คู่มือกำรดูแลตนเองส�ำหรับผู้ป่วยมะเร็งกระดูก คู่มอื กำรดแู ลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเรง็ กระดกู โดย งำนกำรพยำบำลผ้ปู ่วยออรโ์ ธปดิ กิ ส กลุ่มภำรกจิ ดำ้ นกำรพยำบำล โรงพยำบำลเลดิ สิน กรมกำรแพทย์ กระทรวงสำธำรณสขุ
ควำมเจ็บปว่ ย เป็นเรอื่ งทเ่ี รำ “ปฏเิ สธไม่ได้” แต่เรำเลอื กทจ่ี ะ “ไม่ทกุ ข”์ เพรำะมนั ได้ - แม่ชีศันสนีย์ เสถยี รสตุ – ส์
คมู่ ือ การดูแลตนเองส�ำหรับ ผ้ปู ่วยมะเรง็ กระดกู โดย งานการพยาบาลผ้ปู ว่ ยออร์โธปดิ ิกส์ กลุ่มภารกิจด้านการพยาบาล โรงพยาบาลเลิดสนิ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ
คู่มอื การดแู ลตนเองสำ� หรบั ผู้ป่วยมะเรง็ กระดกู สงวนลิขสิทธิ์ พิมพ์ครงั้ ท่ี 1 ธนั วาคม 2561 จำ� นวนพิมพ์ 500 เลม่ ขอ้ มลู ทางบรรณานุกรม. ปยิ ธิดา อยสู่ ุข, ผเู้ รยี บเรียง. ค่มู ือการดแู ลตนเองสำ� หรับผปู้ ่วยมะเรง็ กระดกู . กรุงเทพฯ : งานการพยาบาล ผปู้ ่วยออร์โธปดิ กิ ส์ กลุ่มภารกิจดา้ นการพยาบาล โรงพยาบาลเลดิ สนิ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข, 2561. 70 หน้า : 21 ซม. 1. มะเร็งกระดูก, การดูแล - - คู่มือ. I. ปิยธิดา อยู่สุข, ผู้เรียบเรียง. II. โรงพยาบาลเลิดสิน กรมการแพทย์. III. งานการพยาบาลผู้ป่วยออร์โธปิดิกส์ กลมุ่ ภารกิจด้านการพยาบาล. WE 258 จดั พิมพ์โดย งานการพยาบาลผู้ป่วยออร์โธปิดิกส์ กลุ่มภารกิจด้านการพยาบาล โรงพยาบาลเลดิ สนิ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสขุ เลขท่ี 190 ถนนสีลม แขวงศรีเวยี ง เขตบางรัก กรุงเทพฯ 10500 โทรศัพท์ 0-2353-9895-6 โทรสาร 0-2353-9756 อีเมล์: [email protected] พิมพท์ ่ี บรษิ ทั เทก็ ซ์ แอนด์ เจอร์นลั พับลิเคช่นั จำ� กัด โทรศัพท์ 0 2617 8611-2 ISBN 978-974-422-876-5
ค�ำนำ� ปัจจุบัน การรักษาผู้ป่วยโรคมะเร็งกระดูกได้มีวิวัฒนาการที่ กา้ วหนา้ มากขนึ้ ทง้ั วธิ กี ารผา่ ตดั การใหเ้ คมบี ำ� บดั และการใหร้ งั สรี กั ษา แต่อย่างไรก็ตาม การรักษาจะได้ผลดีหรือไม่น้ัน ขึ้นกับปัจจัยหลาย ประการ ไดแ้ ก่ ชนดิ ของมะเรง็ ระยะของโรค สภาพรา่ งกายของผปู้ ่วย การปฏบิ ตั ติ วั และการเอาใจใสใ่ นสขุ ภาพของตวั ผปู้ ่วยเอง ตลอดจนความ ตอ่ เนอ่ื งของการรกั ษา การที่ผู้ป่วยสามารถดูแลตนเองได้อย่างถูกต้อง จะท�ำให้ผู้ป่วยมี ความพรอ้ มทงั้ รา่ งกาย และจติ ใจ ในการทจี่ ะรบั การรกั ษาตอ่ เนอื่ งใน ระยะยาว ทงั้ ในขณะอยโู่ รงพยาบาล และในระยะทผ่ี ปู้ ่วยกลบั ไปพกั ฟน้ื ทบ่ี า้ น คมู่ อื การดแู ลตนเองสำ� หรบั ผปู้ ่วยมะเรง็ กระดกู น้ี จดั ทำ� ขน้ึ เพอ่ื ให้ ผปู้ ่วยมคี วามรู้ ความเขา้ ใจเกยี่ วกบั โรค การรกั ษา การปอ้ งกนั และการ บรรเทาอาการขา้ งเคยี งตา่ งๆ โดยทค่ี ณะผจู้ ดั ทำ� หวงั เปน็ อยา่ งยงิ่ วา่ คมู่ อื เลม่ นจี้ ะชว่ ยใหผ้ ปู้ ่วยสามารถตอ่ สกู้ บั การเจบ็ ป่วยตอ่ ไปไดด้ ว้ ยหวั ใจทเ่ี ขม้ แขง็ ปยิ ธิดา อยู่สขุ ธนั วาคม 2561
สารบญั หนา้ 1 ข้อมลู ผู้ป่วย 7 มะเรง็ 8 มะเร็งกระดูก 9 สาเหตุ 9 อาการ 10 การตรวจวนิ จิ ฉยั และการปฏบิ ตั ิตัว 11 13 การเอกซเรยค์ ลืน่ แม่เหลก็ ไฟฟา้ 14 การสแกนกระดูก 16 การเอกซเรยค์ อมพวิ เตอร์ 19 การตรวจช้นิ เน้อื 21 การรักษา และการปฏบิ ัติตวั 32 การผา่ ตดั 43 การรับยาเคมีบ�ำบดั 54 การฉายรังสี บรรณานกุ รม
ข้อมูลผู้ป่วย ชอ่ื ..............................นามสกุล...........................อาย.ุ ...............ปี วนั ทเี่ รม่ิ เขา้ รบั การรกั ษาในโรงพยาบาลเลดิ สนิ ................................. การวินจิ ฉัยโรค........................................................................... .................................................................................................. ................................................................................................... แพทย์ผใู้ ห้การรักษา: ๏ แพทย์ออร์โธปดิ ิกส์ ............................................................................................ ๏ แพทยผ์ เู้ ชี่ยวชาญด้านเคมีบำ� บดั ............................................................................................ ๏ แพทย์ผเู้ ช่ียวชาญด้านรงั สรี กั ษา ............................................................................................ คู่มอื การดูแลตนเองสำ� หรบั ผปู้ ่วยมะเรง็ กระดกู 1
วนั ทีต่ รวจ การตรวจพเิ ศษ MRI ต�ำแหน่งที่ตรวจ และผลการตรวจ วนั ทีต่ รวจ CT scan ต�ำแหนง่ ทีต่ รวจ และผลการตรวจ 2 คมู่ ือการดูแลตนเองส�ำหรับผูป้ ่วยมะเรง็ กระดกู
วนั ทีต่ รวจ Bone scan ผลการตรวจ วนั ทีต่ รวจ ผลชิน้ เนอ้ื ผลการตรวจ ค่มู ือการดูแลตนเองสำ� หรบั ผู้ปว่ ยมะเรง็ กระดกู 3
