Әлпейісов Т. Көкшұбардың тұяғы

ОсыК1ТАП1АГЫСУРЕТТЕРД1 ТУС1РУГЕ





ТУРСЫНГАЗЫ ЭЛПЕЙ1СОВ КеКШУБАРДЫЦ TYHfbl л Повесть-фотсштап J* Суреттерш Tycipreii Дулат Сланов

I ПОВЕСТЬ ЖАНАТ ДЕЙТ1Н БАЛАНЫК АТЫНАН БАЯНДАЛЕАН. ОКИЕА ЖЕЛ1С1НЕ ОНЫН КАНИКУЛДА ЖАЙЛАУДАН, ТАУ ТАБИЕАТЫНАН АЛЕАН ЭСЕР1, К0РГЕН КЫЗЫКТАРЫ, ЖЕЛДЕН ЖУЙР1К БЭЙГЕ АТТАРЫ МЕН ЖЫЛКЫШЫЛАР Ж0Н1НДЕ кец1л)НЕ ТУЙГЕН ОЙЛАРЫ АРКАУ ЕТ1ЛГЕН.





Менщ атым — Жанат. Жасым он б!рде. ат» деп оны ылги мактап отырады. Кок Ауылда бесшчп класта окып журмш. «Окуын шубар демекил... жарайды, ол жоншде кейш капай?» дейаздер гой. Эрине, жаксы. Эз1рге айтайын... бестжтен томен бага алып KopreniM жок. Улкендер «К1мнщбаласысын?» депсурап жа- Мен жылкы малый жаксы коремш. Ец тушы efli гой эуели К,алайдесем екен? «Атам- алгашатка мшуд| уйреткен — Кабнжан атам. ныи баласымын» дегешм дурыс шыгар. 0йт- Калай болганын айтып береГнн... кешмшкентайымнан папаммен мамам маган солай айт деп уйреткен. Жалпы, бi-lain ауыл- Бул вщрде коктем ерте туады. Акпаннын дын балаларыныд 6api де «атамньщ баласы­ ортасына жетпей Улкен Калкан мен Kiuii мын» дейдк «Атанньщ аты kim?» дейс1здер Калканнын онсыз да жартымсыз кары ери ме? Оныц аты — Ахметбек. ме, элде унем1 анкып ecin туратын жел кеп- Tipin Ж|бере ме, эйтеу1р, жер тез карайган Eipax ол KiciHi мен керген1м жок. Атам сон, кыс етеп Айгайкумнан Аралтобеге карай мен дуниеге келмей турып кайтыс болган турше береди Догадай ишш, ауылдыц Tepic- кей1не карай созылып жататын Матай, Ал- Менщ тагы 6ip атам бар. Онын аты — тынемел, Улкентау, Аламаннын жоталары Кабнжан. Ол жылкы фермасынын мецгеру- ала-кула болып карайганмен, наурыз, TinTi mici. К,абижан атам унем1 кок шубар ат мшш журс.'п. «Жуйрж болмаганмен, алые

.

терец шунтылында кек музга айналган сур Д1. Уйдщ ipreciHfleri атшаптырым бакка алуан кар кездеседк Ал бул кездер! тау етепнен Typai кустар конактап, такты таза ауада басталып, сонау кез ушындагы 1леге барып 6iTeriHдала буалдыр сатымта оранып, мунар- булбул сайрап жатады. «Ко-кек! Ке-кек!» деп шакыратын кокек те аз емес бул жерде. БутГжер — Басши деп аталады. Алтын- емел асуынан нрелендей шыгыска карай со- Бактын аргы тукшршен «Ке-кек!» деп кекек зылып жаткан тас жолдыц он капталына уй- шакырса болды, кус атаулы сол унд| min экетш, жана тана кауыз жартам тунжыр бак

Бул кезде улкен эпкем Жанар да мек- ^атынеэдет!мЫбаК0КЖИеККеКЫЗЫГаб'Р карап тепке, iHiaepiM Талгат пен Талым балалар бакшасына баруга асыгады. Кундеп эдет1- Кейде сол кекжиектщ эр жершен To6eci шокиып, тау шокысы Kopine калады. 9лri Б1зд1нуйдщ адамдарыкун шыкпай орын- дарынан турады. Жумыска ен ерте кететш, тау шокысы су бетшдеп аралдардай б1ршама эрине, папам — Калтай. Жумыстан колы ти- уакыт калкып турады да, козден гайып бола- мейтшдМ сонша, тшт! наукан кезшде мен ды. «Бул негылган таулар?» деген сурагыма улкендер: «Сагым гой, карагым. Алые кок- рем. Ол кун шыкпай кенсеге барадыда, содан жиек ycTiiifleri сагым сонау алыста жаткан Аркалынын шокыларын 6i3re жакындатып малшыларды аралайды. Ол — осында партия экел1п керсетш тур»,— деп жауап бередк уйымын баскарады. Ал мамам болса — мек- Кейде сол кекжиектен аттылы адам ко- Уйдегшер каншама асыктырып жатканы- piнгендей болады. Алыстан Караганда аты мен мен бакка барып, ауылдын батысындагы Матай тауынам 1ле озен!не карай енкешс- шсг1рткедей де, адамы кумырскадай-ак. Оны мал караган сол мандаты шопан, болмаса корыкшы дереш. Кокжиектп! 6ip шет1нен ерлеген элп атты кеп уакыт отпей айдын кол









