GẶP BÁC
HOÄI ÑOÀNG CHÆ ÑAÏO XUAÁT BAÛN Chuû tòch Hoäi ñoàng TS. NGUYEÃN THEÁ KYÛ Phoù Chuû tòch Hoäi ñoàng TS. NGUYEÃN DUY HUØNG Thaønh vieân TS. NGUYEÃN AN TIEÂM TS. KHUAÁT DUY KIM HAÛI NGUYEÃN VUÕ THANH HAÛO
Cuoán saùch naøy ñöôïc bieân soaïn döïa treân cuoán Gaëp Baùc cuûa nhaø vaên Nguyeãn Huy Töôûng (Nhaø xuaát baûn Vaên ngheä, Haø Noäi, 1955), coù boå sung moät soá trích ñoaïn taùc phaåm cuûa cuøng taùc giaû veà Chuû tòch Hoà Chí Minh. Trong saùch coù söû duïng moät soá hình aûnh do gia ñình nhaø caùch maïng, nhaø thô Leâ Taát Ñaéc cung caáp. Ngöôøi bieân soaïn xin ñöôïc baøy toû ôû ñaây loøng bieát ôn saâu saéc ñoái vôùi nhaø caùch maïng tieàn boái, ñoàng thôøi cuõng laø ngöôøi baïn, ngöôøi ñoàng chí cuûa thaân phuï mình. Xin caûm ôn baø Leâ Thanh Ñònh, con gaùi cuûa cuï Leâ Taát Ñaéc ñaõ nhieät tình cung caáp vaø cho pheùp chuùng toâi söû duïng nhöõng hình aûnh quyù giaù ñoù! Ngöôøi bieân soaïn Nguoàn aûnh söû duïng: - Gia ñình cuï Leâ Taát Ñaéc: aûnh caùc trang 34, 44, 52, 54, 56, 76. - Gia ñình nhaø vaên Nguyeãn Huy Töôûng: aûnh caùc trang 67, 83. - Thoâng taán xaõ Vieät Nam: aûnh caùc trang 17, 24, 64, 69. 5
CHUù dAãN CUÛA NHAø XUAÁT BAÛN Thöïc hieän Ñeà aùn trang bò saùch cho cô sôû xaõ, phöôøng, thò traán naêm 2012, Nhaø xuaát baûn Chính trò quoác gia - Söï thaät phoái hôïp cuøng Nhaø xuaát baûn Kim Ñoàng xuaát baûn cuoán saùch Gaëp Baùc. Noäi dung cuoán saùch ñöôïc bieân soaïn döïa treân cuoán Gaëp Baùc cuûa nhaø vaên Nguyeãn Huy Töôûng (Nhaø xuaát baûn Vaên ngheä, Haø Noäi, 1955), vaø moät soá trích ñoaïn taùc phaåm cuûa cuøng taùc giaû vieát veà Chuû tòch Hoà Chí Minh. Qua caùc baøi vieát, maåu chuyeän, ngöôøi ñoïc hieåu roõ hôn nhöõng coáng hieán to lôùn cuûa Chuû tòch Hoà Chí Minh ñoái vôùi söï nghieäp caùch maïng Vieät Nam, ñaëc bieät laø tình yeâu thöông, loøng kính troïng voâ bôø cuûa nhaân daân ta noùi chung, cuûa taùc giaû noùi rieâng ñoái vôùi Chuû tòch Hoà Chí Minh, Ngöôøi ñaõ coáng hieán troïn ñôøi mình cho söï nghieäp giaûi phoùng daân toäc cuûa nhaân daân Vieät Nam, goùp phaàn to lôùn vaøo cuoäc ñaáu tranh chung cuûa caùc daân toäc vì hoøa bình, ñoäc laäp daân toäc, daân chuû vaø tieán boä xaõ hoäi. Xin traân troïng giôùi thieäu cuoán saùch cuøng baïn ñoïc. Thaùng 10 naêm 2012 NHAØ XUAÁT BAÛN CHÍNH TRÒ QUOÁC GIA - SÖÏ THAÄT 7
LÔøI GIÔùI THIEÄU C aùch maïng Thaùng Taùm thaønh coâng, nöôùc Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa ñöôïc thaønh laäp. Nhaân daân haùo höùc ñoùn chaøo Chính phuû môùi - Chính phuû laâm thôøi nöôùc Vieät Nam Daân chuû Coäng hoøa do Hoà Chí Minh laøm Chuû tòch. Nhöng Hoà Chí Minh laø ai? Cho ñeán luùc aáy, moät soá ngöôøi Vieät Nam thöùc thôøi môùi chæ bieát ñeán nhaø caùch maïng Nguyeãn AÙi Quoác, vôùi nhöõng caâu chuyeän veà cuoäc ñôøi hoaït ñoäng caùch maïng nhuoám maøu huyeàn thoaïi cuûa Ngöôøi. Coøn Hoà Chí Minh? Lieäu coù phaûi chính laø nhaø caùch maïng Nguyeãn AÙi Quoác? Suoát moät thôøi gian sau Caùch maïng Thaùng Taùm, ngöôøi ta baên khoaên vôùi caâu hoûi aáy. Ñieàu naøy caøng cho thaáy, nhu caàu tìm hieåu veà laõnh tuï laø raát quan troïng trong ñôøi soáng tinh thaàn cuûa ngöôøi daân, ñaëc bieät laø khi ñaát nöôùc môùi giaønh ñöôïc ñoäc laäp. Nhaø vaên Nguyeãn Huy Töôûng ñoàng thôøi cuõng laø moät nhaø caùch maïng, hoaït ñoäng trong lónh vöïc vaên hoùa, vaên ngheä. Naêm 1943, khi môùi 9
ngoaøi ba möôi tuoåi, oâng tham gia nhoùm Vaên hoùa cöùu quoác, hoaït ñoäng trong phong traøo bí maät cuûa Vieät Minh. Thaùng 8-1945, oâng ñöôïc cöû ñi döï Quoác daân ñaïi hoäi ôû Taân Traøo - Hoäi nghò quyeát ñònh Toång khôûi nghóa giaønh chính quyeàn trong caû nöôùc. Caùch maïng Thaùng Taùm thaønh coâng, Nguyeãn Huy Töôûng ñöôïc giao nhieàu troïng traùch trong Hoäi Vaên hoùa cöùu quoác, Ban Trung öông vaän ñoäng ñôøi soáng môùi, Ñoaøn baùo chí Vieät Nam… Taïi kyø baàu cöû Quoác hoäi khoùa I ngaøy 06-01-1946, Nguyeãn Huy Töôûng ñöôïc baàu laøm Ñaïi bieåu Quoác hoäi tænh Baéc Ninh. Toaøn quoác khaùng chieán choáng thöïc daân Phaùp xaâm löôïc, cuøng vôùi nhaø vaên Nguyeãn Ñình Thi, oâng ñöôïc giao nhieäm vuï toå chöùc ñöa caùc vaên ngheä só leân chieán khu tham gia cuoäc khaùng chieán tröôøng kyø. Trong nhöõng naêm thaùng caùch maïng vaø khaùng chieán aáy, Nguyeãn Huy Töôûng ñaõ coù moät soá laàn ñöôïc gaëp Baùc vaø vieát veà Ngöôøi. Qua caùc baøi vieát veà Chuû tòch Hoà Chí Minh, baét ñaàu töø dòp ñöôïc gaëp Ngöôøi trong leã chuùc thoï 19-5-1946, Nguyeãn Huy Töôûng thuoäc moät trong nhöõng ngöôøi ñaàu tieân coù vinh döï ñöôïc vieát veà Chuû tòch Hoà Chí Minh, noùi nhö nhaø vaên Phong Leâ: Thoûa maõn moät nhu caàu tinh thaàn lôùn cuûa nhaân daân trong cuoäc ñoåi ñôøi cuûa daân toäc sau naêm 1945. Qua caùc trang ghi linh hoaït naøy, Nguyeãn Huy Töôûng cuõng laø ngöôøi sôùm phaùt 10
hieän ra caùi giaûn dò, caùi thöôøng ngaøy cuûa moät con ngöôøi vó ñaïi, con ngöôøi trong söï ngöôõng moä, thaønh kính cuûa daân toäc. Vôùi con maét cuûa Nguyeãn Huy Töôûng, Chuû tòch Hoà Chí Minh laø hieän thaân cuûa nhöõng gì bình dò nhaát, nhöng cuõng laø nhöõng gì thieát yeáu nhaát, nhö oâng töøng ghi laïi caûm nghó veà Baùc trong nhaät kyù ngaøy 24-10-1947: “Caû ñeán ngoïn luùa cuõng gôïi hình aûnh Hoà Chí Minh”. Vaø oâng töï hoûi: “Sao chöa coù kòch, coù tieåu thuyeát taû ngöôøi anh huøng aáy? Coù khi khoâng phaûi taû, nhöng nhaân vaät vaãn troäi leân, ñeïp ñeõ, lôùn lao vaø ôû ñaâu cuõng coù maët”. Tình caûm thieâng lieâng maø cuõng thaät gaàn guõi aáy, moät khi coù ñieàu kieän theå hieän thaønh tieåu thuyeát, thaønh kòch nhö nhaø vaên mong muoán, chaéc chaén seõ ñem ñeán cho baïn ñoïc nhöõng trang chaân thöïc vaø caûm ñoäng veà Baùc. Tieác raèng nhaø vaên ñaõ ra ñi quaù sôùm1, ñeå laïi nhieàu döï ñoà saùng taùc, trong ñoù coù taùc phaåm veà Chuû tòch Hoà Chí Minh. Tuy nhieân, qua moät soá baøi baùo, taäp saùch, Nguyeãn Huy Töôûng ñaõ coù dòp theå hieän tình caûm ñaëc bieät cuûa mình veà Baùc theo moät caùch rieâng: 1. Nguyeãn Huy Töôûng maát ngaøy 25-7-1960, khi môùi 48 tuoåi. 11
