चपं ावती खरे ह< रjना|गर< िज`•यात एका लहानशा खे™यात १९१३ साल< जŠमलेल< मलु गी. jयावेळdया 'थे'माणे चौथीत असताना लªन झाले. लªनानतं र इं=दराबाई हळबे होऊन मबंु ईला आ`या. १९२८त१े ९३९ असा अकरा वषा•चा ससं ार मावशींdया वा„याला आला. jयातच jयांdया दोन अ`पवयीन मलु <चं ा मjृ यू झाला.नंतर थो™याशा आजाराने jयाdं या पतीचा मjृ यू झाला jयावेळी jया फ”त २५ वषा•dया होjया. वेळेवर आUण योªय औषधोपचार न ,मळा`याने हे मjृ यू झाले होत.े या दःु खातनू बाहेर येhयासाठT मावशी देवfख इथे jयांdया ब=हणीकड,े jयांची सवा^त धाकट< मलु गी मीनाpी =हला घेऊन काह< म=हने रा=ह`या. राजा राममोहन राय यांdया 'खर ल³यामळु े ¬º=टशानं ी सतीची परंपरा र{द के ल< होती. तर<ह< ‹वधवाdं या शा‹पत जीवनाकडे बघhयाचा समाजाचा ¸िZटकोन बदलला नmहता. देवfख येथील शातं ˆनसगर^ •य वातावरणात मावशींना थोडे मान,सक $वा$zय ,मळाले. शpै Uणक आUण सां$कृ ˆतक ¸Z„या देवfख संपŠन होत.े देवfखला मावशींना अनेक ‹वचारवंताचं े सहाÄय आUण मागद^ शन^ लाभले. पू य साने गfु जीचं ी भगवत गीतवे र<ल मागद^ शक^ mया[याने ऐकू न jयांनी आपले जीवन मानवतdे या सेवेत mयतीत करhयाचा संक`प के ला. jयाdं या सव^ आशा आता मीनाpीवर क¨ =¦त झा`या होjया. मीनाpीdया पढु <ल ,शpणाdया ¸Zट<ने मावशी मबंु ईला परत`या. डॉ”टर काशीबाई साठे यांdयाशी jयांची कौटुं¬बक मMै ी होती. मीनाpीलाह< jयाdं यासारखे डॉ”टर mहायचे होत.े ददु ©वाने एका छो„याशा आजाराचे ˆन,मµ होऊन वयाdया १३ mया वष‰ मीनाpीचे अक$मात ˆनधन झाले. या अधं :कारमय आयZु याचा सामना करhयासाठT मावशीनं ी न,सग• चा कोस^ करhयाचे ठर‹वले. jयासाठT कमलाबाई हो$पेट याdं या मातसृ ेवा संघ, नागपरू इथे 'वेश ,मळवनू खपू मेहनतीने jयानं ी न,सग• कोस^ पणू ^ के ला. तथाक|थत समाज ˆनयमानं ा न मानता मावशीनं ी हे धाडस के ले होत.े या वेगžया वाटेवiन चालhयाचा खंबीर 101
ˆनणय^ मावशीनं ी ˆनQचयाने अमलात आणला. देवfख हे jयानं ी आपले कायp^ Mे •हणनू ˆनवडले. समाजाdया जहर< ट<के ला आप`या कृ तीतनू उµर =दले. मावशींनी जातपात, $पQृ य- अ$पQृ य, धम^ असल< कु ठचीह< बधं ने मानल< नाह<त .'सतू ीम–ये अडले`या बाईसाठT jया उŠहापावसात, राMी अपराMी ड§गरवाटा तडु वीत मदतीला गे`या. अनेक बालकानं ा सखु iपपणे या जगात jयानं ी आणले. एवढेच नाह< तर फसले`या कु मार<का, बाल ‹वधवा यांनाह< आप`या छMछायेखाल< घेतले. jयाdं या मलु ाचं े पालकjवह< पjकरले. आजार<, अश”त, अपंग, अनाथ मलु ांdया jया आई झा`या. रjना|गर< िज`•यातील देवfख इथे jयानं ी उभारलेल< 'मातमृ =ं दर' ह< स$ं था •हणजे jयाdं या काया^ची चालती बोलती ओळख आहे. कोणतहे < आ|थक^ पाठबळ नसताना मावशींनी अjयंत 'ˆतकू ल पCरि$थतीत देवfखला एका गो¡यात, दोन खाटाdं या सहाÄयाने 'सतू ी क¨ ¦ाची सfु वात के ल<. आज jयाचं े काय^ एक ससु ज हॉि$पटल, Xफरता दवाखाना, iªण वा=हका, ˆनराधार बालकांसाठT गोकु ळ अनाथालय, कृ षी क¨ ¦, कौश`य ',शpण क¨ ¦ ,बचत गट, म=हला सpमीकरण उप6म, आरोªय क¨ ¦, बालवा™या, पाळणाघरे असे वटवpृ ासारखे ‹व$तारले आहे. ददु ^•य इdछाश”ती, ,श$त आUण श{ु ध आचरण याdं या बळावर समाजाला सावल< आUण आधार देणारे अगUणत उप6म jयानं ी राब‹वले. jयाचबरोबर अशा सामािजक काया^त झोकू न देणा£या तfणाईdया ‹प³या घड‹व`या .