ипнедь Ешй 6ip сет сырт каратам адамга елп шырай бастады. Матайдын етегшдеп уйрен- ш1кТ1 кекжиекке тэты карадым. Жок, бупн оных басы тана кылтиып, суда жузш бара сатым кер1нбейд|. Эдеттеп атты кюшер де жаткандай боп кершсе, кейде адамнын байкалмайды. Мен енда 6ipiHe-6ipi иек артып басы мен аттыц терт аяты тана елее береди жаткан еркеш-еркешшокыларга кез салдым. TinTi елп Kici ат-матымен ушт'-куйл1 «Алакай, таудын кары кете бастапты! TinTi жоталып кет1п, б1ршама уакыт еткен сон аз гана калыпты гой». Демек, енд1 жиырма кайтадан кезге шалынады. Мше, осындай KepiHicTi жалыкпай кызыктау — менж кун- д| деген сез. Олар коные тепкеннен кешн Кектем келЙ1мен-ак мен кун санай бас- «Шаймерден атама барсам ба екен? Жок, таймын. «Ешп пелен куннен сон сабатым Карнакбай атанын уЙ1не барамын ба? Ерга- 61тед1. Малшылар пелен куннен сон жайлауга ли агамнын жайлауы да жаман емес. Эйтпе- кешеди Туген куннен сон меж К,абижан се еткен жылгыдай Туке апаммен 6ipre Ма- атам жайлауга ертш апарады». тайдаты Карасайта шыгып кетсем бе екен? Бугш де мен кун кетершмей тесектен раганда ересек кой. Канша дегенмен, жет1н- турып, далага шыктым. Тауыктарта жем ша- шып, су бергенше-ак, Кату тауынын жата- окимын. Кайсы жайлаудын жаксы екен|н тан шокыларыныц 6ipiHeH кун шугыласы ша- содан артык ешк1м б1лмейд1... Ш1рке-е-ен,

fltf жайлауга барган сон. 6ip атты устап мшш, кындасан, kim бшсш, биелер кулынын кыз- кикулап жылкы кайырганга не жетсш!..» ранып, ceHi тарпып ж1беру1 мумкш... Абай — Эй, Жанат, негып турсын? Бол, саба- — Жарайды. Мен жолай корпим Жомартка соктым. ¥зын сонар ой кущагында турып мен — Сендерге бугш канша сабак?— дед1м м'амамнын даусын ест1мей калыппын. К,атты Жомартты коре сала. айкайлап. ж^бергенде рана уйге жуйре Kip- — Бес сабак. — Ендеше тусм тамакты 1шкен сон, тв- — Мама, сабактан кейш томенп аткора менг1 аткорага барып кайтайыкшы. жакка барып целейший,.. Жомарт менш ойымды тусше койды. — Кулындарды керем1з бе? — Онда не бар саран? — Иэ, биелер кулындап жатыр дейдь.. — Жылкыларды Kepin кайтамын. K,a3ip Еркебуланды да ертш алайык, жарай ма? биелер кулындап жатыр дейд1 гой, кулын- Мамам маран жалгыз барма дедь дарын керешн... — Керерм13. Тамагынды шжен сон маган — Жалгыз барма. Ересек балалардын 6i- сок,— дсуй Жомарт улкенд1гш керсеткенсш. — Жарайды... — Жалгыз коркады дейсщ бе? — «.орыкпайсын рой... BipaK жанына жа-