khi tröïc tieáp qua caûm nhaän cuûa taùc giaû, khi giaùn tieáp qua lôøi caùc nhaân vaät truyeän kyù, truyeän phim, bao giôø laõnh tuï Hoà Chí Minh cuõng hieän dieän moät caùch thaät gaàn guõi maø cuõng heát söùc lôùn lao, raát giaûn dò, laõo thöïc maø cuõng ngôøi aùnh haøo quang. Bôûi vì, nhö moät chaân lyù, Ngöôøi laø Hoà Chí Minh! Xin traân troïng giôùi thieäu cuøng baïn ñoïc moät soá trang vieát, tuy khoâng nhieàu, nhöng thaám ñaãm chaân tình cuûa nhaø vaên veà Baùc Hoà kính yeâu. NGöÔøI BIEâN sOAÏN 12
“VAøI CAùI LAù NHOÛ CUÛA mOÄT CAây ÑAÏI THOÏ”1 Toâi trình baøy ôû ñaây moät soá nhöõng baøi töôøng thuaät cuûa toâi vieát veà Hoà Chuû tòch, sau nhöõng laàn toâi ñöôïc gaëp Baùc. Trong taäp saùch naøy, toâi khoâng coù caùi tham voïng noùi leân söï nghieäp vó ñaïi cuûa Ngöôøi. Toâi chæ keå moät vaøi chuyeän nhoû, khoâng lieân tieáp, chuyeän sau vôùi chuyeän tröôùc caùch quaõng nhau haèng naêm. Nhöõng baøi töôøng thuaät naøy chæ coù tính chaát phieán dieän, chæ laø moät vaøi caùi laù nhoû cuûa moät caây ñaïi thoï. Noù khoâng noùi leân ñöôïc caùi khoâng khí töng böøng, aám aùp cuûa nhöõng buoåi gaëp, cuõng khoâng noùi leân ñöôïc moät caùch sinh ñoäng, caùi hình aûnh giaûn dò maø lôùn lao cuûa Ngöôøi. Hình aûnh aáy thöôøng ñeå laïi cho chuùng ta sau nhöõng khi ñöôïc troâng thaáy Ngöôøi, ñöôïc nghe Ngöôøi noùi, moät aán töôïng saâu saéc, khoâng bao giôø queân, vaø laøm cho chuùng ta, 1. Lôøi noùi ñaàu cuûa taùc giaû trong taäp Gaëp Baùc - Nhaø xuaát baûn Vaên ngheä, 1955. Ñaàu ñeà do ngöôøi bieân soaïn (BS) ñaët. 13
moãi khi nhôù laïi, vui töôi, vöõng chí, vöôn leân phaán ñaáu. Gom goùp nhöõng maåu chuyeän nhoû aáy ôû ñaây, toâi chæ coù yù laø nhaân dòp ngaøy 19 thaùng 5 naêm nay1, toaøn daân, toaøn quoác chuùng ta vui möøng kyû nieäm sinh nhaät Baùc, trong hoaøn caûnh hoøa bình trôû laïi, toû taám loøng kính yeâu, bieát ôn vaø trung thaønh cuûa toâi ñoái vôùi laõnh tuï. Toâi cuõng mong raèng nhöõng anh chò em ñaõ coù dòp gaëp Baùc, hoaëc ít hoaëc nhieàu, seõ ñoùng goùp nhöõng taøi lieäu soáng cuûa mình vaøo vieäc xaây döïng moät cuoán chuyeän Hoà Chí Minh. Nhöõng chuyeän veà ñôøi soáng thaân maät cuûa Chuû tòch, nhöõng cöû chæ, nhöõng lôøi noùi cuûa Ngöôøi, coù caùi phong thaùi nhöõng chuyeän, nhöõng cöû chæ, nhöõng lôøi noùi cuûa nhöõng vò hieàn thuôû tröôùc. Noù ñeàu bao haøm moät noäi dung tö töôûng, chính trò saâu xa, dieãn ñaït moät caùch noâm na, moäc maïc, thöôøng thöôøng baèng nhöõng hình aûnh thoâng tuïc, cuï theå, bình dò, soi saùng vaán ñeà. Noù coù moät giaù trò giaùo duïc raát cao, bao giôø cuõng toûa ra moät höông vò thanh thoaùt, yù nhò, thaám thía, vaø laøm naûy nhöõng nuï cöôøi laïc quan, tin töôûng ñi leân. TAùC GIAÛ 1. Naêm 1955 (BS). 14
19-5-1946 - Anh chò em ñeán chuùc thoï toâi phaûi khoâng? Ñoù laø caâu hoûi ñaàu tieân cuûa Chuû tòch khi Cuï vaøo phoøng khaùch. Sau khi vui veû môøi chuùng toâi ngoài, Cuï tieáp ngay: - Caùi oâng nhaø baùo naøo coâng boá ngaøy sinh cuûa toâi thaät ñaùng phaït. Tröôùc heát toâi chöa thaáy caùi giaø laø gì, ngoaøi naêm möôi tuoåi chöa goïi laø giaø. Sau nöõa, chuùng ta ñang ôû thôøi kyø coâng taùc, chöa phaûi luùc caàn ñeán hình thöùc leã nghi nhö chuùc thoï. Buoåi saùng muøa heø hoâm ñoù, nöôùc da cuûa Chuû tòch aùnh moät maøu hoàng khoûe maïnh, vaø ñoâi maét saùng ngôøi, quaû thaät, laø ñoâi maét cuûa moät thanh nieân. Coù maáy ñoaøn theå cuøng vaøo chung ñeå chuùc thoï. Giôùi thieäu ñeán UÛy ban Ñôøi soáng môùi1, Cuï boãng hoûi nhö níu laïi: 1. Teân chính thöùc laø Ban Trung öông vaän ñoäng ñôøi soáng môùi, ñöôïc thaønh laäp ngaøy 03-4-1946, coù nhieäm vuï giaùo duïc vaø vaän ñoäng caùn boä, nhaân daân thöïc hieän: caàn, kieäm, lieâm, chính, ñoàng thôøi xoùa boû nhöõng tö töôûng vaø taäp quaùn laïc haäu cuûa cheá ñoä thöïc daân phong kieán. Nguyeãn Huy Töôûng laøm Toång thö kyù Ban Trung öông vaän ñoäng ñôøi soáng môùi (BS). 15
- Ñôøi soáng môùi laø ai? Ñoùng khung caâu chuyeän, Cuï hoûi doàn daäp, chaêm chuù, khoâng cho chuùng toâi laûng sang vaán ñeà khaùc. Buoåi chuùc thoï Hoà Chuû tòch boãng bieán thaønh moät cuoäc thaûo luaän raùo rieát vaø thaân maät veà ñôøi soáng môùi. - Chuù cho toâi bieát cuoäc vaän ñoäng ñôøi soáng môùi ñeán ñaâu roài? - Thöa Cuï, toâi ñaùp, chuùng toâi ñaõ baét ñaàu baèng söï chia ra caùc ban nghieân cöùu, toå chöùc, v.v., nhöng coâng vieäc chính laø ñònh roõ caùi höôùng cho ñôøi soáng môùi. Maáy khaåu hieäu “Caàn, kieäm, lieâm, chính” chuùng toâi xeùt ra vöøa khoâng ñuû, vöøa coå... - Coå! Laï quaù, theá côm caùc cuï aên ngaøy xöa, baây giôø mình aên cuõng coå aø? Khoâng khí mình thôû cuõng coå aø? Khoâng khí trôû neân naùo nhieät, vui veû. Lôøi noùi cuûa Chuû tòch laøm nôû moät tieáng cöôøi chung. - Thöa Cuï, toâi caõi laïi baèng caùch noùi tieáp caâu mình ñang noùi dôû, sau maáy buoåi hoïp, UÛy ban vaän ñoäng Ñôøi soáng môùi ñaõ ñònh roõ ba nguyeân taéc cho ñôøi soáng môùi laø: Daân toäc, daân chuû, khoa hoïc. Chuû tòch nhö ngô ngaùc tröôùc nhöõng danh töø to lôùn cuûa toâi. Thöïc tình, toâi lo: neáu Chuû tòch khoâng hieåu thì quaàn chuùng hieåu sao ñaây. Maø quaû thaät, Cuï ñöùng haún veà phía quaàn chuùng. Cuï noùi: - Hay laém, nhöng mình phaûi xem ñoàng baøo baây giôø caàn gì? Daân queâ ñaõ maáy ngöôøi hieåu roõ theá 16