วันที่ผา่ ตดั การรกั ษา การผา่ ตดั วธิ กี ารผ่าตดั การรบั เคมีบ�ำบดั ครั้งที่ วันที่ ยาเคมบี ำ� บดั 4 คมู่ อื การดูแลตนเองส�ำหรบั ผ้ปู ว่ ยมะเร็งกระดกู
การรบั เคมบี �ำบดั (ต่อ) คร้งั ที่ วนั ที่ ยาเคมบี ำ� บดั คู่มือการดแู ลตนเองสำ� หรบั ผู้ปว่ ยมะเรง็ กระดกู 5
การรบั รังสีรกั ษา วนั ที่เริ่ม ตำ� แหนง่ จำ� นวน โรงพยาบาล/ ฉายรงั สี ท่ฉี ายรงั สี (ครั้ง) สถานบริการทใ่ี ห้ รงั สีรักษา 6 คู่มือการดแู ลตนเองส�ำหรบั ผู้ป่วยมะเร็งกระดกู
มะเร็ง “มะเร็ง” คือ โรคที่เซลล์ในร่างกายเจริญเติบโตผิดปกติ เกิดเป็นก้อนเน้ืองอกท่ีสามารถลุกลามไปยังอวัยวะข้างเคียง และแพร่กระจายไปยงั อวัยวะอ่ืนๆ ได้ โดยผา่ นทางระบบเลอื ด และ/ หรอื ระบบน�ำ้ เหลือง เซลล์ปกติ เซลล์มะเรง็ เซลลม์ ะเร็งแพร่กระจาย ไปยงั เนอ้ื เยือ่ ปกติ คู่มอื การดแู ลตนเองสำ� หรบั ผ้ปู ่วยมะเรง็ กระดูก 7
มะเร็งกระดกู “มะเรง็ กระดูก” คอื โรคมะเร็งชนิดหนึง่ ท่ีเกิดข้นึ ในตวั กระดูก แบง่ เปน็ 2 ชนดิ คือ 1. มะเร็งกระดกู ปฐมภมู ิ คือ โรคมะเร็งของกระดูกที่เกิดจาก เซลล์กระดกู กลายเปน็ มะเรง็ เอง 2. มะเร็งกระดกู ทตุ ยิ ภมู ิ คอื โรคมะเร็งกระดูกทีเ่ กดิ จากเซลล์ มะเรง็ จากอวยั วะอื่นในรา่ งกายแพร่กระจายมายังกระดกู โดยท่เี ซลล์ ของกระดกู เองไม่ได้เป็นต้นเหตขุ องมะเร็ง มะเร็งกระดูกเกิดได้ท้ังกับเด็กและผู้ใหญ่ ท้ังผู้หญิงและผู้ชาย โดยมะเร็งกระดูกปฐมภูมิมักพบในเด็กและวัยรุ่น ส่วนมะเร็งกระดูก ทตุ ิยภมู ิมักพบในผ้ปู ่วยทมี่ ีอายมุ ากกว่า 40 ปขี ึน้ ไป มะเร็งกระดกู ที่ สว่ นปลายกระดกู ต้นขา 8 คู่มอื การดูแลตนเองส�ำหรับผู้ป่วยมะเรง็ กระดกู
สาเหตทุ ่ีทำ� ใหเ้ กดิ มะเรง็ กระดกู ปัจจุบันยังไม่ทราบสาเหตุท่ีชัดเจน แต่พบว่ามีความเก่ียวข้อง กับความผิดปกติของยีนในร่างกาย และการได้รับการกระตุ้นจาก สงิ่ แวดลอ้ ม เชน่ สารเคมี ยาฆา่ แมลง หรอื การไดร้ บั รงั สใี นปรมิ าณ มากๆ สว่ นการมปี ระวตั กิ ารไดร้ บั บาดเจบ็ บรเิ วณทเ่ี ปน็ นนั้ ยงั ไมม่ ี การรายงานแนช่ ดั วา่ เปน็ สาเหตทุ ที่ ำ� ใหเ้ กดิ มะเรง็ กระดกู อาการท่สี งสัยวา่ จะเปน็ มะเรง็ กระดกู อาการท่ีสงสยั ว่าจะเปน็ มะเร็งกระดกู ไดแ้ ก่ • ปวด มักมีอาการปวดลึก ปวดมากตอนกลางคืน • มีก้อน ก้อนมักโตเร็วและอาจมีลักษณะอกั เสบ • กระดกู หกั แมเ้ กิดจากอบุ ัติเหตุท่ไี ม่รนุ แรง • อาจมีอาการแขนขาอ่อนแรง หากก้อนเนื้องอกไปกดทับ เสน้ ประสาท • อาจมอี าการรว่ มอนื่ ๆ เชน่ มไี ข้ เบอื่ อาหาร และนำ้� หนกั ลด ดังน้ัน หากมอี าการปวดกล้ามเนอื้ ลกึ ไปถงึ กระดูก ปวดตอน กลางคืน หรืออาการปวดไม่ดีขึ้นหลังได้รับยาแก้ปวด โดยท่ีอาจมี หรือไม่มีก้อนขึ้นในบริเวณดังกล่าว ควรรีบไปพบแพทย์เพ่ือรับการ ตรวจอย่างละเอียด เพราะอาการเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณเตือนของ มะเรง็ กระดกู คู่มือการดแู ลตนเองสำ� หรบั ผ้ปู ว่ ยมะเร็งกระดูก 9
การตรวจวนิ จิ ฉัยโรคมะเรง็ กระดกู การท่ีจะรแู้ นน่ อนว่าเป็นมะเรง็ กระดกู หรอื ไมน่ ัน้ ผปู้ ่วยจะตอ้ ง ไดร้ บั การตรวจดว้ ยวิธีตา่ งๆ ดงั น้ี • การซกั ประวตั อิ าการปวด มกี อ้ น หรอื อาการผดิ ปกตริ ว่ มอนื่ ๆ • การตรวจรา่ งกายโดยแพทย์ • การตรวจเลอื ด และปัสสาวะ • การตรวจเอกซเรย์ทว่ั ไป • การตรวจพเิ ศษ ไดแ้ ก่ การเอกซเรยค์ ลน่ื แมเ่ หลก็ ไฟฟา้ การสแกนกระดกู การเอกซเรย์คอมพวิ เตอร์ และการตรวจชน้ิ เน้ือ 10 คมู่ อื การดแู ลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเรง็ กระดูก
การตรวจพเิ ศษแตล่ ะแบบคอื อะไร และตอ้ งปฏบิ ตั ติ วั อยา่ งไร การเอกซเรย์คลื่นแมเ่ หล็กไฟฟ้า การเอกซเรย์คลื่นแม่เหลก็ ไฟฟา้ มกั เรยี กส้นั ๆ ว่า “เอ็มอาร์ไอ” คือ วิธีการเอกซเรย์ที่น�ำเอาคล่ืนแม่เหล็กไฟฟ้าและคล่ืนวิทยุมาใช้ สร้างภาพอวัยวะภายในร่างกาย ภาพท่ีได้จะมีความคมชัด ท�ำให้ เห็นความผิดปกติท่ีเกิดข้ึนภายในโครงกระดูก ไขกระดูก หรือ เน้ือเยื่อของร่างกายได้อย่างชัดเจน สามารถบอกขอบเขตของ เน้ืองอกได้ถูกต้องแม่นย�ำ แต่มีข้อจ�ำกัดคือ ไม่สามารถตรวจพบ เนอ้ื งอกหรอื มะเร็งทม่ี ขี นาดเล็กกวา่ 0.5 เซนติเมตร ได้ ค่มู ือการดแู ลตนเองสำ� หรับผูป้ ว่ ยมะเร็งกระดูก 11
การปฏิบตั ิตวั เมือ่ เขา้ รบั การตรวจเอกซเรยค์ ลนื่ แมเ่ หล็กไฟฟ้า 1. ผปู้ ่ วยตอ้ งแจง้ แพทยห์ ากในรา่ งกายมอี ปุ กรณท์ เ่ี ปน็ โลหะฝงั อยู่ เช่น เคร่ืองกระตุ้นหัวใจ หรือก�ำลังต้ังครรภ์ โดยเฉพาะในระยะ 3 เดอื นแรก เนือ่ งจากสนามแมเ่ หล็กอาจทำ� ใหเ้ คร่อื งเสียหาย และ บางรายอาจต้องฉดี สีเข้าไปในหลอดเลอื ดด�ำ ซึ่งอาจมผี ลต่อทารกใน ครรภ์ 2. ถอดเคร่ืองประดับออกทั้งหมด รวมท้ังอุปกรณ์โลหะต่างๆ กอ่ นตรวจ 3. ผู้ป่ วยไม่จ�ำเป็นต้องงดน้�ำและอาหาร ยกเว้นการตรวจ บรเิ วณชอ่ งท้อง ซึ่งผูป้ ่วยจะได้รับการแจง้ ให้ทราบลว่ งหนา้ 4. ในขณะตรวจ ผู้ป่ วยจะต้องนอนนิ่งๆ อยู่ในเครื่องท่ีมี ลักษณะคล้ายอุโมงค์ โดยผู้ป่วยจะได้รับการใส่ท่ีครอบหู เพื่อช่วย ลดเสียงจากการท�ำงานของเครอ่ื งตรวจ 5. หากผปู้ ่วยมอี าการปวดและคดิ วา่ ไมส่ ามารถนอนนง่ิ ๆ ไดจ้ น เสรจ็ สนิ้ การตรวจ ควรแจง้ แพทยเ์ พอ่ื พจิ ารณาใหย้ าแกป้ วดกอ่ น การตรวจเอกซเรยค์ ลนื่ แมเ่ หลก็ ไฟฟา้ นใี้ ชเ้ วลาประมาณ 1 ชว่ั โมง โดยผลการตรวจจะไดร้ บั หลงั จากตรวจเสรจ็ ประมาณ 2-3 วนั 12 คมู่ อื การดูแลตนเองส�ำหรับผ้ปู ่วยมะเร็งกระดกู