кезде атам мен! eprreyni атка мшпзш, Ti3- riHAi колыма 6epin, шылбырынан жетелеп Мен жылкыны жаксы керемш дед|м гой. журетш. Ен алгаш атка М1нуд1 уйреткен Кабижан BipTe-6ipTe езйм де уйрене бастадым. «Жылкы малы адамнын ойын айтпай тусше- ...Менщ кшкентай кез1мде уйге Кабижан fli,— деп отырады Кабижан атам.— Тек мал- атам жш келетш. Сонда оган: «Ата, меш ды урмау керек. Ептеп езш ишарат бишрсен, атыца мшпзпн!»— деп алдынан жупрш шы- ат ойындагывды 03i угады. Мэселен, менщ гатынмын. Ол 6ipTora Kici. BipaK айтканымды Кекшубарым жугещн керсе болды, O3-03ineH жерге тастамайды. Ол алдымен ат устшде жугенге тумсыгын суга береди Ал ер-токым турып, меш 6ip колымен жердей Lain алады салар кезде ракаттана 6ip сшкжт, келденен да, алдыиа мжпзеди Содам сон Т1зпнд1колы­ тура капады». ма 6epin, 03i атын тебшедь • Bip KyHi уйлерше барсам, атам жок екен. Мен д> Кокшубар корада жуген-ноктасыз жур. Мен ауладагы мама агашка кагылган шегеде йул! — Шуу, шуу!— деймж. турган жугещц колыма алып, атка жакында- Сейтт, кешеге шыгып, арлы-берл1 журе- ган ед1м, шубар алдымен кулагын кайшылап i3. Bipa3 серуендеп, кайтып келем1з. Сейте- маган 6ipa3 карал турып, сонан сон келд1 ойте ол Kici келмей калган кундер1 мен___ де, тумгыгымен жугенд1 турткшей бастады. й1не o3iM i3flen баратын болдым. Алгашкы: Т1BipЛЛiЙЬГ\"аттЙ1Ж'уТйщай алмадым. Ауызды- L

гын сала берсем болды, басы тгумылдырь тан шыгып кете бердк — Жанатай, не icTen жатырсын?— деген Кутпеген жерден шыккан дыбыстан ко- рыкканым соншалык, жуген колымнан туст те KeTTi. Артыма бурылып карасам, Кабижан атам ту сыртымнан барлап тур екен. «Ата, Кекшубарды жугендешн десем... болмай жа- тыр»,— дед1м мен сасканымнан. «Жугендеп кайтесж? МiHeitiндеп пе ец?»— деп атам жу- агытты. Ауыздыгын салмай Кекшубарды жу­ гендеп берд! де: «Суарып кел»,— дедк Мент куанганым сонша, тштг «Алакай!»— деп ай- кайлап ж1бершшн. Айкайламаганда ше?| Бул мент атка ез 6ет1ммен 6ipiHuii MiHyiM. Ka3ip Tiiiiiiai колыма устап, езенге дейш ешм-ак барамын. Атам мен1 атка кетерт м1нпзш де, Т13пнд1 колыма 6epin жатып: «Корыкпайсын ба?»— дедк Шынында, мен журексшш тур ед1м. BipaK: «К,орыкпаймын, ата. Аттьщ басын коя 6epiHi3»,— дед1м. Какпадан шыккан сон, шынымды айтсам, корка бастадым. Ьурынгылаи ешкам жетелеп келе жаткан жок. Онын устше мен1 Кекшу- барга жайдак мшпзген. Б|збен6ipre атамнын exi тазысы ере шыкты. Оларды атам коянга, тулк1ге салады. EipeyiHiH аты— ¥шар да, Кешеде ешк1м жок ед1. BipTe-6ipTe такы- мым уйрене бастады. Шубар да меж шошы- тып алмайын дегендей, аягын санап басады. ¥шар мен Туйгын 6ipece алдымызды орап, 6ipece артымызга туст, атгын аягына орала беред1. Мен Шубар Туйгынга шалынысып, сур1нбесе екен деп келемж. Атка мш!п, ез!мше мэз-мейрам болып келе жатканымда, орталык кешеден папам.



мамам, Айша тэтем мен Амантай агайлар кешн бицим. «MiHe, мынаган улкен тана са- тып ал»,— деп Амантай агай маган уш сом «Калтай, ана баланды кара!»— дед! мет 6ipiHiui болып керген Амантай агай. «Анау акша берда. EipaK маган каз1р акшаныц ка­ б1рдемеге арандайды. К,алтай, Tycip аттан!»— дед! Мамам. Мен: «Туспеймж!»— деп айкай жет! жок. Акшадан repi улкендерд!н вз жень салдым. EipaK.папам аттан туарген жок. мен кеткенш калап турмын. «Кдлтай, сен «Корыкпайсын ба?»— деп сурады ол кул1м- взенге Жанатпен 6ipre бар»,— дед! мамам. сГрей. «Жок»,— дедам. «К,айда барасын?»— дед1 папам. «Атам Шубарды сугарып кел де­ «Тана тагылды гой, emu улкен ж!пт бол- ген».— Мен бар кшэж атама аудара салдым. ды, ат суаруга езРак барсын»,— дед! папам. «Атам да кызык, титтей бала аттан жыгы- Б1здщ ауылдын шет жагында юшкентай «Калтайдын баласына тана тагу керек екен»,— дед1 сосын Айша тэтем. Мен бул взен бар. Онын кай жерден басталатынын сездщ мэнже TycinreniM жок. Свйтсем, алгаш мен б1пмейм!н, aftTeyip, тау жактан агып ке- ел кез!не тусетшдей 6ip ic icTereH баланын кhimine KicLnep тана (туйме) тагады екен. лед!. Суы сондай мелд!р, таза. Атам атын Бул — баланын эке-uieiueci той жасасын де­ ылги осы взеннен сугарады. «Кубырдын ген ишара болса керек. Тана тагудыц сырын суын ат Meftipi канып iuineiM»,— дедаи ол. взен бойында Жомарт, Серж, Еркебулан, тагы баска 6ip топ ауыл балалары ойнап жур екен. Олар Квкшубарды мшш алган мен! Kepin, маган карай тура жупр- да. «Ей, жакындамацдар! Атымды урмтесщ- дер!»— деп айкай салдым. «Коркак, коркак!





