ໃນປັດຈຸບັນລາວເຮົາໄດູ້ມີການພົວພັນກັບນາໆຊາດຫຼາຍຂຶ້ໍນ; ຄວາມຈາເປັນໃນການກ ູ້ຢມຄາສັບ ຕາ່ ງປະເທດເຂົາໍ້ ມາໃນພາສາລາວ ກນັບມໍນ້ ັບຫາຼ ຍຂນຶໍ້ ເຊັນ່ໍ :ດຽວກນັ . ສະນນໍ້ັ , ມນັ ຮຽກຮອ້ ງໃຫູ້ການ ບັນທຶກຄາສັບ ທີ່ໍຢມມານັ້ໍນມີຄວາມຫມາຍຊັດເຈນຍິໍ່ງຂຶ້ໍນ, ຍ້ອນແນວນັໍ້ນຈຶ່ໍງເກີດມີຄວາມເປັນໃນການ ໃຊູ້ ໂຕສະກົດກາງຄາ ແລະອັກສອນຈງບາງຕົວ ( ຄາສັບທີໍ່ເວົໍ້າມານີ້ໍບ່ໍໄດູ້ຫມາຍເຖິງຄາສັບທີໍ່ໄດູ້ເຄົ້ໍາມາຈາກ ພາສາບາລີ ສັນສະກິດເຊິ່ໍງ ເປັນພາສາຕາຍແລ້ວູ ແລະກຖວາ່ ເປັນພາສາລາວແລູ້ວ ) , ຄາສັບທ່ໍີເວົ້າໍ ມານໍ້ີ ຫມາຍເຖິງ ປະເພດຄ ານາມສະເພາະ ທີໍ່ມີລັກສະນະສາກົນ ເຊັ່ໍນ: ສຕາດເຕີ (starter) , ວິສກີ (Wisky) ຸ ອົສຕຣາລີ (Australia),ອັຟການິສຖານ (Afgrhanistan) ເຫາົ່ໍຼ ນີເໍ້ ປັນຕ້ນົໍ ._ ສາລັບໂຕສະກົດພິເສດ ເຊັ່ໍນ: ໄວຣັສ ( virus ), ແຊລ (sel), ເມຕາລ(Metal) ເຫຼົໍ່ານີ້ເໍ ປັນຕົໍ້ນ, ບ່ໍຈ າ ເປັນໃຊູ້ບ່ໍໄດູ້ຂຽນວ່າ \"ໄວຣັດ, ແຊນ, ເມຕານ \" ຄົນລາວກຟັງອອກແລູ້ວ, ຫາກຈະນາ ໃຊູ້ໂຕສະກົດ ພິເສດ ດັໍ່ງ ໄວຍາກອນມນເຊ້ໍອການົດໄວູ້ນນັ້ໍ ຈະເຮັດໃຫູກ້ ານຂຽນພາສາລາວເຮົາມຄີ ວາມສັບສນົ ແລະ ຂາດຄວາມເປັນເອກະ ພາບໃນຫກຼັ ການຂຽນທວາຍ. 5. ວທິ ປີ ະສມົ ອກັ ສອນເຂາ້ົໍ ເປນັ ພະຍາງ ວິທີປະສົມອັກສອນເຂົໍ້າເປັນພະຍາງ ແມູ່ນການເອົາພະຍັນຊະນະ ແລະ ສະຫຼະປະກອບໃສູ່ກັນໃຫູ້ອ່ານ ອອກສຽງເປັນຄາເວົໍ້າໄດູ້. ການປະສົມພະຍັນຊະນະໃສູ່ກັບພະຍັນຊະນະ ແລະ ປະສົມສະຫຼະໃສູ່ກັບສະຫຼະນໍັ້ນ ເປນັ ພຽງແຕູກ່ ານປະສມົ ພະຍັນຊະນະໃຫ້ເູ ປັນພະຍັນຊະນະປະສມົ ແລະ ປະສມົ ສະຫະຼ ໃຫເູ້ ປັນສະຫຼະປະສົມເທໍົ່າ ນັໍ້ນ. ການປະສົມແບບນັ້ໍນ ຍັງເປັນຄາເວົໍ້າບໍ່ທັນໄດູ້ເທ່ໍອ, ຖ້າຈະໃຫູ້ເປັນຄາ ຫຼ ໃຫູ້ອ່ານອອກສຽງເປັນຄາເວົ້ໍາໄດູ້ ຕ້ອງເອົາພະຍັນຊະນະເຄ້ົໍາ ຫຼ ພະຍັນຊະນະປະສົມ ແລະ ສະຫະຼ ເຄ້ົໍາ ຫຼ ສະຫະຼ ປະສມົ ນໍັ້ນປະສົມໃສກນັ ອກີ . ເພໍ່ອ ຢາກໃຫູ້ສຽງຂອງຄາເວາ້ໍົ ຂໍ້ຶນ, ລງົ , ຕາ່ໍ , ສງ ຕາ່ ງຈາກສຽງຂອງພະຍັນຊະນະ ແລະ ສະຫຼະເດີມນ້ັໍນກໃຊູ້ເຄ່ໍອງໝາຍ ວນັ ນະຍຸດ ຫຼ ໃຊູຕ້ ວົ ສະກດົ ເປັນເຄອໍ່ ງປຽູ່ ນສຽງແລູ້ວຜັນສຽງໄປຕາມສານຽງສຽງເວົ້າໍ ນັ້ນໍ . ວິທີປະສົມອັກສອນເຂົ້ໍາເປັນພະຍາງນັ້ໍນ ເພິໍ່ນໃຊູ້ອັກສອນ 3 ໝວດຄ: ສະຫຼະ, ພະຍັນຊະນະ ແລະ ວນັ ນະຍດຸ ປະສົມກັນຈ່ງໍິ ຈະອາ່ ນອອກສຽງເປນັ ພະຍາງໄດ້ດູ ັໍ່ງນໍ້:ີ 1) ຕ້ອງມສີ ະຫຼະ ເຊິໍ່ງນບັ ວ່າເປັນພ້ນໍ ສຽງທເີໍ່ ປ່ໍງັ ອອກມາຈາກລາຄ. 2) ຕ້ອງມພີ ະຍັນຊະນະ ເປັນເຄອ່ໍ ງໝາຍໃຊູ້ແທນສຽງທຜີ່ໍ ັນແປໄປຕາມສີສັນຂອງສຽງຕ່າງໆ. 3) ຕ້ອງມວີ ັນນະຍດຸ ເປນັ ສງ່ິໍ ບັງຄັບໃຫູພ້ ະຍາງມີສຽງຂໍ້ຶນ-ລົງ, ຕໍາ່ -ສງ ຕາມຄວາມຕ້ອງການ. ພະຍາງພາສາລາວ ຈະຕ້ອງປະກອບດ້ວຍ ພະຍັນຊະນະ, ສະຫຼະ ແລະ ວັນນະຍຸດ, ລ າພັງແຕູ່ ພະຍັນຊະນະ, ສະຫຼະ ບໍ່ເອີໍ້ນວ່າ ພະຍາງໄດູ້ ເຊັໍ່ນ: ກ, ຂ, ຄ.....xະ, xາ, xິ... ບໍ່ເອີ້ໍນວ່າພະຍາງໄດູ້, ຈະເອີ້ໍນວ່າ ພະຍາງໄດູ້ ກຕ່ໍເມ່ອໍ ປະກອບມີ: ກ, ຂ, ຄ ແລະ ອະ, ອາ, ອ.ິ .. ພະຍາງໃນພາສາລາວທໍ່ີສົມບນທໍ່ີສຸດ ແມູ່ນພະຍາງ ທໍ່ີປະກອບມີ 5 ພາກສ່ວນຄ: ວັນນະຍຸດ, ຕົວແກນ, ຕົວຄວບ, ສະຫຼະ ແລະ ຕົວສະກົດ. ເຊິໍ່ງສາມາດຂຽນເປັນ ໂຄງສາ້ ງໄດູ້ດັໍ່ງລມູຸ່ ນໍ້ີ: ວນັ ນະຍຸດ ໂຕແກນ ໂຕຄວບ ສະຫະຼ ໂຕສະກດົ ຕວົ ຢາູ່ ງ: ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 60
ວັນນະຍຸດ ອັກຂະຫະຼ ວທິ ະຍາ ພະຍາງ ໂຕແກນ ໂຕຄວບ ສະຫະຼ ໂຕສະກດົ /s/ /n/ ຊວາ້ ນ [ swa:n ] 3 / Kh / /w/ / a: / /i/ ຄວາຍ [ khwa:i ] 3 /d/ /n/ ດິນ [ din ] 1 /f/ /w/ / a: / - ຟາູ້ [ fa: ] 5 /n/ /m/ ນ້ໍາ [ nam ] 5 /d/ - /i/ /t/ ແດດ [ dԑ:t ] 6 /p/ - ປາ [ pa: ] 1 - / a: / - /a/ - / ԑ: / - / a: / 1) ການປະກອບດ້ວຍພະຍັນຊະນະ(ຕົວແກນ)ກບັ ສະຫະຼ ການປະກອບພະຍນັ ຊະນະຕົວແກນກັບສະຫຼະເຂໍ້ົາກນັ ນໍີ້ ເປນັ ໄລຍະເບ້ໍອງຕ້ໍນົ ຂອງການສ້າງພະຍາງ ຫຼ ຄາ ເວົໍ້າ. ເພາະວ່າ ລາພງັ ແຕູ່ພະຍັນຊະນະ ຫຼ ສະຫຼະ ຍງັ ບໍ່ສາມາດເປັນພະຍາງ ຫຼ ຄາເວ້ໍົາເທໍ່ອ ແລະ ຍັງບໍ່ທັນມີຄວາມ ໝາຍ. ດັງໍ່ ນນ້ໍັ , ເພໍອ່ ຢາກໃຫໄູ້ ດູ້ຄວາມໝາຍຢາູ່ ງໃດຢູ່າງໜ່ງຶໍ ເພ່ນິໍ ຈໍງ່ຶ ເອາົ ສອງພາກສ່ວນນີ້ໍ ປະກອບເຂົ້ໍາກັນ. ໃນຂັໍ້ນນີໍ້ ມນັ ປະກອບດ້ວຍສອງພາກສວ່ ນ. ຕົວຢາູ່ ງ: - ກ + xາ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ກາ ( ກາເປັນສດີ າ ) -ໝ + x ຈະໄດູ້ຄາວາ່ ໝ ( ໝຕວົ ໜ່ໍຶງ ) - ປ + ໄx ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ໄປ ( ໄປໂຮງຮຽນ ) 2) ການປະກອບດວ້ ຍພະຍນັ ຊະນະ (ຕວົ ແກນ), ສະຫະຼ ແລະ ຕວົ ສະກດົ ເພໍ່ອຢາກໄດູ້ຄາສັບຈານວນໃດໜຶໍ່ງເພີໍ່ມຂຶ້ໍນມາ, ພາຍຫຼັງເພິ່ໍນເອົາພະຍັນຊະນະຕົວແກນ ແລະ ສະຫຼະ ປະກອບເຂາໍ້ົ ກນັ ແລ້ວູ ກຍງັ ເອົາຕົວສະກົດຕ່ໍມເຂາົໍ້ ທາ້ ຍອີກ. ໃນຂ້ນັໍ ນີໍ້ ພະຍາງໜໍຶງ່ ປະກອບດວ້ ຍສາມພາກສ່ວນ. ຕວົ ຢາູ່ ງ: - ກ + xາ + ດ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ກາດ (ໂອກາດ, ຜກັ ກາດ ) - ຍ + xິ +ງ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ຍງິ (ແມູ່ຍງິ , ຍິງນົກ ) - ສ + xຸ + ມ ຈະໄດູ້ຄາວາ່ ສຸມ ( ສຸມໃຈ, ສຸມໄຜູ່ ) 3) ການປະກອບດວ້ ຍພະຍນັ ຊະນະ(ຕວົ ແກນ), ສະຫະຼ ແລະ ວນັ ນະຍຸດ ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫຼ້າແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 61
ອັກຂະຫຼະວິທະຍາ ໃນໄລຍະທີສາມນີໍ້ ພະຍາງ ກປະກອບດ້ວຍສາມພາກສ່ວນຄ ພະຍັນຊະນະຕົວແກນ, ສະຫຼະ ແລະ ວັນນະຍຸດ. ສາມາດອ່ານອອກເປັນຄາ ແລະ ມີຄວາມໝາຍ. ຕວົ ຢາູ່ ງ: - ປ + xາ + x່ໍ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ປ່າູ ( ປາູ່ ໄມູ້ ) - ຍ + xາ + x່ໍ ຈະໄດູ້ຄາວາ່ ຍາ່ ( ແມຍູ່ າ່ ) - ກ + ເxົາ + x້ໍ ຈະໄດູ້ຄາວາ່ ເກົໍາ້ ( ອັນດັບເກາ້ົໍ ) 4) ການປະກອບດ້ວຍພະຍນັ ຊະນະ(ຕົວແກນ), ສະຫະຼ , ຕວົ ສະກດົ ແລະ ວນັ ນະຍດຸ ໃນຂັ້ໍນນ້ີໍ ພະຍາງໜ່ຶໍງແມນູ່ ປະກອບດ້ວຍສີໍ່ ພາກສວ່ ນ ຄ ພະຍນັ ຊະນະຕົວແກນ, ສະຫະຼ , ຕົວສະກົດ ແລະ ວນັ ນະຍຸດ. ເມອ່ໍ ປະກອບເຂົ້າໍ ກັນແລູ້ວກມີຄວາມໝາຍຢູາ່ ງໃດຢູ່າງໜງ່ຶໍ . ຕົວຢາູ່ ງ: + x້ໍ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ກ້ານ (ກ້ານພ້າວ) - ກ + xາ + ນ - ບ + xອ + ງ + xໍ່ ຈະໄດູ້ຄາວາ່ ບ່ອງ(ແກູ້ມບອ່ ງ) - ຕ + xຸ +ມ + xໍ່ ຈະໄດູ້ຄາວ່າ ຕຸູມ່ ( ຕມຸ່ ສວິ ) 5) ການປະກອບດວ້ ຍພະຍນັ ຊະນະ(ຕົວແກນ), ຕວົ ຄວບ, ສະຫຼະ, ຕວົ ສະກດົ ແລະ ວນັ ນະຍດຸ . ໃນຂັໍ້ນນີ້ໍ ການປະກອບສາ້ ງພະຍາງທ່ໍີສົມບນທີໍ່ສຸດ ແມູ່ນພະຍາງທໍ່ີປະກອບດວ້ ຍຫ້າພາກສ່ວນ ຄ ພະຍັນ ຊະນະຕົວແກນ, ຕົວຄວບ, ສະຫະຼ , ຕົວສະກດົ ແລະ ວນັ ນະຍຸດ. ຕົວຢາູ່ ງ: - ກ + ວ + xາ + ງ + x້ໍ = ກວາ້ ງ(ກວາ້ ງຂວາງ) -ຄ + ວ + ແx + ນ + xໍ້ = ແຄວນ້ (ເຂດ ແຄວນ້ ) -ຊ + ວ + xາ + ນ + x້ໍ = ຊວາ້ ນ(ຊວ້ານຊ) 6. ຕາແໜງູ່ ຕວົ ອກັ ສອນໃນພະຍາງ ກ). ຖ້າວາ່ ພະຍນັ ຊະນະຕົໍ້ນພະຍາງ ແມນູ່ ພະຍນັ ຊະນະເຄ້າົໍ ຫຼ ພະຍນັ ຊະນະປູ່ຽວ ຄ ພະຍັນຊະນະຕວົ ດຽວ ຕອ້ ງໃສູ່ສະຫະຼ ຫຼ ວນັ ນະຍດຸ ໃຫຖູ້ ກຕອ້ ງຕາມການສະກດົ ຄາ ຄໃຫູ້ໃສູ່ໄວູ້ ໜ້າ, ຫງັຼ , ເທງິ ຫຼ ລູມຸ່ ຂອງ ພະຍັນຊະນະຕົ້ໍນພະຍາງ ທ່ໍີເປນັ ອັກສອນຕວົ ນັນ້ໍ ຕາມແຕູ່ລະກລະນີ. ຕວົ ຢາູ່ ງ: ນ່າ, ນ,ີໍ່ ນໍີ້, ພູ້ນຸ , ແມວ, ແທ,ູ້ ເທິງ, ສມຸ ... ຂ). ຖາ້ ພະຍັນຊະນະຕໍົນ້ ພະຍາງ ແມູ່ນອັກສອນປະສົມ ຫຼ ອກັ ສອນຄວບ, ເວລານັ້ໍນຈະມີພະຍັນຊະນະ ໄປນາກັນສອງຕວົ ; ເມໍອ່ ໃສູ່ສະຫະຼ ນອກຈາກສະຫຼະທີຢ່ໍ ູ່ທາງໜາ້ ກຕ້ອງໃສູ່ກບັ ພະຍັນຊະນະຕົວທສີ ອງນ້ນັໍ ສະເໝ.ີ ສ່ວນວັນນະຍຸດນໍ້ັນ ກຕ້ອງໃສູ່ຢູ່ເທງິ ພະຍັນຊະນະຕົວທສີ ອງທກຸ ກລະນີ. ຕົວຢາູ່ ງ: ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 62
ອັກຂະຫຼະວິທະຍາ - ພະຍນັ ຊະນະປະສມົ : ຫວ,ີ່ໍ ໜາ້ , ຫນ່າຍ, ຫລ້າ, ໄຫມ້, ຫນມຸູ່ , ຫມ,ໍ້ ຫຍູຸ້ງ, ໄຫວ້... - ພະຍນັ ຊະນະຄວບ : ກວາ່ , ໄຂວ່, ຄໍົ້ນຄວາ້ , ຊວ້ານຊ, ແກວງ່ , ແຄວນ້ , ຂວັນ... ຄາຖາມ: 1. ພະຍາງແມູນ່ ຫຍັງ? 2. ຈຸດພິເສດຂອງພະຍາງມແີ ນວໃດແດູ່? 3. ພະຍາງປະກອບມຫີ ຍັງແດູ່? ພາກສ່ວນສງສຸດ ແລະ ຕໍ່າສຸດຂອງພະຍາງຕ້ອງປະກອບມຫີ ຍັງແດູ່? 4. ການຈັດແບງູ່ ຊະນດິ ຂອງພະຍາງເພໍນ່ິ ອີງໃສເູ່ ງ່ໍອນໄຂໃດແດູ່? ໃນແຕູລ່ ະເງ່ໍນໄຂໄດູມ້ ກີ ານຈັດແບງູ່ ແນວໃດ? ຈົໍ່ງອະທບິ າຍແຕລູ່ ະເງໍ່ອນໄຂໃຫູ້ລະອຽດ. 