Nhaân daân Thuû ñoâ haân hoan chaøo möøng Baùc, thaùng 1-1946. naøo laø daân chuû, khoa hoïc? Toâi hoûi thaät chuù, chuù ñi vaän ñoäng ñôøi soáng môùi thì chuù laøm gì tröôùc? Moïi ngöôøi nhìn nhau vaø rieâng toâi khoâng giaáu noåi veû boái roái. Toâi noùi veà tuyeân truyeàn, veà toå chöùc... Cuï laéng nghe. Moät hoïa só ngoài ñoái dieän vôùi Cuï ôû cuoái baøn, laëng leõ ghi treân giaáy hình aûnh vò Chuû tòch hoøa nhaõ. Khi toâi noùi heát, Cuï laéc ñaàu nhìn toâi, nhìn moïi ngöôøi, tay gaân guoác voã vaøo buïng vaø noùi: - Tröôùc heát laø caùi naøy. Daân chuùng caàn caùi naøy tröôùc heát. Phaûi aên ñaõ, chuù khoâng aên gì thì chuù ñi tuyeân truyeàn ñöôïc khoâng? Maø muoán aên thì phaûi laøm gì? - Phaûi laøm vieäc, moät anh baïn noùi. - Ñuùng, phaûi laøm vieäc, phaûi sieâng naêng, theá laø “caàn” ñaáy. ÖØ, muoán duøng caùi tieáng gì hôn cuõng 17
ñöôïc, nhöng ñieàu coát yeáu laø khaåu hieäu phaûi thieát thöïc. Ví duï baây giôø vaän ñoäng taäp theå thao maø laïi hoâ haøo ñaùnh tennít thì ñaõ maáy ngöôøi coù tieàn mua quaû ban, caây vôït? ÔÛ ñaây, ngay tröôùc Baéc Boä Phuû, nhieàu anh em cöù ra ñöôøng chaïy, taäp luyeän vôùi nhau, khoâng toán maáy maø vaãn khoûe, vui laém. Phaûi thieát thöïc nhö theá môùi ñöôïc, maø ñöøng neân tung ra nhieàu khaåu hieäu quaù. Ít maø thöïc hieän ñöôïc ñeán nôi ñeán choán thì hôn. Sau nöõa, muoán cho vieäc vaän ñoäng coù keát quaû, thì ngöôøi ñi vaän ñoäng phaûi laøm gì? Caû boïn chuùng toâi, ngöôøi baøn theá naøy, ngöôøi baøn theá khaùc. Cuï chaäm raõi noùi moät caùch nghieâm trang: - Mình phaûi laøm göông. Vaø sôï chuùng toâi hoaøi nghi, Cuï nhaéc laïi: - Mình phaûi laøm göông. Cuï ñöa maét nhìn moïi ngöôøi nhö ñeå caên daën ñieàu ñoù. Chôït Cuï chæ vaøo coå toâi vöøa cöôøi vöøa noùi: - Ví nhö chuù ñi tuyeân truyeàn ñôøi soáng môùi maø coå coøn ñeo caùi “kia” (töùc laø caùi cavaùt hoâm ñoù toâi ñeo ñeå ñi chuùc thoï Cuï) thì chuù hoâ haøo giaûn dò theá naøo ñöôïc? Ñeán ñaây Cuï ñöùng daäy vì coù khaùch ñang chôø. Maáy anh maø toâi khuyeân neân thaét cavaùt hoâm ñoù nhìn toâi moät caùch khoâi haøi. (Tieân phong, 1-6-1946) 18
mAåU CHUyEÄN BEâN ÑöÔøNG sAéT1 - C uï theá naøo? - Cuï coù ñöôïc khoûe khoâng? - Cuï ñen ñi nhieàu. - Toùc Cuï baïc quaù! - Cuï giaø ñi nhieàu. - Chaéc laø Cuï lo nghó quaù. - Thoâi, theá laø yeân loøng, khoûi thaáp thoûm. Cuï cöù veà ñeán nöôùc laø möøng roài. Cuï coøn ôû Taây ngaøy naøo laø coøn lo ngaøy aáy. - Taøu Cuï coù ñoã ôû ga ta khoâng? - Khoâng. Töôûng ñoã ôû ga ta ñeå ñöôïc bieát maët Cuï, ñeå nghe Cuï noùi. Chaû ñöôïc nghe Cuï noùi bao giôø. 1 Sau nhieàu thaùng qua Phaùp vôùi tö caùch laø Thöôïng khaùch cuûa Chính phuû Phaùp, trung tuaàn thaùng 10-1946 Hoà Chuû tòch veà ñeán Haûi Phoøng. Töø ñaây, Ngöôøi ñi taøu hoûa veà Haø Noäi. Nhaân daân nghe tin, ñöùng ñôïi haøng giôø suoát hai beân ñöôøng saét ñeå ñoùn möøng Ngöôøi. Ngaøy naøy (21-10-1946) veà sau ñöôïc laáy laøm Ngaøy truyeàn thoáng cuûa ngaønh Ñöôøng saét Vieät Nam (BS). 19
- Thoâi, nhöng maø cuõng vui. Cuï noùi ôû ñaâu, caû vôùi Phaùp nöõa, thì cuõng laø noùi cho daân, cho chuùng mình, ñi ñaâu maø thieät. - Taøu ñeán roài kia kìa! - Hoà Chuû tòch muoân naêm! - Caùc anh töï veä baûo baø con ñöøng coù nhaûy xoâ vaøo taøu theá. - Sao taøu ñi nhanh theá. Coù troâng thaáy Cuï khoâng? - Ñuoåi theo taøu kòp ñaáy. - Kìa caùi baùc Teøo, coõng vôï chaïy theo taøu, dô daùng chöa? - Thoâi ñöôïc, Cuï veà noù vui, theá môùi laø vui kia ñaáy. - Caùi gì maø reo raàm leân theá ñaáy? - Ñaáy Cuï vaãy tay ñaáy. - Ñaâu. Chen theá naøy thì cheát beïp maát thoâi. - Cuï vaãy ñaáy. Cuï vaãy maõi theá coù moûi khoâng? - Maét laõo loøa, chaúng thaáy gì laø gì caû. - Baùc Hoà ñaâu haû u? - Meï maøy, treû con ôû Haø Noäi môùi ñöôïc goïi laø Baùc, ôû ñaây maøy phaûi goïi laø Cuï, con nhôù. - Ai baûo u maøy theá, chæ daïy con toaøn caùi laùo. Treû con ôû ñaâu cuõng ñöôïc goïi laø Baùc Hoà. - Phaûi, Cuï goïi chaùu laø chaùu caû nöôùc, chöù rieâng gì Haø Noäi, roõ dôù daån caùi baùc gaùi. - Con cöù goïi laø Baùc Hoà nhôù. - Baùc Hoà ñaâu? 20
- Sao con laïi khoùc? Cuï ñang vaãy maøy ñaáy. - Ñaâu? Em cho Baùc Hoà mieáng saén naøy. - Meï maøy, baån nhö haáu aáy maø laïi daùm bieáu Cuï. - Caùi baùc naøy môùi laï, ñi ñoùn Cuï maø cöù chöûi con leøm beøm aáy thoâi. Taøu khoâng ñoã ñaõ böïc caû mình ra. Cuï yeâu treû, maø cöù laøm nhö Cuï gheùt treû khoâng baèng. - Thoâi, caùc ngöôøi aï. Cuï vaãy tay baûo veà ñaáy. Cuï muoán noùi chuyeän vôùi baø con ta laém ñaáy. Chæ taïi caùi ban toå chöùc ôû Haø Noäi hoï veõ vôøi thaønh ra taøu khoâng ñoã ôû ñaây. Chaïy thôû khoâng ra. - Ñau xoùc quaù. Cuõng may maø aên côm töø saùng ñeå ñi ñoùn Cuï, chöù khoâng cöù nhöõng chaïy cuõng ñuû cheát roài. Kìa cuï ñaùm OÁc baûy möôi tuoåi ñaàu maø chaïy khoûe theá. Theá naøo cuï? - Toâi maø ñöôïc treû nhö caùc anh thì taøu chaïy theá chöù chaïy nöõa cuõng ñuoåi kòp. - Cuï giaø maø khoûe thaät. - Chuyeän, Cuï Hoà baûo ngöôøi giaø phaûi khua gaäy ñi tröôùc maø lò. - Tieáng gì aàm aàm theá nhæ? - ÔÛ ga döôùi ngöôøi ta ñang reo haún thoâi. Vui quaù nhæ? Mình ñeû vaøo giôø naøo maø voâ duyeân theá. - Chæ nhöõng ngöôøi treân taøu laø söôùng. Tha hoà maø nhìn Cuï, tha hoà maø nghe Cuï noùi. - Cuï noùi, Cuï hay ho, phaûi khoâng? - Cuï ho nhö theá maø Taây sôï ra daùng ñaáy. 21