I К,орыксан — атка неге мшесщ? Уят-ай, ! уят-ай! Коркак!»— деп олар келеке ете бас- тады. «Корыкпасандар, ездерт неге жаяу журсщдер?»— деп мен олармен таласа туск1м келш тур. Сейтпм де су 1шш болган Кекшубарды тебжш калып, Cepixae карай тап 6epaiM, ол басын коргалап тура кашты. «Уятай, CepiK, коркак! Коркак!»— Енд|бала- лар CepiKTi келемеждеп ала женелдь Олар езара шуласып жатканда, мен атымнын ба­ сын кейш бурып алып, уйге кайттым... Жомарт Кекшубардын топшнен устап, Ол кезде Жомарт 6eciHiui класта окитын. ' «Сен атка 6ipiHmi рет MiHin турсын ба, Жанат?»— деп сурады ол. «Жок, м1нгем. BipaK бурын аттын басын Кдбижан атам жетелеп журет1н»,— дедш. «Олай болса, 6ipiHiui рет MiHin турсын. К,орыкпа. Алгаш мен де корыккам. BipTe- 6ipTe уйрен1п KereciH»,— деп ол меш жел- j niHAipin койды. Жомарттын анда-санда атка MiHin шауып бара жатканын Kepin, сырттай кызыгушы ■ ед1м. TinTi жакында ол ауылдын теменп жагындагы шагын ипподромда вткен жарыс- та бэйге атымен шаппак болган екен, папасы руксат етпей койыпты. «Биыл жазда жайлау- га барып, атка шабуды эбден уйрешп, алдагы | кузде бэйгеге катысамын»,— дейд1. Bi3 Жомарт екеумйз Кабижан атамнын ' уй1не кайта келгенде, eciK алдында папам мен мамам, Айша тэтем мен Амантай агай езара I aHriMeaecinтур екен. Манагыдай емес, мамам , жайдары. «Жарбиып, эйтеу1р, жыгылмай : келдщ бе?»— деп кулд1 ол. \"Айналайын»,— j ка канша жолама десен де кенбсйд1 бул. | Баланы бет1нен какпандар. Аткумарлык j 6i3AiH канымызда бар. Атасы Ахметбек I___________

Менщ есшде калганы — сол куш кешке алдымыздан кездест1. Жол жиег1ндег1 ашык Кабижан атамнын уШне квп адам жиналды. жерде кунге кыздырынып жаткан жун1 жыл- Bapi де ас устшде «Баладыз яйпт болды. Атка MiHreHi кутты болсын» деп атамды тылдаган жирен каска кулын ши арасынан куттыктап жатты. тосыннан шыга келген балалардан уркш, орнынан ытырыла турды да, ш1нкшдей xici- Кабижан —,менщ Ахметбек атамнын mi- ci. Ол- Kici б1рде -маран Ахметбек атамнын неп, сонадайда жайылып журген енесше карагер аты туралы кызык эцпме айтып карай куйындай жвнелд>. Кулыншарыныц Туск! тамагымыЗды асыгыс iiuxeH сон, элденеден уржкенш кврген жирен каска бие Жомарт, Еркебулан ушеум1з ауылдынтемен- окыранып, оган карсы журдс Кулыны eHeci- ri жагына карай жуг1ре женелдж. Ауыл мен аткоранын арасындагы жерге каулай ес- нен аумайды. ExeyiHiH де мандайы каска. кен кадау-кадау бозгыл ши сойдиып, самал- Ши арасында шашырай жайылып журген мен баяу ырралады. жылкылар алрашында 6i3re жатыркай карап: Bi3 кеп журген жокпыз. 1здеген1М13 биелер кулындарын 1здеп, аяк астынан шуркырап, xiciHecri де калды. Сосын ба- лалардын бетен ойларыныц жоктыгын бш- геннен кейж рана, кайта жайылып кете бар­ ды. Жылкынын арасында кулын ерткен он шакты бие бар екен. Bip торы бие жана рана кулындапты. Bip-exi аттап барып, алдыцры аягымен т1зерлеп турган кулынын