5. ວິທປີ ະສົມອັກສອນເຂົໍ້າເປັນພະຍາງມີວິທີການປະຕິບດັ ຄແນວໃດ? ບດົ ທີ 7 ການປກົ ປກັ ຮັກສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ 1. ສະພາບຂອງພາສາລາວຕງໍ້ັ ແຕສູ່ ະໄໝອານາຈກັ ລາ້ ນຊາ້ ງເສຍເອກະລາດມາເຖງິ ປດັ ຈບຸ ັນ ດັໍງ່ ທໍ່ີພວກເຮົາຮູ້ນາກນັ ແລູວ້ ວ່າ ພາສາມນັ ແມູ່ນປາກົດການອັນໜໍຶ່ງຂອງສັງຄມົ ກາເນີດ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ມາພ້ອມກັບສງັ ຄົມ; ສງັ ຄມົ ມີຄວາມກ້າວໜ້າ ຫຼ ຊຸດໂຊມ ພາສາກຈະກາ້ ວໜາ້ ຫຼ ຊຸດໂຊມໄປຕາມສງັ ຄມົ . ເມ່ອໍ ອານາຈກັ ລາ້ ນຊາ້ ງຖກສົງຄາມຮກຸ ຮານທາລາຍ, ສນເສຍຄວາມເປນັ ເອກະລາດແລູ້ວ ແນູ່ນອນວ່າ ພາສາອນັ ເປັນ ຜະລດິ ຕະພັນຂອງສັງຄົມ; ທງັ ເປັນເອກະລກັ ແຫງູ່ ຄວາມເປນັ ເອກະລາດ ແລະ ຄວາມຈະເລີນຂອງຊາດນັນໍ້ ກຄອຍ ລມໍົ້ ຈົມໄປຕາມ. ຕັໍ້ງແຕູ່ປີ ຄ.ສ 1779 ເປນັ ຕນ້ໍົ ມາ ເມອໍ່ ອານາຈັກລາ້ ນຊາ້ ງຖກຮກຸ ຮານ ແລະ ຍດຶ ຄອງ. ນະຄອນຫຼວງອັນ ເປັນສນກາງວດັ ທະນະທາ ແລະ ການເມອງຂອງປະເທດ ຖກທາລາຍເຜາົ ຜານ ຈົນເປນັ ເມອງຮາ້ ງວ່າງເປໍາ່ົ ແລູວ້ , ພາສາຂອງຊາດ ກຄ່ອຍປະສົບເຄາະຮາ້ ຍອັນໜັກໜ່ວງເຊັໍນ່ :ກນັ . ພາສາໃນຍກຸ ນັໍ້ນ ບໍ່ສະເພາະແຕູ່ບໍ່ຂະຫຍາຍຕວົ ແຕູ່ຍງັ ຫາກຄອ່ ຍໆກຸດຫຽ້ ນໄປນາ; ອິດທພິ ນົ ດາ້ ນພາສາ ກຄວດັ ທະນະທາຂອງປະເທດປກົ ຄອງ ກຄ່ອຍໆຊຶມເຂາົໍ້ ຄວບງາເທ່ອໍ ລະເລກັ ລະນ້ອຍ. ຈາກນນໍັ້ ເມອ່ໍ ຝຣັໍ່ງເຂົ້າໍ ມາ ແລະ ຫັງຼ ຈາກທໍ່ປີ ະເທດລາ້ ນຊາ້ ງຖກແບງູ່ ອອກເປນັ ສອງຕອນ. ຕອນໜໍ່ງຶ ຂ້ນຶໍ ກັບຝຣັ່ໍງ ແລະ ອີກຕອນໜຶໍ່ງຂ້ນຶໍ ກັບສະຫຍາມແລູ້ວ ຊາຕາກາຂອງພາສາລາວ ຍ່ິໍງຮ້າຍແຮງລົງຢູ່າງໜາ້ ສງັ ເວດ. ຕອນ ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 63
ອັກຂະຫຼະວທິ ະຍາ ທໍ່ີເປັນເມອງຂ້ໍນຶ ຂອງຝຣັໍ່ງນນ້ໍັ ພາສາລາວໄດຫູ້ ຼຸດບົດບາດລົງ ກາຍເປນັ ພາສາສາຮອງ ແລະ ກາຍເປັນພາສາຕໍ່າຕອ້ ຍ ໄປ. ຜຮູ້ ູ້ພາສາຝຣ່ໍັງແດູ່ ກປະໝາດຜູ້ບ່ໍຮູ້ພາສາຝຣໍັງ່ ຫຼ ປະໝາດຜຮູ້ ຽນຝ່າູ ຍທາມະ. ປັນຍາຊົນສະໄໝນັ້ນໍ ແມູນ່ ຜທູ້ ໍ່ີ ໄດູ້ຮຽນຈບົ ໂຮງຮຽນຝຣງໍັ່ ; ພວກເຂົາເຫຼົໍ່ານໍ້ັນ ມທີ າ່ ອ່ຽງໄປທາງທິດຕາເວັນຕົກ ແລະ ຢາກຈະໃຊູ້ຕວົ ອັກສອນລາ ແຕງແທນຕົວອັກສອນລາວ. ສ່ວນທ່ໍີຕກົ ເປນັ ດິນແດນສ່ວນໜງຶໍ່ ຂອງສະຫຍາມນັ້ໍນ ແມ່ນູ ຖກຕັດຂາດຈາກລະບບົ ການຮຽນພາສາລາວທງັ ໝດົ . ໃນໂຮງຮຽນ ຕະຫຼອດເຖງິ ສານຽງສຽງຟອູ້ ງ ກຖກຫນັ ເປັນໄທສະຫຍາມທັງໝດົ . ການປະພຶດດ່ໍັງກ່າວນ້ີໍ ມີຜົນ ຕາມມາຄ ເຮັດໃຫພູ້ າສາລາວກາຍເປັນພາສາ ທ່ໍີຊອດກະຈາກັບພາສາໄທ ເຊ່ໍິງຕ່ມໍ າກສງໍ່ົ ຜົນສະທ້ອນເຖິງຝ່ງັໍ ຊ້າຍຂອງ ລາວໃນປດັ ຈຸບັນ. ຕໜໍ່ ້າສະພາບການດັງ່ໍ ກາ່ ວ ເລີ່ໍມແຕປູ່ ີ 1937 ເປນັ ຕົໍນ້ ມາ ບນັ ດາຜູ້ຊງົ ຄຸນວຸດທິ ທ່ໍີຮກັ ຊາດຈານວນໜ່ຶງໍ ໄດູ້ ທາການຕ່ສໍ ູ້ທວງໃຫພູ້ າສາລາວ ກາຍມາມບີ ົດບາດໃນສັງຄມົ ລາວຄນໃໝ.ູ່ ບນັ ດາທາ່ ນເຫ່ໍົາຼ ນໍ້ນັ ໄດູ້ຄ້ໍນົ ຄວ້າວາງ ຫຼັກການພາສາລາວ ແລະ ແບບຮຽນພາສາລາວອອກ ເຊ່ງິໍ ເປັນຂັນໍ້ ຕອນທ່ໍີພາສາລາວຟໍ້ນຊີບຄນມາ. ຈດຸ ພເິ ສດຂອງ ພາສາລາວໃນເວລານໍັນ້ ແມນູ່ ໃຫູ້ສະກົດຕາມເຄົາ້ໍ ໃນຂອບເຂດທໍ່ີພະຍັນຊະນະ ແລະ ສະຫຼະຂອງພາສາລາວພເຮັດ ໄດູ້ ພ້ອມນັນໍ້ ກໃຊູ້ຕົວສະກົດເຟ້ໍອງສະກດົ . ມາເຖິງຊຸມປີ 60 ກໄດມູ້ ກີ ານປບັ ປຸງອກັ ສອນລາວຄນໃໝູ່ ໂດຍກົມວັນນະຄະດີ. ຈຸດພເິ ສດໃນການປບັ ປງຸ ນັໍ້ນ ແມູ່ນລົບລາ້ ງພະຍັນຊະນະເຟອໍ້ ງ ເພໍອ່ ເຮັດໃຫູ້ ອກັ ຂະຫະຼ ລາວງ່າຍຂໍ້ຶນ. ແຕູ່ໃນບັໍ້ນນໍ້ີເອງ ພັດເກີດມີສອງ ທດັ ສະນະທໍ່ແີ ຕກຕາ່ ງກັນ ກາຍເປນັ ສອງທາ່ ອ່ຽງ ຫຼ ສອງທັດສະນະທໍ່ີບໍ່ລງົ ຮອຍກັນ ຄ: + ທດັ ສະນະຮັກສາການສະກດົ ຕາມເຄ້ົໍາ ໄວູ້ບາງບ່ອນທ່ໍີຈາເປັນ. + ທັດສະນະສະກດົ ຕາມສຽງ ແຕຕູ່ ້ອງຮຽນຮູ້ເຄ້ົໍາ ແລະ ຮັກສາເຄໍາ້ົ ໄວູ້, ຮກັ ສາອັກສອນຄວບ ແລະ ການ ສະກົດກາງຄາ. ນອກຈາກສອງທັດສະນະນ້ໍີແລວູ້ ກຍັງມີທັດສະນະຕາ່ ງໆອີກເຊ່ັໍນ: ໃນເລອ່ໍ ງສານຽງ ແລະ ການຂຽນທັບ ສັບທາງດ້ານວິທະຍາສາດ-ເຕັກນິກນັ້ໍນ, ບາງທັດສະນະໃຫູ້ຄາເຫັນວ່າ ຄວນອີງຕາມສານຽງພາສາຝຣັ່ໍງ, ແຕູ່ບາງ ທັດສະນະພດັ ວາ່ ຄວນອີງຕາມສານຽງພາສາອັງກດິ ແລະ ບາງທັດສະນະພັດເວໍ້ົາວາ່ ອີງຕາມສານຽງພາສາຫຍັງກໄດູ້ ແຕູ່ຕອ້ ງຜນັ ສຽງໃຫູ້ສານຽງລາວ. ນອກນໍ້ນັ ຍັງມີທັດສະນະຕໍກ່ ັບເລ່ໍອງການສະກົດຄາຕາມເຄໍົາ້ ສັບ ທໍ່ີມາຈາກພາສາ ບາລ-ີ ສັນສະກິດ ວ່າບ່ໍຄວນສະກດົ ຕາມເຄົ້ໍາສັບເລີຍ ຄວນສະກົດແບບພາສາລາວເດີມລ້ວນໆ ແລະ ບ່ໍຄວນຮຽນຮູ້ ເລອ່ໍ ງເຄົ້າໍ ສັບເລີຍ. ຈາກຄວາມວນຸູ່ ວາຍດງ່ໍັ ກ່າວນັ້ໍນ ເຮດັ ໃຫພູ້ າສາລາວເກດີ ຄວາມສັບສນົ ອນັ ເນອ່ໍ ງມາຈາກຄວາມບໍ່ເປັນເອກະ ພາບກັນ, ບໍ່ຮູ້ວ່າຈະອີງໃສູ່ທັດສະນະໃດດີ, ກາຍເປັນພາສາບ່ໍມີຫຼັກການ, ຊອດກະຈາເຊິ່ໍງບໍ່ສາມາດເປັນຕວົ ແທນ ໃຫແູ້ ກູ່ພາສາແຫງູ່ ຊາດເອກະພາບໄດູ້. ຕົກມາໃນໄລຍະຕ່ໍສູ້ປົດປູ່ອຍຊາດນ້ໍັນ ທາງຝ່າູ ຍປະຕວິ ັດ ຫຼ ຝູ່າຍແນວລາວຮກັ ຊາດໃນສະໄໝນັໍ້ນ ໄດູ້ມີ ການປັບປຸງຫຼັກພາສາລາວຄນໃໝູ່ ເຊິ່ໍງກະທັດຮັດ, ຊັດເຈນ ແລະ ງ່າຍດາຍຂຶໍ້ນກວ່າເດີມ ເພໍ່ອຕອບສະໜອງກັບ ຄວາມຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການອັນຮີບດ່ວນ ແລະ ໃຫູ້ແທດເໝາະກັບສະພາບຄວາມເປັນຈິງໃນໄລຍະນັໍ້ນ ໂດຍສະ ເພາະແມູ່ນເພ່ໍອໃຫູ້ແທດເໝາະກບັ ລະດັບຄວາມຮູ້ປະຊາຊົນບັນດາເຜົໍາ່ ຕ່າງໆ ເພິ່ໍນໄດູ້ແຕູ່ງ “ປຶ້ໍມໄວຍາກອນລາວ” ຂຶນໍ້ ໂດຍທ່ານ ພມີ ວງົ ວິຈດິ ຜເູ້ ຊິໍ່ງເປນັ ຄະນະກາມະການສນກາງແນວລາວຮັກຊາດ ສະໄໝນໍັນ້ , ພິມຈາໜ່າຍໂດຍ ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 64
ອກັ ຂະຫຼະວິທະຍາ ພະແນກສຶກສາສນກາງ ປີ 1967. ປຶໍ້ມໄວຍາກອນລາວເຫຼັໍ້ມນີ້ໍ ໄດູ້ມີບົດບາດສາຄັນອັນໃຫຍ່ຫຼວງ ໃນການປັບປຸງ ພາສາລາວ ໃຫມູ້ ີລກັ ສະນະຊາດ, ວິທະຍາສາດ ແລະ ມະຫາຊນົ . ຕົກມາໃນປີ 1972 ທັງຝູ່າຍລັດຖະບານວຽງຈັນ ໃນສະໄໝນັ້ໍນ ກໄດູ້ມີດາລັດໃຫູ້ປັບປຸງ ຫຼັກພາສາລາວ ຄນ ໃໝໂູ່ ດຍມອບໃຫູ້ ລາຊະບັນດິດສະພາລາວເປັນຜຮູ້ ຽບຮຽງ ເຊໍິ່ງປະກອບມີ 3 ພາກຄ: ອກັ ຂະຫະຼ ວທິ ີ, ວະຈີ ວິພາກ ແລະ ວາກະຍະສາພັນ. ຫາກພວກເຮາົ ປຽບທຽບໄວຍາກອນລາວຂອງຝູ່າຍແນວລາວຮກັ ຊາດ ທ່ໍີແຕູ່ງໂດຍ ທ່ານ ພມີ ວົງວິຈິດ ແລະ ສະບັບລາຊະບັນດິດສະພາລາວ ແລູ້ວເຫັນວ່າ ມີຫຼາຍຈດຄ້າຍຄກັນ ຈະຕ່າງກັນກພຽງ ແຕູ່ຊເ່ໍ ອໍ້ນີ ບາງຫກຼັ ການ ແລະ ຫກັຼ ການສະກດົ ຄາບາງອັນເທາໍ່ົ ນັໍນ້ . ຫຼັງຈາກປະເທດຊາດໄດູ້ຮັບການປົດປູ່ອຍຢູ່າງສົມບນ ແລະ ສະຖາປະນາເປັນສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິ ປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ ໃນປີ 1975 ເປັນຕົໍ້ນມາ. ໃນລັດຖະທາມະນນ ສປປ ລາວ ໄດູ້ການົດເອົາພາສາລາວ ເປັນ ພາສາປະຈາຊາດ ແລະ ເປນັ ພາສາທາງລັດຖະການ ໂດຍປະກາດໃຫູ້ໃຊູ້ປໍ້ມຶ “ ໄວຍາກອນລາວ ” ສະບັບຂອງທ່ານ ພມີ ວົງວຈິ ດິ ຮຽບຮຽງເປນັ ບ່ອນອີງໃນການຂຽນ ແລະ ສດິ ສອນພາສາລາວ ໃນທວໍ່ົ ປະເທດ. ນບັ ຕໍັງ້ ແຕູ່ມ້ໍປົດປູ່ອຍ ຊາດເປັນຕົ້ໍນມາ ສັງຄົມລາວມີໂອກາດ ໄດູ້ຮັບການພັດທະນາຢູ່າງວ່ອງໄວ ແລະ ຮອບດ້ານ. ພາສາອັນເປັນ ພາຫະນະໜໍ່ງຶ ດຽວ ໃນການຄບົ ຄາ້ ສະມາຄົມຢູ່ໃນສງັ ຄົມກໄດູ້ຮັບການພດັ ທະນາ ແລະ ຂະຫຍາຍຕວົ ໄປຕາມທ່ວງ ທ່າການຂະຫຍາຍຕົວຂອງສັງຄົມເຊັໍ່ນ:ດຽວກັນ. ຕົກມາຮອດຊຸມປີ 90 ເປັນໄລຍະທໍ່ີມີການປັບປຸງຫຼັກສດການ ຮຽນ-ການສອນໃໝູ່ຕັ້ໍງແຕູ່ຂັ້ໍນປະຖົມຈົນຮອດຂັ້ໍນມັດທະຍົມຕອນປາຍ ໃນທຸກໆສາຂາວິຊາ. ໃນເວລາຂຽນ ຫັກຼ ສດພາສາລາວ ໄດູ້ເກີດມຂີ ໍ້ໂຕແູ້ ຍູ້ງຫຼາຍເລໍ່ອງກຽ່ ວກັບພາສາລາວເກີດຂໍຶ້ນ ລະຫວ່າງນັກວິຊາການພາສາລາວຮູຸ່ນ ອາວຸໂສ ກັບນັກວິຊາການພາສາລາວຮຸູ່ນໃໝູ່ ກ່ຽວກັບຫຼັກໄວຍາກອນລາວ ສະບັບຂອງທ່ານ ພມີ ວົງວິຈິດ ກັບ ສະບບັ ລາຊະບັນດິດສະພາລາວ ໃນເລ່ອໍ ງການສະກົດຄາ, ເລ່ໍອງພະຍນັ ຊະນະ “ ຣ ” ເລອ່ໍ ງຊໍ່ເອໍ້ນີ ຫັຼກໄວຍາກອນ ບາງຫກັຼ ການ, ເລອໍ່ ງຮບສະຫະຼ ລາວບາງຕວົ ເປນັ ຕົນ້ໍ . ດວ້ ຍເຫດນ້ໍັນ ຕກົ ມາຮອດປີ 1997 ທາງສະຖາບນັ ຄນົໍ້ ຄວາ້ ວິທະຍາສາດ ການສກຶ ສາແຫງູ່ ຊາດ (ສວສ), ຂອງກະຊວງສກຶ ສາ ຈງໍິ່ ໄດູ້ແຕ່ງູ ຕ້ໍງັ ຄະນະວິຊາການຄະນະໜໍຶ່ງຂຶໍ້ນ ເພໍ່ອທາການສາຫວຼ ດ ລົງເກບັ ກາຂໍ້ມນ ຢູ່ຕາມສະ ຖາບັນ ຕະຫຼອດຮອດທ້ອງຖິ່ໍນຕ່າງໆທົ່ໍວປະເທດ ກ່ຽວກັບຄວາມນິຍົມຊົມຊອບ, ການນາໃຊູ້ ແລະ ຂໍ້ຄິດເຫັນ ຕ່າງໆ ໃນເລໍ່ອງທ່ໍີນັກວິຊາການພວມຖົກຖຽງກັນຢູ່ໃນຂະນະນັໍ້ນ. ພາຍຫຼັງນາເອົາຂ້ໍມນ, ຂ້ໍຄິດເຫັນຕ່າງໆຂອງ ສັງຄົມມາສັງຮວມ ວິໄຈຄວາມສົມເຫດສົມຜນົ ແລູ້ວ ນັກວິຊາການຈິງ່ໍ ພອ້ ມກັນຮຽບຮຽງປຶໍ້ມໄວຍາກອນລາວຄນໃ ໝ່ ໂດຍພາຍໃຕູ້ຫົວຂໍ້ວ່າ “ໄວຍາກອນລາວປັດຈຸບັນ” (ສາລັບໂຮງຮຽນສາມັນສຶກສາ) ພິມຈາໜ່າຍ ປີ 2000, ປະກອບມີ 4 ພາກຄ: ອັກຂະຫຼະວິທີ, ວະຈວີ ພິ າກ, ວາກະຍະສາພັນ ແລະ ສນັ ທະກະວີ. 2. ໜາ້ ທໃ່ໍີ ນການປກົ ປກັ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ ພາສາ ແມູ່ນມລະດົກອັນປະເສີດທາງວັດທະນະທາຂອງຊາດອັນໜຶ່ໍງ ເຊິໍ່ງຄົນລາວທຸກຄົນຈະຕ້ອງໄດູ້ປົກ ປັກຮັກສາໄວູ້ ໃຫຢູ້ ູ່ຄຽງຄູ່ກັບຄົນລາວ ແລະ ຊາດລາວຕະຫຼອດກາລະນານ. ດໍງ່ັ ທ່ໍີໄດູ້ກາ່ ວມາແລູ້ວວາ່ ຕໍ້ັງແຕູ່ຊຸມປີ ທີ 30 ເປັນຕົໍ້ນມາ ພາສາລາວໄດູ້ຮັບການພັດທະນາ, ປັບປຸງ ແລະ ປົກປູ້ອງຢູ່ຕະຫຼອດມາ ບໍ່ວ່າຢູ່ໃນເຂດລາຊະ ອານາຈັກ ກຄຢູ່ໃນເຂດຂອງຝ່າູ ຍແນວລາວຮັກຊາດໃນສະໄໝນັ້ໍນ. ນັບຕັ້ງໍ ແຕູ່ປະເທດຊາດ ໄດຮູ້ ບັ ການສະຖາປະນາ ເປັນສາທາລະນະລັດ ປະຊາທປິ ະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ ໃນ ວັນທີ 2 ທັນວາ 1975 ເປັນຕນໍົ້ ມາ ພາສາຫ່ງຊາດໄດູ້ຮັບການເຊີດຊຂ້ໍຶນຕ່ມໍ ອກີ ບາດກາ້ ວໜໍຶ່ງ ໃນກອງປະຊຸມໃຫຍ່ ຜ້ຮູ ຽບຮຽງ: ປທ ຫາຼ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 65