การสแกนกระดกู การสแกนกระดูก หรือท่ีเรียกว่า “โบนสแกน” เป็นการ ตรวจกระดกู ทัว่ รา่ งกาย โดยการฉดี สารกมั มันตรงั สีปรมิ าณนอ้ ยเขา้ สูร่ ่างกายผู้ป่วย เพื่อดูการลุกลามของโรคมะเร็ง แตค่ วามผิดปกตทิ ่ี ตรวจพบ อาจไม่ใช่โรคมะเรง็ กไ็ ด้ อาจเป็นความผดิ ปกติอ่ืนๆ เชน่ กระดูกติดเชื้อ หรือกระดูกหัก ดังน้ัน จึงจ�ำเป็นต้องมีการตรวจ พิเศษอ่ืนๆ ประกอบด้วย การปฏิบตั ติ ัวเม่ือเขา้ รับการสแกนกระดกู 1. ผู้ป่วยไม่จำ� เปน็ ตอ้ งงดน้ำ� และอาหารกอ่ นตรวจ 2. ควรถอดเครือ่ งประดับออกให้หมด 3. ควรขับถ่ายปัสสาวะก่อนตรวจ เพ่ือให้ภาพท่ีได้มีความ ชดั เจน 4. หากผู้ป่ วยเพ่ิงได้รับการตรวจเอกซเรย์ท่ีมีการกลืนหรือ สวนแป้งแบเร่ียมมาก่อน ผู้ป่วยต้องแจ้งให้แพทย์ทราบ เนื่องจาก ตอ้ งเลอื่ นการตรวจออกไปอยา่ งนอ้ ย 4 วนั เพอ่ื ปอ้ งกนั ความผดิ พลาด ของภาพ 5. ภายหลงั การตรวจ ผู้ป่วยควรด่มื น้�ำมากๆ เพ่ือเจือจางและ เรง่ การขบั สารกมั มันตรังสใี ห้ออกทางปสั สาวะ คมู่ อื การดูแลตนเองสำ� หรับผูป้ ว่ ยมะเรง็ กระดูก 13
การสแกนกระดกู น้จี ะใชเ้ วลาประมาณ 30-60 นาที โดยไม่ รวมระยะเวลาในการรอให้สารกัมมันตรังสีไหลเวียนไปท่ัวร่างกาย ซึ่งจะใช้เวลาประมาณ 2-3 ชั่วโมง และจะได้รับผลการตรวจทันที หลงั ตรวจเสรจ็ การตรวจเอกซเรยค์ อมพิวเตอร์ การเอกซเรยค์ อมพวิ เตอร์ หรอื เรยี กว่า “ซีทสี แกน” เปน็ การ ตรวจด้วยคลื่นรังสีเอกซเรย์ที่น�ำโปรแกรมคอมพิวเตอร์มาช่วยสร้าง ภาพแบบ 3 มติ ิ ทำ� ให้ภาพมีความละเอยี ด สามารถแยกความทึบ ของเนื้อเยื่อและบอกลักษณะของเน้ือเย่ือได้ว่า เป็นก้อนเนื้อ ถุงน้�ำ หนอง หรือหินปูน สามารถบอกขนาด และต�ำแหน่งของอวัยวะที่ ผิดปกติได้แม่นย�ำ มีประโยชน์ในการตรวจการแพร่กระจายของ มะเร็งไปยังอวัยวะอ่ืนๆ และช่วยน�ำทางในการเจาะตรวจช้ินเน้ือใน มะเร็งกระดกู บางประเภท 14 ค่มู ือการดแู ลตนเองส�ำหรบั ผู้ป่วยมะเร็งกระดูก
การปฏบิ ัตติ ัวเมอ่ื เข้ารับการตรวจเอกซเรย์คอมพวิ เตอร์ 1. ก่อนรบั การตรวจ ผ้ปู ่วยตอ้ งแจง้ แพทย์หากมปี ระวตั ิการแพ้ อาหารทะเล ก�ำลังตง้ั ครรภ์ หรือมีโรคประจ�ำตัว ได้แก่ โรคภูมิแพ้ โรคความดันโลหิตสงู โรคหวั ใจ โรคไต หรอื โรคเบาหวาน เพ่อื ป้องกันภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกดิ จากการฉดี สารทึบแสง 2. ควรแจ้งแพทย์ หากผู้ป่ วยเพิ่งได้รับการตรวจระบบทาง เดินอาหารโดยการรับประทานหรือสวนแป้งแบเรี่ยม เนื่องจากต้อง เลื่อนการตรวจออกไปอีกประมาณ 1 สัปดาห์ เพื่อให้แน่ใจว่าไม่มี แปง้ แบเร่ยี มตกคา้ งอย่เู พราะจะรบกวนความชัดเจนของภาพได้ 3. ผปู้ ว่ ยอาจตอ้ งงดนำ้� และอาหาร 4-6 ชวั่ โมง กอ่ นตรวจ เพอ่ื ลด อาการแทรกซอ้ นท่อี าจเกิดจากการฉีดสารทึบแสง และเพ่ือใหภ้ าพมี ความชดั เจนมากทีส่ ดุ คู่มือการดูแลตนเองสำ� หรับผู้ป่วยมะเร็งกระดกู 15
4. ก่อนตรวจ ผู้ป่ วยต้องถอดเคร่ืองประดับและวัสดุที่เป็น โลหะออกให้หมด 5. ผ้ปู ่วยตอ้ งนอนนิง่ ๆ ขณะตรวจ 6. หากมอี าการผดิ ปกตขิ ณะทฉี่ ดี สารทบึ แสง เชน่ แนน่ หนา้ อก คลื่นไส้ อาเจียน ซ่ึงอาจเป็นอาการของการแพ้สารทึบแสง หรือ รสู้ ึกเจ็บปวดบรเิ วณทฉ่ี ดี ต้องแจง้ ผู้ตรวจทนั ที การเอกซเรยค์ อมพวิ เตอรน์ จี้ ะใชเ้ วลาตรวจประมาณ 15-30 นาที สว่ นผลการตรวจจะไดร้ บั หลงั จากตรวจเสรจ็ แลว้ ประมาณ 2-3 วนั การตรวจชิ้นเนอ้ื การตรวจชิ้นเน้ือ เป็นวิธีการเจาะตัดตัวอย่างเนื้อเย่ือช้ินเล็กๆ ไปส่งตรวจด้วยกล้องจุลทรรศ์ ผลที่ได้สามารถบอกถึงชนิดของ มะเร็ง และระยะของโรคได้ ซึง่ มคี วามส�ำคัญมากในการวนิ ิจฉัยโรค และการวางแผนการรกั ษาของแพทย์ การตรวจชน้ิ เนอ้ื นีเ้ ปน็ ข้ันตอน ของการตรวจวนิ จิ ฉัย ไมใ่ ช่การรักษา ดงั นน้ั รอยโรคจะยงั คงอยู่ ตามเดิม ส่วนขั้นตอนของการรักษาจะท�ำหลังจากได้ผลการตรวจ วนิ จิ ฉยั ทแ่ี นน่ อนแล้ว ขั้นตอนในการเจาะตัดช้ินเน้ือ มดี งั นี้ 1. ก่อนท�ำการเจาะตัดชิ้นเน้ือ แพทย์จะแจ้งให้ผู้ป่ วยรับทราบ ถึงความจ�ำเป็นในการตรวจ รวมถึงภาวะแทรกซ้อนท่ีอาจเกิดข้ึน เพอ่ื ให้ผปู้ ่วยตัดสินใจก่อนยนิ ยอมรับการตรวจวนิ ิจฉัย 16 คู่มือการดูแลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดูก
2. แพทย์จะซักประวัติโรคประจ�ำตัว โดยเฉพาะโรคเลือดออก ง่ายหรือหยุดยาก และยาท่ีใช้เป็นประจ�ำ ซึ่งหากผู้ป่วยใช้ยาละลาย ลิ่มเลือด เช่น แอสไพริน วาฟาริน หรือยาต้านการอักเสบชนิด ไม่ใช่สเตียรอยด์ เช่น ไอบูโพรเฟน แพทย์จะต้องให้ผู้ป่วยหยุดยา หรอื ปรกึ ษาแพทยป์ ระจำ� ตวั กอ่ นการหยดุ ยา โดยจะตอ้ งหยดุ ยากอ่ น เจาะชน้ิ เนอื้ เปน็ เวลาอยา่ งนอ้ ย 3 วนั 3. ผปู้ ่วยจะไดร้ บั การตรวจดว้ ยเครอ่ื งเอม็ อารไ์ อ หรอื ซที สี แกน เพอื่ เปน็ การบอกตำ� แหนง่ และเพมิ่ ความแมน่ ยำ� (ซงึ่ อาจจำ� เปน็ ตอ้ ง ตรวจทง้ั 2 วธิ ี หรอื เพยี งวธิ ใี ดวธิ หี นงึ่ ขน้ึ กบั ดลุ ยพนิ จิ ของแพทย)์ 4. แพทยจ์ ะฉดี ยาชาเฉพาะทใ่ี นบรเิ วณทจ่ี ะตรวจ เมอื่ ผปู้ ่วยรสู้ กึ ชา จึงจะใช้เข็มตรวจช้ินเน้ือเจาะผ่านผิวหนังบริเวณนั้น และตัดตัวอย่าง ชนิ้ เนอื้ ไปสง่ ตรวจทางพยาธวิ ทิ ยา การเจาะนจี้ ะทำ� ประมาณ 6-8 ครงั้ โดยใชเ้ วลาทงั้ สนิ้ ประมาณ 15-45 นาที เข็มตดั ชนิ้ เน้ือ กระดกู ชิน้ เล็กท่ี ถูกตัดออกมา คมู่ ือการดแู ลตนเองสำ� หรับผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดูก 17
การปฏิบตั ิตัวกอ่ นรบั การเจาะตัดชนิ้ เนื้อส่งตรวจ 1. แจ้งข้อมูลเกี่ยวกับโรคประจ�ำตัว และยาท่ีใช้เป็นประจ�ำแก่ แพทยอ์ ยา่ งละเอยี ด 2. งดรบั ประทานยาแอสไพริน ยาไอบูโพรเฟน หรอื ยาละลาย ลิม่ เลอื ดอื่นเปน็ เวลา 3 วนั ก่อนการเจาะช้ินเนอื้ 3. กอ่ นการตรวจ ผปู้ ่วยสามารถรบั ประทานอาหารไดต้ ามปกติ 4. ในรายท่ีเป็นผู้ป่ วยนอก ไม่ได้พักรักษาตัวในโรงพยาบาล ผู้ป่ วยต้องน�ำฟิล์มเอกซเรย์ ฟิล์มเอ็มอาร์ไอ และฟิล์มซีทีสแกน มาดว้ ยทุกครัง้ 5. ควรสวมเสื้อผ้าท่ีหลวม และแยกช้ิน ไม่ใส่ชุดติดกัน เพอื่ ความสะดวกในระหว่างการเจาะชนิ้ เน้ือ 6. งดทาแปง้ ครมี บำ� รงุ ผวิ หรอื นำ้� หอม บรเิ วณทจ่ี ะเจาะชน้ิ เนอ้ื การปฏบิ ตั ิตัวหลงั รบั การเจาะตดั ชิน้ เนือ้ สง่ ตรวจ 1. ประคบเย็นที่บริเวณบาดแผลภายใน 24 ช่ัวโมงแรก เพอ่ื ลดอาการปวดและรอยเขียวช�้ำ 2. หา้ มแผลถูกนำ้� เป็นเวลา 3 วนั 3. กรณแี ผลไมม่ เี ลอื ดซมึ สามารถเปดิ แผลไดเ้ มอ่ื ครบ 24 ชว่ั โมง 4. ภายใน 24 ช่ัวโมงแรกหลงั เจาะ ถา้ มีอาการปวด สามารถ รับประทานยาแกป้ วดพาราเซตามอลได้ แตห่ า้ มใช้ยาแอสไพรนิ หรือ ยาแก้อักเสบ เน่อื งจากมสี ารตา้ นการแขง็ ตัวของเลอื ด 18 คู่มือการดแู ลตนเองส�ำหรบั ผ้ปู ว่ ยมะเร็งกระดกู
5. ถ้ามีเลือดออกมาก ปวด หรือเป็นไข้หลังการเจาะช้ินเน้ือ กรุณามาพบแพทย์ท่ีโรงพยาบาล (กรณีไม่ได้พักรักษาตัวใน โรงพยาบาล) 6. หลังการเจาะชิ้นเน้ือ ผู้ป่วยสามารถด�ำเนินชีวิตได้ตามปกติ แต่ควรหลกี เลย่ี งการทำ� กจิ กรรมทตี่ อ้ งออกแรงหรอื ลงนำ�้ หนกั บรเิ วณ ตำ� แหนง่ ทเี่ จาะชน้ิ เนอ้ื อยา่ งไรกต็ าม การเจาะตดั ชนิ้ เน้ือเปน็ หัตถการทมี่ ีความเสีย่ งต่อ การเกิดภาวะแทรกซอ้ นได้ เช่น มเี ลือดออก ปวด ติดเช้ือ และแพ้ยาชา เปน็ ต้น แม้จะมกี ารพยายามปอ้ งกันและระมดั ระวงั อย่างมากแลว้ กต็ าม ทั้งน้ี เพ่ือเป็นการลดภาวะแทรกซ้อน ผู้ป่วยต้องให้ความร่วมมือใน การปฏิบตั ติ ามคำ� แนะนำ� ของแพทยแ์ ละพยาบาลอย่างเคร่งครดั ส่วน ผลการตรวจนัน้ ตอ้ งใชเ้ วลาประมาณ 3-5 วนั จึงจะทราบผล การรกั ษามะเรง็ กระดกู มะเร็งกระดูกที่เร่ิมเกิดข้ึนท่ีตัวกระดูกเองนั้นมีโอกาส รักษาหายได้ หากมาพบแพทย์ตั้งแต่เร่ิมมีอาการและยังไม่มีการ แพรก่ ระจายของมะเรง็ ไปยังอวัยวะอนื่ ผูป้ ่วยต้องมารับการรักษาตาม แพทย์นัดทุกคร้ัง และเม่ือการรักษาเสร็จสิ้นแล้ว ผู้ป่ วยยังต้องมา รับการตรวจเพ่อื ตดิ ตามอาการอย่างต่อเนื่องเป็นระยะๆ ค่มู ือการดแู ลตนเองสำ� หรบั ผู้ป่วยมะเรง็ กระดูก 19
แต่ในรายทีเ่ ปน็ มะเร็งชนิดแพรก่ ระจายมาจากอวยั วะอน่ื ผปู้ ่วย จ�ำเป็นต้องได้รับการตรวจหาอวัยวะท่ีเป็นมะเร็งตั้งต้น และท�ำการ รักษามะเร็งดังกล่าวร่วมกัน แต่จะเน้นรักษาแบบประคับประคอง ตามอาการ ไดแ้ ก่ การบรรเทาอาการปวด และอาการไมส่ ุขสบาย อนื่ ๆ เพือ่ ไม่ใหผ้ ู้ป่วยทุกข์ทรมาน เนอื่ งจากมะเร็งทแี่ พร่กระจายมาน้ี ไมส่ ามารถรกั ษาให้หายขาดได้ การรักษามะเร็งกระดูกในปัจจุบนั ประกอบดว้ ย 3 ส่วน คอื • การผา่ ตดั • การให้ยาเคมีบำ� บดั • รังสรี ักษา หรอื ท่ีมักเรียกวา่ “การฉายแสง” แผนการรักษามะเร็งกระดูกของผู้ป่ วยแต่ละรายจะมีความ แตกต่างกัน ข้ึนอยู่กับชนิดของตัวโรค ระยะของโรค และ ความพร้อมของร่างกายผู้ป่ วย ซ่ึงแพทย์จะเป็นผู้พิจารณา แผนการรักษาร่วมกับผู้ป่ วยและญาติ ท้ังน้ีเม่ือสงสัยว่าเป็น มะเร็งกระดูก ผู้ป่ วยควรให้ความร่วมมือในการตรวจวินิจฉัย ตามแผนการรักษาของแพทย์อย่างครบถ้วน โดยพยาบาล จะดำ� เนนิ การเพื่อให้ผ้ปู ว่ ยได้รับการตรวจวนิ จิ ฉัยอย่างเรว็ ที่สุด ซึ่งใน โรงพยาบาลเลิดสินจะใช้เวลาประมาณ 7 วัน เม่ือทราบผล การตรวจวินิจฉยั แล้ว จะสามารถเรม่ิ การรกั ษาได้ทนั ที ซ่ึงจะทำ� ให้ การรักษาไดผ้ ลดี 20 คู่มือการดูแลตนเองส�ำหรับผู้ปว่ ยมะเร็งกระดูก