тешректеп журген торы бие кызганшак — Бшем|з...— Еркебулан екеум1з косар- лана жауап бердж. элсiи кулагын жымырып, балаларга айбат uierin кояды. Культы болса eiiecinin бауырын — Ал, бшсендер, б1здщ жергипкп жыл- туртпектеп ауре. Онысы, cipa, енесннн кылардан дон тукымыныч кандай айырма- желппн гздегеш болса керек. Акыры мама шылыгы бар?— дед1 Жомарт езшщ бгзден биенщ тырсиган желшше кулыншактык ropi кептеу бшетшш таныткысы келгендей. epini Tiiai-ay! EiieciH емш-еркж емген сон. — Айырмасы — оларлык6api жирен кас- каска кулынныц epHi аккебжтенш шыга - Bip делж. — Жергшкп жылкылар аласа келед1 де, 0picTe мамыражай жайылып журген аналар олардан гоpi бижтеу,— дед1 Ерке- жылкылардын арасындагы б1ркелк! каска, кундыз жун кулындар ши тубжен пыр етш булан. ушкан торгай екеш торгайдан да уркш, ойнак — Eki делж,— 1ien, Жомарт eki саусагын — Мына жирен касканын 6api де дон жумды. жылкысынын тукымдары,— дейд1, балалар- ана exeyi ойлана калды. дын арасындагы естияр Жомарт. Сосын екеу! де косамжарласып:— Ал, бш- rim болсан, езщ айтшы,— дед. — Тагы ма? Тагы... олар жазык









жайылранда 6ip Т1зесш 6yrin турып жайыла- бигсем, мына жердег1 корада турган жерп- ды. Олай етпесе, аузы жердеп шелке жет- л|кт1 кара айгырдын тукымы,— дед1 6Lnriuici- пейдь Демек, дон жылкыларынын бойынан Сейттж те 6i3 жанагы жердей сэл темен масы — тау-таста жергшктз жылкылардай ойпандагы узынша корага карай жупре же- ерк1н журе алмайды. бйткеш олардын меке- ш — жазык далалы жер. Ал 6i3Am жерп- Жылкышы уйшде екен. Бул жерде 6ip лйсп тукыммен шагылыскан мына кулындар- yfiip жылкымен коса заводтыц жет1-сепз дын Typi дон жылкыларына уксаганмен, 6i3- асыл тукымды айгыры кутшп-бапталатын. ДЩ жер жагдайына бешмделш туран. Олар тау-таста тасыркамай, журе бередь.. — Суйждж aFa,— дедж алдымыздан карсы жолыккан жылкышыга карал,— 6i3 Шеткер1рек турган торы биенщ касын- айгырларды керуге келдж. Керсетирзпл... дагы карагер кулын мойнын irniHe алып, асыр сала ойнактап жур едк б|здщ назары- — Е, керем десендер, кере берй|дер. Bi- мыз енд1 соган ауды. рак малдын мазасын алып, уркггупп болман- дар,— дел жылкышы руксат берген сон, бэ- — Жомарт, ана 6ip кулынды караты,— piMi3 корага мрдж. Белме-белме уй сиякты Дедж Еркебулан екеум13 жарыса. етш белшген шарбактын йшнде алты айрыр тур. Олардын 6ipi араб тукымды, туркы узын — Шынында, мына кулынньщ Teri дон болгандыктан жатаран кершетш акбоз, 6ipi жылкысыиан баска болып шыкты,— Жомарт наркаска дон тукымды, 6ipi жергЫкт1 сосын б1рдеме есше тускендей:— Бул, мен