ອກັ ຂະຫຼະວທິ ະຍາ ຜູ້ແທນປະຊາຊົນທົ່ໍວປະເທດ ຄັ້ໍງທີ 1 ເຊິ່ໍງໄດູ້ໄຂຂຶໍ້ນຢູ່າງສະຫງ່າຜ່າເຜີຍ ໃນວັນທີ 2 ທັນວາ 1975 ນັ້ໍນ ໄດູ້ ລົງມະຕິຢູ່າງເປັນເອກະສັນ ໃນການຮັບຮອງເອົາພາສາລາວເປັນພາສາກາງ ແລະ ນາໃຊູ້ທາງລັດຖະການໃນທົ່ໍວ ສປປ ລາວ. ເຫດການສາຄັນທາງປະຫວດັ ສາດໃນຄໍ້ັງນໍ້ີ ໄດູ້ຊໍ້ີໃຫເູ້ ຫນັ ຢ່າູ ງຈະແຈງູ້ ວາ່ ພາສາລາວໄດູ້ມີບດົ ບາດສາຄັນ ໃນທາງດ້ານການປາກເວ້າໍົ , ຕດິ ຕສໍ່ ່ໍສານກນັ ລະຫວາ່ ງປະຊາຊນົ ບັນດາເຜ່ໍາົ ໃນລາວ ແລະ ທງັ ໃຊູ້ເປັນພາສາຂີດຂຽນ, ບນັ ທຶກມະຕິຄາສໍ່ັງ, ລະບຽບກົດໝາຍ ແລະ ເອກະສານສາຄັນຕາ່ ງໆຂອງຊາດອກີ ດ້ວຍ. ສະນັ້ໍນ ການປົກປັກຮັກສາຄວາມປອດໃສ, ຄວາມເປັນເອກະພາບ ແລະ ການພັດທະນາພາສາລາວ ໃຫູ້ ອດຸ ົມສມົ ບນນນໍັ້ ມນັ ເປນັ ພັນທະ ແລະ ໜ້າທຂ່ໍີ ອງຄນົ ລາວທກຸ ຄົນ. ການປົກປກັ ຮັກສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາ ລາວ ມນັ ສະແດງເຖິງ: - ຄວາມມີນ້ໍາໃຈຮັກຊາດ, ຮັກມນເຊໍ້ອອັນດີງາມຂອງຊາດ: ຊາດລາວເປັນຊາດທໍ່ີເກົໍ່າແກູ່ຊາດໜຶ່ໍງ ຢູ່ໃນ ພາກພນ້ໍ ອາຊີຕາເວັນອອກສຽງໃຕູ້, ມປີ ະຫວັດຄວາມເປັນມາຢູາ່ ງລະອິດລະອຽ້ ວ ແລະ ຍາວນານ. ທກຸ ໆບາດລ້ຽວ ແຫູ່ງການປູ່ຽນແປງທາງປະຫວັດສາດຂອງຊາດລາວ ມັນໄດູ້ປະໄວູ້ໃຫູ້ຊາດລາວເຊິໍ່ງເປັນບົດຮຽນ ແລະ ມລະດົກ ອນັ ລາ້ໍ ຄາ່ ທາງພມປນັ ຍາ ທ່ໍສີ ະແດງອອກຜ່ານພາສາຢາູ່ ງມາກມາຍ ແລະ ສດຸ ແສນອຸດມົ ຮັໍ່ງມີ. ສະນໍັ້ນ, ເຮົາຄົນຮຸູ່ນ ຫຼັງ ຄວນຈະຮູ້ຖະນຸຖະໜອມ ມນເຊໍ້ອອັນດີງາມ ທໍ່ີບັນພະຊົນຂອງພວກເຮົາໄດູ້ສ້າງ ແລະ ສະສົມມາແລູ້ວນັ້ໍນ ໃຫູ້ຢູ່ຄຽງຄູ່ກັບຄນົ ລາວ ແລະ ຊາດລາວຕະຫຼອດກາລະນານ; ເຮົາເຮັດໄດູ້ເຊັນ່ໍ :ນ້ີໍ ຈິ່ໍງສົມວ່າ ເປັນຜູ້ທ່ໍີມນີ າ້ໍ ໃຈຮັກ ຊາດອນັ ສງສ່ໍົງຢາູ່ ງແທູ້ຈງິ . - ຄວາມມີສະຕິຊາດອັນສງສົ່ໍງ: ສຸພາສິດລາວເຄີຍສັ່ໍງສອນໄວູ້ວ່າ “ພາສາບອກຊາດ ມາລະຍາດບອກ ຕະກຸນ” ພາສາຄໜຶ່ໍງໃນຈານວນປັດໄຈທໍ່ີສາຄັນ ໃນການປະກອບເປນັ ຊາດທ່ໍີເອກະລາດ, ມີອະທິປະໄຕ; ການສນ ເສຍພາສາຄການສນເສຍຊາດ. ສະນ້ໍັນ ການປກົ ປກັ ຮັກສາ ແລະ ພັດທະນາພາສາຂອງຊາດໃຫູ້ປອດໃສ, ມັນສ່ໍສະ ແດງໃຫເູ້ ຫັນເຖງິ ຄວາມມສີ ະຕຊິ າດອນັ ສງສໍງ່ົ . ພວກເຮາົ ໃຊູ້ພາສາແຫູ່ງຊາດ ເພ່ໍອຫລໍ່ຼ ຽ້ ງສະຕິແຫງູ່ ຄວາມເປັນຊາດ, ໃຊູ້ພາສາແຫູ່ງຊາດເປັນພາຫະນະ ເພໍ່ອເຕົ້ໍາໂຮມຄວາມສາມັກຄີ, ຄວາມເຂົໍ້າອົກເຂົ້ໍາໃຈ ແລະ ຄວາມເປັນເອກະ ພາບ ໃນການເຄ່ໍອນໄຫວພາຍໃນຊາດ. ໃນປັດຈຸບັນ ການໃຊູ້ພາສາຢູ່ຕາມວາລະສານ, ໜງັ ສພິມ, ຕາລາການຮຽນ- ການສອນ, ໜງັ ສເລອໍ່ ງ ຫຼ ບດົ ກາບກອນ, ບດົ ເພງຕາ່ ງໆ ຍງັ ປາກົດເຫນັ ຄວາມຜດິ ພາດຢເູ່ ປັນປະຈາ ໂດຍສະເພາະ ແມູ່ນການສະກົດຄາທ່ໍີຜດິ ໆຖກໆ, ການໃຊູ້ເຄໍ່ອງໝາຍວັກ ຕາມອາລົມ, ການໃຊູ້ສານວນຊອດກະຈາ ຫຼ ການໃຊູ້ ສບັ ບຊ່ໍ ັດເຈນ ແລະ ອໍ່ນໆ, ຄວາມຜິດພາດເຫໍ່ົຼານ້ໍີ ອາດເນອໍ່ ງມາຈາກຫຼາຍສາເຫດ ເຊ່ນັໍ : ຂາດຄວາມຮູ້ພ້ໍນຖານທາງ ດ້ານພາສາລາວ, ຂາດຄວາມຮັບຜິດຊອບ, ແຕູ່ສິໍ່ງສາຄັນກຄ ຂາດສະຕິແຫູ່ງຄວາມເປັນຊາດ. ສະນັ້ໍນ ການປົກປັກ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ ມັນສໍສ່ ະແດງເຖງິ ຄວາມມສີ ະຕິຊາດອນັ ສງສ່ງໍົ . - ຄວາມມລີ ະດບັ ວັດທະນະທາ: ພາສາແມູ່ນພາກສວ່ ນໜຶງໍ່ ຂອງວັດທະນະທາ, ການໃຊູ້ພາສາຂອງສັງຄົມ ກຄສ່ວນບຸກຄົນຈະສ່ໍສະແດງໃຫູ້ເຫນັ ເຖິງລະດັບຄວາມຮູ້ຂອງສັງຄົມ ຫຼ ບຸກຄົນທໍ່ີໃຊູ້ພາສານ້ໍັນໆ. ເຮົາສາມາດສັງ ເກດໄດູ້ງ່າຍໆວ່າ ຜູ້ໃດໃຊູ້ພາສາ (ເວົໍ້າ, ສົນທະນາ ຫຼ ປາໄສ) ດ້ວຍຄວາມລະມັດລະວັງ, ຮູ້ໃຊູ້ຄາສັບຖກກາລະ ເທສະ ຜູ້ນໍ້ັນແຫຼະຄຜມູ້ ີລະດັບຄວາມຮູ້ສງທ່ໍແີ ທູ້ຈງິ , ໃນທາງກົງກນັ ຂາ້ ມ ຜທູ້ ຮ່ໍີ ຽນສງ ແຕູ່ໃຊູ້ພາສາບໍ່ເປນັ ກເທໍ່ົາກັບ ວ່າ ບໍ່ມີລະດັບວັດທະນະທາ. ລະດັບໃນການໃຊູ້ພາສາຂອງແຕູ່ລະຄົນ ມັນກສ່ໍສະແດງໃຫູ້ເຫັນເຖິງ ລະດັບ ວັດທະນະທາຂອງຄນົ ໆ ນັ້ໍນ. ຢາກຈະພດັ ທະນາລະດບັ ວັດທະນະທາ, ລະດັບຈິນຕະນາການຂອງຄນົ ເຮົາ ສງ່ິໍ ສາຄັນ ຈະຕ້ອງພັດທະນາລະດັບຄວາມຮູ້ພາສາໃຫູ້ເລິກເຊິ່ໍງ. ນັບຕັໍ້ງແຕູ່ມີການປະຕິວັດຊາດ ປະຊາທິປະໄຕເປັນຕົໍ້ນມາ ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫາ້ຼ ແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 66