- Cuï gioûi thaät ñaáy chöù lò. Caû theá giôùi bieát teân. Xem phen naøy nöôùc Nam coù môû maøy môû maët khoâng naøo. - Sao thaèng Tyù noù khoùc theá? - Boá noù aï. Noù cöù laên ra ñoøi bieáu Cuï mieáng saén naøy. - Theá laø noù toát vôùi Cuï chöù sao, baø laïi coøn cöôøi noù? - Thoâi xeáp côø bieån, ta veà ñi. - Ñöùng moät tí nöõa. - Coøn gì nöõa ñaâu. Hay ñeå ngaém caùc anh töï veä? - Maø caùc anh aáy cuõng veà ñöôïc roài, sao cöù ñöùng trô ra theá kia? - Veà chöù? - Luùc taøu Cuï ñi qua sao maø söôùng theá. Phöông ngoân coù caâu queân heát söï ñôøi, thaät laø ñuùng. - Baây giôø veà noù cöù theá naøo aáy. Buoàn buoàn laø. - Giaù taøu baây giôø laïi trôû laïi ñaây nhæ? Keå taát caû nhöõng ngöôøi ôû hai beân ñöôøng taøu cöù ñaáu söùc maø co taøu laïi cuõng ñöôïc, boïn mình cuõng daïi. - Thaät laø laån thaån. - Ñaáy reo ñaáy, haùt ñaáy. Haø Noäi thì baây giôø laø ñoùn to laém roài. Bieát theá cöù ra böøa Haø Noäi töø hoâm qua, theá naøo chaû ñöôïc nghe Cuï noùi. - Hoâm nay, phaûi vui môùi ñöôïc, vui thöïc söï cho boõ bao nhieâu ngaøy lo Cuï ôû Phaùp khoâng bieát theá naøo. - Anh Baøng ôi, cho con veà thoâi. - Vaâng. - Chaùu noù baûo coøn troâng thaáy taøu. 22
- Ñaâu? Thaät aø? - Phaûi roài, aø khoâng phaûi. Töôûng laø khoùi taøu. Nhöng deã laø ñaùm maây. ........... Ngöôøi vaãn troâng laïi. Caùnh tay Ngöôøi ñaõ moûi nhöng vaãn coøn vaãy. Vaãy ñaõ laâu, maø Ngöôøi vaãn chæ laø môùi baét ñaàu vaãy, vì choã naøo cuõng baøy ra quang caûnh gioáng nhau: côø bieån, coång chaøo, anh chaên traâu, chò caét coû, cuï giaø choáng gaäy, ngöôøi ñaøn baø boàng con, vaø, oâi hình aûnh thaân yeâu, ñoaøn em beù oàn aøo, nhaûy nhoùt nhö ñaøn chim saùo, tieáng ca nhaáp nhoâ nhö soùng luùa. Vaø ñaøng sau hoï, noái lieàn vôùi hoï, nhö caùi ñuoâi daøi cuûa moät con coâng ñang muùa, laø caùi caùnh ñoàng meânh moâng, ñöôïc muøa, ñang daâng muoân maøu xanh khaùc nhau leân aùnh saùng vaøng cuûa moät ngaøy ñaïi hoäi. Ngöôøi vaø caûnh vaät nôû moät nuï cöôøi ñaéc thaéng. Ñaây laø moät ngaøy thu naëng tróu nhöõng keát quaû, ñaây cuõng laø moät ngaøy xuaân cuûa daân toäc ñang traøo leân trong moät cuoäc hoài sinh. Moïi ngöôøi thaáy mình nheï nhoõm vì truùt ñöôïc gaùnh naëng lo aâu. Gaùnh lo aâu Ngöôøi vaãn mang treân bao nhieâu ñôït soùng cuûa moät cuoäc haønh trình daøi roäng. Trong caëp maét saùng ngôøi vaø saâu roäng, aån moät noãi nieàm thaéc maéc, moät moái lo cuûa ngöôøi “lo tröôùc caùi lo cuûa thieân haï”, nhöng göông maët saïm gioù bieån, vaãn aùnh leân moät haøo quang töôi saùng cuûa yù vui. Ngöôøi khoâng quaù neä nhö nhaø hieàn trieát thôøi xöa, 23
Hoà Chuû tòch treân toa taøu töø Haûi Phoøng veà Haø Noäi, 21-10-1946 chæ vui sau khi thieân haï vui, ngöôøi thaønh thaät vui caùi vui chung cuûa thieân haï. Caùi vui trieäu chöùng cuûa thaéng lôïi. Vì coù cuoäc thaéng lôïi ngoaïi giao naøo, röïc rôõ ñeán ñaâu, coù theå saùnh vôùi cuoäc thaéng lôïi veà noäi trò? Ngöôøi vaø caûnh vaät nôû moät nuï cöôøi ñaéc thaéng. - Vua cuõng chaúng ñöôïc ñoùn möøng nhö theá. Nhöõng lôøi baøn taùn cuûa daân gian thöôøng bao haøm moät chaân lyù tuyeät ñoái. Coù bao giôø daân laïi yeâu vua, vì vua laø moät caùi gì khaùc hoï. Khoâng long troïng, khoâng lôùn lao sao ñöôïc khi ngöôøi maø hoï ñoùn möøng ñaây chæ laø hoï, cuøng vôùi hoï chæ laø moät, maø hoï chính laø chuùa teå cuûa xöù naøy. Cho neân xe khuaát ñi, khoâng phaûi Hoà Chí Minh xa caùch hoï maø laø Hoà Chí Minh toûa ra, hoøa vaøo hoï, 24
thaønh ra hoï, vôùi nhöïa soáng doài daøo, vôùi loøng nhaân aùi bao truøm, vôùi söùc ñaáu tranh deûo dai, vôùi chí quaät cöôøng ñanh theùp. Ta töùc laø Hoà Chí Minh, Hoà Chí Minh töùc laø ta, taøu chôû Hoà Chí Minh ñi, nhöng Hoà Chí Minh vaãn ñaâu ñaây. OÂi laãn loän say söa! Khoâng bieát Hoà Chí Minh naøo ñi ñoùn Hoà Chí Minh naøo? Hoà Chí Minh! Hoà Chí Minh! Hai möôi trieäu1 Hoà Chí Minh! Hoà Chí Minh lôùn lao bieát bao! Ta lôùn lao bieát bao! (Tieân phong, 1-11-1946) 1. Daân soá nöôùc ta khi ñoù laø hai möôi trieäu ngöôøi (BS). 25
HOÀ CHUÛ TòCH NAêm NAy1 Moät con ñöôøng saïch seõ vaø daøi daãn toâi vaøo. Toâi coù caûm töôûng ñi giöõa moät coâng vieân Haø Noäi vôùi raát nhieàu peùcgoâla. Söï thöïc, hai beân toâi toaøn laø vöôøn rau deàn, deàn xanh, deàn tía, deàn ñoû; giaøn toaøn thò laø giaøn möôùp, giaøn baàu. Moät vaøi giaøn möôùp ñaõ troå hoa vaøng böôùm löôïn tíu tít. Maây bay khoâng laøm vaån tröôùc sau dòp leã chuùc thoï. Chieàu hoâm nay bình tónh laém. Sau moät traän möa, trôøi baét ñaàu höûng naéng. AÙnh hoàng treân caùc thaân caây. Toâi laâng laâng vui, ñoàng thôøi cuõng ngaïi ngaïi, caùi ngaïi dó nhieân cuûa moät ngöôøi saép ñeán tröôùc moät vó nhaân. Toâi ñaõ ñöôïc gaëp Cuï ôû Baéc Boä Phuû, ôû caùc cuoäc míttinh, ôû maáy cuoäc hoäi nghò, nhöõng buoåi daï hoäi taïi Nhaø haùt lôùn Thuû ñoâ. Nhöng töø ngaøy khaùng chieán, toâi khoâng ñöôïc gaëp Cuï vaø bò kích thích maïnh moãi khi nghe caùc baïn keå laïi nhöõng chuyeän veà Cuï: Cuï ñaùnh voâleâ2, Cuï taêng gia, Cuï ñi kinh lyù 1. Naêm 1950. 2. Voâleâ: Boùng chuyeàn (tieáng Phaùp). 26
maët traän, Cuï ñem caùi vui vaø nieàm tin ñeán cho bao nhieâu hoäi nghò. Cuï tieãn chaân caùc caùn boä tôùi thaêm Cuï, moät buoåi chieàu laãn loän caây coái vaø möa gioù cuûa chieán khu, v.v.. Cho neân laàn naøy ñi chuùc thoï Cuï, toâi vaãn coù caùi naùo nöùc cuûa nhöõng buoåi ñaàu tieân gaëp Cuï. * ** Toâi bieát tröôùc raèng Hoà Chuû tòch seõ giaûn dò laém. Ñoái vôùi Cuï, caùi ngaøy troïng ñaïi naøy1 seõ cuõng giaûn dò nhö moïi ngaøy thöôøng. Ngay baây giôø, ta coù theå hình dung ñöôïc Hoà Chuû tòch trong ngaøy chieán thaéng nay mai: nghóa laø giaûn dò voâ cuøng. Toâi bieát tröôùc nhö vaäy. Chaúng coù gì ñaâu. Nhöng sao maø raát khaùc. Vöôøn deàn daãn ñeán moät khu raát ñoâng ngöôøi, nhieàu caây vaø nhieàu khoaûng naéng. Choã naøo cuõng coù thieáu nhi. Chuùng nhaûy tung taêng. Chæ nhìn theo chieàu maét loùng laùnh cuûa chuùng cuõng bieát Cuï ôû choã naøo. Vaø toâi gaëp Cuï. Moät caâu noùi vui cuûa Cuï. Moät caùi baét tay. Chuïp aûnh. Nhöõng nuï cöôøi chung quanh. Toâi trôû veà vôùi gia ñình. Traùn Cuï chieàu nay khoâng coù neùt raên, nöôùc da hoàng saùng. Boä aùo kaki cuõ vaø meàm, phôn phôùt traéng hoàng caøng toân nöôùc da, vaø laøm cho cöû chæ thoaûi maùi, thanh nieân. Coù moät caùi gì 1. Ngaøy 19-5 (BS). 27