куйрык-жалы тегшген жумыр торы екен. тыгы бн1к, сауыры ушкш келген кара айгыр- BipaK бул корада кара айгыр жок болатын. дын алдыцгы сол жак аягы мен арткы он аягыиын шашасын ак жун баскам. Демек, — Суйiii.liк ага, кара айгыр жок кой,— онын аргы ата-тепнде ак кылшыкты 6ip мал- деп балалар сырттан 6ip кап жемд1 корага дын болтаны. Жал-куйрыгысузшген жануар- суйреп келс жаткан жылкышыга сураулы дын он бойында 6ip мш жок. Завод маман- дары мен жылкышылар оны тукымдыкка кейшпен карадык. TeriH тандамаганын 6i3 сонда барьш уктык. — К,ансы кара айгырды айтасыкдар? Е, барганда, цирктен талай-талай суду аттарды вз1м1зд|Цкара айгырды сурап тур екенспщер кергенм1н. Олардын 6ip ерекшел1п — айтка- гой. Ол кайда кетуин ед1? Сырттагы ашык пыца конНш, «биле» десен билеп беретш корага шыгарганбыз. Керплерщ келсе, сонда «тит алгыштыгы» бар. Ал мына кара айгыр барыцдар. тулгасынын ерекшел1г1мен коса, озше б1ткен тэкаппарлыгы, дес бермес асаулыгы оны К,ара айгыр ашык коранын шетшде тур цирк аттарынан элдекайда суду етт корсе- екен. 03in кызыктауга келген 6i3fli Kepin eaipai ме, элде корада турып эбден зерж- Жомарт, мен, Еркебулан — ушеумгз одан кен бе, б|3ге урке карал, турган орнынан коз айырмай узак карап турдык. Соны сез- тже кокке ceKipai. Онысымен коймай оскы- гендей, кара айгыр ез-езшен кокке шапшып, рынып, -кулагын жымитып, мойным imiHe алып, коршаудыц ана бурышынан мына бу- рышына ойкастап жур. К,амыс кулак, шок-



& 61рде басын iuiiHe ала тулап, б1рде сулу MyciHiH жасап койыпты. Булактын квзше мойнын каздита коршауды айнала ойкас- тем1р кубыр орнатып, онын сыртына кумыра тай шауып жур. жасап койган. Сонда сырт караган Kicire су мусш-кыздын кумырасынан саркырап жайлауга шыктым. Атам меш 6ip жуас атка агып тургандай кершедк Жолшыбай К,аби- жан атам сол булакты керсетш: «8не, Ахмет- пай Матай жайлауына тартып кегпк. Жолда бек атанньщ карагержщ мерт болган жер1 Алтынемел асуыныц ацгарындагы «Алпыс- осы. Сол кезде касында мен де бар ед1м»,— бес» деген он такты уйл1 шагын ауылга ат басын бурып, сол жердеп атамнын 6ip таны- Жолай мен Кабижан атамнан карагер сынын уйшен тустенш алган сон, Карасайга жайлы сурай берд1м. Bipax атам: «Ол 6ip асып кегпк. «65» деген HOMipni багананыц узак энпме, балам. Kaaip уйге жетелж, сол тусында — тас жолдын жиепнде жерденкай- кезде айтыпберемш»,— деп шубар аттытебь нап шыгып жаткан кайнар булак бар. Жол Hin, журш Kerri... Exi-yui мойнак аскан сон, салушылар элп булактыц дэл желке жагында Карасайдын ангарынан кшз уй кершдк Ка­ кумырамен су куйып отырган кыздын улкен сында суат бар екен. Уйдщ маны ыгы-жыгы мал. Мен бул жерге бурын да талай келгем. Туке апамдарсиыр багады. вз! бас малшы да, балалары — Алтай, diuix, Ертайлар оган квмекшк Алтай мен Ертай агаларымнын 6ip-



Sip карагер аттары бар. Лл Эпик атка онша «Иэ, ата, айтып 6epiHi3mi?»— деп мен отше кумар емес. Кейне жаяу журед. Тау-тасты туст|м. Свйтш ол uie-шала эцг1месш бастап жаяу аралайды. турган уакта болган. Оны айтасын, сен тур- Мен оларды алыстан таныдым. Колыма мак, сенщ экенн1н тогыз-ондардагы кез1 едк гаяк устаган Эплк уйдщ ipreciHfleri шокыдан жаяу Tycin келедк Алтай арам карагер бес- Сен1ц Ахметбек атан — менщ агам. Ке- riciMeH киядан TiK томен карай кулдилай зшде сол KiciHiH 6ip жуйр1к карагер аты шауып, мал кайырып жур. Ал Ертай еак болды. Бурын 6i3AiH осы жылкы заводы — ыдыида отын жарып жатыр. «Басши» кой совхозы деп аталатын. Ал одан бурын Калинин атындагы колхоз ед1. Ахмет- Оларсауын биеш осы жуыкта ганабайла- •ан екен. Желще турган eKi жирен каска сып, баскарма болган адам. Ол Kici колхоз дар элше карамай, жел1бауды узш кетердей- Осы таулардын бэрш: Матайдан бастап, Ал- iKypiKTi. Сол eKi арада шай да дайын болып, тынемел, Теректк Кайынды, Доланалы, Ала- уйге к1рд1к. Кабижан атам шайды жаксы ман тауларындагы малшыларды тугел атпен .epe/ii. 9cipece узак жолдан шаршап кел- аралап шыгатын. енде, сораптап отырып асыкпай imefli. Ол ■Ki-уш кесе шай iuiin алган сон, жастыкка жантайды да: «Жанат, сен жана Карагер-



