TrONG NGAøy THOÁNG NHAÁT VIEÄT mINH - LIEâN VIEÄT Ngaøy moàng ba thaùng ba, tröôùc Ñaïi hoäi Vieät Minh - Lieân Vieät thoáng nhaát toaøn quoác, Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam ra maét quoác daân1. ... OÂng Tröôøng Chinh thay maët Ñaûng chaøo möøng Ñaïi hoäi maët traän, trình baøy chính cöông cuûa Ñaûng. Chuû tòch Hoà Chí Minh noùi: - Muïc ñích cuûa Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam coù 1. Vieät Minh: goïi taét cuûa Vieät Nam Ñoäc laäp Ñoàng minh hoäi, thaønh laäp ngaøy 19-5-1941; Lieân Vieät: goïi taét cuûa Hoäi lieân hieäp Quoác daân Vieät Nam, thaønh laäp ngaøy 29-5-1946. Thaùng 11-1945, do yeâu caàu cuûa caùch maïng, Ñaûng Coäng saûn Ñoâng Döông tuyeân boá töï giaûi taùn (thöïc chaát laø ruùt vaøo bí maät). Ngaøy 3-3-1951, khi Ñaûng trôû laïi hoaït ñoäng coâng khai thì hai toå chöùc Vieät Minh vaø Lieân Vieät cuõng hôïp nhaát thaønh Maët traän Lieân Vieät. Taïi Ñaïi hoäi thoáng nhaát Vieät Minh - Lieân Vieät, Chuû tòch Hoà Chí Minh ñöôïc baàu laø Chuû tòch danh döï vaø oâng Toân Ñöùc Thaéng laøm Chuû tòch Maët traän Lieân Vieät (BS). 49
theå goàm trong taùm chöõ: Ñoaøn keát toaøn daân, phuïng söï Toå quoác. Quaù khöù ñaáu tranh. Hieän taïi khaùng chieán. Töông lai xaây döïng. Böôùc ñöôøng ñi leân cuûa daân toäc. Vaø daân toäc thöøa nhaän Ñaûng laø ñoäi quaân tieàn phong cuûa mình. Maët traän nhaän thaáy ôû caùc laõnh tuï lao ñoäng nhöõng ngöôøi lính xung kích maø lôøi noùi, vieäc laøm ñeàu theå hieän caùi tinh thaàn phuïc vuï nhaân daân, caùi nhieät tình caùch maïng, caùi yù chí quyeát lieät ñaùnh giaëc döïng nöôùc. Trung, Nam, Baéc sum hoïp. Coâng nhaân, noâng daân, phuï nöõ, thanh nieân saùt caùnh. Ñaïi bieåu mieàn nuùi. Nhöõng ngöôøi hai ba chuïc naêm boân ba caùch maïng, nay môùi trôû veà, ñaïi dieän cho taát caû ñoàng baøo haûi ngoaïi, goùp caùi yù chí ñoaøn keát cuûa nhöõng ngöôøi xa Toå quoác, luoân luoân höôùng veà Toå quoác. Ñaïi bieåu mieàn haäu ñòch: chò phuï nöõ ngoaïi thaønh Haø Noäi, chò phuï nöõ Mai Ñaø, moät tay phuïc hoài cô sôû chieán ñaáu cuûa huyeän mình, xaây döïng chieán khu du kích. Chieán só Quaân Tieân Phong. Chieán só thi ñua. Chieán só noâng nghieäp. Anh huøng lao ñoäng. Beân caïnh, maáy thöông binh chieác tay aùo loøng thoøng. Caùc vò linh muïc chaäm raõi, hieàn töø. Nhöõng thaân só ñaàu baïc raâu traéng. Cuï Thi Sôn, Bí thö cuõ cuûa nhaø anh huøng cöùu quoác Ñeà Thaùm, treân dieãn ñaøn, noùi nhöõng lôøi raén roûi: - Chuùng ta ñaõ ñoaøn keát, chuùng ta laïi coù Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam laõnh ñaïo, thì khoâng noùi moät 50
Phaùp, maø möôøi Phaùp chuùng ta cuõng ñaäp tan, khoâng noùi moät can thieäp Myõ, maø möôøi can thieäp Myõ chuùng ta cuõng ñaùnh cheát… Ñaïi hoäi Vieät Minh - Lieân Vieät thoáng nhaát laø nöôùc Vieät Nam thu heïp laïi. Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam laø löïc löôïng truï coät cuûa ñaáu tranh. Ñaïi hoäi quaây quaàn chung quanh laõnh tuï Hoà Chí Minh. Chuû tòch oâm trong loøng moät em beù. Taát caû moïi ngöôøi noùi: Chuùng ta chieán ñaáu cho töông lai em beù, cho töông lai daân toäc. Em beù ngaøy mai sung söôùng hay khoå sôû laø do chuùng ta. Nhöng nhaát ñònh laø em beù seõ ñöôïc sung söôùng. Sau khi ban toå chöùc giôùi thieäu thaønh phaàn ñaïi bieåu trong Ñaïi hoäi, Hoà Chuû tòch giô tay xin noùi. Vaø Ngöôøi ñöùng leân, tay oâm em beù, vöøa cöôøi vöøa noùi: - Ban toå chöùc giôùi thieäu soùt thaønh phaàn thieáu nhi. Vaäy toâi xin giôùi thieäu cho ñuû. Hoäi tröôøng voã tay. Em beù cuõng ñaäp hai baøn tay nhoû xíu vaøo nhau, vaø nhaûy nhoùt treân vai Hoà Chuû tòch. Nhöõng ngöôøi tôùi ñaây ñeå thaûo luaän nhöõng ñieàu quan thieát ñeán vaän maïng daân toäc, laïi laø nhöõng ngöôøi coù caùi vui hoàn nhieân, thaúng thaén. Nhöõng buoåi ngoaøi hoäi tröôøng, caùc ñaïi bieåu naém tay nhau, môøi nhau nhaûy muùa nhöõng ñieäu Trung Hoa, Tieäp, Hung, Phaàn Lan. Thanh nieân chöa chaéc ñaõ haêng haùi tham gia baèng caùc thaân só, caùc boä tröôûng, caùc nhaø sö, caùc giaùo só, caùc laõnh tuï chính ñaûng, caùc 51
Baùc beá “ñaïi bieåu” thieáu nhi. taân khaùch Mieân, Laøo. Nhöõng cuï giaø xuaát thaân Khoång giaùo, maëc quoác phuïc, tay caàm gaäy, thoát nhieân khoâng coøn caùi veû cöùng nhaéc, nghieâm nghò cuûa nhaø nho. Caùc cuï höôùng choøm raâu baïc ra phía nhöõng ngöôøi ñöùng chung quanh ñang voã tay, nhuùn chaân ñaùnh nhòp theo ñieäu keøn. Hoà Chuû tòch khi ñi ñaàu, khi laãn trong ñaùm roàng raén keùo daøi, ngoaèn ngoeøo uoán khuùc, nhieàu maøu, nhieàu löùa tuoåi. Tieáng reo hoø aàm ó. Taát caû nhöõng oâng giaø coâng keânh Hoà Chuû tòch leân vai. Theo sau laø chò em phuï 52