การรกั ษามะเร็งกระดกู ด้วยการผา่ ตดั การผ่าตัดถือเป็นการรักษาหลักของมะเร็งกระดูก มีเป้าหมาย เพ่ือตัดก้อนเน้ืองอกท่ีเป็นมะเร็งออกให้หมด การผ่าตัดมีหลายวิธี ข้ึนอยู่กับชนิด ขนาด ต�ำแหน่ง และระดับความรุนแรงของมะเร็ง วธิ กี ารผา่ ตัดส่วนใหญ่ มีดังน้ี 1. การผา่ ตดั เลาะเฉพาะกอ้ นเนือ้ งอกออก 2. การผา่ ตดั ที่ต้องตดั กระดูกสว่ นทเี่ ปน็ มะเรง็ ออก และอาจจะ ต้องตัดข้อต่อบริเวณใกล้เคียงออกด้วย แล้วใส่กระดูกหรือโลหะเพ่ือ ทดแทนกระดูกหรอื ข้อเดมิ ทถี่ ูกตัดออกไป 3. การผ่าตัดอวัยวะออกต้ังแต่ระดับเหนือส่วนท่ีเป็นมะเร็ง โดยผ่าตัดออกท้ังอวัยวะ ได้แก่ การตัดแขนหรือขา ซึ่งเป็นวิธีที่ แพทยพ์ ยายามหลกี เล่ียง ยกเวน้ ในกรณที ีไ่ ม่สามารถรกั ษาดว้ ยวิธอี ่นื ได้ และหากท้งิ ไว้อาจท�ำให้ผูป้ ่วยได้รบั อันตรายถึงแก่ชวี ติ แพทย์จะพิจารณา ผ่าตัดผู้ป่ วยแต่ละรายตาม ความเหมาะสม โดยผู้ป่ วย จะได้รับค�ำแนะน�ำเก่ียว กับการผ่าตัด และอาการ ขา้ งเคียงทอ่ี าจเกิดขึ้น จาก นั้นจึงจะท�ำการนัดหมาย การผ่าตัดต่อไป คมู่ ือการดูแลตนเองสำ� หรับผ้ปู ว่ ยมะเรง็ กระดกู 21
การเตรียมตัวกอ่ นผ่าตดั และการได้รับยาระงับความรสู้ กึ ก่อนผ่าตัด ผู้ป่วยจะได้รับการซักถามข้อมูลสุขภาพจากแพทย์ เกย่ี วกบั • โรคประจ�ำตวั เชน่ โรคเบาหวาน โรคตับ โรคไต โรคหัวใจ โรคความดนั โลหิตสูง โรคหอบหดื และโรคธัยรอยด์ เป็นตน้ • ประวตั ิยาท่ใี ช้เปน็ ประจ�ำและประวตั ิการแพย้ า • ประวัติการมีประจ�ำเดือน และการต้ังครรภ์ กรณีท่ีเป็น ผู้ป่วยหญงิ นอกจากนั้น ผู้ป่วยและญาติจะต้องเซ็นชื่อในเอกสารยินยอม รบั การผ่าตดั หลงั จากไดร้ ับขอ้ มลู และคำ� อธิบายจากแพทยจ์ นเปน็ ท่ีเข้าใจ ตอ่ จากนั้น ผปู้ ่ วยจะไดร้ บั การตรวจเลอื ด ตรวจปสั สาวะ ตรวจคลน่ื หวั ใจ เอกซเรย์ และตรวจพิเศษอ่นื ๆ ตามแผนการรักษา ของแพทย์ และตามความจำ� เปน็ ของผปู้ ่วยแตล่ ะราย 22 คมู่ ือการดแู ลตนเองส�ำหรับผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดูก
การปฏิบตั ติ ัวกอ่ นผา่ ตดั ก่อนการผ่าตัดผู้ป่วยจะต้องมีการเตรียมตัวทั้งทางด้านร่างกาย และจติ ใจ เพอ่ื ใหพ้ รอ้ มรับการผ่าตดั ดังน้ี การเตรยี มทางดา้ นรา่ งกาย • รักษาสุขภาพใหแ้ ขง็ แรง ระมดั ระวงั ไมใ่ หเ้ กดิ บาดแผล หรอื มี ฟนั ผุ หากมีบาดแผลหรอื ฟันผุ ควรรักษาให้เรียบร้อยก่อน • รับประทานอาหารท่ีปรุงสุก สะอาด เพ่ือป้องกันเช้ือโรค ท่ีอาจตกค้าง และเข้าสู่กระแสเลือด อันเป็นสาเหตุของการติดเชื้อ ภายหลังการผา่ ตัด • งดสบู บุหร่ี 2 สปั ดาห์ หรอื อยา่ งน้อย 1 วัน ก่อนผ่าตดั และควรงดตลอดระยะเวลาการรกั ษา หรือเลกิ สบู บุหรี่ถาวร • ฝึกบริหารปอดให้ปอดขยายตัวดี และฝึกการไอขับเสมหะที่ ถูกต้อง เพื่อลดเสมหะ และป้องกันภาวะแทรกซ้อนของระบบ ทางเดนิ หายใจท่อี าจเกดิ ข้นึ ได้ในระหว่างการผา่ ตัด และหลงั ผา่ ตัด หายใจเขา้ ท้องปอ่ ง หายใจออกท้องแฟบ การบรหิ ารปอด คู่มือการดูแลตนเองสำ� หรับผปู้ ว่ ยมะเรง็ กระดกู 23
สูดหายใจเข้า ไอแรงๆ การฝกึ ไอขับเสมหะ • หมั่นบริหารกล้ามเนื้อและข้อ ท้ังบริเวณแขนและขา การบริหารจะช่วยให้ผู้ป่วยฟื้นตัวได้เร็วข้ึนหลังผ่าตัด แต่ต้องท�ำด้วย ความระมดั ระวัง ไมห่ ักโหม • ระมดั ระวงั ไม่ให้หกล้ม หรือกระทบกระแทกบริเวณทมี่ กี ้อน เนอื้ งอก เนอื่ งจากเป็นบริเวณทกี่ ระดูกหกั ได้ง่าย การบริหารขอ้ เท้า และกลา้ มเนือ้ นอ่ ง 24 คู่มือการดูแลตนเองส�ำหรับผ้ปู ่วยมะเรง็ กระดูก
การบริหารกล้ามเน้อื ตน้ ขาในท่าน่ัง การบรหิ ารกลา้ มเนื้อตน้ ขาในทา่ นอน การบรหิ ารกล้ามเน้ือตน้ แขน การบรหิ ารขอ้ ไหล่ คมู่ ือการดูแลตนเองสำ� หรบั ผ้ปู ว่ ยมะเร็งกระดกู 25
• งดน�้ำและอาหารทุกชนิดหลังเท่ียงคืน ของคืนก่อนผ่าตัด หรืออย่างน้อย 8 ช่ัวโมง เพื่อป้องกันการอาเจียนและ ส�ำลักเศษอาหารเข้าหลอดลมขณะผ่าตัด ห า ก ผู ้ ป่ ว ย เ ผ ล อ รั บ ป ร ะ ท า น อ า ห า ร ห รื อ ด่มื น้ำ� ในช่วงเวลาทีใ่ หง้ ดน้ำ� และอาหารน้ี ผู้ป่วยตอ้ งรีบแจ้งแพทย/์ พยาบาลให้ทราบทันที • ผู้ป่ วยบางรายอาจจะได้รับการสวนอุจจาระเพ่ือให้ล�ำไส้ สะอาด ป้องกันไม่ให้มีอุจจาระไหลออกมาขณะท�ำการผ่าตัด เนอื่ งจากอาจท�ำให้ตดิ เช้ือได้ • ท�ำความสะอาดร่างกายและบรเิ วณท่ีจะท�ำการผ่าตดั รวมทงั้ เปลีย่ นเล้ือผ้าชดุ ใหม่ที่สะอาดก่อนไปหอ้ งผา่ ตดั • ไม่น�ำของมีค่าหรือสวมใส่เคร่ืองประดับติดตัวไปห้องผ่าตัด เนื่องจากขณะผ่าตัดจะมีการใช้เคร่ืองจ้ีไฟฟ้าเพ่ือให้เลือดหยุดไหล ซึ่งอาจท�ำให้เกิดการเผาไหม้ผิวหนัง บรเิ วณที่ใส่เครือ่ งประดับได้ • ถอดคอนแทคเลนส์ หรือ ถอดฟนั ปลอมกอ่ นไปหอ้ งผ่าตดั • หากมีฟันโยกต้องแจ้งให้ เจ้าหน้าที่ทราบเพื่อแก้ไขทันที เพราะ ฟันอาจหลดุ เข้าไปอดุ หลอดลมได้ 26 คมู่ อื การดแู ลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเรง็ กระดูก