Сондай куз кундержж б!р!нде малшылар Алтынемел жацагы жол етет1н шаткалдан жаппай кузеуге кешш жатты. Бар малшы ары кырат-кыраттыц услмен лке жургенде, кешш болды-ау деген кезде Ахметбек атан жел-сепз шакырым жерде. Ол мына Ул- атына MiHin, ауылга кайтып келе жатады. кентаудын кунгей бетжен терюкей 6eTiHe Kaiip журт Алтынемел асуы деп кеткен шаткал аралап отед1де, терккейдеп Долана- лы деген ауылдын желке тусынан шыгады. манагы тас жол отели асудын шын аты — Алтынемел емес, Жаман асу едк Ал шын MiHe, атан сол Алтынемел асуынын шат- калын аралап, тершкейге шыгады да, жол- жвнекей «Бгрен-саран мал калып коймады ма екен?» деген оймен жаздай малшылар отырган ecxi журттарды аралап келе жатады. Ондайда Ахметбек атан ер1нбейтж. Жылга- жылга, сай-сайды бойлап, биж шокыларга шыгып, кайтадан ойга туст келе жатып, 6ip журтка сокса, анадайда aypyFa шалдык- кан карагер жабагы жатады. Бул жерд1 жай- лаган малшынын квш1п кеткен1не кем леген­ де exi кун болган ед|. Ол жакын мандаты 6ipтобенщ басына шыгып, Teniperin шолады.

Bipax, жакын манайдан кыбыр еткен адам Аман-есен кешш алдык. Кузеу1м1з от екен, малдын коны таймайтын болды,— деп- тура алмай жаткан ауру малдын журтта калып койганын керш, атынан Tycin, элпш — Арык-турык, ауру-сыркау малдарын 6ip денес жерге тартады. Сейтш орнынан калып койган жок па?— дейд1 атан. тура алмай жаткан малды алдычгы exi аягын байлап, эзер дегенде атына ецгередь 03i — Жо-жок, Аха! 0 не дегенщЬ? Кол- жаяулап журш отырып, осы таудан сонау хоз малый журтта калдырып 6i3re не xepi- «Басшиге» дейш атын жетекке алып, тан — Эй, сенде уят жок екен! Иен таудьщ 0зшщ аты мен карагер жабагыны корага шинетастап кеткен карагер жабагы мал емей, жайгастырган сон, 6ipa3 кез шырымын алып, немене саган?! TyHi бойы атка артып, ез1м ауру малый тастап кеткен малшынын кузеуш жаяу келд!м. Ауру малды да аяу керек кой. iздеп табады. Tipi малды кезщ киып калай гана тастап KeiriH? Обал-сауап деген» умытканымыз ба, Атан оте сабырлы xici едь Bip нэрсенш туге?!— деп ол ашуланыпты. байыбына жетпей турып шецим кабылдамай- — Аха, тастауын тастап KeTin ем. Кв- суыртпактап жен сурай бастайды. uiin-Kmiyia колбайлау болтан сон, кез кимай — Ат-келжтерщ аман-есен кенпп алдын- турса да журтта калдырып кеткен!м рас. п сураи Bipax ол колхоздын малы емес, ез малым Ештемеден хабарсыз малшы: болатын. Жануар туа сала 6ip очалмай кой- ды. Биылгы жайлауда оналып кетер деп epiM, мал катарына косылатын тур танытпады. Акыры, yMiTiMfli узгенм1н... — Уйге барып, жабагынды алып кет ен- — Жо-жок, Аха, мен оны боска олт!р!п аламын. Ауру малга карайтын адам кайда?— деп малшы азар да безер болады. — Ендеше кейiн екшшжурме. Сол кара­ гер жабагы кешн «мынау» деген жуйр!к ат болып шыккан кезде дауласпа. — Мен ушш ол — елген мал деп айттым гой, Аха. Сол кетеремнен жаксы ат шыга- ды AereniHi3re ез басым сенбейм1н. TinTeH кутылгаиыма ризамын. Оз-ак алыныз,— 0Mip бойы жылкы багып журш, мал та- нымай кетет1н адамдар болады. Ал жылкы yflipiiHH iuiiime терт аягын тен баскан жорга да, жуйрж те болуы мумкш. Оны тек зерде- л! кез гана ажырата алады. Атан сондай