या तfणाईला jयांनी परु ोगामी ‹वचाराचं े, ‹व‡ान ˆनZठे चे आUण ®म'ˆतZठे चे ,शpण $वकृ तीतनू =दले. अनेक सामािजक चळवळीनं ा ह”काचा ˆनवारा =दला. खे™यापा™यातनू आले`या, देवfख महा‹व{यालयात ,शकणा£या अनेक गर<ब मलु ासं ाठT मावशीनं ी शते ावर मोफत हो$टेलची mयव$था के ल<. यातील अनेक मलु ांना शते ावर, fªणालयात, मे—डकल $टोअर, आयट<आय, पाणलोट 'क`प, कृ षी 'क`प आद< ‹व‹वध काया^म–ये रोजगाराची संधी उपल›ध कiन =दल<. jयाdं या मनावर म`ू या|धिZठत सं$कार के ले. १९९८ म–ये मावशी गे`यानंतर काह< काळाने स$ं थेdया काया^ला ‹व$कळीतपणा आला होता .आज ®ी अ,भजीत हेगश„े ये आUण jयांचे अनेक तडफदार सहकार< यांdयामळु े मातमृ ं=दर पŠु हा जोमाने कायर^ त झालेआहे. मावशींनी =दले`या 102
स$ं काराचा वारसा िजवतं आहे याचे आµाचे उदाहरण •हणजे को‹वड काळात मातमृ ं=दरने शके डो को‹वड†$तासं ाठT 'ऑि”सजन आधार 'क`प' उभारला आUण अनेक iªणांचे 'ाण वाच‹वले.२०२१ dया परु ाम–ये उ–व$त झाले`या कोकणवा,सयांना मातमृ ं=दरने पढु ाकार घेऊन अनेक 'कारची मदत के ल<. $वdछता अ,भयान राब‹वले. देवfख पCरसरातील ६०-७० गावातील जनतसे ाठT आता मातमृ =ं दर सं$थेतफ´ अ{ययावत स‹ु वधा देणारे सपु र म`ट<$पेशा,लट< हॉि$पटल उभारले जात आहे. अनेक दानशरू लोकांनी मातमृ ं=दर स$ं थेला आ|थक^ मदत के ल< आहे. समाजाचा पाया स¸ु ढ mहावा •हणनू अनेक ि$Mयानं ी तjकाल<न सामािजक fढ< , जाचक ˆनबध• दरू साiन $वतःचे आयZु य पणाला लावले. साहिजकच jयाचं ी वाट का„याकु „याची होती. शpै Uणक, सामािजक, व{ै यक…य, कला, ‹व‡ान अशा अनेक pेMात या ि$Mयानं ी भर<व योगदान =दले. jया पायाचा दगड बन`या •हणनू आजची $Mी अनेक pMे ात ताठ मानेने उभी राहू शकत आहे. अशा अनेक तजे $वी तारकामं धील सŠमाननीय हळबे मावशींना सहÐ 'णाम 103
प$ु तक'ेमी समहू एक =दवसह< खडं न पडता प$ु तकांचा पCरचय हे प$ु तक'ेमींचे यश प$ु तक पCरचय अ,भयान प$ु तक 6माकं ....११०३ आठवडा 6माकं .....१५८ प$ु तकाचे नाव. Wanderings of a Pilgrim in Search of the Picturesque during Four and twenty years in the East with Revelations of Life in Zenana Author ---Fanny Parks Abridge edition-- William Dalyrimpal Abridge edition name---Begums, Thugs and White Mughals भावानवु ाद---सनु दं ा भोसेकर ऋतरु ंग =दवाळी २०१४ आUण श›द fची =दवाळी २०१६ लेखांचे नाव----आनंद कं द ऐसा...... पCरचयकत‰----पZु पा जोशी जोगेQवर< मबंु ई इ.स.१८२२. फॅ नी पाक^ स ् आUण चा`स^ 6ॉफड^ पाक^ स ् हे दांपjय पाच म=हने बोट<ने 'वास कiन इंªलडं हून कोलकjयाला उतरले. फॅ नीचा नवरा चालस^ ् ई$ट इं—डया कं पनीत कारकू न होता.फॅ नी चागं ल< |चMकार होती. 'वास आUण घोडदौड हे ˆतचे छं द होते . इथले लोकजीवन, धम,^ राजकारण, इˆतहास, भगू ोल हे सव ^ जाणनू घेhयात ˆतला रस होता . ती नेहमी $वतःजवळ डायर< आUण $के च बकु बाळगत असे. भारतात २४ वष´ राहून ती लडं नला परत गेल<. jयानंतर ˆतdया डाय£या व अनभु व 104