ອກັ ຂະຫະຼ ວທິ ະຍາ ການນາເອົາພາສາລາວເຂົ້າໍ ສິດສອນຕັ້ໍງແຕູ່ຂ້ໍັນປະຖມົ ຈົນເຖິງຂັ້ໍນມະຫາວິທະຍາໄລ ມັນເປັນການພັດທະນາ ແລະ ຍົກສງລະດັບຄວາມຮູ້ທາງດ້ານພາສາລາວໃຫູ້ແກູ່ຖັນແຖວປັນຍາຊົນຄົນລາວກຄປະຊາຊົນບັນດາເຜົໍ່າທົໍ່ວປະເທດ ໃຫູ້ນັບມໍ້ສງຂຶ້ໍນ. ພາສາເປັນພາຫະນະທໍ່ີສາຄັນອັນດັບໜຶ່ໍງ ໃນການປະຕິບັດການປະຕິວັດ ທາງດ້ານແນວຄິດ ວັດທະນະທາຂອງລາວເຮົາ. ສະນັ້ໍນ, ການປົກປັກຮັກສາ ແລະ ພັດທະນາພາສາລາວ ຈິ່ໍງຖວ່າເປັນການປົກປັກ ຮັກສາ ແລະ ພັດທະນາລະດັບວັດທະນະທາຂອງປະຊາຊົນລາວບັນດາເຜົາໍ່ ນັໍ້ນເອງ. ຮວມຄວາມແລູ້ວ ການປກົ ປັກຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ ມນັ ເປັນໜ້າທໍີ່ຂອງທວ່ໍົ ພັກ, ທວ່ໍົ ປວງ ຊນົ ລາວບັນດາເຜໍ່ົາທກຸ ຄົນ ຕອ້ ງເປັນເຈ້ົາໍ ການ ແລະ ມຄີ ວມຮບັ ຜດິ ຊອບຮ່ວມກນັ ເພໍອ່ ສະແດງເຖິງຄວາມມີນ້ໍາໃຈ ຮກັ ຊາດ, ມີສະຕຊິ າດ ແລະ ລະດບັ ວັດທະນະທາ ຂອງປວງຊົນລາວທງັ ຊາດ. ບາງໜ້າທີ່ໍລະອຽດໃນການປົກປກັ ຮກັ ສາ ແລະ ພັດທະນາພາສາລາວ ໃນປັດຈຸບັນກຄອະນາຄົດມດີ ່ງັໍ ນີ້ໍ: + ທາງດ້ານອັກຂະຫຼະ: ອັກຂະຫຼະມັນແມູ່ນເປອກວັດຖຸຂອງພາສາ, ຫາກບໍ່ມີອັກຂະຫຼະແມູ່ນບ່ໍອາດມີ ພາສາໄດູ້. ສະນໍັ້ນ ການປບັ ປງຸ ແລະ ແກູ້ໄຂບາງບັນຫາ ທ່ໍບີ ່ສໍ ອດຄ່ອງຂອງອັກຂະຫຼະມັນແມນູ່ ເປັນສ່ິໍງຈາເປັນອັນ ທາອິດ; ເນໍອ່ ງຈາກວ່າອັກຂະຫຼະລາວປັດຈຸບັນ ຍງັ ມຫີ າຼ ຍບັນຫາທໍ່ີຈະຕອ້ ງໄດູ້ຮບັ ການແກູ້ໄຂໃຫເູ້ ປັນເອກະພາບກັນ ໂດຍສະເພາະແມູ່ນຄວາມເປັນເອກະພາບ ທາງດ້ານການສະກົດຄາ, ເລ່ໍອງສຽງວັນນະຍຸດ, ການໃຊູ້ເຄ່ໍອງໝາຍ ວັນນະຍຸດ ແລະ ໂຕອັກສອນບາງໂຕ ທ່ໍີເຫັນວ່າ ຍັງມີຂ້ໍໂຕູ້ແຍູ່ງ ແລະ ບໍ່ທັນມີຄວາມເປັນເອກະພາບກັນ ເຫຼົ່ໍານ້ໍີ ເປັນຕ້ົນໍ . + ທາງດ້ານວັດຈະນະ: ວັດຈະນະປຽບສະເໝອນຄວັດສະດຸກ່ໍສ້າງຂອງພາສາ, ບໍ່ມີວັດຈະນະ ກຈະບ່ໍ ສາມາດປະກອບສ້າງເປັນປະໂຫຍກ ເພໍ່ອສະແດງແນວຄິດອາລົມຈິດໄດູ້. ວັດຈະນະ ມັນເປັນຫົວໜ່ວຍພ້ໍນຖານ ຂອງພາສາ. ຄັງສັບຂອງຊາດໃດໜຶ່ໍງມັນໄດູ້ກາເນີດ, ສະສົມ ແລະ ພັດທະນາມາພ້ອມກັບການກາເນີດ ແລະ ພດັ ທະນາຂອງສັງຄມົ ຫຼ ຊາດນນ້ໍັ ໆ. ໃນພາສາ ວັດຈະນະເປັນພາກສ່ວນ ທໍ່ີມກີ ານພັດທະນາ ແລະ ຂະຫຍາຍຕົວ ໄວກວາ່ ພາກສ່ວນອ່ໍນໆ ອນັ ເນ່ໍອງມາຈາກຄວາມຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການ ໃນການພັດທະນາ ແລະ ການຂະຫຍາຍຕົວຂ ອງສງັ ຄມົ . ພາສາລາວເຮົາປັດຈຸບັນ ພວມໄດູ້ຮບັ ຜົນສະທ້ອນຢູ່າງແຂງແຮງຈາກການພັດທະນາຂອງສັງຄົມ. ບັນດາ ຂະແໜງການເທັກນກິ ວິທະຍາສາດ, ວຊິ າອາຊີບຕາ່ ງໆພວມໄດູ້ຮັບການພັດທະນາ, ບັນຫາດ່ງັໍ ກາ່ ວນໍ້ີ ມັນຮຽກຮ້ອງ ໃຫູ້ມີຄາສັບໃໝູ່ໆຕອບສະໜອງ. ຍ້ອນແນວນັ້ໍນ ດ້ານໜຶໍ່ງພວກເຮາົ ຄວນຕັ້ໍງໜ້າປກົ ປັກຮກັ ສາມລະດົກທາງພາສາ ຫຼ ຄັງສັບທ່ໍີເຮົາມີຢູ່ແລູ້ວນັໍ້ນ ໃຫູ້ມີຄວາມປອດໃສ ແລະ ໝັ້ໍນຄົງ; ອີກດ້ານໜຶ່ໍງ ຕ້ອງພັດທະນາພາສາສັບຂອງ ພວກເຮົາ ໃຫູ້ມີຄວາມອຸດົມສົມບນຍິໍ່ງຂຶໍ້ນ ບົນພໍ້ນຖານວັດຈະນະພ້ໍນຖານຂອງພວກເຮົາ ເພ່ໍອຕອບສະໜອງໄດູ້ ຕາມຄວາມຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການຂອງການພດັ ທະນາສັງຄົມ ກຄປະເທດຊາດພວກເຮາົ . ການປກົ ປັກຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງວດັ ຈະນະ ຈະຕອ້ ງ: - ໃຊູ້ສັບໃຫຊູ້ ັດເຈນ, ຖກຕອ້ ງຕາມຄວາມໝາຍ ແລະ ແທດເໝາະກບັ ແວດບົດ. - ໃຊູ້ຄາໃຫເູ້ ໝາະກບັ “ ວັດທະນະທາຂອງພາສາ ”, ເໝາະກັບກາລະເທສະ, ມຄີ ວາມອ່ອນຊ້ອຍ. - ຕ້ານການໃຊູ້ສບັ ແບບຊອດກະຈາ, ອວດໂອວູ້ ່າໂຕມຄີ ວາມຮູ້ກວ້າງຂວາງ. - ຕ້ານການຢມຄາສັບຕາ່ ງປະເທດເຂໍົ້າມາໃຊູ້ໂດຍບໍມ່ ີຄວາມຈາເປັນ ຫຼ ແບບຊະຊາຍ, ພວກເຮາົ ຢມຄາສັບ ຕ່າງປະເທດເຂົໍ້າມາໃຊູ້ກຕ່ໍເມໍ່ອ ໃນພາສາລາວບໍ່ມີຄາສັບນັໍ້ນໆ, ຖ້າບໍ່ໃຊູ້ຄານັ້ໍນ ຫຼ ສານວນນັ້ໍນຈະບໍ່ຮັບປະກັນ ຄວາມຊດັ ເຈນທາງດາ້ ນຄວາມໝາຍ. ຜູຮ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 67