quyeán ruõ trong ñoâi maét thaúm saâu, phaûn aùnh nhöõng khoùc cöôøi cuûa daân toäc. Caùi ngaïi ngaïi trong toâi khoâng coøn nöõa. Toâi nghe trong toâi nhöõng lôøi cuûa Chuû tòch. Giöõa Chuû tòch vaø toâi khoâng coù söï caùch bieät naøo. Tieáng “chuù” Cuï duøng ñeå goïi moïi ngöôøi, tieáng “Baùc” moïi ngöôøi duøng ñeå goïi Cuï trao ñi ñoåi laïi, töï nhieân, tíu tít, sum vaày, trong phoøng khaùch. Bao vaây Hoà Chuû tòch ñaây laø caû Vieät Nam thu goïn do nhöõng ñaïi bieåu muoân veû muoân maøu. OÂng Hoaøng Quoác Vieät nhanh nheïn vaø nieàm nôû. Cuï Phan Taát Tuaân raâu toùc baïc phô giöõ veû cung kính cuûa moät nhaø nho. Linh muïc Phaïm Baù Tröïc xueà xoøa. Cuï Toân Ñöùc Thaéng ngöôøi coâng nhaân laõo ñaïi. OÂng Tröôøng Chinh nhoû nhaén noùi chuyeän vui veû cuøng moïi ngöôøi. Chò Hoà Thò Minh ôû Hoäi nghò phuï nöõ Baéc Kinh môùi veà, noùi leân ôû ñaây tieáng noùi yeâu thöông cuûa Nam Boä. OÂng Phan Anh thaáp, vöõng ñang nghó moät baøi taäp Kieàu möøng Cuï. Phoù Thuû töôùng1 gaân guoác nhö moät böùc töôïng ñoàng. Ñaïi bieåu thanh, coâng, noâng, phuï. Vaø laïi thieáu nhi. Thieáu sinh quaân, thieáu nhi ngheä thuaät, thieáu nhi ñòa phöông. Chaùu nhìn Baùc khoâng chôùp maét. Chaùu beân vai Baùc nuõng nòu. Chaùu ngoài döôùi chaân Baùc, 1. Phaïm Vaên Ñoàng, baáy giôø laø Phoù Thuû töôùng Chính phuû (BS). 28
ngheånh coå laïi haù moàm. Chaùu bieáu Baùc moät baøi haùt. Chaùu daâng Baùc moät caây saùo moäc. Baùc hoûi chaùu caùch thoåi, vaø chieàu chaùu, thoåi leân moät tieáng daøi hôi khieán caùc chaùu nhaûy nhoùt, voã tay thích chí. Anh huøng lao ñoäng, Anh huøng taêng gia ngoài beân nhöõng boä tröôûng vaø caùc töôùng taù cuûa quaân ñoäi nhaân daân. Daân quaân coù raát nhieàu ñaïi bieåu, töôïng tröng cho söï tröôûng thaønh mau choùng cuûa ñòa phöông quaân. Nhöõng anh huøng cuûa nhöõng vuøng taïm bò giaëc chieám ñang giaèng co töøng taác ñaát, töøng con ngöôøi vôùi giaëc. Bình Trò Thieân, xaõ Phuøng Thöôïng - Sôn Taây, ñöôøng soá 5, Haø Noäi... Laù côø ñoû theâu chæ vaøng: Vaïn thoï voâ cöông, taëng phaåm cuûa Hoa kieàu möôøi tænh Vieät Baéc, choùi loïi gian phoøng; ñaïi bieåu, oâng Vaên Trang, coøn giöõ nguyeân phong thaùi cuûa moät sinh vieân du hoïc chaâu AÂu. Toâi ngoài gaàn moät chieán só cuït tay trong ñaïi ñoaøn 308, ñoàng chí Leâ Chi, da maët saïm ñen vaø nghe anh thuû thæ: - Toâi thaät chæ thích laøm ñoäi vieân. Toâi ñaõ ñaùnh traän AÙ Löõ, Nghóa, Lai Teâ. ÔÛ toå giaät mìn vui laém. Toâi khoâng ngôø laïi gaëp Baùc. Chæ tieác raèng nhieàu anh em khoâng ñöôïc may nhö toâi. Nhöng thoâi, toâi gaëp thì cuõng nhö laø caùc anh em gaëp. Chôït Ñaïi töôùng Voõ Nguyeân Giaùp giôùi thieäu anh vôùi Cuï: Moät quaân nhaân göông maãu vaø kyû luaät, möôøi moät laàn bò thöông, bò cuït tay trong traän xung 29
phong dieät ñoàn Yeân Phuï. Moät tieáng: Coù! raát goïn, anh böôùc ra, ngöôïng nghòu, tay aùo phaûi luûng laúng, neùt maët voõ vaøng. Moïi ngöôøi im, chaêm chuù nhìn anh. Cuï reõ caùc chaùu böôùc ra, baét tay anh, keùo anh veà ngoài beân caïnh. Toâi khoâng nghe roõ caâu chuyeän giöõa Cuï vaø ngöôøi chieán só, chæ thaáy sau löng Cuï, cöûa soå troøn, ñeå loït moät maûnh trôøi sao laáp laùnh. Maõi ñeán khi oâng Traàn Vaên Giaøu ñoïc nhöõng ñieän vaên cuûa caùc chính phuû, ñoaøn theå caùc nöôùc baïn chuùc möøng ngaøy luïc tuaàn ñaïi khaùnh cuûa Cuï, phoøng hoïp môùi trôû laïi caùi tíu tít ban naõy. Nhöõng teân Xtalin, Mao Traïch Ñoâng, Hoà Chí Minh quyeän nhau trong moät tinh thaàn quoác teá maø caûnh sum vaày ôû goùc trôøi naøy, hoâm nay, caøng laøm baät roõ yù nghóa thaâm troïng. Sau nhöõng lôøi hoâ khaåu hieäu ñaùp laïi tình höõu nghò, baøi haùt Hoà Chí Minh muoân naêm caát leân vang löøng. Anh Leâ Chi ñöùng beân Cuï haùt, vuïng veà nhöng vôùi taát caû caùi say söa cuûa moät ngöôøi quyeát töû. Cuï böôùc laïi baét tay cha Tröïc vaø noùi: - Toâi baét tay Quoác hoäi1, töùc laø baét tay toaøn daân, vaø xin caùm ôn Quoác hoäi, Chính phuû, caùc ñoaøn theå nhaân daân ñaõ tôùi ñaây chuùc thoï toâi. Cuï rung tieáng: Nhôø Quoác hoäi vaø Chính phuû laõnh ñaïo, nhôø 1. Linh muïc Phaïm Baù Tröïc laø Phoù Tröôûng ban Thöôøng tröïc Quoác hoäi (khoùa I) (BS). 30
caùc ñoaøn theå vaø caùc baùo chí ñoäng vieân daân chuùng neân cuoäc khaùng chieán môùi ñaït tôùi keát quaû veû vang ngaøy nay. Hieän giôø leänh toång ñoäng vieân ñaõ ñöôïc ban ra, moïi ngöôøi laïi caøng phaûi coá gaéng hôn nöõa, chuaån bò mau choùng ñaày ñuû ñeå chuyeån sang Toång phaûn coâng. Goø maù Cuï ñoû boùng trong cuoäc xöôùng hoïa thô. Keát thuùc cuoäc xöôùng hoïa, cha Tröïc haùt moät ñoaïn Thaùnh kinh möøng Cuï: O Remus Pro Domino nostio Ho Chi Minh Dominus conservet eum, et Vivificet eum et Beatam Facial eum in terra, et Non tiodat eum in animam Inimi corum ejus! Hôõi caùc giaùo höõu ta haõy nguyeän chuùc cho vò Chuû tòch quyù meán cuûa chuùng ta, Hoà Chí Minh, xin Thieân Chuùa haèng gìn giöõ cho Ngöôøi, xin Thieân Chuùa haõy ban cho Ngöôøi höôûng tröôøng thoï vaø ñöôïc haïnh phuùc thaät treân coõi ñôøi. Xin Thieân Chuùa haèng hoä vöïc vaø che chôû Ngöôøi cho khoûi moïi möu chöôùc cuûa keû thuø cuûa Ngöôøi (cuõng laø keû thuø chung cuûa nhaân loaïi). Tieáng haùt aâm vang, trang nghieâm. Phoøng thoát nhieân im laëng, phaûng phaát moät caùi gì cao roäng, bao truøm. Cuï naém tay cha Tröïc raát laâu. 31