यावर आधाCरत, हे लांबलचक नाव असलेले प$ु तक ˆतने ,ल=हले आहे. ते दोन खडं ामं –ये आहे.या प$ु तकातील बहुतके सगळी रेखा|चMे ˆतची $वतःची आहेत. प$ु तकावर<ल फॅ नी पाक^ स ् हे नाव आUण सगžया |चMाखं ाल< ˆतची सह< उद^मू –ये आहे. प$ु तकाdया प=ह`या पानावर '®ी गणेश' असं देवनागर<त ,लहून jयाdयाखाल< एखा{या =हदं ू घरातला सव^ देवदेवता असलेला देmहारा असावा तसे |चM आहे. शंख, घंटा, पळी पचं पाM, ता•हन यांचीह< |चMे आहेत. ती गणपतीला सलाम करत.े 'ह< गणपतीसारखी ,ल=हते असे •हटले जाऊ दे!' असा आशीवाद^ ती गणपतीकडे मागत.े फॅ नीने ,ल=हले आहे क…, कोलकjयाम–ये कॉलरा, देवी,एंŠÑलएू ंझा असे साथीचे रोग होत.े घरात, बागेत सरास^ साप- ‹वचं ू सापडत होत.े चार वषा•नंतर चालस^ ची बदल< अलाहाबादला झाल<. बोट<ने ८०० मलै आUण घो™यावiन ५०० मलै असा 'द<घ^ 'वास jयांनी वाटेत`या डाकबंग`यांम–ये म”ु काम करत के ला . वाराणसीम–ये ती =हदं ू देवळांम–ये गेल<. ˆतने ,ल=हले आहे क… =हदं ंचू े सगžयात प‹वM शहर अधं ®{धेने भरलेले आहे. भोळसटपणा हा एक वाढ<व अवयव =हदं ंमू –ये आहे. अलाहाबादला पोहोच`यावर jयानं ी यमनु ा नद<dया Xकना£यावर घर घेतले. फॅ नी ,ल=हते क… अधं ा£या, ध”ु याने काळवडं ले`या लडं नम–ये राहणारे लोक या उjसाह<, आनदं < हवामानाची क`पनाह< कi शकणार नाह<त. लखनौचा एक इं†ज सरदार अवधdया नबाबाला भेटणार होता. या सोहžयात सहभागी होhयासाठT फॅ नीला ˆतdया लखनौdया म¬ै Mणीने आमंMण =दले. नबाबी थाटाचे जेवणाचे समारंभ,नाच- गाणे, जनावराdं या झंजु ी झा`या. इं†ज पाहुणी •हणनू फॅ नीला अनेक कािQमर< शाल<, भारतीय मलमल<चा आUण Xकनखाबाचा एके क तागा , मोjयाdया माळा, Xकमती ख™याdं या बागं ™या, इतर दा|गने भेट ,मळाले. अलाहाबादला राहत असताना ˆतने सती जाhयाचा 'सगं पा=हला. jयाचे ‘दय¦ावक वणन^ आपण वाचू शकत नाह<. 105
१८३० म–ये ˆतdया नव£याची बदल< कानपरू ला हंगामी कले”टर •हणनू झाल<.द<डशे मलै ाचं ा हा 'वास पालखीतनू सश$M पोल<स बंदोब$तात झाला. या काळात उµर =हदं $ु थानात ठगांdया टोžयांनी धमु ाकू ळ घातला होता. 'वाशांना लटु ू न माiन jयाचं ी 'ेते ‹व=हर<त फे कू न देत. फॅ नीने ठगांdया कायप^ {धतीची मा=हती ,मळवनू jयाचे स|चM वणन^ के ले आहे. कानपरू म–ये चाम™याdया व$तचंू ा धदं ा जोरात होता. चाम™यासाठT ‹वष घालनू जनावरे मारhयाचा 'कारह< सरास^ होत असे. २६ जलु ै १८३१ ला फॅ नीdया डायर<त न§द आहे क… गmहनर^ जनरलने आÒयाची ',स{ध मोती मि$जद fपये १,२५,००० या रकमेला ‹वकल<. ती पाडू न ˆतचे संगमरवर ‹वकhयात येणार आहे. ताजमहालह< ‹वकhयात येणार आहे असे जाह<र झाले आहे. फॅ नीने या‹वषयी तीÎ नाराजी mय”त के ल< आहे. ती ,ल=हते क… गmहनर^ जनरलला ताजमहाल ‹वकhयाचा काय अ|धकार आहे? पशै ासाठT असे करणे अशोभनीय आहे. पढु े पालम^ ¨टम–ये गदारोळ झा`यामळु े हा '$ताव बारगळला आUण ताजमहाल वाचला. १८३४ म–ये फॅ नीने एक लहान गलबत खरेद< के ले . खलाशानं ा घेऊन ती एकट<च 'वासाला ˆनघाल<.ˆतने ताजमहालचे अगद< बारकाईने वणन^ के ले आहे. आÒयाdया Xक``यातील महालात असलेले ,सगं मरवर< नpीकाम के लेले आUण रjनमाणकं जड‹वलेले बाथटब काढू न गmहनर^ जनरलने ते इंªलंडdया राजाला पाठ‹व`याचे ˆतने ,ल=हले आहे. तसेच ˆतथ`या ग~ु तपणे फाशी देhयाdया अधं ाऱकोठडीब{दलह< ,ल=हले आहे. =हदं $ु थानात`या अनेक 'कारdया झाडाचं ी मा=हती, jयांचे उपयोग, धनZु य बन‹वhयाची प{धत, सतार कशी बन‹वल< जाते, $थाˆनक भाषते ील •हणी व वा”'चार असे अनेक ‹वषय ˆतdया ,लखाणात येतात. वŠय 'ाणी, क…टक, जीवजतं ू यांचीह< ती अ€यासक होती. फॅ नीने ,ल=हले आहे क…, 'कं पनी सरकार ने=टवांdया अधं ®{धेचा फायदा उकळत.े 'यागला संगमावर $नान करhयासाठT 'jयेक… एक fपया कर {यावा लागतो. एक 106