ອກັ ຂະຫຼະວິທະຍາ ສ່ວນການພັດທະນາວັດຈະນະໃຫູ້ອຸດົມສົມບນ ແລະ ພຽງພກັບຄວາມຮຽກຮ້ອງຕ້ອງການ ຂອງສັງຄົມ ນັໍ້ນ ມັນເປັນເລໍ່ອງທ່ໍີຈາເປັນ ແລະ ຈະຕ້ອງດາເນີນຢູ່ຕະຫອຼ ດເວລາ, ແຕູ່ຕ້ອງບົນພ້ໍນຖານ ວິທີວິທະຍາ ກ່ຽວກັບ ການປະກອບສາ້ ງສບັ ໃໝູ່ຢູ່າງຖກຕ້ອງ ( ມີ 7 ວິທີ: ປະສມົ ຄາ, ຊ້ໍາຄາ, ສອນສຽງ, ຍາ້ ຍຄວາມໝາຍ, ປ່ຽູ ນຕາແໜູ່ ງຄາ, ກູ້ຢມ ແລະ ບັນຍັດສັບໃໝູ່ ), ແຕູ່ຕ້ອງຍຶດໝັໍ້ນ ຫຼັກແນວຄິດທິດສະດີທ່ໍີວ່າ “ ມີລັກສະນະຊາດ, ວິທະຍາສາດ ແລະ ມະຫາຊນົ ”. + ດ້ານໄວຍາກອນ: ແມູ່ນພາກສ່ວນທ່ໍີວາ່ ດ້ວຍ ລະບຽບການຜກຄາ ໃຫເູ້ ປນັ ສານວນຄວາມເວົ້ໍາ, ປະໂຫຍ ກ ແລະ ບົດ ມີອັກຂະຫຼະ, ວັດຈະນະຢູ່າງຄັກແນູ່. ຖ້າພວກເຮົາເບິໍ່ງໃນແງູ່ ການຄົບຄ້າສະມາຄົມ ຈະເຫັນວ່າ ໄວຍາກອນມີບົດບາດສາຄັນກວ່າໝູ່, ຫາກວ່າບໍ່ກາຫຼັກໄວຍາກອນໄດູ້ ກເທົ່ໍາກັບວ່າບໍ່ຮູ້ພາສາ. ໄວຍາກອນເປັນ ພາກສ່ວນທໍ່ີປູ່ຽນແປງຊ້າກວ່າໝູ່ຖ້າທຽບກັບພາກສ່ວນອໍ່ນໃນພາສາ; ໄວຍາກອນຄ່ອຍໆປູ່ຽນແປງເພໍ່ອເຮັດໃຫູ້ ລະບຽບ, ຫກັຼ ການໃນການໃຊູ້ສັບພາສາມີຄວາມຊັດເຈນ ແລະ ຮດັ ກມຸ ຍ່ໍງິ ຂໍຶ້ນ. ການປກົ ປັກຮັກສາຄວາມປອດໃສ ຂອງໄວຍາກອນ ກ່ອນອໍ່ນຈະຕ້ອງພະຍາຍາມເວົ້ໍາ ແລະ ຂຽນໃຫູ້ຖກຕ້ອງຕາມຫຼັກໄວຍາກອນ. ບັນດາຫຼັກ ໄວຍາກອນ ມັນມີຫຼັກສະນະສັງເຂບ ແລະ ນາມະທາສງ. ສະນັໍ້ນ ຢາກເວົ້ໍາ ແລະ ຂຽນໃຫູ້ຖກຕ້ອງກັບຫຼັກ ໄວຍາກອນຈະຕ້ອງໄດູ້ເອົາໃຈໃສູ່ສຶກສາຄົ້ໍນຄວ້າຮໍ່າຮຽນ ຫຼັກໄວຍາກອນໃຫູ້ໜັກແໜູ້ນ, ຊອກໃຫູ້ເຫັນເຖິງ ລັກສະນະ ແລະ ຈຸດພິເສດຂອງໄວຍາກອນລາວຂອງພວກເຮົາ ເພໍ່ອເສີມຂະຫຍາຍລັກສະນະທ່ໍີດີ ແລະ ດັດແກູ້ ບາງຈດຸ ທໍ່ີເຫັນວ່າບໍ່ເໝາະສົມ ເພ່ອໍ ເຮດັ ໃຫໄູ້ ວຍາກອນລາວມລີ ກັ ສະນະທຊ່ໍີ ັດເຈນ ແລະ ຮັດກມຸ ຍງ່ໍິ ຂ້ນໍຶ . ຄຽງຄູ່ກັບການປົກປັກຮັກສາຄວາມປອດໃສທາງດ້ານອັກຂະຫະຼ , ວັດຈະນະ ແລະ ໄວຍາກອນຂອງລາວ ແລູ້ວ, ຍັງຈະຕ້ອງໄດູ້ຄານຶງເຖິງການປົກປັກຮັກສາຄວາມປອດໃສທາງດ້ານສັນທະສິນຂອງລາວເຮົາອີກດ້ວຍ. ສນັ ທະສິນແມູນ່ ພາກສ່ວນທ່ໍີວາ່ ດ້ວຍ ສລິ ະປະໃນການນາໃຊູ້ພາສາຢູ່ທກຸ ໆຂົງເຂດຂອງສັງຄົມ. ພາສາເປັນທັງສາດ ແລະ ສິນ, ການໃຊູ້ພາສາບ່ໍສະເພາະແຕູ່ເພ່ໍອຄວາມຖກຕ້ອງ, ຊັດເຈນຕາມຄວາມຄດິ ທໍ່ີຢາກຈະສະແດງອອກເທາົ່ໍ ນັໍ້ນ, ແຕູ່ຫາກຍັງຕ້ອງການ ຄວາມນິ້ໍມນວນ ອ່ອນຊ້ອຍ, ຈັບອົກ ຈັບໃຈ ຜູ້ອ່ານ ຜູ້ຟັງອີກດ້ວຍ. ການໃຊູ້ພາສາໃນ ແຕລູ່ ະຂົງເຂດແມູນ່ ມວີ ິທ,ີ ວາດ ແລະ ມຮີ ບແບບທ່ໍແີ ຕກຕາ່ ງກນັ ອອກໄປເຊນັໍ່ : ສັນທະລັກສະນະ, ວາທະສນິ ໃນ ຮບແບບຕ່າງໆ ຫຼ ສລິ ະປະໃນການປະພັນບດົ ເລ່ໍອງຕ່າງໆເປັນຕໍນ້ົ . ການປົກປັກຮັກສາ ແລະ ພັດທະນາພາສາລາວ ໃນແຕູ່ລະດ້ານທໍ່ີກ່າວມານັ້ໍນ, ມັນເປັນພາລະໜ້າທ່ີໍຂອງ ຄົນລາວທຸກຄົນ ຈະຕ້ອງໄດູ້ເອົາໃຈໃສູ່ເປັນເຈົ້ໍາການນາກັນ; ແຕູ່ແກນຫຼັກສາຄັນໃນການປະຕິບັດວຽກນີ້ໍ ກແມູ່ນ ໂຮງຮຽນ ນນໍັ້ ເອງ. 3. ໜາ້ ທໃໍ່ີ ນການປກົ ປກັ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາຢູ່ຕາມໂຮງຮຽນ ໂຮງຮຽນເປັນບ່ອນສ້າງຄົນຮູຸ່ນໃໝູ່ ເພໍອ່ ໃຫກູ້ າຍເປນັ ຄົນທໍ່ມີ ີຄວາມຮູ້, ຄວາມສາມາດທາງດ້ານເທັກນິກວິ ທະ ຍາສາດ ແລະ ລະດັບວັດທະນະທາສງໃນອະນາຄົດ. ສະນັໍ້ນ ໂຮງຮຽນຈິໍ່ງມີບົດບາດສຸດແສນສາຄັນ ໃນການ ປົກປກັ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສ ແລະ ພດັ ທະນາພາສາລາວເຮົາ. ໂຮງຮຽນເປັນຂ້ັໍນທາອິດໃນການປພໍ້ນ ຫຼ ປກຈິດສານຶກ ໃນການປກົ ປກັ ຮັກສາຄວາມປອດໃສ ແລະ ພັດ ທະ ນາພາສາແຫູງ່ ຊາດ. ເພອ່ໍ ຢາກປະຕິບັດໜ້າທໍີ່ດັໍ່ງກາ່ ວນີ້ໍ ໃຫສູ້ າເລດັ , ກອ່ ນອໍ່ນໝົດ ໂຮງຮຽນຕ່າງໆ ຈະຕ້ອງດາ ເນີນການສິດສອນພາສາລາວຢູ່ຂັ້ໍນພໍ້ນຖານ (ໂຮງຮຽນອະນຸບານ, ປະຖົມ, ມັດທະຍົມ) ຢູ່າງເຄັໍ່ງຄັດ ແລະ ເປັນ ລະບບົ ໜກັ ແໜ້ນູ ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫຼາ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 68