nöõ, anh em thanh nieân giô tay nhöng vui quaù queân caû voã tay. AÂm nhaïc nghæ. Ñaïi bieåu vaøo hoäi tröôøng. Moät luùc môùi thaáy Hoà Chuû tòch trôû vaøo. Cuï oâm trong tay moät chieác aùo daï, seõ ñaët xuoáng baøn cuûa hoaøng thaân Xuphanuvoâng. Ñaáy laø aùo maø vò ñaïi bieåu nhaân daân Laøo ñaõ côûi ra trong luùc töng böøng nhaûy muùa, vaø queân khuaáy khoâng ñem vaøo. Söùc maïnh cuûa chuùng ta khoâng nhöõng ôû yù chí chieán ñaáu quyeát lieät. Söùc maïnh cuûa chuùng ta coøn nhieàu ôû tình yeâu. OÂng Tröôøng Chinh, nghe xong lôøi phaùt bieåu chaân thaønh cuûa oâng Sieu Heng, ñaïi bieåu nöôùc Mieân töï do, chaïy leân oâm laáy oâng ôû tröôùc dieãn ñaøn. OÂng Hoaøng Quoác Vieät ñöùng sau buïc chuû tòch ñoaøn, hoài laâu khoâng noùi ñöôïc, sau khi oâng Boà Xuaân Luaät tuyeân boá Caùch maïng ñoàng minh hoäi, theo göông Vieät Minh, töï nguyeän hoøa vaøo Lieân Vieät. Ngöôøi lính thuûy laõo thaønh Toân Ñöùc Thaéng maø ñaïi hoäi suy toân laøm Chuû tòch Maët traän daân toäc thoáng nhaát, trao taëng phaåm cho nhöõng chieán só coù coâng trong moïi ngaønh hoaït ñoäng, hoân moïi ngöôøi nhö cha con. Nieàm vui vaø tình thöông yeâu ñaõ laøm cho Ñaïi hoäi thaønh coâng trong caùi yù chí ñaïi ñoaøn keát, baûo veä Toå quoác, baûo veä hoøa bình. Ñaïi hoäi ñaõ beá maïc vôùi moät hình aûnh töôi saùng. Hình aûnh chim boà caâu traéng bay treân thaønh buïc chuû tòch ñoaøn. Khi anh hoïa só vöøa daùn xong con chim cuoái cuøng leân vai böùc chaân dung Hoà Chuû tòch, caû hoäi tröôøng 53
Hoà Chuû tòch (thöù hai) vui ñuøa cuøng caùc ñaïi bieåu trong nöôùc vaø quoác teá tham döï Hoäi nghò. ñöùng leân, moãi ngöôøi vaãy trong tay moät con chim boà caâu. Ra khoûi hoäi tröôøng, con chim boà caâu aáy vaãn bay möøng treân tay caùc ñaïi bieåu. Noù vui vaø nheï, vaø cuõng naëng tróu nghieâm trang. Caùc ñaïi bieåu kyù vaøo baûn nghò quyeát höôûng öùng hieäu trieäu cuûa Hoäi ñoàng baûo veä hoøa bình Beùclin. Chuùng ta thaáy naëng theâm nhieäm vuï, lôùn theâm chieán ñaáu, aám theâm trong tình nhaân ñaïo bao truøm theá giôùi. Chuùng ta bieát chæ coù hoøa bình môùi ñem laïi cho 54
chuùng ta hoaøn toaøn töï do, hoaøn toaøn haïnh phuùc. Chuùng ta ñaùnh giaëc vì yù nghóa aáy. Chuùng ta caêm thuø giaëc cuõng vì yù nghóa aáy. Tin chieán thaéng göûi veà möøng Ñaïi hoäi. Moãi tin chieán thaéng cuûa ta laø moät tieáng noùi cuûa hoøa bình. Thoâng caùo, coâng vaên, tieäp baùo laø nhöõng caùnh chim boà caâu bay veà Ñaïi hoäi, bay toûa trong toaøn coõi Vieät Nam, bay truyeàn tôùi Lieân Xoâ, gaëp gôõ trong moät cuoäc bay tôùi taáp, töng böøng, nhöõng caùnh chim boà caâu cuûa theá giôùi töø tay thoáng cheá Xtalin bay ñi khaép nôi, khaép coõi... (Vaên ngheä, 15-3-1951) 55
Chuû tòch Hoà Chí Minh (haøng ñaàu, giöõa) vaø moät soá ñaïi bieåu döï Hoäi nghò thoáng nhaát Vieät Minh - Lieân Vieät, thaùng 3-1951 ôû Vieät Baéc. 56
BEâN ÑOÁNG LöÛA Phaùi ñoaøn thanh nieân ñi tham döï Ñaïi hoäi lieân hoan thanh nieân theá giôùi ôû Beùclin1 trôû veà nöôùc, vaø hoâm nay ñeán baùo caùo tröôùc Hoäi ñoàng Chính phuû. Chuùng toâi ôû maáy cô quan gaàn ñaáy cuõng ñöôïc tôùi döï nghe. Moät ñoáng löûa to chaùy saùng röïc giöõa moät mieáng ruoäng khoâ gaàn nôi Chính phuû laøm vieäc. Haøng gheá daøi baøy troøn chung quanh. Moät caùi gheá töïa ñeå daønh rieâng cho Hoà Chuû tòch. Giôøi hoâm nay reùt nhö caét. Gioù buoát. Söông bay nhö möa buïi. Röøng lieàn caïnh mòt muø. Khaép caùc ngaû ñöôøng moøn, ñoàng baøo mieàn nuùi ñoát ñuoác tôùi. Ngöôøi neùm ñuoác vaøo ñoáng löûa cho chaùy theâm to. Ngöôøi daäp taét ñuoác ñeå daønh nöùa luùc trôû veà. Phaàn ñoâng laø oâng giaø, baø laõo, phuï nöõ vaø treû em. Baø con ñöùng voøng trong voøng ngoaøi sau haøng gheá, cöôøi cöôøi noùi noùi. Thieáu nhi chaïy tung taêng, len loûi trong ñaùm ñoâng. Tieáng reo 1. Ñaïi hoäi Lieân hoan Thanh nieân vaø Sinh vieân theá giôùi laàn thöù III, dieãn ra ôû Beùclin, thuû ñoâ nöôùc Coäng hoøa Daân chuû Ñöùc (tröôùc ñaây) töø ngaøy 5 ñeán 20-8-1951 (BS). 57
möøng phaù tan khoâng khí tónh mòch, ñôïi chôø. Baùc vaø caùc vò boä tröôûng tôùi. Baùc maëc boä aùo kaki. Coå ñeo chieác khaên len ñen. Baùc khoâng khoaùc aùo truøm ngoaøi nhö phaàn ñoâng caùc boä tröôûng. Baùc khoâng ngoài gheá töïa, maø ngoài xuoáng gheá daøi, moät beân laø linh muïc Phaïm Baù Tröïc, moät beân laø anh huøng quaân ñoäi La Vaên Caàu vaø chieán só coâng nghieäp Tröông Thò Xin, trong phaùi ñoaøn thanh nieân. Baùc quay laïi hoûi chuyeän ñoàng baøo vaø keùo moät em beù ñeán oâm vaøo loøng. AÙnh löûa chieáu vaøo maët Baùc ñoû hoàng haøo, laøm cho vöøng traùn cao saùng loaùng. Baùc caát tieáng thaân maät: - Baét ñaàu chöa? Phaùi ñoaøn baùo caùo. Baùc thænh thoaûng cuùi ñaàu hoûi chuyeän chò Tröông Thò Xin, nhoû beù, vaø anh huøng La Vaên Caàu, cuõng nhoû beù, gaày goø, tay cuït, luûng laúng moät beân tay aùo, ngoâi sao vaøng treân muõ ca loâ laáp laùnh. Chò Xin ngoài im nhìn Baùc. Baùc naém tay chò laâu laâu. Baùc xem nhöõng taëng phaåm cuûa thanh nieân Ñöùc göûi bieáu Baùc; Baùc ñoïc moät böùc thö tieáng Ñöùc vaø dòch ra cho moïi ngöôøi nghe. Thö laø cuûa moät ngöôøi baïn tuø binh Ñöùc bò baét trong chieán dòch Cao Laïng, ñöôïc Chính phuû traû cho veà nöôùc. Anh Ñöùc aáy toû lôøi caûm ôn Baùc ñaõ cho anh coù cô hoäi soáng laïi cuoäc ñôøi gia ñình eâm aám. Anh baùo tin vôùi Baùc, laø vôï anh ñaõ coù mang. Anh göûi aûnh hai vôï choàng chuïp vôùi nhau bieáu Baùc, vaø xin Baùc nhaän laøm cha ñôõ ñaàu cho ñöùa treû saép ra ñôøi. Baùc dòch ñeán ñaâu, moïi ngöôøi cöôøi ñeán ñoù. Moái tình 58