Trong buoåi daï hoäi nhaïc kòch do caùc thieáu sinh quaân vaø thieáu nhi ngheä thuaät trình baøy, Baùc laïi ngoài giöõa caùc chaùu. Luùc buoâng maøn, toâi nghe Baùc noùi vôùi caùc huynh tröôûng cuûa hai ñoaøn: Ñöøng ñeå cho caùc chaùu noù ñoùi. Phaûi lo cho caùc chaùu noù ñöôïc hoïc, ñöôïc tieán boä. Toâi khoâng ñöôïc roõ Baùc noùi gì vôùi caùc chaùu, vì toâi ñöùng xa, vaø Baùc noùi seõ, nhöng chôït thaáy caùc em ñoàng thanh thöa: Coù aï, coù aï, aâm höôûng trong hôn tieáng haùt; nhöõng baøn tay nhoû xíu voã chung quanh Baùc, ñeïp nhö nhöõng caùnh hoa. Caû caùi theá giôùi thieáu nhi aáy laïi tranh nhau gaàn Baùc, caàm tay Baùc, víu vai Baùc. Coå aùo xoäc xeäch, moät vai luùn xuoáng. Baùc trôû veà phoøng, töôûng khoâng gôõ khoûi nhöõng ngoùn tay vaø nhöõng tieáng gioøn giaõ reo hoø cuûa caùc chaùu. Hoâm sau, caùc ñaïi bieåu ra veà. Chuùng toâi coøn ôû laïi. Sôùm tinh söông, chuùng toâi gaëp Cuï ñi nhanh treân moät con ñöôøng nhoû trong phuû, aùo may oâ naâu hôû ngöïc, choaøng ngoaøi chieác aùo kaki meàm gioù thoåi phoàng hai taø, vöôøn deàn, giaøn möôùp, laù caây laøm noåi baät nöôùc da hoàng vaø toùc baïc. Baùc chia keïo cho caùc chaùu, tröôùc khi ñi hoïp Hoäi ñoàng Chính phuû. Baùc ñöùng treân theàm vaãy tay tieãn caùc chaùu vaø caùc ñaïi bieåu leân ñöôøng. Tòch mòch laïi trôû veà ñaây. Giôø hoïp ñieåm. Cuï raûo böôùc chaân kòp caùc boä tröôûng ñi tröôùc, hoà sô caép naùch, moät tay baù vai oâng Nghieâm Xuaân Yeâm vöøa ñi vöøa noùi chuyeän, troâng xa nhö 32
moät caëp hoïc sinh. Buoåi chieàu, toâi ñang aên côm. Cuï ñeán sau löng, ñaët tay leân vai hoûi: Chuù aên ñöôïc maáy baùt. Chuùng toâi hoûi laïi Cuï, Cuï noùi: - Toâi aên ñöôïc hai baùt. Toâi se se trong loøng. Cuï cöôøi vaø tieáp: - Tröôùc kia baèng tuoåi caùc chuù, toâi aên ñöôïc boán naêm baùt, caùi thöù baùt maø ta goïi laø baùt ngoâ aáy. Côm nöôùc xong, Cuï hoø moïi ngöôøi: - Baây giôø nghe tin töùc. Ñeøn ñieän baät saùng. Caùc boä tröôûng, caùc nhaân vieân, caùc tieáp teá, chuùng toâi ngoài chung quanh Cuï beân vöôøn, treân moät mieáng ñaát roäng. Cuï ñeå moät chaân leân gheá, moät chaân buoâng thoõng xuoáng, daãm leân chieác deùp cao su traéng. Chò Hoà Thò Minh ñoïc baûn tin tieáng Vieät xong, oâng Traàn Coâng Töôøng ñoïc baûn tin tieáng Phaùp. Nhöõng con moái caùnh bay ñeán haèng traêm haèng nghìn, döôùi boùng ñeøn, rôi laû taû treân toùc, treân vai, treân coå ngöôøi ñoïc. OÂng vöøa ñoïc vöøa phuûi. Moïi ngöôøi cöôøi. Cuï cuõng cöôøi, nhöng laëng leõ ñöùng leân, ruùt chieác khaên muø soa trong tuùi ra, ñeán sau löng oâng, laáy tay gaït heát nhöõng con sa treân toùc, treân vai, treân coå oâng, seõ ñaët chieác khaên leân treân ñaàu oâng vaø töø töø trôû veà choã cuõ giöõa luùc ñeán caùi tin ngaøy leã Quoác teá lao ñoäng, hình Hoà Chuû tòch ñöôïc röôùc trong nhöõng cuoäc míttinh ñoà soä taïi Thuû ñoâ Maïc Tö Khoa beân nhöõng hình caùc laõnh tuï theá giôùi, chuùng toâi voã tay sung söôùng töï haøo. 33
“ÔÛ ñaây, chieán khu tòch mòch, rung ñoäng traùi tim bao la tình yeâu cuûa Baùc, saùng leân hy voïng cuûa khaùng chieán, töông lai cuûa daân toäc” 34
Baét tay chuùng toâi, ngaøy hoâm sau khi chuùng toâi trôû veà, Cuï nhaéc laïi boán ñieåm thi ñua giöõa caùc baùo: Ñuùng chính trò - Vaên chöông hoaït baùt - Ít teáu - Hình thöùc giaûn ñôn. Anh em ñaõ ñi ñöôïc vaøi böôùc, Cuï coøn noùi vôùi: - Nhôù laø 19-8 thì toång keát. Caùc chuù coá gaéng leân. Giaûi thöôûng ñaõ coù roài ñaáy. Chuùng toâi töø bieät Chuû tòch, chöa qua heát vöôøn deàn, giaøn möôùp, loøng ñaõ nao nao nhôù. Röøng ñaõ ñieäp truøng. Toâi quay laïi... ÔÛ ñaây, chieán khu tòch mòch, rung ñoäng traùi tim bao la tình yeâu cuûa Baùc, saùng leân hy voïng cuûa khaùng chieán, töông lai cuûa daân toäc. (Vaên ngheä, 5-1950) 35
“ÑEÁN kHI CUÏ HOÀ BAÛO mOÄT TIEÁNG...” 21-8-1950 - Ñeâm naèm traèn troïc. Ñôøi ta, saùng taùc cuûa ta gaén lieàn vôùi söï thaéng baïi cuûa chieán dòch. Nghó ñeán nuï cöôøi cuûa ñoàng chí chæ huy tröôûng chieán dòch, ñeán maáy caùi ñaàu chuïm laïi cuûa maáy caáp chæ huy, ñeán veû maët laïnh luøng cuûa ñoaøn caùn boä quaân söï ñi thaêm traän ñòa maáy hoâm tröôùc. Luùng tuùng chöa laøm gì. Ngöôïng vaø ñau ñôùn. Maáy ngöôøi daân coâng mieàn xuoâi, naèm ngoaøi hang, noùi chuyeän, chôø oâtoâ. Sau nhöõng caâu chuyeän mieàn xuoâi, chuyeän teà, chuyeän caáy haùi, chuyeän quang caûnh oâtoâ hoï noùi chuyeän Cuï Hoà. Moät anh keå: - Hoài toâi ôû Haûi Phoøng, toâi bieát moät nhaø coù ñöùa con caâm. Khi Cuï Hoà sang Phaùp, anh ta lo laém. Chæ sôï noù aùm haïi Cuï. Suoát maáy thaùng giôøi, maët anh cöù ñaêm chieâu. Sau anh ta oám. Laïi oám giöõa luùc cuoäc ñieàu ñình khoù khaên. Ngaøy Cuï Hoà veà ñeán Haûi Phoøng, anh ta vui quaù, khoûi caû oám, chaïy ñi chaïy laïi, ra hieäu vôùi moïi ngöôøi, mieäng thì cöù laép baép muoán noùi. Roài cuoái cuøng, anh ta buoät mieäng noùi: 36
Cuï Hoà ñaõ veà. Nhaø aáy hoâm aáy aên möøng hai laàn, moät laø aên möøng Cuï Hoà veà, hai laø aên möøng con khoûi caâm. Moät ngöôøi hoûi: - Chuyeän thaät aø? - Thì toâi quen nhaø aáy maø laïi. Moät ngöôøi khaùc noùi: - Thaät hay khoâng thaät cuõng chaúng caàn bieát. Coù ñieàu caùi ngaøy ñöôïc tin Cuï Hoà veà, thì taát caû moïi ngöôøi ôû Haûi Phoøng ñeàu reo leân: Cuï Hoà ñaõ veà. Chaúng rieâng gì thaèng caâm. - Chuùa ngu laø caùi thaèng Phaùp. Cuï sang taän nöôùc noù, thaät laø moàm ñeán mieäng nheù. Moät anh khaùc: - Roài thì noù coøn thua ñau aï. Moät ngöôøi huùt xong ñieáu thuoác laøo, vöøa thôû vöøa noùi: - Baây giôø thì boïn ta cuõng nhö laø caâm caû. Laúng laëng laøm. Ñeán khi Cuï Hoà baûo moät tieáng, boïn ta nhaát loaït theùt moät tieáng laø ñoå Cao Baèng. (Trích ghi cheùp cuûa nhaø vaên trong Chieán dòch Bieân giôùi, in trong taäp Moät ngaøy chuû nhaät, Nxb. Haø Noäi, 2000; teân baøi do ngöôøi bieân soaïn ñaët). 37