การเตรยี มทางดา้ นจิตใจ • พยายามท�ำจิตใจให้สบาย ไม่วิตกกังวลเกี่ยวกับการผ่าตัด เกินกว่าเหตุ เน่ืองจากอาจทำ� ให้เกิดความเครยี ด และอาจส่งผลต่อ การเกิดอาการผิดปกติทางกายในระยะหลังผ่าตัดได้ เช่น อาเจียน ถ่ายปสั สาวะไม่ออก เจ็บปวดแผลผ่าตดั มาก หรือกระสับกระส่าย เมื่อผู้ป่ วยถูกส่งตัวเข้าไป ในห้องผ่าตัด ผู้ป่ วยจะได้พบ กับวิสัญญีแพทย์ และวิสัญญี พยาบาลทร่ี อรบั ผปู้ ่วยอยู่ ผูป้ ่วย จะถูกถามชื่อ และนามสกุล อีกครั้ง รวมทั้งจะได้รับการ ตรวจวดั สญั ญาณชพี เพอื่ เตรยี ม ให้ยาระงบั ความรู้สึก เม่ือผ่าตัดเรียบร้อยแล้ว ผู้ป่ วยจะต้องอยู่ในห้องฟักฟื้นเพ่ือ สงั เกตอาการจนอาการคงที่ ซึง่ จะมีเจ้าหนา้ ทดี่ แู ลอยา่ งใกลช้ ิดก่อน ส่งกลบั หอผู้ป่วย คู่มือการดแู ลตนเองสำ� หรับผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดกู 27
การให้รับยาระงับความรสู้ ึก การให้ยาระงับความรู้สึก หมายถึง การท�ำให้หมดความ รู้สึก หรือสูญเสียความรู้สึกช่ัวคราวในขณะผ่าตัด ผู้ป่ วยอาจหมด ความรูส้ ึกทวั่ รา่ งกาย หรอื หมดความรู้สกึ เฉพาะอวัยวะบางสว่ น ประเภทของการใหย้ าระงับความรูส้ ึก แบง่ ออกเป็น 3 ประเภท คอื 1. การฉีดยาชาเฉพาะที่ เป็นวิธีที่ผู้ป่ วยได้รับการฉีดยาชาใน ต�ำแหน่งที่จะท�ำการผ่าตัด โดยที่ผู้ป่วยยังรู้สึกตัวตลอดเวลา แต่ไม่ รู้สึกเจ็บ และมองไม่เห็นการผ่าตัด ผู้ป่วยสามารถแจ้งแพทย์เพ่ือขอ ยาชาเพ่ิมได้หากยังรู้สึกเจ็บในระหวา่ งการผา่ ตดั 2. การให้ยาระงับความรู้สึกท่ัวร่างกาย หรือการดมยาสลบ เปน็ วธิ ที ีท่ �ำใหผ้ ูป้ ว่ ยหลบั ไม่ร้สู ึกตัว หรอื ร้สู ึกเจบ็ ในระหว่างการผา่ ตดั โดยผู้ป่ วยจะหลับจากฤทธ์ิของยาสลบที่ให้ทางหลอดเลือด หรือจาก การสูดดมผ่านหนา้ กากออกซเิ จน 3. การฉดี ยาชาเขา้ ไขสนั หลัง หรอื การบลอ็ คหลงั วธิ นี ี้ผปู้ ่วย จะได้รับการฉีดยาชาเข้าไปในไขสันหลังของผู้ป่ วย ท�ำให้ผู้ป่ วยชา ต้งั แต่กลางล�ำตวั ลงมาถึงเท้าท้ัง 2 ข้าง โดยผู้ป่วยยงั รสู้ กึ ตัวอยู่ แต่ จะไม่รสู้ ึกเจ็บระหวา่ งการผ่าตัด เหมาะส�ำหรบั การผ่าตดั ในต�ำแหนง่ ท่ตี ำ�่ กว่าเอวลงไป 28 คู่มือการดแู ลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดูก
การเลอื กชนดิ และวิธีการใหย้ าระงับความร้สู กึ วสิ ญั ญแี พทยจ์ ะพจิ ารณาเลอื กชนดิ ของการใหย้ าระงบั ความรสู้ กึ ท่ี เหมาะสมและปลอดภยั ทส่ี ดุ แกผ่ ปู้ ่วย โดยคำ� นงึ ถงึ ปจั จยั ตา่ งๆ ดงั ตอ่ ไปน้ี 1. อายุของผู้ป่ วย ในผู้ป่ วยเด็กมักเลือกใช้วิธีการดมยาสลบ เนื่องจากเดก็ มักไม่ให้ความรว่ มมือในการฉีดยาชาเฉพาะท่ี 2. สภาพร่างกายและจิตใจของผู้ป่ วย รวมท้ังโรคประจ�ำตัวของ ผปู้ ว่ ย โดยตอ้ งหลกี เลยี่ งการใหย้ าทเ่ี สรมิ ฤทธิ์ หรอื เปน็ อนั ตรายตอ่ โรคท่ี ผปู้ ว่ ยเปน็ อยู่ ในรายทกี่ ลวั มาก มปี ญั หาทางดา้ นจติ ใจ หรอื อว้ นมาก ซงึ่ มกั มปี ญั หาเกย่ี วกบั การเปดิ ทางเดนิ หายใจใหโ้ ลง่ จะเลอื กใชว้ ธิ ดี มยาสลบ 3. ชนิดของการผา่ ตัด การผา่ ตดั ที่ใชเ้ วลานาน หรือการทผ่ี ู้ป่วย ต้องอยู่ในท่านอนคว�่ำ หรือนอนตะแคงขณะผ่าตัด จะเลือกใช้วิธี ดมยาสลบ 4. ความชำ� นาญ และความต้องการของศัลยแพทย์ 5. ความต้องการของผปู้ ่วย ค่มู อื การดูแลตนเองสำ� หรับผู้ป่วยมะเรง็ กระดูก 29
ภาวะแทรกซ้อนที่อาจเกดิ ขน้ึ จากการไดร้ บั ยาระงบั ความรู้สึก 1. คล่ืนไสอ้ าเจยี น เจ็บคอ ปวดหลงั 2. หายใจลำ� บาก มกี ารหดเกรง็ ของหลอดลม หรอื กลอ่ งเสยี ง 3. ปสั สาวะลำ� บาก 4. กระสบั กระส่ายหรอื ซมึ ลง การปฏบิ ตั ติ ัวหลงั ผา่ ตดั ระยะแรก 1. งดอาหารและน้�ำ จนกว่าจะได้รับแจ้งจากพยาบาลว่า สามารถรบั ประทานอาหารและจิบนำ้� ได้ 2. นอนราบไม่ลุกน่ัง หนุนหมอนได้ 1 ใบ นานประมาณ 8 ชวั่ โมงหลังผ่าตัด แต่สามารถพลิกตะแคงตัวได้ (กรณีท่ีได้รับ ยาระงบั ความรสู้ กึ ชนดิ ฉีดเข้าไขสนั หลงั ) 3. หายใจเข้า-ออกลึก ๆ ตามที่ได้รับการฝึกในระยะก่อน ผา่ ตดั 30 คู่มือการดแู ลตนเองส�ำหรับผู้ป่วยมะเรง็ กระดูก
4. ระมัดระวังสายขวดระบายเลือดท่ีต่อจากแผลผ่าตัด สายสวนปัสสาวะ และสายนำ�้ เกลือ ไม่ให้เล่ือนหลุด 5. ระมัดระวังไม่ให้แผลผ่าตัดเปียกน�้ำ โดยแผลผ่าตัดจะได้รับ การตัดไหมเมอ่ื ครบ 14 วนั 6. ปฏิบัติตามค�ำแนะน�ำของแพทย์/พยาบาลในการจัดวาง แขน/ขาท่ีได้รบั ผา่ ตดั ให้อยใู่ นระดับสูงกวา่ หัวใจ กรณีผา่ ตัดใส่โลหะ บริเวณขา ผู้ป่ วยจะถูกจัดให้นอนในท่าเข่าเหยียดตรงโดยวางปลาย เทา้ บนหมอนเพือ่ ปอ้ งกันขอ้ เข่าติดในทา่ เขา่ งอ 7. แจ้งแพทย์/พยาบาลทนั ที เมอ่ื รู้สกึ ไม่สขุ สบายหรือมอี าการ ผิดปกติ เช่น หนา้ มืด เวยี นศรี ษะ ปวดแผลผ่าตดั แขน/ขาอ่อนแรง คลนื่ ไสอ้ าเจยี น ฯลฯ คมู่ ือการดแู ลตนเองสำ� หรับผ้ปู ว่ ยมะเร็งกระดูก 31