Vieät - Ñöùc, tuy hai nöôùc xa nhau haøng ngaøn vaïn daëm, maø thaém thieát, töôûng nhö Vieät Nam vaø Ñöùc saùt lieàn nhau. Baùc ñöùng daäy, giô nhöõng taëng phaåm cho moïi ngöôøi xem, laáy ra trong soá taëng phaåm moät ngoâi sao loùng laùnh ñính leân ngöïc chò Xin vaø cuùi xuoáng hoân chò. Tieáng voã tay raâm ran chung quanh. Baùc noùi: - Xin sang Beùclin laøm ñöôïc nhöõng gì, noùi cho Baùc, caùc chuù boä tröôûng vaø baø con nghe. Chò ñöùng ra gaàn ñoáng löûa, keå nhöõng chuyeän thanh nieân caùc nöôùc hoan hoâ chò, nhöõng moái tình kính yeâu cuûa thanh nieân caùc nöôùc ñoái vôùi Baùc. Boãng nhieân chò caûm ñoäng, luùng tuùng khoâng noùi ñöôïc nöõa. Baùc cöôøi, caùc boä tröôûng cöôøi, ñoàng baøo cuõng cöôøi. Ngöôøi nöõ chieán só treû tuoåi e theïn, khoâng bieát laøm gì. Baùc ñöùng daäy, keùo chò laïi gaàn, xoa ñaàu chò vaø phuûi nhöõng taøn than baùm vaøo toùc chò. Baùc oân toàn hoûi: - Tröôùc kia coù ai bieát Xin laø ai khoâng? Chò thoû theû: - Khoâng aï. - ÖØ. Theá maø baây giôø chaúng nhöõng trong nöôùc maø quoác teá bieát. Khoâng nhöõng bieát maø coøn hoan ngheânh. Theá laø vì sao? - Vì coù Baùc, coù Ñaûng, coù Chính phuû. Baùc gaät ñaàu, noùi chaäm raõi vaø aâu yeám: - Ngöôøi ta hoan ngheânh mình laø vì nhaân daân ta anh duõng, boä ñoäi ta hy sinh chieán ñaáu, daân toäc ta anh huøng. Ngöôøi ta hoan ngheânh mình chính 59
laø hoan ngheânh nhaân daân chuùng ta, nöôùc Vieät Nam chuùng ta, daân toäc chuùng ta. Cho neân chaùu caøng ñöôïc hoan ngheânh... Baùc quay ra phía ñoàng baøo: - ... thì laïi caøng phaûi caùm ôn nhaân daân, caùm ôn ñoàng baøo, bieát ôn Toå quoác, caøng phaûi ra söùc phuïc vuï nhaân daân. Chaùu hieåu chöa? Ngöôøi nöõ chieán só ñöùng beân Baùc, nhö moät ngöôøi chaùu ngoan ngoaõn nuùp döôùi caùnh tay che chôû. Baùc vaãy anh huøng La Vaên Caàu laïi gaàn, vaø beân ñoáng löûa chaùy to, oâm laáy hai ngöôøi. Linh muïc Phaïm Baù Tröïc voã tay, cöôøi hieàn haäu. Ñoàng baøo xoâ caû laïi... Baùc töø giaõ ñoàng baøo, theo caùi ñeøn baõo chao ñöa, böôùc treân ñöôøng moøn, roài khuaát vaøo trong röøng saâu. Ñoáng than hoàng baäp buøng boác löûa do moät côn gioù baác thoåi. Chuùng toâi ñoát ñuoác ra veà. Buoåi löûa traïi quaù eâm ñeàm. Baùc baây giôø chaéc ñang qua suoái laïnh. Baùc ñaõ giaø, maø ñeâm giaù, coøn laën loäi röøng khuya. Toâi töï nhieân röng röng nöôùc maét. Lôøi Baùc vaêng vaúng nhö tieáng chuoâng xa: Daân toäc ta anh huøng. Loøng toâi phôi phôùi, töï haøo cho daân toäc cuûa toâi. 11-1951 60
HOÀ CHUÛ TòCH NOùI CHUyEÄN VEÀ CAùCH VIEÁT Toái 17-8-1952, Hoà Chuû tòch noùi chuyeän veà caùch vieát cho moät soá anh em vaên ngheä, baùo chí. Nhieàu anh chò em caùn boä daân vaän ôû lôùp hoïc gaàn ñaáy cuõng tôùi döï. Nhöõng caâu hoø, tieáng haùt ñaõ im. Baùc töø töø baét ñaàu: - Hoâm nay, Baùc noùi veà caùch vieát, ñaëc bieät laø vieát ngaén. Baùc ñaët ngay vaán ñeà vaøo trong hoaøn caûnh thöïc teá cuûa khaùng chieán, trong ñieàu kieän sinh hoaït thieáu thoán vaø baän roän cuûa nhaân daân. Baùc deø ngöøa ngay caùi khuynh höôùng vieát daøi. Baùc neâu leân caùi taùc phong cuûa ngöôøi vieát môùi. Coù ai trong chuùng ta, vieát saùch, vieát baùo, vieát baùo caùo, vieát truyeàn ñôn, khi noùi tröôùc quaàn chuùng nöõa, ñaõ khoâng ít nhieàu maéc beänh rau muoáng maø Baùc neâu leân? Ñaõ khoâng vieát daøi, vieát laèng nhaèng, vieát khoù hieåu, duøng chöõ lung tung? 61
Caâu chuyeän caùch vieát laø moät baøi giaûng veà laäp tröôøng. Baùc daïy: Vì coâng, noâng, binh maø vieát. Vieát phaûi nhaèm muïc ñích giaùo duïc, giaûi thích, coå ñoäng, pheâ bình. Vieát caùi gì cuõng phaûi ñöùng treân laäp tröôøng giai caáp, ñònh roõ thaùi ñoä vôùi baïn vaø thuø. Baùc ñi saâu vaøo kyõ thuaät vieát. Nhöõng lôøi töï nhieân cuûa Baùc laø keát quaû cuûa bao nhieâu kinh nghieäm, bao nhieâu coâng phu maøi luyeän, caàn cuø. Baùc trao laïi cho anh chò em nhöõng kinh nghieäm laáy taøi lieäu, kinh nghieäm nghe, hoûi, xem, ghi. Baùc daïy vieát phaûi goïn gaøng, roõ raøng, thieát thöïc, coù ñaàu coù ñuoâi, phaûi hoïc tieáng noùi cuûa quaàn chuùng. Nhöõng lôøi Baùc caên daën veà vieäc söûa baøi, khi vieát xong, noùi leân söï thaän troïng cuûa Baùc ñoái vôùi nhöõng baøi vieát ra, ñaët roõ traùch nhieäm cuûa ngöôøi caàm buùt tröôùc quaàn chuùng nhaân daân seõ ñoïc mình. Tröôùc ñaây, toâi ñaõ thaâu löôïm ñöôïc ít nhieàu kinh nghieäm veà caùch vieát, kinh nghieäm cuûa nhöõng nhaø vaên ñi tröôùc, cuûa anh em chung quanh, cuûa baûn thaân. Nhöng hoâm nay, nhöõng lôøi cuûa Baùc môùi thaät quyeát ñònh quan nieäm veà caùch vieát cuûa toâi. Toâi môùi thaät thaám thía vôùi nhöõng ñieàu maø toâi ñaõ hoïc, maø ñaùng leõ toâi ñaõ phaûi xaùc ñònh ngay töø khi môùi caàm buùt: Vì ai maø vieát? Vieát ñeå laøm gì? Vieát theá naøo? Buoåi toái hoâm nay thaân maät quaù. Chuùng toâi ghi. Chuùng toâi luoân luoân ngöûng ñaàu nhìn Baùc. Toâi laáy laïi nhöõng caâu cuûa Baùc, nhaéc thaàm cho chính mình: Vì coâng, noâng, binh - Hoïc tieáng noùi cuûa quaàn 62
chuùng - Vieát ngaén - Söûa ñi söûa laïi. Toâi nhôù laïi nhöõng vaên kieän cuûa Baùc. Lôøi hieäu trieäu soâi noåi ngaøy Toaøn quoác khaùng chieán buøng noå, böùc thö ñaàm aám göûi nhi ñoàng Trung thu 1945, böùc thö caûm ñoäng göûi Thöông binh 1948. Boán caâu: Ruoäng raãy laø chieán tröôøng, Cuoác caøy laø voõ khí, Nhaø noâng laø chieán só, Haäu phöông thi ñua vôùi tieàn phöông, veõ neân caû moät quang caûnh huøng traùng cuûa ñoàng ruoäng thi ñua khaùng chieán, vang voïng beân tai toâi. Tö töôûng môùi, lôøi vaên Vieät Nam. Baùc nhö moät ngöôøi laøm vöôøn chaêm chuùt, vun troàng tieáng noùi cuûa daân toäc. Lôøi cuûa Baùc giaûn dò vaø saâu saéc, laø lôøi noùi cuûa moät ngöôøi hieåu nhieàu, töøng traûi nhieàu, ñaáu tranh nhieàu vaø ñaõ chieán thaéng. Khi Baùc chuyeån sang nhöõng kinh nghieäm rieâng, khoâng khí trôû neân aám aùp laï thöôøng. Chuùng toâi theo Baùc trôû laïi nhöõng ngaøy tuoåi treû cuûa Baùc, nhöõng ngaøy Baùc môùi böôùc treân con ñöôøng caùch maïng. Caâu chuyeän Baùc môùi taäp vieát baùo, ngöôøi ñoàng chí coâng nhaân Phaùp daïy Baùc vieát vaên, töø ngaén ñeán daøi, töø daøi laïi ruùt ngaén, gioáng nhö moät chuyeän coå tích ngoä nghónh, ñôn sô maø caûm ñoäng. Beân aùnh ñeøn, maét Baùc nhìn thaêm thaúm. Giöõa hai phaàn caâu chuyeän vaø sau khi Baùc noùi xong, anh chò em hoø nhöõng ñieäu hoø bình daân, ca nhöõng lôøi ca daân toäc. Coø laû cuûa moät chò caùn boä Kieán An. Hoø giaõ gaïo cuûa moät ñoàng chí khu Boán, 63
Chuû tòch Hoà Chí Minh baét tay nhaø thô Thoâi Höõu trong ñoaøn nhaø baùo leân chuùc thoï Ngöôøi ngaøy 19-5-1950 (ñöùng thöù ba töø phaûi qua laø nhaø vaên Nguyeãn Huy Töôûng). cheøo cuûa moät ñoàng chí Thaùi Bình. Moät vaøi ñoàng chí vaên ngheä ngaâm thô. Thænh thoaûng Baùc hoûi: Coâ, chuù naøo bieát ngaâm sa maïc? Lôøi cuõ cuõng ñöôïc, mieãn laø laáy caùi ñieäu. Baùc thích nghe nhöõng ñieäu quen thuoäc, nheï nhaøng ñoù. Nhöõng ñieäu haùt laïi noåi leân... Khuya, anh chò em coøn haùt ñeå chaøo möøng Baùc. Ñoù cuõng laø tieáng haùt chaøo möøng moät ngaøy lòch söû cuûa baùo chí vaø vaên hoïc Vieät Nam. Chuû tòch Hoà Chí Minh môû ñaàu cho moät cuoäc chænh ñoán vaên phong. (Vaên ngheä, 10-1952) 64
QUOÁC HOÄI kHOùA BA1 Chuùng toâi ñang ñi phaùt ñoäng quaàn chuùng thöïc hieän giaûm toâ ôû moät xaõ thuoäc tænh Phuù Thoï thì ñöôïc giaáy trieäu taäp veà hoïp khoùa hoïp ñaëc bieät cuûa Quoác hoäi laàn thöù ba. Chöông trình ghi: Vaán ñeà trung taâm seõ baøn vaø quyeát ñònh trong khoùa hoïp laø chính saùch vaø luaät caûi caùch ruoäng ñaát. Ñeà aùn do saùng kieán cuûa Ñaûng Lao ñoäng Vieät Nam, ñöôïc Chính phuû taùn thaønh vaø seõ ñem trình baøy tröôùc Quoác hoäi. Moät nieàm vui khoâng noùi leân ñöôïc khi nhaän ñöôïc giaáy trieäu taäp. Trong khi coâng taùc, ñaõ nhieàu laàn toâi mong moûi choùng tôùi ngaøy thöïc hieän caûi caùch ruoäng ñaát cho noâng daân. Treân ñöôøng veà döï Hoäi nghò, caùi yù töôûng saép ñöôïc noùi leân tình caûnh vaø nguyeän voïng cuûa noâng daân vôùi Quoác hoäi laãn loän vôùi yù töôûng saép ñöôïc gaëp Hoà Chuû tòch, ñem laïi cho toâi moät nguoàn phaán khôûi lôùn. Hình aûnh caùi xaõ 1. Quoác hoäi khoùa I, kyø hoïp thöù ba (thöôøng ñöôïc goïi taét laø Quoác hoäi laàn thöù 3, hay Quoác hoäi khoùa ba), dieãn ra ôû Vieät Baéc töø ngaøy 1 ñeán 4-12-1953 (BS). 65
toâi vöøa coâng taùc, hình aûnh nhöõng ngöôøi baïn noâng daân, theo doõi toâi, quyeán luyeán, mong ñôïi… Ñaõ ñeán luùc vieäc thöïc hieän khaåu hieäu “ngöôøi caøy coù ruoäng” khoâng theå trì hoaõn ñöôïc. ÔÛ nhöõng xaõ ñaõ phaùt ñoäng giaûm toâ, yeâu caàu naøy coù moät tính chaát ñaëc bieät caáp thieát. Trong nhöõng ñeâm toá khoå, nhöõng cuoäc ñaáu tranh vôùi ñòa chuû, noâng daân ñaõ noùi leân ñieàu ñoù. Trong nhöõng buoåi töng böøng saûn xuaát, ñaøo coáng khai ngoøi, noâng daân ñaõ noùi leân ñieàu ñoù. Trong nhöõng ngaøy thanh nieân xung phong toøng quaân, gieát giaëc, nhöõng Toå giao löông ñi gaùnh thueá noâng nghieäp, nhöõng ñoaøn daân coâng vui veû leân ñöôøng ñi phuïc vuï tieàn tuyeán, noâng daân laïi caøng noùi roõ leân ñieàu ñoù. Caùi yeâu caàu caên baûn vaø caáp thieát aáy phaûi ñöôïc ñaùp öùng kòp thôøi. Treân caùc ngaû ñöôøng ñi veà Quoác hoäi, vaø döôùi maùi nhaø Quoác hoäi, ñaâu ñaâu cuõng thaáy phaûn aùnh cuoäc ñaáu tranh cuûa noâng daân. Ñaâu ñaâu cuõng bieåu loä moái ñoàng tình noàng nhieät vôùi nguyeän voïng chính ñaùng cuûa noâng daân. Giöõa hoäi tröôøng Quoác hoäi vaø nhöõng tuùp nhaø taêm toái cuûa noâng daân, khoâng coù moät caùi gì caùch böùc. Caùc ñaïi bieåu caûm ñoäng thaáy maët nhau ñoâng ñuû taùm naêm sau khoùa hoïp thöù hai1. Töng böøng phaán 1. Kyø hoïp thöù hai dieãn ra töø 28-10 ñeán 9-11-1946 taïi Haø Noäi, chöa ñaày saùu tuaàn tröôùc ngaøy Toaøn quoác khaùng chieán (BS). 66
Taám aûnh coù chöõ kyù cuûa Baùc taëng caùc ñaïi bieåu döï “Ñaïi hoäi Quoác hoäi Vieät Nam laàn thöù 3”, thaùng 12-1953. 67