fपयात एक माणसू म=हनाभर सहज जेवू शकतो हे लpात घेतले तर हा कर भयकं र आहे.' सfु वातीला आले`या काह< इं†जांनी मगु ल राजघराhयात ‹ववाह के ले होते आUण jयांdयासारखे ऐQवय^ उपभोगत होत.े अशा अªँ लो- इं—डयŠसना mहाईट मघु `स •हटले जाई. बमा^ वॉरवर गेले`या काह< पCर|चतांकडू न फॅ नीला =हदं ू ,बौ{ध देवदेवताdं या मतू ‰ भेट ,मळा`या होjया. jयातील एक सोŠयाची, काह< चादं <dया आUण बाक… ºांझ आUण संगमरवराdया होjया. अनेकांनी अशा मतू ‰ फोडू न jयाdं या डोžयांdया जागी बस‹वलेले =हरे काढू न घेतले. काह< मतू Ódया तर डो”यात =हरे साठवलेले होत.े फॅ नीने आठवण •हणनू ,मळाले`या मतू ‰ तशाच ठे व`या. 'चडं टोळधाडीमळु े फॅ नी उदास झाल<. jयावेळेdया भीषण दZु काळाचे वणन^ वाचताना अगं ावर काटा येतो. आई- वडील धाŠयासाठT, पशै ासाठT आपल< मलु ेह< ‹वकत होती. महादजी ,शदं े यांचा दµक मलु गा दौलतराव याचं ी ‹वधवा पjनी बायजाबाई ,शदं े यांची व फॅ नीची चांगल< मMै ी होती. jयाdं या सहवासातील अनेक आठवणी फॅ नीने ,ल=ह`या आहेत. =हदं ू धमा^'माणेच फॅ नीने बौ{ध धमा‹^ वषयी स‹व$तर ,ल=हले आहे. तसेच मोहरमचा सण, jया मागची कथा, 'े‹षतांdया कु टुंबाची मा=हती,,शया आUण सŠु नी यामधील फरक या सगžया‹वषयी ,ल=हले आहे. वाघाdया ,शकार<dया अनेक कहाhया ˆतने ,ल=ह`या आहेत. उdच $तरातील इं†जाचं ी आयZु यं सखु ाची होती. सगžया कामासं ाठT नोकर- चाकरांची फौज होती. सं$थाˆनकांकडू न jयांना Xकमती =हरे माणके , रेशमी व$M े अशा भेट<नं ी भरलेल< ताटे ,मळंत असत. इं†ज परके आहेत, शMू आहेत ह< जाणीव भारतीय नेणीवेत उरल< नmहती. 107
तीÎ उŠहाžयामळु े आजार< पडू न फॅ नी मसरू <जवळdया थडं हवेdया =ठकाणी जवळपास सहा म=हने रा=हल<. ˆतथेह< ˆतने पहाडात Xफfन, मा=हती गोळा कiन ˆतथ`या आजबू ाजdू या 'देशाचा आUण हवामानाचा द$तऐवज कiन ठे वला आहे. पहाडातला पाऊस, दरडी कोसळणे, भकू ं पाचे हलके ध”के , ˆतथल< माणसे, झाड,े इतर वन$पती, पpी, फु लपाखरे या सगžयांची ˆनर<pणे न§द‹वल< आहेत. पहाडी बायकांचे िजणे फार कZट'द असते असेह< ,ल=हले आहे. फॅ नी $वतMं ब{ु |धमµेची आUण भारता‹वषयी 'ेम असणार< होती. तीÎ ˆनर<pण श”ती आUण रसाळ लेखणी यामळु े ˆतचे लेखन आजह< टवटवीत वाटत.े घो™यावर बसनू Xफरणार<, सतार वाजवणार<, उद^ू बोलणार<, ,सगरेट ओढणार<, देवळांम–ये, घाटावं र, बाजारात Xफरणार<, गलबत घेऊन एकट<च 'वासाला जाणार< ह< मेम हे भारतीयांसाठTह< एक आQचयच^ होत.े अ€यासू लेUखका सनु ंदा भोसेकर याचं ा ऋतरु ंग मधील लेख मी वाचला होता. आवडले`या लेखाdं या झरे ॉ”स 'ˆत जम‹वhयाची मला आवड होती. करोनाdया कं टाळवाhया काळात कपाट आवरताना ˆनराश मनःि$थतीत यातील बहुतके सव^ लेखांना म”ु ती ,मळाल<. सनु ंदाताÍना या प$ु तक पCरचयासाठT जेmहा मी मेल के ल< तmे हा अगद< तjपरतने े jयाचं े उµर आले. jयानं ी मला ऋतरु ंग आUण श›द fची मधील jयाdं या लेखांची पीडीएफ लगेच पाठवील<. हे लेख समा‹वZट असले`या jयांdया प$ु तकाचे काम जवळजवळ पणू ^ झाले आहे. भारतात येऊन गेले`या परदेशी 'वाशा‹ं वषयी, jयाdं या $वतःdया 'वासवणन^ ावं र आधाCरत लेखमाला या प$ु तकात असेल. चं¦गु~ताdया दरबारात आले`या मेगा$थेˆनसपासनू जहागं ीराdया दरबारात आले`या थॉमस रो पयत• चे लेख या प$ु तकात असणार आहेत. तjकाल<न भारताdया या महjवपणू ^ द$तऐवजाची आपण उjसकु तने े वाट पाहूया. सनु दं ाताÍना मनापासनू धŠयवाद. 108