ອກັ ຂະຫຼະວທິ ະຍາ ໂດຍອີງຕາມຈຸດພິເສດຂອງແຕູ່ລະຊັ້ໍນຮຽນ ເຊໍ່ັນ: ຊັໍ້ນອະນຸບານ, ປະຖົມ, ມັດທະຍົມ, ວິຊາຊີບ ຫຼ ມະຫາວິທະຍາໄລ ເພໍ່ອການົດເນໍ້ອໃນຫຼັກສດໃນການສອນພາສາລາວ ໃຫູ້ເໝາະກັບແຕູ່ລະຊັ້ໍນນັ້ໍນໆ ຢູ່າງເປັນ ລະບບົ ຕ່ໍເນ່ອໍ ງຕໍ້ັງແຕູ່ຕາໍ່ ຫາສງ. ໂດຍຫັກຼ ການພນໍ້ ຖານແລູ້ວ ການສອນພາສາລາວຢູ່ຕາມໂຮງຮຽນຊັໍ້ນຕ່າງໆຈະຕ້ອງ ມູງຸ່ ຈດຸ ປະສງົ ເພອ່ໍ ໃຫນູ້ ກັ ຮຽນຮູ້ເວໍາົ້ ແລະ ຂຽນພາສາລາວຖກຕອ້ ງຕາມຫຼກັ ໄວຍາກອນ, ຮູ້ໃຊູ້ສັບສານວນຢູ່າງນິໍ້ມ ນວນມ່ວນຫ; ໃຫູ້ນັກຮຽນ ນັກສຶກສາ ມີທັກສະໃນການຮູ້ໃຊູ້ພາສາ ເພໍ່ອສະແດງແນວຄດິ ອາລົມຈິດຂອງຕົນ ສູ່ຜູ້ ອໍ່ນໃຫເູ້ ໝາະສມົ ກັບກາລະເທສະ, ຖກຕອ້ ງແມນຢາ ເຮັດໃຫຜູ້ ອູ້ ່ານ ຜູ້ຟັງເຂາໍົ້ ໃຈງາ່ ຍ ແລະ ຈບັ ອົກຈັບໃຈ. ຈາກຈຸດປະສົງ ແລະ ລະດັບຄາດໝາຍລວມ ດັ່ໍງກ່າວມານັ້ໍນ, ແຕູ່ລະຊັ້ໍນຮຽນ ຕັ້ໍງແຕູ່ຂັໍ້ນປະຖົມຈົນເຖິງ ຂັໍ້ນມະຫາວິທະຍາໄລ ຈະຕ້ອງໄດູ້ຜັນຂະຫຍາຍໃຫູ້ເປັນຈຸດປະສົງ ແລະ ລະດັບຄາດໝາຍສະເພາະ, ແທດເໝາະ ກັບເປາົ້ໍ ໝາຍທີໍ່ຕົນຮບັ ຜດິ ຊອບສດິ ສອນ. ສາລັບເດກັ ອະນຸບານ ຈະຕ້ອງໄດູ້ເອາົ ໃຈໃສູ່ເປນັ ພິເສດໃນການຝຶກທກັ ສະໃນການຜັນສຽງໃຫແູ້ ກູ່ພວກເຂົາ ເຈາໍ້ົ ໃຫຊູ້ ດັ ເຈນຕ້ັໍງແຕູ່ເຍາົ ໄວ, ເຮດັ ກດິ ຈະກາອໍນ່ ໆທ່ີໍເສມີ ທກັ ສະໃນການໃຊູ້ພາສາໃຫູ້ແກູ່ພວກເຂາົ ເປັນຕ້ົນໍ ແມູ່ນ ເລ່ໍາົ ນທິ ານ, ຝຶກຮອ້ ງເພງ, ຝກຶ ແຕູ້ມ ເປນັ ຕນໍ້ົ . ຢູ່ໂຮງຮຽນສາມັນ ການສອນພາສາລາວ ກຕອ້ ງດາເນີນໄປຢາູ່ ງຕເໍ່ ນ່ອໍ ງ ຈາກຕ່າໍ ຫາສງ, ຈາກງາ່ ຍຫາຍາກຢາູ່ ງ ເປນັ ລະບບົ . ໂຮງຮຽນສາມັນມີໜ້າທີໍ່ປະກອບຄວາມຮູ້ທາງພາສາລາວ ໃຫແູ້ ກູ່ນກັ ຮຽນຢູ່າງຖກຕອ້ ງທ່ໍີສຸດ ເພ່ໍອໃຫູ້ ນັກຮຽນຮູ້ໃຊູ້ພາຫະນະພາສາເຂົ້ໍາໃນການບັນທຶກ, ເກັບກາເອົາຄວາມຮູ້ທາງດ້ານເຕັກນິກວິທະຍາສາດອໍ່ນໆໄດູ້ດີ ແລະ ຊັດເຈນ. ເມ່ໍອຮຽນຈົບປະຖົມ ແລະ ມັດທະຍົມປາຍແລູ້ວ ບໍ່ສະເພາະແຕູ່ຮັບປະກັນໃຫູ້ແກູ່ນັກຮຽນຮູ້ຜັນ ສຽງຖກ, ສະກົດຄາຖກຕາມຫັຼກໄວຍາກອນເທ່ໍົານ້ັໍນ, ແຕູ່ຫາກຈະຕອ້ ງຮັບປະກນັ ໃຫູ້ນັກຮຽນມີທກັ ສະໃນການນາ ໃຊູ້ພາສາຢູ່າງຄ່ອງແຄູ້ວ, ຊັດເຈນ ແລະ ນິ້ໍມນວນມວ່ ນຫນາອີກ; ຄຽງຄູ່ກນັ ນ້ນັໍ ຍງັ ຈະຕອ້ ງໄດູ້ສອນໃຫູ້ນັກຮຽນຮູ້ ຮກັ , ທະນຸຖະ ໜອມ ແລະ ປົກປກັ ຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວເຮົາອກີ ດ້ວຍ. ຢູ່ຕາມໂຮງຮຽນອາຊີວະຊັໍ້ນກາງ, ຊັໍ້ນສງ ແລະ ມະຫາວິທະຍາໄລ ຄ-ອາຈານ ຜູ້ທ່ໍີສິດສອນພາສາລາວ ນອກຈາກຈະມີໜາ້ ທີໍ່ສດິ ສອນພາສາລາວໃຫູ້ນັກຮຽນ ນັກສຶກສາຮູ້ໃຊູ້ພາສາລາວຢູ່າງຖກຕ້ອງຄ່ອງແຄູ້ວແລູ້ວ, ຍັງ ຈະຕອ້ ງໄດູ້ສອນໃຫເູ້ ຂາົ ເຈໍົ້າຮູ້ວິເຄາະ ວິໄຈ ເພໍ່ອຫາແນວທາງໃນການພັດທະນາພາສາແຫູງ່ ຊາດໃຫຂູ້ ະຫຍາຍຕວົ ແລະ ປອດໃສນາອີກດວ້ ຍ. ເປນັ ສ່ິໍງທ່ໍແີ ນູນ່ ອນແລູວ້ ວ່າ ການປກົ ປັກຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ ຢຕູ່ າມໂຮງຮຽນຕ່າງໆນັໍ້ນ ບໍ່ ສະເພາະແຕູ່ເປນັ ພາລະໜ້າທີໍ່ຂອງຄອາຈານ ຜສູ້ ດິ ສອນພາສາລາວເທາໍ່ົ ນັໍ້ນ, ແຕູ່ຫາກຍັງເປັນໜາ້ ທີໍ່ຂອງຜອູ້ ່ໍນໆດ້ວຍ. ຄ ອາຈານ ບ່ໍວ່າຈະສິດສອນຂະແໜງວິທະຍາສາດທາມະຊາດ ຫຼ ສັງຄົມກຕາມ ຈະຕ້ອງມີສະຕິຢູ່ສະເໝີວ່າ ຕົນ ເປັນຜູ້ໜຶ່ໍງ ທ່ໍີໄດູ້ຮັບພາລະໜ້າທີ່ໍໃນການປົກປກັ ຮັກສາ ແລະ ພັດທະນາພາສາລາວເຊັ່ໍນ:ດຽວກັນ. ສະນັ້ໍນ ບໍ່ວ່າຢູ່ ໃນຊໍ່ວົ ໂມງຮຽນໃດກຕາມ ຄອາຈານມໜີ າ້ ທໍ່ີໃນການດັດແປງຄວາມຜິດພາດໃນການໃຊູ້ພາສາລາວໃຫູ້ແກູ່ນັກຮຽນ ນກັ ສກຶ ສາຢູ່ສະເໝ.ີ ລວມຄວາມແລວູ້ ໂຮງຮຽນມີພາລະໜາ້ ທ່ໍີສາຄັນຍິ່ໍງ ໃນການສິດສອນ ໃຫນູ້ ັກຮຽນ-ນັກສຶກສາ ມສີ ະຕິໃນ ການນາໃຊູ້ ແລະ ພັດທະນາພາສາລາວໃຫູ້ປອດໃສ, ອຸດົມຮັໍ່ງມີຂຶໍ້ນເລ້ໍອຍໆ ເພໍ່ອຕອບສະໜອງໄດູ້ຕາມຄວາມ ຮຽກຮອ້ ງຕອ້ ງການຂອງການພັດທະນາສງັ ຄົມລາວໃນປດັ ຈບຸ ັນ ກຄອະນາຄດົ . ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫ້ຼາແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 69
ອກັ ຂະຫຼະວທິ ະຍາ ຄາຖາມ: 1. ສະພາບຂອງພາສາລາວຕໍັງ້ ແຕສູ່ ະໄໝອານາຈັກລາ້ ນຊ້າງເສຍເອກະລາດມາເຖິງປັດຈຸບັນເປັນແນວໃດ? 2. ການປກົ ປກັ ຮັກສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວ ມນັ ສະແດງເຖິງຫຍງັ ແດູ?່ ຈົໍ່ງອະທບິ າຍ 3. ໜາ້ ທໃໍີ່ ນການປກົ ປັກຮກັ ສາຄວາມປອດໃສຂອງພາສາຢູ່ຕາມໂຮງຮຽນຄວປະຕິບັດແນວໃດ? 4. ໃນທັດສະນະຂອງທ່ານ ໜ້າທີ່ໍໃນການປົກປັກຮັກສາພາສາລາວຢູ່ຕາມໂຮງຮຽນ ແລະ ປົກປັກຮັກສາ ຄວາມປອດໃສຂອງພາສາລາວຄວນເຮັດແນວໃດ? ຜູ້ຮຽບຮຽງ: ປທ ຫຼາ້ ແສງແກູ້ວ ພັນລະພາ 70
ອັກຂະຫຼະວທິ ະຍາ ເອກະສານອາ້ ງອງີ 1. ປໍຶ້ມອັກຂະຫຼະວທິ ະຍາລາວ, ຜຮູ້ ຽບຮຽງ ຄາຮູ່ງຸ ແສນມະນີ, ພມິ ປ1ີ 998. 2. ປ້ໍຶມໄວຍາກອນລາວ, ພມີ ວົງວຈິ ິດ 1967. 3. ປມໍຶ້ ອກັ ຂະຫຼະວທິ ະຍາ ລາຊາບນັ ດິດພາສາລາວພມິ ຄງ້ັໍ ທີ 1 ປີ 1972. 4. ປໍຶມ້ ອັກຂະຫຼະວທິ ,ີ ກະຊວງສຶກສາທິການ, ສະຖາບນັ ຄົໍ້ນຄວາ້ ວທິ ະຍາສາດ ການສກຶ ສາແຫູ່ງຊາດ 2000. ຜຮູ້ ຽບຮຽງ: ປທ ຫາຼ້ ແສງແກູ້ວ ພນັ ລະພາ 71
Search