khôûi ñöôïc thaáy Hoà Chuû tòch maïnh khoûe hôn hoài Haø Noäi. Baùo caùo chính trò cuûa Ngöôøi ñeà ra hai nhieäm vuï lôùn cho daân toäc Vieät Nam ñang khaùng chieán: Ñaùnh giaëc vaø caûi caùch ruoäng ñaát. Phoù Thuû töôùng Phaïm Vaên Ñoàng trình baøy nhöõng neùt lôùn veà moïi maët khaùng chieán, vaø chính saùch ruoäng ñaát, phôi phôùi söùc tröôûng thaønh cuûa daân toäc Vieät Nam, chuû yeáu laø noâng daân, “raát anh duõng, raát ñaùng phuïc, ñaùng quyù vaø ñaùng yeâu” ñang vöôn mình vöôït muoân truøng gian khoå “xaây ñaép con ñöôøng chieán thaéng”. Nhöõng baûn tham luaän hoan ngheânh luaät ruoäng ñaát vang voïng leân tieáng noùi cuûa noâng daân. Chieàu 4-12, buoåi chieàu lòch söû cuûa khoùa hoïp lòch söû. Cuoäc thaûo luaän veà ñeà aùn luaät caûi caùch ruoäng ñaát ñaõ xong. Moät phuùt chôø ñôïi. Phuùt cuoái cuøng cuûa cheá ñoä phong kieán ñòa chuû taøn baïo. Phuùt môû ñaàu cuûa thôøi ñaïi ngöôøi caøy coù ruoäng. Töï nhieân taát caû hoäi tröôøng ñöùng daäy. Tieáng hoâ: Hoà Chuû tòch muoân naêm! vang leân. Ba laàn caùc ñaïi bieåu ngoài xuoáng, roài laïi ñöùng leân raát laâu, hoan ngheânh söï thaønh coâng cuûa khoùa hoïp vaø luaät caûi caùch ruoäng ñaát. Laàn thöù ba, quang caûnh lôùn lao vaø veû vang cuûa lòch söû Vieät Nam. Quoác hoäi töng böøng, trong ngaøy hoäi lôùn, moät traêm baûy möôi moát ñaïi bieåu nhö moät ngöôøi, chính thöùc thoâng qua chính 68
Baùc Hoà thaêm hoûi baø con noâng daân xaõ Huøng Sôn (Ñaïi Töø, Thaùi Nguyeân), thaùng 10-1953. saùch ruoäng ñaát vaø luaät caûi caùch ruoäng ñaát cuûa Chính phuû, baèng nhöõng traøng voã tay heát ñôït naøy ñeán ñôït khaùc. Nhöõng caùnh tay giô leân veà phía Chuû tòch ñoaøn nhö vaãy möøng. Moïi con maét doàn vaøo Hoà Chuû tòch. Nhöõng caùnh tay cuûa caùc vò trong Chuû tòch ñoaøn giô cao, höôùng xuoáng caùc ñaïi bieåu. Hoà Chuû tòch vaãy tay, nghieâng mình, neùt maët töôi vui, hoâ: Quoác hoäi muoân naêm! Tieáng hoâ: Hoà Chuû tòch muoân naêm ñaùp laïi. Hai tieáng hoâ gaëp nhau, toûa ra, daâng leân, ngöøng laïi trong tieáng voã tay, roài laïi gaëp nhau, tung leân, ngaân vang maõi. Tieáng Hoà Chuû tòch laïi caát leân, vui vaày, ñaàm aám: Quoác hoäi caûi caùch ruoäng ñaát muoân naêm! Tieáng hoâ truyeàn ñi treân laøn soùng uyeån chuyeån, cöông quyeát cuûa haøng traêm 69
caùnh tay ñaïi bieåu. Baøi ca laõnh tuï töï nhieân noåi daäy töø moät nhoùm ñaïi bieåu, roài lan ra, phaáp phôùi trong vaø ngoaøi hoäi tröôøng. Tieáng haùt vui möøng cuûa Quoác hoäi laø tieáng ca phaán khôûi cuûa haøng trieäu daân caøy, cuûa caùc taàng lôùp nhaân daân... Cuoäc ñaáu tranh caûi caùch ruoäng ñaát dieãn ra tröôùc tieân ôû vuøng töï do, seõ lan roäng ra tôùi caùc vuøng daàn daàn ñöôïc giaûi phoùng. Caùi ngaøy xaâm löôïc Phaùp bò ñuoåi ra khoûi ñaát nöôùc Vieät Nam cuõng laø ngaøy moïi ngöôøi noâng daân Vieät Nam ñeàu coù ruoäng caøy... Ngöôøi noâng daân ôû nhöõng vuøng taïm bò chieám seõ nhaãn naïi ñôïi leänh Cuï Hoà, khoâng bò maéc möu “caûi caùch” cuûa giaëc. Hoï saùng suoát nghó “Chæ khi naøo Hoà Chuû tòch giao ruoäng cho, ruoäng aáy môùi laø ruoäng cuûa noâng daân”1. (Vaên ngheä, 1-1954) 1. Lôøi cuûa nhöõng noâng daân Nam Boä. (Chuù thích cuûa taùc giaû). 70
LÔùP HOÏC TIEÁP QUAÛN HAø NOÄI1 Chuùng toâi ñang ngoài thaûo luaän ôû toå thì coù leänh baûo leân ngay hoäi tröôøng. Khoâng ai hieåu laø coù vieäc gì. Buoåi saùng vöøa nghe giaûng baøi muïc ôû hoäi tröôøng xong, chieàu nay thaûo luaän toå, coøn vaøi ngaøy nöõa môùi giaûi ñaùp. Ngöôøi ta khaùo nhau: Coù vieäc gì theá? Toå toâi coù maáy anh ngaïi leân hoäi tröôøng, vì hoäi tröôøng caùch xa hôn moät caây soá. Giôøi ñöông ñoä möa, ñöôøng laày loäi. Caùc toå khaùc ñaõ loá nhoá chaïy ra ñöôøng. Chuùng toâi cuõng theo ra. Theá roài khoâng ai baûo ai, cöù theá laø uøa chaïy. Caùc ñoàng chí phuï nöõ moïi ngaøy thöôøng ñi chaäm, hoâm nay lao ngöôøi ñi raát nhanh, treøo doác thoaên thoaét. Ngöôøi ta laïi khaùo nhau: Leân hoäi tröôøng laøm gì? Doøng ngöôøi öù laïi beân suoái. Moät ñoàng chí vaên phoøng ban toå chöùc ñöùng beân kia bôø, giuïc: Nhanh leân! ñeán ngay! vaø anh cöôøi tuûm tæm. Trong linh tính chuùng toâi ñaõ ñoaùn ra vieäc gì roài. Moät ñoàng chí keùo tay toâi ñi: Ñieäu naøy chaéc laø oâng Cuï ñeán. Ñuùng 1. Lôùp taäp huaán cho caùc caùn boä ñöôïc giao nhieäm vuï veà tieáp quaûn Thuû ñoâ, ngaøy 10-10-1954 (BS). 71
Baùc roài! Ñaùm ngöôøi laïi chaïy aàm aàm, maáy ñoàng chí Nam Boä chen leân tröôùc, thôû hoàng hoäc, nhaûy böøa vaøo nhöõng hoá nöôùc baén tung toùe. Thoát nhieân coù ai noùi: Baùc ñeán ñaáy. Chuùng toâi caém coå chaïy, ai cuõng muoán choùng ñeán hoäi tröôøng ñeå ñöôïc ngoài haøng ñaàu. Hoäi tröôøng ñen nghòt ngöôøi. Ngoùt naêm nghìn caùn boä caûi caùch ruoäng ñaát vaø caùn boä tieáp quaûn. Ngöôøi ngoài, ngöôøi ñöùng, phaàn nhieàu laø ñöùng, nhöng duø ñöùng duø ngoài, ai naáy ñeàu nhaáp nhoåm, ñeàu nhìn ra ngoaøi saân roäng. Ñeøn ñieän baät leân môø môø. Chieàu muøa thu toái sôùm. Treân buïc, maáy ñoàng chí xem laïi micôøroâ. Boãng nhöõng tieáng voã tay ôû ngoaøi saân noåi leân. Caû hoäi tröôøng voã tay, ngô ngaùc nhìn ra, kieãng chaân, ngheån coå. Tieáng hoan hoâ noåi leân nhö saám daäy. Tieáng voã tay ran ran khoâng ngôùt. Baùc böôùc leân buïc hoäi tröôøng. Muoân caùnh tay giô leân. Muoân tieáng chaøo: Hoà Chuû tòch muoân naêm! Ngöôøi ôû haøng döôùi ñoå xoâ leân. Ngöôøi ôû hai beân buïc saán vaøo, nhìn Baùc, haân hoan, sung söôùng. Tieáng reo laïi caát leân, xen laãn nhöõng tieáng thì thaøo: Baùc ñeïp quaù. Toùc baïc, nhöng Baùc treû ra. Hoâm nay veà khoâng aên cuõng söôùng. ÔÛ Nam ra, coát nhaát laø caùi vieäc naøy. Nam Boä ñöôïc gaëp Baùc roài! Baùc ñöùng treân buïc, hieàn töø quaù. Toùc baïc laøm noåi baät vöøng traùn cao yeân tónh. Maët Baùc hoàng haøo. Hoâm nay Baùc maëc boä quaàn aùo maøu guï. Caùi aùo ngaén hôû cuùc ngöïc, ñeå loä caùi coå hôi gaày. Baùc nhìn chuùng toâi moät löôït, hôi ngaû mình ra ñaèng tröôùc, 72