प$ु तक'ेमी समहू एकह< =दवस खंड न पडता प$ु तक पCरचय हे समहू ाचे यश प$ु तक पCरचय अ,भयानातील प$ु तक 6मांक…. ११०५ आठवडा 6मांक………१५८ पCरचय सMकाल ……..१९जनू ते २५ जनू २०२३ सM……..प=हले प$ु तकाचे नाव…….पाय आUण वाटा लेखक……स|चन वसंत पाट<ल 'काशक……ह,मस^ 'काशन पणु े पCरचयकत‰....पZु पा जोशी Xकं मत……fपये..१५० पZृ ठ स[ं या….१०० सांगल<- ,मरजजवळ असणारे कना^ळ हे कृ Zणाकाठचे एक छोटेसे खेड.े ˆतथ`या एका कZटकर< शते कर< कु टुंबात स|चन पाट<ल याचं ा जŠम झाला. अनवाणी पायानं ी पfु षभर उं चीdया गवतातनू , का„याकु „यातनू , रानात ,मMासं ोबत भटकणं, गरु ं चारणं, झाडावं र चढू न रानमेवा खाणं, नद<dया डोहात मनसो”त पोहणं, मचाणावiन, कापणीला आले`या वार<dया कणसांचे गोफणीने पाखरांपासनू संरpण करण,ं बाजारात रानभाजी ‹वकू न शाळेची फ… भरणं असा स|चन यांचा भरगdच =दन6म होता. कॉलेजला गे`यावर मनात ताihयसलु भ भावभावनांचे इं¦धनु तरंग ू लागले. भ‹वZयाची सोनेर< $व~ने पहात खडतर वाटचाल चालू होती.आUण…..आUण या वाटेने $व~नं दाख‹वल< jया वाटेवरंच आयZु य उ–व$त झाल.ं शते ातनू चारा आणताना एका अडचणीdया वळणावर jयांची बलै गाडी उलटल< आUण अपघात झाला. चा£याने भरलेल< बलै गाडी jयांdया पाठTवर पडल<. पाठTdया कhयाला जबरद$त मार बसनू स|चन याdं या मण”याdं या हाडांचा चरु ा झाला.कमरेखालचा भाग लळु ापागं ळा झाला. 109
अनेक श$MX6या आUण उपचार झाले. डॉ”टरांनी सां|गतले क…, 'याला आता आयZु यात कधीच चालता येणार नाह<.' या पायांनी वीस वष• कZटाdया वाटा तडु ‹व`या, भ‹वZयाdया उ वल वाटांची $व~नं पा=हल<, ते पाय आता कधीच चालू शकणार नाह<त? गडद अधं ार दाटले`या वाटेवर स|चन यांनी अथक 'यjनानं ी चार वषा^नंतर वॉकरला धiन उभे राहhयाएवढ< आUण खरु डत चालhयाएवढ< 'गती के ल<. वाचनाची आवड शाळेपासनू होती. आता अ|धक वाचन सiु झाले. मनात`या ‹वचारानं ा ,लखाणाचे पखं फु टले.एका कु शीवर झोपनू , लॅपटॉपdया सहाÄयाने jयानं ी लेखन सiु के ले. थोडसे े ,लहायलाह< खपू वेळ लागे आUण ®म होत. लहान- मो¡या मा,सकातनू jयाdं या कथा ',स{ध होऊ लाग`या. 'सांगावा' या jयांdया कथास†ं हाdया चार आवµृ ी 'का,शत झा`या आहेत. 'अवकाळी ‹वळखा' हा कथास†ं ह शते क£याचं े 'Qन माडं णारा आहे. या दोŠह< कथासं†हांना अनेक परु $कार ,मळाले आUण jयावर<ल समीpचे ी तीन प$ु तके ',स{ध झाल<. 'अवकाळी ‹वळखा' या प$ु तकातील 'कZटाची भाकर<' ह< कथा सा‹वMीबाई फु ले ‹व{यापीठ पणु े ,बीए (भाग एक)dया अ€यास6मातह< समा‹वZट आहे. jयांचा ˆतसरा कथास†ं ह 'गावठT |गdचा' बदलjया गावस$ं कृ तीचा |चMदश‰ वेध घेणारा आहे. आमdया 'ई अ,भmय”ती मराठT' या †पु dया एक ऍड,मन सागं ल<dया उ वला के ळकर, या मा•या मMै ीण आहेत. एकदा फोनवर बोलताना jयानं ी स|चन ‹वषयी मा=हती सां|गतल<. मी स|चन यांdयाशी फोनवर बोलनू jयांची प$ु तकं मागवनू घेतल<. प$ु तकं वाच`यानतं र परत फोनवiन स|चन याdं या ,लखाणाचे, jयाdं या िज{द<चे कौतकु के ले . jयानं ा जळगाव येथील यजवु ¦Ô महाजन यांdया अपंगांसाठT उµम काय^ करणा£या 'द<प$तभं फाउं डशे न' या स$ं थेची मा=हती सा|ं गतल< .jयांना या सं$थेची मा=हती आहे. आज स|चन बॅटर<वर चालणा£या छो„याशा $कू टरवiन थोडफे ार Xफi शकतात पण अजनू ह< jयांना मदती,शवाय एकह< पायर< चढता येत नाह<. मण”याम–ये धातdू या प„„या अस`याने ते फार वेळ बसू शकत नाह<त. अपघातानतं रची २२ वष • 110