ÑÔÏI LEÄNH CUÏ HOÀ Ñöôøng veà baûn trôn nhö môõ. Trôøi toái. Möa aøo aøo. Tuø binh ngaõ. Teân quan ba Moroâ ngöøng laïi men ñöôøng, tay choáng chieác gaäy tre, run run. - Toâi ñoùi, vaø reùt, vaø moûi laém roài! Vaøi ñoäi vieân laáy baït cuûa mình ñöa cho maáy teân khoå sôû nhaát. Tôùi baûn. Gian nhaø toái om. Baø keù ñang ngoài thu hình, giô ñoâi baøn tay coùng beân beáp löûa. Baø môùi ôû ñoàng veà. - Ñaây laø tuø binh Phaùp chuùng con vöøa baét ñöôïc. Hoï chöa kòp röûa chaân. Caùc baø giaø, treû em, phuï nöõ ñaõ xuùm quanh doøm ngoù. Hoï keå cho baø con nghe traän vöôït soâng Kyø Cuøng, trong luùc maùy bay ñòch baén döõ doäi. Baø con phoàng moàm, trôïn maét, theo ñieäu noùi cuûa ngöôøi keå chuyeän. Maáy chò daân coâng cuõng gheù vaøo xem, líu loâ tieáng Thoå, cöôøi khanh khaùch, chæ caùi muõi chuùng daøi daøi. Caùc chuù Taây im thin thít, buoàn raàu, ñaàu guïc xuoáng nghó ngôïi, thænh thoaûng laáy tay naén ñoâi chaân, hoaëc xin baùt nöôùc cheø. Chôït moät tieáng keâu leân: - Coù phaûi thaèng Hai Naïng ñaây kia khoâng? 38
Moïi ngöôøi nhìn veà phía moät teân nguïy binh ngoài khoanh tay trong moät xoù, ñaàu guïc xuoáng. Baø con chaïy laïi, loâi noù ra. Noù luøi laïi. - Ñích noù roài. - Ñaùnh boû meï thaèng Vieät gian ñi. Hoï ngöûa maët noù leân. Moät oâng keù laáy trong beáp ra moät thanh cuûi, xoâng laïi, maét caêm hôøn. - Maøy cheát vôùi oâng. Maøy daãn Taây vaøo ñeå noù chaët ñaàu con oâng. Caû nhöõng thaèng giaëc kia nöõa, ñeå chuùng noù laøm gì? OÂng keù vung thanh cuûi, taøn bay laáp loaùng. Boïn tuø binh giaït caû sang moät beân. Moät ñoäi vieân giöõ cuï laïi. OÂng keù xoâ anh, quaùt: - Ñeå cho toâi phang cho noù moät caùi. AØ, anh laø anh Trieàu phaûi khoâng? Anh laø chaùu noù, anh ñònh beânh noù phaûi khoâng? Caùc baø keù, caùc phuï nöõ, caû baø keù chuû nhaø cuõng loay hoay ñi tìm moät caùi que, moät caùi gaäy. Moät baø keù tay caàm moät con dao quaém, khoùc nheách nhaùc: - Maøy ñoát nhaø tao, maøy baét chaùu tao. Chaùu tao ñaâu? Moïi ngöôøi: - Caùc anh ñeå cho chuùng toâi gieát noù. ÖØ nhöõng thaèng giaëc kia, chuùng khoâng maùu muû gì vôùi mình, chuùng aùc ñaõ ñaønh, coøn noù sao noù choù maù theá ñöôïc. Baêm vaèm noù ra. Chính phuû hoûi toäi. Chuùng toâi xin chòu. Moät trung ñoäi tröôûng ñöùng ra giöõa moïi ngöôøi. Anh noùi: 39
- Xin baø con ñeå cho toâi noùi. Toâi cuõng laø em hoï noù. Trong soá anh em chuùng toâi, coù nhieàu ngöôøi coù hoï vôùi noù. Khoâng phaûi laø chuùng toâi beânh noù ñaâu. Chuùng toâi cuõng muoán moi gan noù. Nhöng toäi traïng cuûa noù, phaûi ñeå Chính phuû xöû. - Phaûi gieát ngay noù ñi. Noù ñaõ ñi döï hoäi nghò Saøi Goøn. Noù vôùi thaèng Hai Tu, phaûi ñem choân soáng chuùng noù ñi! - Noù ñaõ gieát haïi bao nhieâu ñoàng baøo! Hoï xoâ caû laïi phía teân Vieät gian. Anh trung ñoäi tröôûng noùi: - Toäi aùc cuûa noù coøn nhieàu nöõa. Theá naøo nhöõng thaèng baùn nöôùc cuõng phaûi ñeàn toäi. - Noù phaûi ñeàn toäi ngay baây giôø! Anh ñeå chuùng toâi ñaùnh cheát noù ñi! - Chuùng ta phaûi ñôïi leänh Cuï Hoà chöù? Hoï luøi caû laïi. OÂng keù ngoài xuoáng, duùi thanh cuûi vaøo beáp. Caùc baø keù guïc ñaàu khoùc. OÂng keù noùi: - Chæ sôï Cuï Hoà tha thoâi! - Tuøy ngöôøi Cuï Hoà tha. Nhöõng ñöùa baùn nöôùc haïi daân thì Cuï Hoà khoâng tha1. Chuùng ta cöù ñôïi leänh Cuï Hoà. Baø con cöù bình tónh. 1. Thöïc teá laø ngaøy 05-9-1950, chæ vaøi ngaøy tröôùc khi môû maøn Chieán dòch Bieân giôùi, Toøa aùn Quaân söï toái cao ñaõ môû phieân toøa xeùt xöû vaø keát aùn töû hình Traàn Duï Chaâu, nguyeân Ñaïi taù, Cuïc tröôûng Cuïc Quaân nhu thuoäc Boä Quoác phoøng veà toäi tham nhuõng trong quaân ñoäi. Hoà Chuû tòch ñaõ baùc ñôn xin giaûm toäi cuûa Traàn Duï Chaâu vaø ngay chieàu hoâm sau, baûn aùn ñaõ ñöôïc thi haønh (BS). 40
BAùC BAÛO ÑAùNH LAø ÑöÔÏC Chieán thaéng leân nhö nöôùc vôõ bôø. Tin giaûi phoùng caùc ñaát ñai môùi, caùc thò traán môùi truyeàn ñi. Caùc uûy ban chieám lónh ñoâ thò leân ñöôøng voäi vaõ. Caùc uûy ban thu doïn chieán tröôøng ñi gaáp. Traïm tieáp nhaän tuø binh khoâng ngôùt hoûi cung nhöõng teân môùi ñeán. Caùc uûy ban khaùng chieán haønh chính ñòa phöông, baáy laâu ruùc röøng, ruùc nuùi, luïc tuïc keùo ra, luûng cuûng giaáy tôø, maùy chöõ, ba loâ. Boä ñoäi vaãn maûi meâ truy kích giaëc, tieáp söùc cho nhöõng boä ñoäi du kích ñòa phöông tæa ñaùnh. Nhöõng boä phaän ñöôïc nghæ ngôi nhoùm nhöõng hoäi nghò kieåm thaûo sô keát traän ñaùnh cuûa mình, töøng toå, töøng tieåu ñoäi, töøng trung ñoäi, töøng ñaïi ñoäi. Huaán luyeän nhöõng anh em trong haøng nguõ Phaùp, tình nguyeän ôû laïi vôùi boä ñoäi. Boä ñoäi toå chöùc nhöõng buoåi ca nhaïc, nhöõng toái kòch cho daân chuùng. Hoï gaùnh nhöõng gaùnh luùa naëng tróu, oùng aùnh vaøng, 41
raøo raøo nhö gioù thu, veà cho baø con. Moät hoâm boä ñoäi tíu tít nhö gaø tìm chuoàng. - Laøm caùi gì maø oàn leân theá? - Khoâng aï. Ñaáy, caäu thích caùi buùt maùy cuûa mình thì mình cho caäu, caäu nhöôøng cho mình ñi. - Khieáu thoâi. Buùt maùy thì roài tôù cuõng mua ñöôïc. - Tôù laïy caäu. - Toâi cuõng laïy anh. - Ñaõ baûo maø. Ñaùnh thaéng laø theá naøo cuõng ñöôïc gaëp maø. - Vöøa môùi aên boø khao xong. - Töø thuôû cha sinh meï ñeû ñeán giôø! - Chieán thaéng tuyeät thaät! - Cuõng laø nhôø nhòn ñoùi khoûe. - Teà chænh moät chuùt naøo, caäu! - OÂng Cuï khoâng caàn hình thöùc ñaâu. - Thaéng thì cuõng phaûi theá naøo chöù lò. - Ñeå cho toâi ñi. Töø ngaøy toâi vaøo boä ñoäi, toâi chöa ñeà nghò xin xoû caùi gì bao giôø. Ñoäi vieân, caùn boä söûa soaïn nhö ngaøy Teát. Nhöng Baùc giaûn dò nhö moät ngaøy thöôøng. OÂtoâ xình xòch. - Ñaáy. Ñaáy. Caùc chuù nhìn ra ñöôøng vaãn khoâng phaûi Baùc. Theá roài Baùc ñi boä tôùi giöõa luùc caùc chuù khoâng ngôø. Voøng ngöôøi ñang roäng boãng heïp laïi. Tieáng hoan hoâ chaïy voøng treân ñaàu. Muõ, ca loâ tung leân. 42