xoøe roäng hai caùnh tay, haï maïnh xuoáng, theo moät cöû chæ quen quen cuûa Baùc, ñeå ra hieäu cho moïi ngöôøi im laëng. Hoäi tröôøng khoâng moät tieáng ñoäng. Moïi con maét ñoå doàn vaøo Baùc. Nhieàu ngöôøi giôû soå ra, nhöng phaàn ñoâng khoâng ghi. Ai cuõng muoán nhìn Baùc cho thaät nhieàu, nghe Baùc cho thaät roõ, khoâng soùt moät caâu naøo. Baùc noùi veà thaéng lôïi to lôùn cuûa Hoäi nghò Giônevô1: - Tröôùc kia Phaùp cho laø noù thaéng, khoâng noùi chuyeän vôùi ta, nay noù phaûi daøn xeáp laø do ta thaéng lôïi to veà quaân söï vaø caûi caùch ruoäng ñaát. Ñeá quoác Myõ aâm möu phaù hoaïi hoøa bình, maø mình phaù ñöôïc aâm möu ñoù. Ñaáy laø thaéng lôïi to. Baùo chí caùc nöôùc noùi ta thaéng to. Töø Chieán tranh theá giôùi laàn thöù hai ñeán nay, ñeá quoác thaát baïi to. Baùc khoâng ñöùng tröôùc micôøroâ nöõa, ra giöõa buïc. Baùc noùi veà nhöõng aâm möu Myõ ñang tìm caùch phaù hieäp ñònh. Baùc giaûi ñaùp moät soá nhöõng thaéc maéc cuûa chuùng toâi veà moät soá vaán ñeà. Nhöõng thaéc maéc tieâu tan ñi trong loøng chuùng toâi nheï nhoõm. Baùc noùi tieáp: - Caùc coâ, caùc chuù phaûi nhaän roõ nhöõng bieán chuyeån to lôùn do Hoäi nghò Giônevô ñöa laïi. Tröôùc 1. Hoäi nghò veà chaám döùt chieán tranh, laäp laïi hoøa bình ôû Ñoâng Döông, dieãn ra töø thaùng 5 ñeán thaùng 7-1954 ôû Giônevô, Thuïy Só (BS). 73
ta ñaáu tranh quaân söï, nay hoøa bình ta ñaáu tranh chính trò. Tröôùc ta ôû noâng thoân, nay phaûi quaûn lyù thaønh thò. Baùc khoaùt tay, maët töôi leân: - Tröôùc ba loâ ñi ban ñeâm, nay ñi ban ngaøy laø chuyeån bieán to. Caû hoäi tröôøng doäi leân moät tieáng cöôøi chung. Baùc cuõng mæm cöôøi, vöùt maåu thuoác laù xuoáng saøn. Gioïng Baùc ñang ñaàm aám boãng trôû neân ñanh theùp: - Chieán tranh laø moät boä phaän cuûa ñaáu tranh chính trò, phuï thuoäc vaøo chính trò. Ñaáu tranh chính trò coù theå ñaït ñöôïc muïc ñích cuûa mình. Trong ñaáu tranh quaân söï, boä ñoäi phaûi gan daï, hy sinh, quyeát taâm. Trong ñaáu tranh chính trò, moïi ngöôøi cuõng phaûi quyeát taâm, hy sinh, gan daï. Maét Baùc saùng laï luøng. Baùc giô tay leân vaø haï xuoáng trong moät cöû chæ maïnh meõ. - Trong ñaáu tranh chính trò, ta seõ coù nhöõng thaéng lôïi chính trò to hôn Ñieän Bieân Phuû. Ngoùt vaïn baøn tay voã töng böøng. Haøng ñôït soùng voã tay. Maét moät ñoàng chí ngoài beân toâi saùng ngôøi. Ñoàng chí boãng oâm laáy toâi vaø naém chaët tay toâi. Baùc laïi ngaû mình ra ñaèng tröôùc, xoøe roäng hai baøn tay, haï maïnh xuoáng, ra hieäu cho chuùng toâi im laëng. Baùc nhaéc nhôû: - Tieáp quaûn phaûi cho toát, vì noù aûnh höôûng ñeán mieàn Nam, aûnh höôûng toaøn quoác, aûnh höôûng ra ngoaøi nöôùc, laøm cho caùc daân toäc anh em bò aùp böùc troâng göông mình, vaø tin chaéc caùch maïng thaéng 74
lôïi. Chính saùch cuûa Ñaûng, cuûa Chính phuû, töø tröôùc ñeán nay luoân luoân ñuùng. Chính saùch cuûa Ñaûng, cuûa Chính phuû vaøo thaønh cuõng nhaát ñònh ñuùng. Hoïc chöa hieåu thì hoûi, nhöng phaûi coù loøng tin töôûng. Baùc haï caùnh tay xuoáng moät caùch döùt khoaùt: - Caùc coâ, caùc chuù nhôù raèng: Ta töø tay khoâng laøm caùch maïng, caùch maïng thaønh coâng. Töø tay khoâng khaùng chieán, khaùng chieán thaønh coâng. Chuùng toâi ñöùng caû daäy hoan hoâ Baùc. Loøng chuùng toâi böøng böøng tin töôûng, töï haøo. Baùc ra hieäu cho chuùng toâi im laëng ñeå Baùc noùi tieáp: - Baùc khoâng ôû ñaây ñöôïc laâu vôùi caùc coâ, caùc chuù. Hoâm nay Baùc ñeán ñaây chuû yeáu laø ñeå noùi chuyeän vôùi caùc coâ, caùc chuù saép ñi tieáp quaûn Haø Noäi. Nhöng Baùc cuõng noùi theâm vôùi caùc coâ, caùc chuù ñi caûi caùch ruoäng ñaát. Ta nhaát ñònh tieáp tuïc caûi caùch ruoäng ñaát, laøm cho ngöôøi caøy coù ruoäng. Nhöng Baùc ñöôïc bieát coù moät soá caùc coâ, caùc chuù ñi caûi caùch ruoäng ñaát soát ruoät, khoâng muoán ñi phaùt ñoäng maø muoán veà Haø Noäi tieáp quaûn. Coù phaûi khoâng? Phía caùc ñoàng chí lôùp caûi caùch ruoäng ñaát coù nhöõng tieáng cöôøi kheõ. Baùc moùc trong tuùi ra caùi ñoàng hoà quaû quít, toâi töôûng laø Baùc xem giôø, nhöng Baùc noùi: - Ñoàng hoà thì coù maët ñoàng hoà, coù boä phaän maùy chaïy, maët ñoàng hoà coù kim, coù soá. Caùi naøo coù vieäc cuûa caùi aáy. Theá nhöng moät hoâm, maùy ghen vôùi maët ñoàng hoà laø khoâng laøm gì caû maø laïi ñöôïc tröng ra ngoaøi. Roài maët thì ghen vôùi kim vì kim ñöôïc 75