आयZु याशी कणखर लढत देऊन $वतःला पŠु हा उभं करhयाचा jयाचं ा 'यjन न”क…च कौतकु ा$पद आहे. jयानं ा मनापासनू खपू शभु ेdछा आUण आशीवा^द. बँके चे एक वCरZठ अ|धकार< ®ी रमेश वावीकर सर याdं या अधं ेर<dया घर< अनघा मोडक आUण ˆतची आई याचं ा पCरचय झाला. काल सवान• ी अनघा‹वषयी भरभiन ,ल=हले आहेच. ˆतची भेट झाल< तmे हाह< मन असचं उदास झालं. आधˆु नक ‹व‡ानातील शोध आUण दैवगती याdं याम–ये ®ेZठ कोण असा 'Qन मनाला सतत पडतो. आयZु याdया 'वासात Xकतीतर< वेळा आप`याला 'Qन पडतात क… अरे हे असं का झालं? अमकू एक घटना का घडल<? Why me? पण अशा 'Qनानं ा काह<ह< उµर नसतं. असे अनµु Cरत 'Qन आUण अनपे¯pत घटना यांना बरोबर घेऊनच आप`याला सारा 'वास करायचा असतो. या 'वासासाठT मा•यासह सवान• ा शभु ेdछा. 111
प$ु तक'ेमी समहू एक =दवसह< खडं न पडता प$ु तक पCरचय हे समहू ाचे यश प$ु तक 6मांक…..११०६ आठवडा 6माकं ……१५८ पCरचय सM काल……१९ जनू ते २५ जनू प$ु तकाचे नाव………पाकˆनणय^ 'काशक………. समु ंगल 'ेस '$तावना लेUखका.. दगु ा^बाई भागवत साधारण तीस वषा•पवू ‰ कालˆनणय^ dया 'पाकˆनणय^ ' या नावाdया बpीसपाM पाककृ तींdया प$ु तकाला, ‹व{वान लेUखका, mयjु पŠन सशं ोधक, नामवंत समाजशा$M‡ आUण पाककलाˆनपणु दगु ाब^ ाई भागवत याचं ी mयासगं ी आUण 'द<घ^ '$तावना लाभल< आहे. jया 'रसवती' '$तावनेचा हा पCरचय आहे. दगु ाब^ ाई ,ल=हतात, 'अŠनपणू ´चे रा य •हणजे iप, रस, गंध, $पश^ यानं ी भरगdच भरलेले सम{ृ ध आUण रह$यपणू ^ रा य! fचीचा भो”ता अŠनाला 'रसवती' असे लाडके नाव देतो. ' याला आपण खातो ते आUण जे आप`याला खाते ते अŠन' असे व=ै दक काळापासनू मा=हत असलेले सjयह< jयांनी इथे सा|ं गतले आहे. अŠन हे पणू º^ •म आहेच पण jयाचा अˆतरेक माणसाला ‹वनाशाकडे नेतो असा अम`ू य अथ^ jयात आहे. या '$तावनेत jयानं ी 'रसवती'ब{दल मनोरंजक, व‹ै व–यपणू ^ मा=हती =दल< आहे. दगु ा^बाई ,ल=हतात क…, 'शाकाहार अथवा मांसाहार कु ठलाच आहार ˆन‹ष{ध नसतो… नसावा. म{य घेणे ह< तर मानवाची 'कृ तीच आहे. बाणभ„टाने कदंबापासनू बन‹वले`या म=दरेचे 'कादंबर<' हे नाव गंधव^ राजकŠयेला देऊन jया नावाला अमरjव =दले.' १९३८ dया समु ारास म–य'देशdया जगं लातनू =हडं ताना दगु ाब^ ाÍनी एकदा ¬बनभां™यांचा $वयपं ाक के ला. पळसाdया पानावर कUणक ,भजवनू jयाचे चपटे गोळे के ले .ते रानशणे ीdया अगं ारात भाजले. jयातच वागं ी भाजल<. भाजले`या 112
वांªयात मीठ घालनू jयाचे भर<त के ले. झाला ¬बनभा™ं याचं ा $वयपं ाक! दगु ा^बाई •हणतात, मीठ ह< अशी व$तू आहे क… एकदा ˆतची चव कळल< क… माणसाला ती सोडतच नाह<. •हणनू तर ®ीकृ Zणाने सjयभामेला 'तू मला ,मठासारखी आवडतसे ' असे •हटले आहे. पhु यQलोक नळराजा हा सपू ‹व{या'वीण होता. jयाdया नावावर<ल 'नलपाकदपण^ ' हे स$ं कृ तमधील लहानसे प$ु तक भारतीय सपू ‹व{येतील मोलाचा आ{य †ंथ मानला जातो. या †ंथात ‹पhयाचे पाणी श{ु ध कसे करावे, ते सवु ा,सक कसे करावे, बफ^ कसा =दवसdया =दवस जपनू ठे वावा ते सा|ं गतले आहे. या †ंथात एक ,म® ,शकरण =दलेलं आहे. आबं ा, फणस, के ळी, सMं ी, ¦ाpे वगैरे फळाdं या फोडी कiन jयात नारळाचा रस, गूळ आUण खायचा कापरू घालनू करायची ह< ,शकरण उµम लागते असा $वानभु व दगु ा^बाÍनी सां|गतला आहे. अकबरdया काळी अबलु फजल ने ,ल=हले`या 'ऐने अकबर<'त २६ शाकाहार< आUण मांसाहार< पदाथा•ची नावे व कृ ती =दल< आहे. यात गmहाdया |चकाचा हलवा =दला आहे. फा =हयान या प=ह`या |चनी 'वाशाने उµर भारतात`या अनेक पाककृ तीचं े वणन^ के ले आहे. jयात jयाने का{ं याdया भ याचं ी फार $ततु ी के ल< आहे. 