Ол кезде менщ солкылдаган жНт шагым. турмаганда кайтсш. Bipax буын-буыны flipln- деп, узак журе алмай, шаршап калатын. тай бала. Bipax ол да ат керсе болды, асау- Атан жумыстан канша жай келсе де, Ка- жуасына карамай, жалына жармаса кететж. parepni ез колымен 6ip рет болса да жем- Жабагыдан жуйрк ат шыгады дегенге демей жатпаушыefli. Cipa, ол сенщэкенекеу- менщ де сенпм келмедь Куш бойы жердей Mi3re сене бермед! гой деймш... бауырын жаза алмай, жуш уйпа-туйпа болып корада жаткан ауру малдан умгг куту, шын- Келеа кектемде аузы кокке THiciMeH элп дыгында, киын-ды. BipaK Ахметбек атан exi сауын сиырдыц 6ipeyitiiн сутж сауа салысы- жабагы ауруынан кулантаза жазылып, жуты- мен ауру Кдрагерге берпзетш. Оган кун! нып шыга келдь Талай уакыт мукият купм- бойы шоп салу, жем беру, тегенемен алдына де болтан сон ба, жал-куйрыгы желкшдеп, су кою менщ, онан калса К,алтайдыц, TinTi сол кезде кез1 Tipi аженнщ мойнындагы ша- езге жас малдармен 6ipre желге карсы ой- руа efli. иактап шабатынды шытарды. TinTi 03i катар- лы кулын-тайлармен жарыса шауып, езге Койшы, сейтш айналасы уш-терт айдын шамасында anri жабагы енсесш кетердь К,о- малдарды тютелеп, тыным бермейтш болды. каска сиырдын cyri — с'онын аузында болса, Соны корген атан анда-санда: — Эне, мал болмайды деген кетеремде- piH! Кызыктын KexeciH ЗЛ1 осыдан кересщ- дер, Tipi болса,— деп жымиып отырушы efli. Кокек туысымен Карагердщ жабагы жуш

дыздай жылтыраган саргыш тыкыр кара тук ды. Есж алдына жупре шыксак. куйрык- басып, керер кезге езгерш шыга келд1. Онын жалы сузшген 6ip карагер кунан элп каша- куйрык-жалын кузеп, сешмд1 6ip жылкы- шыга косып жайлауга ж|бердь Содан жаз — Япыр-ау, мынау келште калыпты гой. бойы Карагсрд1 кормедж. Тек жайлаудагы MiHe, ecTi мал деген естедк Я, бэрекелдк мал деп осыны айт!— деп атан мэз болып б|лем1з. Кеп ашылып сейлей бермейтш ол Свйтсек, бул к — Жаксы,— дейд1 де кояды. жайлаудагы шуйп куншн 6ipiHfle тан ата элдекандай 6ip жыл- ягы ауру жабагы екен. кынын KiciHereHдаусынан оянып кеттж. Б13- |взж1н уйретшкл кора- сугып, кайтадан аулага мейтш едк Арасынан арбалы Kiel вте алатын- :рдь.. «Мой, мой...»— деп дай ек! кадага бижтйт адам бойындай уш атаннын кеудесше тум- сыгын Tipen, 6apiMi3fli 6ip-6ip жскелеп барып, маукы басылды жануардыц. — Эй, жануар-ай! Баягыда мен кврмесем





■



I рой, аш каскырдын аузында кетер ме едщ? тын. Кейде epicTe журген кезде Калтайды жакын жерден кере калса, жанына келш, I «Ат айналып казыгын табады» демекпй, i3flen тззесш бугт, мойнын жерге салып туратын. [ келyin карашы, жануардын,— дед! атан- бйткеш онда каiipii зщпттей экешпн, умыт- Сол Карагер денен шыкканша MinicKe туспедь Денен кезшщ езшде терт Myuieci пасам, дэл сендей кезь Бойы мшкентай, та- тугел жетшген сайгулжтей keflicTi болатын. науы делдиген, селд>р кекивд бала едк Соны- Ал мЫске тусерде тштт асау уйреткендей I болганымыз жок. Алгаш ycxiiie ер салганда сына карамай epicTeri Карагерге урланып | рана шамалы уркектегеш бар. BipaK 6ipep барып журедь Юшкене баланын мше алмай- ! пе, ерге eri уйренш кетп. Сосын жазыкка тынын бшгендей, К,арагер мойнын темен ту- шыгарып, ен алгаш устше мен- мшд1м. Bipep шакырым жерге дейш бойы уйренбей уркт, cipeTiH. К,алтай алдымен мойнына жармасып, алып кашып барды да, сонан кейш ырыкка кен1п журе бердi жануар. басын кетерген кезде барып устше шыгатын. Bip кызыры, сол Карагер мерт болганга Сейтш К.арагерд| бестюнде бэйгеге кос­ ушеум!зге рана ушрсек болды. Баска 6ipey тык. Kepiui Отырран уш колхоз квктемп Май мерекесшде улкен той жасап, бэйге бол­ ды. Атан Карагерд! 6ip ай бурын баптай бастады. Сешстжтщ де кыр-сыры кеп. Ол да улкен енер рой. BipaK оны 6ip peTi келген кезде айтып берерм1н.