Baùc Hoà noùi chuyeän vôùi caùc caùn boä tình nguyeän Vieät Nam sang giuùp nöôùc baïn Laøo. Ñöùng beân Baùc laø ñoàng chí Leâ Taát Ñaéc, khi ñoù laø Thöù tröôûng Boä Noäi vuï. chaïy, con soá thaáy theá cuõng ñoøi chaïy nhö kim. Baùc giô caùi ñoàng hoà leân, giöõa nhöõng tieáng cöôøi raàm raàm, vaø hoûi: - Nhö theá thì coù thaønh ñoàng hoà khoâng? Chuùng toâi phaù leân cöôøi. AÙnh ñeøn nhö saùng theâm. Maáy ñoàng chí caûi caùch ruoäng ñaát khuùc khích hoûi ñuøa nhau: Yeân taâm roài chöù? Ñoàng chí kia ñaùp: Thoâng roài. Baùc cho ñoàng hoà vaøo tuùi vaø quay sang beân buïc hoûi chuyeän maáy chò daân coâng ôû caùc xaõ vöøa ñöôïc caûi caùch ruoäng ñaát. Caùc chò nhaûy leân buïc, xuùm xít chung quanh Baùc. 24-8-1954 76
“CAùC ÑOÀNG CHí ÔÛ ÑAâU THì HOÀ CHUÛ TòCH ÔÛ ÑAÁy” Ñöùng treân theàm truï sôû cuûa töï veä chieán ñaáu, Quoác Vinh nhìn maáy ñoàng chí ñang khieâng caùi maùy voâ tuyeán ñieän phuû kín vaûi leân chieác oâtoâ ñaäu saùt heø. Ñöôøng ñaày laù saáu ruïng. Caùi yù nghó töø nay anh chæ coøn noùi chuyeän vôùi beân ngoaøi baèng caùi maùy aáy caøng xoaùy vaøo ñaàu oùc anh. Moät traän gioù laïnh thoåi, laù bay xoay tít treân maët ñaát, cuoán ñi trong ñaùm buïi muø cuûa con ñöôøng khoâng queùt. Anh reùt xo ro, hai haøm raêng ñaùnh vaøo nhau caàm caäp. Anh coù nhöõng caûm giaùc laï luøng. Caùi phuùt chôø ñôïi töø bao nhieâu laâu ñaõ tôùi. Noãi uaát öùc vaãn ñeø naëng leân ngöôøi anh ñaõ ñöôïc gôõ ra. Ngöôøi anh nheï nhaøng, ñaàu ñôõ caêng. Anh laåm baåm: “Taùm giôø toái. Döùt khoaùt nhö theá, mình deã laøm. Chæ coøn coù vieäc ñaùnh cheát thoâi”. Anh thaáy nhö ñöôïc trôû laïi caùi thôøi kì hoaït ñoäng bí maät ñaày nguy hieåm, nhöng raát say meâ vaø khoâng phaûi meät vì nhöõng coâng vieäc chính quyeàn. Nhöng beân caïnh caùi nheï nhaøng aáy, anh laïi thaáy baøng hoaøng, löu luyeán nhöõng thoùi quen cuûa cuoäc soáng coâng khai 77
ngaén nguûi, thoaét hieän thoaét bieán ñi nhö moät giaác moäng trong aáy noåi leân hình aûnh cuûa Phöôïng vaø nhöõng cuoäc gaëp gôõ ngaäp ngöøng chöa noùi heát. Bao truøm leân caû ngöôøi anh laø moät caùi gì ñaày maâu thuaãn, laãn loän tin töôûng vaø lo aâu. Anh vöøa mong cho noù choùng tôùi laïi vöøa mong cho thôøi khaéc keùo daøi. Ñaàu anh chöùa ñöïng nhöõng teân vò trí, ñôn vò, nhöõng con soá, nhöõng keá hoaïch, nhöõng cuoäc hoïp, nhöõng öôùc voïng thaønh coâng, thieát tha nhö lôøi caàu khaån. Ñoàng chí Bí thö thaáy anh taàn ngaàn, ñeán saùt beân anh, noùi vaãn caùi gioïng treû treû, thaân maät: - Ñoä naøy sao ho nhieàu theá? Quoác Vinh ñaùp, khoâng thaät: - Toâi ñaõ ñôõ. Anh muoán nhìn ñoàng chí caáp uûy laâu laâu, vì nghó raèng coù leõ chaúng bao giôø coøn gaëp ñoàng chí nöõa. Trong nhöõng ngaøy khuûng boá 41 - 42, nhöõng ngaøy ñen toái nhaát cuûa phong traøo, cô sôû Ñaûng gaàn nhö tan raõ heát, Quoác Vinh ñaõ cuøng hoaït ñoäng bí maät ôû Haø Noäi vôùi ñoàng chí Bí thö. Anh nhôù caùi buoåi chieàu chia tay vôùi ñoàng chí ôû Moïc vaø möôøi laêm phuùt sau thì ñoàng chí bò baét. Tình cuõ trong hoaøn caûnh môùi, Quoác Vinh chöa muoán ñi ngay. Ñoàng chí Bí thö hoûi: - Trong toaøn Lieân khu, soá ñaøn baø, treû con, oâng giaø, baø laõo ñaõ cho taûn cö heát chöa? - Cuõng coøn moät soá. - Cho taûn cö noát ñi. Neáu khoâng thì aûnh höôûng nhieàu ñeán taùc chieán. Coøn ñoä chöøng bao nhieâu? 78
- Thöa anh, khoaûng ba nghìn. - Sao coøn nhieàu theá? Quoác Vinh boái roái. Söï thaät, anh chöa naém ñöôïc con soá cuï theå veà nhöõng ngöôøi caàn phaûi vaän ñoäng cho taûn cö vaø anh baùo caùo con soá ñaïi khaùi. Anh hoái haän, nhöng cuõng khoâng caûi chính. Ñoàng chí Bí thö noùi: - Phaûi coù keá hoaïch taûn cö raùo rieát hôn. Baûo veä daân laø nguyeân taéc cuûa caùch maïng. Ñoàng chí ñi nheù, khoâng anh em chôø. Quoác Vinh ñöùng im moät luùc, veû beõn leõn. Cuoái cuøng anh quyeát ñònh hoûi moät ñieàu maø anh cho laø phaïm vaøo nguyeân taéc: - Trung öông vaø Hoà Chuû tòch coù coøn ôû Haø Noäi nöõa khoâng? - Caùc ñoàng chí ôû ñaâu thì Trung öông vaø Hoà Chuû tòch ôû ñaáy. - Vaâng... Thoâi toâi ñi. Toâi xin göûi lôøi chaøo quyeát chieán quyeát thaéng leân Trung öông, leân Hoà Chuû tòch. Ñoàng chí Bí thö naém tay anh, hoûi: - Reùt theá naøy, sao ñeå hôû coå theá kia? Noùi xong ñoàng chí côûi caùi phu la cuûa mình quaøng vaøo coå Quoác Vinh. Thaáy Quoác Vinh töø choái, anh noùi: - Caùc ñoàng chí ôû trong naøy seõ gian khoå hôn chuùng toâi ôû ngoaøi. Toâi bieáu caäu ñaáy. Quoác Vinh baét tay ñoàng chí Bí thö vaø böôùc nhanh xuoáng theàm, vöøa ho vöøa chaïy ra coång. Phoá vaéng moät caùch khoâng yeân laønh. Nhöõng caây saáu 79
coøn roû gioït söông laïnh. Ñaàu phoá, noùc nhaø ga laãn trong muø. Thoaùng thaáy moät thaèng lính Phaùp gaùc ôû cöûa ga cuøng vôùi moät chieán só cuûa mình, anh cau maët laïi. Quoác Vinh böôùc leân xe, ñaèng ñuoâi ñaõ buoäc caùi xe ñaïp cuûa anh. Ñaây laø laàn thöù hai anh ñi oâtoâ, laàn thöù nhaát vaøo ngaøy caùch maïng. Laàn naøy coù leõ laø laàn cuoái cuøng. Anh mæm cöôøi, gaït caùi yù nghó aáy ñi. Xe chaïy. Anh lim dim maét höôûng caùi thuù cuûa ñeäm xe rung rinh. (Trích tieåu thuyeát Soáng maõi vôùi Thuû ñoâ, xuaát baûn sau khi taùc giaû qua ñôøi; teân baøi do ngöôøi bieân soaïn ñaët) 80