การปฏบิ ัตติ วั หลงั ผา่ ตดั ระยะฟนื้ ฟูสภาพ 1. บริหารกล้ามเนือ้ และข้อตามทแี่ พทย/์ พยาบาลแนะน�ำ 2. ใช้อุปกรณ์ช่วยเดินหากจ�ำเป็น เช่น ไม้ค้�ำยันรักแร้ หรือ วอล์คเกอร์ เปน็ ตน้ 3. รบั ประทานอาหารทมี่ ปี ระโยชน์ ปรงุ สกุ สะอาด เนน้ อาหาร พวกเนอื้ สัตว์ นม ไข่ ผัก และผลไม้ 4. ดแู ลร่างกายให้แขง็ แรง ระมัดระวังเรื่องการติดเชอ้ื การรกั ษามะเรง็ กระดกู ด้วยยาเคมบี �ำบดั ยาเคมีบ�ำบัด หมายถึง ยาที่ออกฤทธ์ิต้านหรือท�ำลายเซลล์ มะเร็ง โดยการยับยั้งไม่ให้เซลล์มะเร็งแบ่งตัวต่อไปได้และตายใน ทส่ี ดุ แตข่ ณะเดียวกนั ยาเคมบี ำ� บัดกจ็ ะมผี ลกระทบต่อเซลลป์ กติของ ร่างกายที่มีการแบ่งตัวด้วย เช่น ไขกระดูก เส้นผม เย่ือบุต่างๆ แต่เม่ือยาหมดฤทธ์ิแล้ว และผู้ป่วยปฏิบัติตัวได้ถูกต้อง ร่างกายก็จะ คอ่ ยๆ ฟ้ืนตวั กลบั สู่สภาพปกติ 32 คมู่ อื การดแู ลตนเองส�ำหรบั ผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดกู
ยาเคมบี ำ� บดั มที งั้ ชนดิ รบั ประทานและชนดิ ฉดี เขา้ หลอดเลอื ด เปน็ วธิ กี ารรกั ษาทสี่ ามารถใชร้ ว่ มกบั การผา่ ตดั และรงั สรี กั ษา โดยแพทยจ์ ะ พจิ ารณาชนดิ ของยาเคมบี ำ� บดั รปู แบบการใหย้ า ลำ� ดบั การรกั ษา ตาม ลกั ษณะของตวั โรค และความพรอ้ มตามสภาพรา่ งกายของผปู้ ่วย ทงั้ น้ี จำ� นวนครงั้ ของการรกั ษาดว้ ยยาเคมบี ำ� บดั นนั้ ขนึ้ อยกู่ บั การพจิ ารณา ของแพทยผ์ เู้ ชยี่ วชาญดา้ นเคมบี ำ� บดั โดยกอ่ นการใหย้ าแตล่ ะครง้ั แพทย์ จะตรวจรา่ งกายและตรวจเลอื ดของผปู้ ่ วย เพอื่ ใหแ้ นใ่ จวา่ ผปู้ ่ วยมสี ภาพ รา่ งกายแขง็ แรงพอทจ่ี ะรบั ยาเคมบี ำ� บดั ในครง้ั นนั้ ๆ ได้ การปฏบิ ตั ติ ัวก่อนรับยาเคมบี �ำบดั กอ่ นรบั ยาเคมบี ำ� บดั ผปู้ ว่ ยตอ้ งเตรยี มรา่ งกายและจติ ใจใหพ้ รอ้ ม ดงั น้ี 1. รับประทานอาหารที่สุก สะอาด และควรได้รับสารอาหาร ให้ครบ 5 หมู่ 2. ด่มื นำ้� สะอาด วนั ละ 8-10 แก้ว กรณไี ม่มขี อ้ ห้าม 3. ออกก�ำลังกายตามความเหมาะสมกับตัวโรค และสภาพ ร่างกายของผปู้ ่วย คมู่ ือการดแู ลตนเองสำ� หรับผปู้ ว่ ยมะเรง็ กระดูก 33
4. พักผ่อนให้เพียงพอ นอนหลับอย่างน้อยวันละ 6-8 ชั่วโมง 5. ท� ำ จิ ต ใ จ ใ ห ้ เ ข็ ม แ ข็ ง ไมย่ อ่ ท้อตอ่ ความเจ็บป่วย และ มีทัศนคติท่ีดีต่อการรักษา หากมีข้อสงสัยควรสอบถาม จากแพทย์ผู้รักษาให้เข้าใจ อย่างชดั เจน นอกจากน้ัน ผู้ป่วยควรเตรียมความพร้อมด้านอื่นๆ ด้วย ดังนี้ 1. วางแผนจัดการทั้งเรื่องครอบครัว การเรียน/การท�ำงาน ตลอดจนวางแผนเร่ืองการเดินทางและท่ีพักของญาติระหว่างมารับ การรักษา กรณีทไ่ี มม่ ที พี่ ักในกรงุ เทพฯ เนอ่ื งจากการรกั ษาตอ้ งใช้ เวลาต่อเน่ืองเปน็ ระยะเวลานาน 2. เตรียมกระติกเก็บความเย็นไว้ส�ำหรับเก็บรักษายาฉีดพิเศษ บางชนดิ ทอ่ี าจตอ้ งน�ำไปฉีดต่อเน่ืองในระยะกลบั ไปพกั ฟืน้ ทบี่ า้ น คนในครอบครัว มีความส�ำคัญอย่างมาก ควรให้ก�ำลังใจ และช่วย เหลือผู้ป่ วยในระหว่างรับ การรกั ษา 34 คู่มือการดแู ลตนเองส�ำหรับผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดกู
การปฏบิ ัติตัวระหว่างรับยาเคมบี �ำบัด 1. รบั ประทานอาหารทส่ี ะอาดและปรงุ สกุ หลกี เล่ียงอาหารมัน รสจดั หรือมกี ล่ินรุนแรง งดรับประทานอาหารส�ำเร็จรูป ผักสด และ ผลไม้ไม่ปอกเปลือก รบั ประทานอาหารให้ครบ 5 หมู่ เนน้ อาหารทใ่ี หพ้ ลงั งานและมโี ปรตนี สงู เช่น เน้ือสัตว์ นม ไข่ โดยต้องล้างมือให้ สะอาดก่อนรับประทานอาหารทุกครง้ั 2. จิบน้�ำบ่อยๆ ให้ได้อย่างน้อยวันละ 8-10 แกว้ กรณีไมม่ ีขอ้ หา้ ม 3. งดเครือ่ งดม่ื ท่ีมแี อลกอฮอล์ ชา กาแฟ และนำ้� อดั ลม 4. ดแู ลรกั ษาสขุ อนามยั ของรา่ งกายและสภาพสงิ่ แวดลอ้ มรอบตวั หลีกเล่ียงการอยู่ร่วมกับคนหมู่มาก หรืออยู่ใกล้คนท่ีไม่สบาย หรือ เจบ็ ป่วยจากการตดิ เชื้อ 5. ออกกำ� ลังกายเบาๆ ตามทแี่ พทยแ์ นะน�ำ 6. พกั ผ่อนใหเ้ พียงพอ นอนหลบั ใหไ้ ด้ อยา่ งน้อยวนั ละ 6-8 ชั่วโมง 7. ควบคุมน้�ำหนักตัวให้อยู่ในเกณฑ์ มาตรฐาน ไมผ่ อมเกินไป 8. ท�ำจิตใจให้สบาย ผ่อนคลาย หรอื ท�ำงานอดิเรกทมี่ คี วามเพลิดเพลิน คู่มือการดูแลตนเองสำ� หรบั ผูป้ ่วยมะเร็งกระดกู 35
9. แจ้งแพทย์หรือพยาบาลทันทีหากมีอาการผิดปกติ เช่น เจบ็ บรเิ วณต�ำแหน่งที่ให้ยา หรือมียาร่ัวซึม เจ็บหรือมีแผลในช่อง ปาก มเี ลือดออกตามไรฟันหรอื ปนมากบั อุจจาระ ปสั สาวะ ท้องเสีย ทอ้ งผกู มผี นื่ หรือมีแผลพพุ องข้นึ ตามรา่ งกาย 10. มารับยาเคมีบ�ำบัดตามแพทย์นัดทุกครั้ง หากมีเหตุจ�ำเป็น ไม่สามารถมาตามนดั ได้ ควรแจง้ แพทย์ให้ทราบลว่ งหน้าเพ่อื พิจารณา วนั นัดใหมท่ ี่เหมาะสม การไม่มาตามนัด หรอื การเลื่อนวนั นัดออกไป ด้วยตนเอง จะมผี ลเสียต่อการรกั ษา การป้องกันและบรรเทาอาการขา้ งเคียงจากยาเคมีบำ� บดั ในช่วงท่ีผู้ป่ วยได้รับยาเคมีบ�ำบัด จะมีผลท�ำให้เกิดอาการ ขา้ งเคยี งตา่ งๆ จากยาเคมบี ำ� บดั ได้ อาการขา้ งเคยี งทพี่ บบอ่ ย มดี งั น้ี อาการข้างเคียงทม่ี ีผลต่อระบบทางเดินอาหาร ไดแ้ ก่ คลนื่ ไส้ อาเจียน เป็นอาการที่พบมากท่ีสุดในผู้ป่ วยท่ีได้รับ ยาเคมีบ�ำบัด อาจเกิดข้ึนได้ภายใน 1-2 ชั่วโมง หลังได้รับยา วิธบี รรเทาอาการคล่ืนไส้ อาเจียน • รบั ประทานอาหารออ่ น ยอ่ ยงา่ ย ทลี ะนอ้ ย แตบ่ อ่ ยครง้ั • หลกี เลยี่ งอาหารมนั และอาหารรสจดั 36 คูม่ ือการดูแลตนเองส�ำหรับผปู้ ว่ ยมะเร็งกระดูก