'भोजन कु तहू ल' या नावाचा †ंथ रघनु ाथ गणेश नवाथे उफ^ नवह$ते या रामदासांdया ,शZयाने सतराmया शतकात ,ल=हला. रामदासांdया आ‡'े माणे तो तंजावरला $थाˆयक झाला होता. िजलेबीची कृ ती देणारा हा प=हलाच †ंथ आहे. िजलेबीला 'कंु ड,लका' असा श›द jयाने वापरला आहे. मड”याला आतनू आबं ट दह< चोपडू न मग मदै ा व तपू एकM कiन, मड”यात घालनू हाताने घोळून मडके उŠहात ठे वावे. आबं `यावर कंु ड,लका पाडू न तपु ात तळून साखरेdया पाकात टाकाmयात अशी कृ ती ,ल=हल< आहे. या †ंथात इडल< हा श›द नाह< पण कृ ती आहे. दगु ाब^ ाई ,ल=हतात क…, जात व 'ांत यांची व,ै शZ„ये, jया jया भागात ,मळणारे पदाथ^ आUण jयाचं ा अŠनात के लेला वापर यामळु े तचे पदाथ^ वेगवेगžया चवीचे बनतात. भोपाळdया रानभागात 113
'वास करताना ˆतथ`या ि$Mया उडदाचे पापड ‹पवळे व ल जतदार होhयासाठT मेथीची परु चंडु ी पाhयात राMभर ,भजवनू ठे वनू jया पाhयात पापडाचे पीठ ,भजवतात असे jयांनी पा=हले. दगु ा^बाÍनी माणसू 'ाथ,मक अव$थेत पदाथ^ बनवायला कसा ,शकला याची दोन मनोरंजक उदाहरणे =दल< आहेत .द¯pणेdया जंगलात अ$वले कवठाचे ढ<ग गोळा करतात. jयातील ‹पकलेल< कवठे पायानं ी फोडू न jयात मध व सवु ा,सक फु ले घालनू ती पायांनी कु टू न jयाचा लगदा करतात तचे अ$वल< पंचामतृ . माणसाने वानराकडू न —डकं ाचे लाडू उचलले. गंगेdया एका बेटावर माकडीण mयाल< क… नर —डकं गोळा करतो. jयात बदाम वगरै े घालनू गोळे करतो. ,शकार< लोक वानराचं े लाडू , अ$वलांचे पंचामतृ पळवतात असेह< jयानं ी ,ल=हले आहे. कु ™याdया फु लांची थोडे पीठ लावनू के लेल< ओलसर भाजी फार सवु ा,सक होते व पोटालाह< चांगल< असत.े शवे ªयाdया श¨गा व ‹पकले`या काजdू या फळांचे तकु डे यांची खोबरे, वाटलेल< मोहर< व ,मरdया घालनू के लेल< भाजी अगद< उµम होते पण फारच ”व|चत के ल< जाते असे jयानं ी नमदू के ले आहे. दगु ा^बाÍनी जायफळाdया फळाचं े ,लबं ाdया लोणdयासारखे लोणचे बन‹वले. jयाdया पातळ साल< कढ<त, साबं ारात घात`या.तसेच jया फळांdया गराचा उµम चवीचा जॅम बन‹वला. १९७४ साल< काQमीरdया जगं लात Xफरताना दगु ा^बाÍना ˆतथ`या गजु र बाईने चहाबरोबर सकाळीच के लेल< म”याची थंड, पातळ, ‹पवळसर, खसु खशु ीत भाकर< =दल<. jया बाईने सा|ं गतले क…, म”याdया ‹पठात थोडसे े लोणी घालनू खपू मळायचे आUण हातावर भाकर< Xफरवनू ती मातीdया तmयावर टाकायची. दगु ा^बाई ,ल=हतात क…, हातावरची भाकर< आUण तकु ™याचं ी गोधडी या दोन व$तू •हणजे भारतभरdया सव^ 'ांतात`या गर<ब, अ,श¯pत ि$Mयानं ी =दले`या अjयतं मौ`यवान देणªया आहेत. कौश`य आUण कारा|गर< असणा£या या दोन गोZट<ंनी भारताचे सां$कृ ˆतक ऐ”य शाबतू ठे वले आहे. 114
भारतीय पाकशा$M हा ‹वषय अफाट व आगाध आहे. अनाद< अनंत आहे. दगु ाब^ ाई •हणतात, घरोघर<dया अŠनपणू ाच• ा हा कधीह< नZट न होणारा वसा आहे. अनेक ‹वषयात कु तहू ल आUण fची असले`या दगु ाब^ ाÍनी पाकशा$Mा‹वषयी खपू मनोरंजक मा=हती =दल< आहे . दगु ा^बाÍमधील अŠनपणू ´ला आदराने नम$कार.������������������ 115