“BAùC GOÏI CHUùNG mìNH LAø Em” Thu Phong maëc boä quaàn aùo xaùm, gileâ traéng cuûa anh. Anh bôm nöôùc hoa leân ñaàu. Daân vaãn maëc boä lu doâng cuõ cuûa anh. Quyeân ñöa caønh ñaøo cho Daân: - Chò Nhaân ñeán thì anh vöøa ñi. Ñaây laø caønh hoa cuûa rieâng anh. - Cuûa coâng heát. Khoâng ai coù cuûa rieâng caû. - Anh cöù caàm laáy ñi. Loan baûo neân ñem caém beân caùc chaäu rau caûi thì caû phoá seõ töôi leân. - Phaûi ñaáy. Loan ñaâu? - Loan ñi caém hoa treân caùc chieán luõy. - Neân coù hoa treân moä caùc ñoàng chí ñaõ hy sinh nöõa. Hoï ngoài treân gheá baønh. Daân vaø Thu Phong huùt thuoác laù. Thu Phong noùi: - Teát naøy laø teát ñeïp nhaát töø tröôùc ñeán nay. Tao ñi pha aám cheø sen ñeå ñoùn giao thöøa khaùng chieán. Coù ngöôøi vaøo. Daân hoûi: - Ai ñaáy? 81
- Nhí nhoaùy ñaây. Thaéng hieän ra tröôùc caùi loã1. Tay giô leân moät phong thö. - Thö Hoà Chuû tòch. Thö Hoà Chuû tòch. Hoï chaïy caû ñeán caùi loã, keùo Thaéng vaøo. Thu Phong: - Daân ôi! Ñaây laø söï thaät hay laø giaác mô? Nhöõng ngoïn baïch laïp saùng nhö ban ngaøy. Traàm höông bay nhö trong nhaø thôø. Löûa boác treân caùi ñeøn coàn beân chaân Thu Phong. Löûa reo, nöôùc trong aám cuõng reo vui. Boán beà im laëng. Loan, Thu Phong vòn leân tay vòn gheá baønh. Daân ñöùng ñaèng sau, caèm tì vaøo caùi caloâ cuûa Thaéng. Quyeân vaø Thaéng ngoài treân gheá baønh. Thaéng caàm thö, ngoùn tay chæ leân töøng chöõ, vöøa ñaùnh vaàn vöøa ñoïc: - C...aùc... caùc em... Daân ñoïc giuùp Thaéng: - AÊ...n... AÊn... Thaéng laïi ñaùnh vaàn: - Caùc em aên T...eát Teát th...eá theá n...aøo naøo? Caùc em aên Teát theá naøo? Quyeân caàm laáy tôø giaáy ñoïc: 1. Loã ñuïc ôû töôøng, vöøa loït ngöôøi chui qua, ñeå thoâng töø nhaø naøy thoâng sang nhaø kia trong cuoäc khaùng chieán baûo veä Thuû ñoâ (BS). 82
Baùc Hoà cuøng ñoaøn ñaïi bieåu Nam Boä xem böùc tranh Baùc Hoà vôùi thieáu nhi do hoïa só Dieäp Minh Chaâu chích maùu töø ngoùn tay mình veõ vaø göûi ra bieáu Baùc, thaùng 10-1948. - Caùc em aên Teát theá naøo? Vui veû laém chöù? Toâi vaø nhaân vieân Chính phuû vì nhôù ñeán caùc em cho neân cuõng khoâng ai nôõ aên Teát... Moïi ngöôøi: - Baùc goïi chuùng mình laø em ö? Hoï nhìn nhau, nöôùc maét long lanh. Moät gioït nöôùc maét cuûa Quyeân roû xuoáng böùc thö. Thaéng hoûi: - Luùc naøy Baùc ôû ñaâu? 83
Thaéng cuùi xuoáng ñoïc, nhöng Thaéng chæ thaáy chöõ loùa leân. Tröôùc maët Thaéng vaø moïi ngöôøi, hieän leân mô maøng hình aûnh Hoà Chuû tòch vôùi vaàng traùn cao, vôùi ñoâi maét saùng vaø hieàn töø. Hình aûnh aáy khi aån khi hieän, khi ôû trong moät caùi nhaø gianh beân moät ngoïn ñeøn luø muø, khi ôû treân moät con ñöôøng laøng laày loäi, khi laãn vôùi hình aûnh cuûa ñoàng baøo haäu phöông, vôùi meï Thaéng, vôùi caäu môï Loan, caäu môï Quyeân, khi laïi ôû ngay trong caùi gian phoøng saùng vaø khoùi traàm höông ñang boác. Maét Hoà Chuû tòch long lanh nhìn hoï. Tieáng noùi aâm aám loàng vaøo tieáng Thaéng: - Caùc em haêng haùi tieán leân. Loøng giaø Hoà, loøng Chính phuû vaø loøng toaøn theå ñoàng baøo luoân luoân ôû beân caïnh caùc em... Caùc chieán só cöôøi nhìn nhau, nhöng maét ngöôøi naøo cuõng öôùt. Cuõng vöøa luùc aáy, tieáng phaùo vang leân, roøn raõ, töng böøng, naùo nhieät. Caû Haø Noäi nhö vuøng thöùc daäy. Gian phoøng saùng lung linh. Khoùi traàm höông daøy ñaëc. Nhöõng caùnh hoa lay ôn trong bình baïc, nhöõng caønh hoa ñaøo, ñeàu rung rinh nhö gioù thoåi. Hoï ñöùng caû leân. Daân noùi: - Naêm môùi tôùi roài. Möøng tuoåi caùc ñoàng chí. Kính chuùc Hoà Chuû tòch maïnh khoûe soáng laâu. Loan xaén tay nhaûy leân: - Phaùo haõy noå vang leân, khoâng bao giôø döùt, ñeå ñoùn chaøo xuaân khaùng chieán. 84
Anh chaïy ra ñoát baùnh phaùo treo ôû loã ñuïc. Tieáng phaùo noå töng böøng. Xaùc phaùo baén tung vaøo. Gian phoøng caøng nhoän nhòp. Ngöôøi ta nhaûy. Ngöôøi ta reo. Nhöõng hình Thaùp Ruøa chung quanh töôøng cuõng raäp rôøn nhö troâi treân soùng nöôùc, nhöõng laù côø treân ñænh thaùp phaát cao leân. Nhöõng laù côø aáy nhö keùo ñi ra Hoà Göôm, nhaûy muùa chung quanh hoà, roài nhaäp vaøo laù côø thaät ñang phaáp phôùi tung bay, trong ñeâm toái, treân ñænh Thaùp Ruøa, giöõa muoân ngaøn tieáng phaùo noå ran, muoân nghìn xaùc phaùo bay toái maét. (Trích truyeän phim Luõy Hoa, xuaát baûn sau khi taùc giaû qua ñôøi; teân baøi do ngöôøi bieân soaïn ñaët) 85
86
mUÏC LUÏC Chuù daãn cuûa Nhaø xuaát baûn Trang 7 · Lôøi giôùi thieäu 9 · “Vaøi caùi laù nhoû cuûa moät caây ñaïi thoï” 13 · 19-5-1946 15 · Maåu chuyeän beân ñöôøng saét 19 · Hoà Chuû tòch naêm nay 26 · “Ñeán khi Cuï Hoà baûo moät tieáng…” 36 · Ñôïi leänh Cuï Hoà 38 · Baùc baûo ñaùnh laø ñöôïc 41 · Trong ngaøy thoáng nhaát Vieät Minh - Lieân Vieät 49 · Beân ñoáng löûa 57 · Hoà Chuû tòch noùi chuyeän veà caùch vieát 61 · Quoác hoäi khoùa ba 65 · Lôùp hoïc tieáp quaûn Haø Noäi 71 · “Caùc ñoàng chí ôû ñaâu thì Hoà Chuû tòch ôû ñaáy” 77 · “Baùc goïi chuùng mình laø em” 81 87
Chòu traùch nhieäm xuaát baûn TS. NGUYEÃN DUY HUØNG Chòu traùch nhieäm noäi dung PHAÏM QUANG VINH Bieân taäp noäi dung: NGUYEÃN TUYEÁT NGA NGUYEÃN HAÛI ANH BAN BIEÂN TAÄP SAÙCH VAÊN HOÏC Trình baøy bìa: PHUØNG MINH TRANG Cheá baûn vi tính: HOAØNG MINH TAÙM Söûa baûn in: PHOØNG BIEÂN TAÄP KYÕ THUAÄT Ñoïc saùch maãu: NGUYEÃN HAÛI ANH 88
Search