• หลกี เลย่ี ง กลิ่น สี ภาพ ท่ีจะกระตุ้นใหเ้ กิดอาการมากข้นึ • หลีกเล่ียงการรับประทานอาหาร 1-2 ช่ัวโมง ก่อนและ หลงั รับยาเคมีบำ� บดั • ท�ำกิจกรรมท่ีช่วยใหผ้ อ่ นคลาย เช่น ฟังเพลง ดูโทรทัศน์ หรอื อ่านหนงั สอื เปน็ ต้น • ควรนั่งหลังตรงอย่างน้อย 1 ช่ัวโมง หลังรับประทาน อาหารแต่ละมื้อ • อมลกู อมรสมะนาว หรอื รบั ประทานผลไมร้ สเปรยี้ ว เพอื่ ลด อาการขมปาก • อยู่ในทที่ ่ีมีอากาศถา่ ยเท • รับประทานยาป้องกันอาการคล่ืนไส้ อาเจียน ตามแผน การรกั ษา (กรณที ไี่ ดร้ บั ยาชนิดรับประทาน) คมู่ อื การดูแลตนเองสำ� หรบั ผูป้ ่วยมะเร็งกระดกู 37
เบอ่ื อาหาร เกดิ จากผลของยาเคมบี ำ� บดั ทที่ ำ� ใหก้ ารรบั รสอาหารเปลยี่ นแปลงไป และความอยากอาหารลดลง เมอื่ มีอาการเบ่ืออาหาร ควรปฏบิ ตั ิดงั นี้ • รับประทานอาหารทีละน้อยแต่บ่อยคร้ัง โดยพิจารณา อาหารทผ่ี ู้ป่วยชอบ • รบั ประทานอาหารทมี่ รี สเปรยี้ ว หรอื เผด็ (ถา้ ผปู้ ่วยรบั ประทานได)้ เพ่อื เพมิ่ การรบั รสอาหาร • รักษาความสะอาดภายในชอ่ งปากและฟนั • เดนิ ออกกำ� ลงั กายเบาๆ 5-10 นาที กอ่ นมอ้ื อาหารครง่ึ ชว่ั โมง • ดม่ื น้�ำ อย่างน้อย 8-10 แกว้ ตอ่ วัน แผลในปากหรือเยื่อบอุ กั เสบ ยาเคมีบ�ำบัดส่วนใหญ่ จะเป็นพิษต่อเย่ือบุ ต่างๆ อาจท�ำให้เกิดการอักเสบ เป็นแผลในปาก หรือทางเดินอาหารได้ อาการอักเสบของปากมัก จะเกิดวันท่ี 5-7 หลังเร่ิมยาเคมีบำ� บัด การปฏิบัติตัวเพ่ือบรรเทาอาการแผลในปาก หรอื เย่อื บุอกั เสบ • ดูแลรักษาความสะอาดของปากและฟัน โดยใช้แปรงสฟี นั ขนาดเลก็ ขนนิ่ม • กลั้วคอและบ้วนปากด้วยน้�ำเปล่าหรือ น�้ำเกลอื บ่อย ๆ โดยเฉพาะหลงั ม้ืออาหาร 38 คมู่ ือการดูแลตนเองส�ำหรับผู้ป่วยมะเรง็ กระดูก
• หลีกเล่ียงการใช้น้�ำยาบ้วนปาก เพราะจะท�ำให้เกิดการ ระคายเคืองเยื่อบุชอ่ งปาก • ในรายท่ีใส่ฟันปลอม ควรถอดฟันปลอมล้างท�ำความ สะอาดหลงั รบั ประทานอาหารทกุ ครั้ง • ควรรับประทานอาหารท่ีอ่อนนุ่ม เช่น ซุป โจ๊ก โดยรับประทานม้ือละน้อยๆ แต่บ่อยคร้ัง • งดรบั ประทานอาหารรอ้ นหรอื เยน็ เกนิ ไป และงดอาหารรสจดั • จบิ นำ�้ ใหไ้ ด้ 8-10 แกว้ ตอ่ วนั • งดสูบบหุ รี่ และดม่ื เครอื่ งดื่มท่ีมแี อลกอฮอล์ • ถ้าริมฝีปากแห้งควรทาวาสลนิ หรอื ลิปมัน • ถ้ามีฝ้าขาวหรือเช้ือราเกิดขึ้นภายในช่องปากต้องรายงาน แพทย์ เพ่อื ใหย้ ารักษาอาการ ทอ้ งเสียหรือทอ้ งผกู หากมีอาการทอ้ งเสยี ควรปฏบิ ตั ดิ งั นี้ • รับประทานอาหารอ่อน ยอ่ ยงา่ ย มกี ากนอ้ ย • รบั ประทานอาหารที่อุน่ ๆ • หลกี เล่ียงนม นำ้� ผลไม้ น้�ำอัดลม ผกั และผลไมส้ ด • ดม่ื นำ�้ มากๆ วนั ละ 2-3 ลติ ร กรณีไมม่ ีขอ้ ห้าม คู่มือการดูแลตนเองสำ� หรับผ้ปู ว่ ยมะเรง็ กระดูก 39
หากมีอาการท้องผูก ควรปฏิบัตดิ ังน้ี • รับประทานอาหารที่มีกากใย เช่น ลูกพรุน เมล็ดธัญพืช หรือข้าวกลอ้ ง เป็นตน้ • ดื่มน้�ำหรือของเหลวมากข้ึน ให้ได้ 3 ลติ รตอ่ วัน กรณีไม่มี ข้อห้าม • ออกกำ� ลงั กายให้เพยี งพอเท่าทที่ �ำได้ • รบั ประทานยาระบายอ่อนๆ ตามแพทย์สงั่ ผลตอ่ ไขกระดูก ยาเคมีบ�ำบัดจะมีผลต่อการสร้างเม็ดเลือดของไขกระดูก โดย ท่ัวไปเมื่อได้ยาเคมีบ�ำบัด ผู้ป่วยจะได้รับการตรวจเลือดเพื่อตรวจดู ระดบั ของเม็ดเลอื ดอยา่ งนอ้ ยทกุ สัปดาห์ อาการแสดง • เม่ือมีเมด็ เลอื ดขาวตำ่� ผปู้ ่วยมักรู้สึกอ่อนเพลยี ภมู ิตา้ นทาน โรคลดลง ผูป้ ่วยมโี อกาสตดิ เช้ือโรคไดง้ า่ ย 40 คู่มอื การดูแลตนเองส�ำหรับผู้ป่วยมะเร็งกระดกู
• ถ้าเม็ดเลือดแดงต่�ำ ผู้ป่ วยจะซีด อ่อนเพลีย เหนื่อยง่าย อาจมเี ท้าบวม • เมอื่ เกลด็ เลอื ดตำ่� มกั มเี ลอื ดออกงา่ ย มจี ดุ แดงตามผวิ หนงั หรอื หอ้ เลอื ด การป้องกันการตดิ เชื้อเมื่อเม็ดเลือดขาวตำ่� • หลีกเล่ียงการใกลช้ ิดกับบุคคลทเี่ ป็นโรคติดตอ่ เช่น หวดั หรือวัณโรค • หลีกเล่ียงการอย่ใู นทท่ี ่ีคนแออดั • ระมดั ระวังไมใ่ ห้เกดิ บาดแผลตามร่างกาย คอนเสิร์ต ห้องสมดุ คูม่ อื การดแู ลตนเองสำ� หรับผู้ปว่ ยมะเรง็ กระดูก 41
• ดแู ลความสะอาดของรา่ งกาย โดยเฉพาะปากและฟนั • งดรับประทานผักสด ส่วนผลไม้ควรล้างและปอกเปลือก กอ่ นรับประทาน ยาเคมบี ำ� บดั นอกจากจะกอ่ ใหเ้ กดิ อาการข้างเคยี งต่างๆ แลว้ ยังมีความเป็นพิษด้วย โดยอาจก่อให้เกิดความผิดปกติของอวัยวะ ส�ำคญั ของรา่ งกาย ได้แก่ หวั ใจ ปอด ไต ตบั กระเพาะปสั สาวะ และระบบประสาท ซ่ึงอาจท�ำให้ผปู้ ่วยมีอาการหายใจเหนือ่ ย ปสั สาวะ ออกน้อย หรือปสั สาวะเปน็ เลอื ด เปน็ ตน้ สรุป อาการผิดปกติหลังรับยาเคมีบ�ำบัดท่ีควรแจ้งแพทย์/ พยาบาลเพ่อื ให้ได้รบั การรกั ษาโดยเรว็ • ไขส้ ูงเกนิ 38 องศาเซลเซยี ส • ไอ มีเสมหะ หรือหายใจหอบเหนื่อย • มีผ่นื แผลพพุ อง หรอื ตมุ่ น้�ำใสข้นึ ตามตัว • ปสั สาวะออกนอ้ ย 42 ค่มู ือการดแู ลตนเองส�ำหรับผปู้ ่วยมะเรง็ กระดูก
Search