Ñaàu suùng nhaáp nhoâ. Kieãng chaân, xoâ caû vaøo ngöôøi tröôùc. Laïi nhöõng tieáng hoan hoâ. Baùc khoâng ñöùng treân dieãn ñaøn. Baùc ñi thaúng xuoáng baõi coû. Baùc khoâng ñoäi muõ. Maët Baùc saïm phong traàn. Ñaàu hoa raâm ñaõ baïc nhieàu. Baùc maëc aùo hôû ngöïc. Quaàn Baùc nhaøu. Chaân Baùc ñi deùp cao su traéng, ñöùt quai sau. - OÀ! Baùc khoâng ñeo kính. - Baùc cuõng quaøng khaên maët nhö ta thoâi. - Töôûng Cuï Chuû tòch thì gheät phaûi cao ngaäp goái! Baùc ñi ñi laïi laïi, Baùc hoûi caùc chuù coù meät khoâng, coù khoûe khoâng. Baùc baûo caùc chuù ngoài xuoáng keûo moûi. Baùc hoûi caùc chuù coù æa baäy khoâng. - Thöa Baùc, khoâng. Baùc nhìn veà phía coù tieáng traû lôøi, Baùc hoûi: - Coù thaät laø khoâng khoâng? - Thöa Baùc, coù ñaáy aï. Baùc khuyeân caùc chuù khoâng neân tieáp tuïc vieäc phaûn veä sinh aáy. Daân ngöôøi ta keâu. Maø vieäc aáy khoâng xöùng vôùi boä ñoäi. - Coù ñuùng khoâng? - Thöa Baùc, ñuùng aï. Baùc noùi chuyeän vui; boä ñoäi cöôøi. - Thaät laø boá daïy con. Khoâng phaûi laø ngaøy chieán thaéng. Khi Baùc thay maët Chính phuû khen ngôïi caùc chuù, caùc chuù thoát nhieân im laëng. Baùc nhaéc ngay 43
Baùc Hoà hoûi chuyeän chieán só. ñeán thöông binh. Baùc khuyeân phaûi thu doïn chieán tröôøng ngay, choân caát töû thi, keûo sinh beänh taät. Baùc chaïm vaøo chaân chuù naøy. Baùc ñöùng tröôùc maët chuù kia. Caùc chuù sinh baïo, nhao nhao xin noùi. Baùc hoûi moät chuù ngoài ñaøng sau, trong boùng toái. Baùc hoûi vì sao ta chieán thaéng to. Chuù noùi vì coá gaéng. Chuù noùi vì kyõ thuaät tieán boä. - Thöa Baùc, chaùu coù yù kieán, vì nhaân daân aï. Baùc quay laïi xem chuù naøo. Baùc khen noùi ñuùng. Chuù ruù leân vì caùc baïn chung quanh cuø naùch. Baùc noùi veà nhaân daân. Lôøi Baùc rung leân khi Baùc noùi 44
ñeán nhöõng noãi khoå cuûa nhaân daân, ñeán nhöõng hy sinh lôùn lao, nhöõng ñoùng goùp voâ löôïng cuûa nhaân daân, ñöa leân cho Chính phuû töøng haït côm, haït gaïo ñeå Chính phuû ñaùnh giaëc. Baùc noùi theâm raèng ta thaéng lôùn vì chæ huy saùng suoát vaø kieân quyeát. Baùc khuyeân caùc chuù phaûi kính daân, yeâu daân, tin daân. Baùc khuyeân caùc chuù phaûi trieät ñeå chaáp haønh meänh leänh. Baùc pheâ bình kyû luaät chieán lôïi phaåm khoâng nghieâm cuûa moät vaøi caù nhaân vaø ñôn vò. - Phaûi bieát tieác chieán lôïi phaåm. Noù laø xöông maùu cuûa chieán só. Ñöøng coù nhö caùi chuù naøo Baùc gaëp hoâm qua laøm gaø maø ñoát haøng maáy ngoïn neán. Theá laø phí. Caùc chuù neân nhôù raèng nöôùc ta ngheøo, daân ta khoå, chuùng ta khoâng ñöôïc phí. Caùc chuù baám nhau: - Cheát chöa. Cheát chöa. Truùng tuû nhôù. Baùc noùi veà caùn boä: - Caùn boä phaûi thöông yeâu ñoäi vieân. Nhaát laø chính trò vieân, phaûi laø ngöôøi chò, ngöôøi anh, ngöôøi baïn, ngöôøi meï cuûa ñoäi vieân, phaûi haèng ngaøy troâng nom ñoäi vieân, töø caùi aên, caùi ôû, khi taäp luyeän, khi meät moûi, oám ñau. Maø phaûi göông maãu. Ñöøng coù nhö caùi chuù chính trò vieân naøo moàm thì noùi phaûi giuùp daân, baét ñoäi vieân queùt töôùc, mình thì ñi naèm. Caùc chuù nhaûy leân, voã tay. - Baùc maø laøm chính trò vieân ñaïi ñoäi mình nhæ. Baùc quay veà phía caùn boä: - Coù ñuùng khoâng? 45
Caùn boä cöôøi, nhìn nhau, baám nhau. Maët Baùc hieàn töø: - Chuù naøo coù caùi taät aáy thì vöùt noù ñi. Caùn boä phaûi coi ñoäi vieân nhö tay chaân. Ñoäi vieân phaûi coi caùn boä nhö ruoät thòt. Coù nhö theá thì ñaùnh ñaâu môùi thaéng ñaáy. Baùc noùi ñaõ nhieàu. Baùc khoâng uoáng nöôùc. Baùc hoâm nay khoâng ho. Boä ñoäi coøn muoán nghe. Voøng ngöôøi kheùp chaët laïi. Baùc ñem vaøi moùn quaø taëng cho caù nhaân naøo xuaát saéc nhaát. Boä ñoäi yeâu caàu Baùc cho xem tröôùc. Baøn tay Baùc gaày goø chìa cho moïi ngöôøi xem ngoâi sao xinh xinh, ñoû thaãm, loùng laùnh nhö ngoïc, loùng laùnh nhö maét caùc chuù troá nhìn leân. Baùc ngoài xuoáng coû, tröôùc caùc chuù. Caùc chuù laàn löôït ra tröôùc maët Baùc, höùa coá gaéng gieát giaëc, nghe lôøi Baùc daïy. Moät ñoäi vieân bieáu Baùc caùi hoäp meàñay cuûa giaëc maø anh chieám ñöôïc khi xung phong ñaàu tieân vaøo nhaø chæ huy cuûa Aliuc1. Moät chuù ñöùng sau noùi: - Thöa Baùc. Baùc cho chuùng chaùu bieát hoäp gì ñaáy aï. - Caùc chuù laïi baét Baùc baùo caùo nöõa! Boä ñoäi cöôøi aàm ó, khoaùi traù. Baùc giô töøng chieác meàñay cho moïi ngöôøi xem. - Thöa Baùc, chuùng chaùu chöa troâng roõ aï. 1. Allioux: Quan tö Phaùp, chæ huy ñoàn Ñoâng Kheâ, vò trí bò ta ñaùnh ngaøy 16-9-1950, môû maøn Chieán dòch Bieân giôùi (BS). 46
Hoà Chuû tòch trong Chieán dòch Bieân giôùi. AÛnh: Vuõ Naêng An Baùc giô cao hôn. Caùc chuù cöôøi sung söôùng, oâm nhau, nghieâng ngaû. - Thoâi ñöøng baét Baùc giô maõi, Baùc moûi tay. Thoát nhieân im laëng. Baùc chaïy ra hoân ngöôøi trung ñoaøn tröôûng cuït tay1 ñaõ laøm cho giaëc baït hoàn, moät thanh nieân gaày goø, ñang ñöùng tröôùc Baùc höùa quyeát taâm chieán ñaáu. Ñaàu baïc cuûa Baùc saùt ñaàu xanh cuûa ngöôøi chieán só, tay aùo sômi loøng thoøng quôø quaïng beân söôøn Baùc. Ngöôøi chieán só trôû veà choã cuõ. Tieáng voã tay cuûa boä ñoäi, nuùi sau vang voïng laïi. Baùc ñöùng leân töø taï ra veà vaø noùi: 1. Thaùi Duõng, Trung ñoaøn tröôûng Trung ñoaøn 88, bò thöông cuït tay phaûi trong traän Baûn Puøm (BS). 47
- Baây giôø thì Baùc baän, khoâng theå ôû laâu vôùi caùc chuù ñöôïc. Vaäy Baùc chuùc caùc chuù khoûe vaø coá gaéng. Coá gaéng luoân luoân ñeå khi Baùc baûo ñi laø ñi, Baùc baûo ñaùnh laø ñaùnh, ñaùnh laø ñöôïc. (Vaên ngheä soá 27-28, 12-1950 vaø 1-1951) 48
Search