प$ु तक : माझी कॉपÆरेट =दडं ी लेखक : माधव जोशी पCरचयकता^ : अनतं ,मसे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे प$ु तक पCरचय अ,भयान एक ह< =दवस खंड न पडता प$ु तक पCरचय ‡ान सM हे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे यश आहे. प$ु तक 6.1107 आठवडा 6मांक : 159 सM प=हले: 26 जनू ते 02 जलु ै ,23 प$ु तकाचे नाव : माझी कॉपोर´ट =दडं ी लेखक : ®ी माधव जोशी 'काशक : †ंथाल< म`ू य: f.300/ प=हल< आवµृ ी =द.वष^ 'ˆतपदा शके 1944, 2 ए‹'ल 2022 पZृ ठे ,: 256 पCरचय कता:^ Anant Mise लेखन सहाÄय : Aparna Mise लेखक पCरचय: ®ी माधव जोशी आप`या समहू ाचे सŠमाननीय सद$य आहेत.रjना|गर<तील पालगड सार[या लहान गावात jयाचे 'ाथ,मक ,शpण झाले.jयानतं र जोगेQवर< व ड§¬बवल< येथे शालेय ,शpण झा`यावर jयानं ी पो–दार कॉलेज मधनू बी. कॉम व नंतर लॉ ची पर<pा पास के ल<.कं पनी से6े टर< •हणनू jयानं ी '[यात coporate कं पŠया मधनू जबाबदार< पार पाडल< आहे.माझी कॉपोर´ट =दडं ी हे प$ु तक •हणजे ®ी जोशीdं या •या 'वासातील ‹व,भŠन अनभु व व Xक$से यांचा खजाना आहे.बहुधा सव^ सामाŠय माणसा ला कॉपोर´ट क`चर ची ओळख नसत,े jयामळु े हे वाचन आप`याला अनभु व संपŠन करत.े 116
प$ु तकाची '$तावना ',स{ध मी—डया त‡ डॉ उदय ˆनरगडु कर यानं ी ,ल=हल< आहे.उदय जी '$तावनेत •हणतात,\" सधं ी माधवdया आयZु यात आ`या ईतरासं ार[याच पण फरक इतकाच क… jयानं सधं ीकडे जबाबदार< •हणनू पा=हले अन ् $वतःबरोबर इतराचं ह< सोन के लं.•या प$ु तकाचं नाव समपक^ आहे.\"माझी कॉपोर´ट =दडं ी\" =दडं ी ह< इZट देवताdं या दशन^ ासाठT असत.े इZट देवता •हणजे संवेदनशील mयावसाˆयकता.=दडं ी पणू ^ के ल< क… पhु य पदर< पडते अशी आप`याकडे समजतू आहे.•या =दडं ीत आप`या रसाळ लेखणीने माधव त•ु हाला सा,मल कiन घेतो.coporate जगताचा खाच खळªयाचा वळणावळणाचा 'वास सरळ साधेपणाने कसा करावा •याचा गुfमMं देतो. चांगलं प$ु तक कोणत,जे वाचतांना मनोरंजन करत,ते नाह< ,तर वाच`यावर तमु चं जीवन बदलत ते चागं लं प$ु तक.\" या प$ु तकाची '$तावना इतक… संदु र आहे, ते प$ु तक न”क…च वाचनीय आUण स†ं ह< ठे वावे असे आहे. रjना|गर< िज`•यातील पालगड •या गावात =दनांक ७ फे º.ु १९५३ रोजी जŠम झाला.पालगड हे तीन चार हजार लोकस[ं या असलेले गाव.गावात चारपाच Xकराणा दकु ाने,सातवी पयत• जी.प.ची शाळा,व मा–य,मक ‹व{यालय होत.े माधव चे काका व वडील Xकराणा दकु ान चालवीत असत.खे™यातील अशा दकु ानात Xकराणा,कपडा,कटलर< असा सव^ $टॉक असतो.जोशी कु टुंबाचा उदरˆनवाह^ •याच दकु ानातनू होणा£या उjपŠनातनू होई. २.कु टुंबातील सवाd• या जŠमकंु डल< व =टपण बनवनू ठे वले असे.jयांdया व—डलांdया कंु डल<त आयमु याद^ ा ६० वष´ व घातवार सोमवार अशी न§द होती.व—डलाdं या मनात सारखे हेच ‹वचार घोळत असत.वयाdया ५९ mया वष‰ jयाचं े ˆनधन झाले भ‹वZय खरे ठरले. 117
३.jयांdया Xकराणा दकु ानात अनेक जण येत.मळकट ल¨घा, शट^ ,कोट व टोपी अशा कप™यातला येQया वाणी ह< एक व`ल< होती.तो गावभर भ‹वZय सांगत Xफरत असे.असाच एकदा तो जोशींdया दकु ानात भेटला.कु टुंबातील मलु ाचं े भ‹वZय सागं तो •हणनू jयाने माधव व jयांचे काका यांची कंु डल< मा|गतल<.वाचल<.हाताdया बोटांवर काह< आकडमे ोड कiन तो मो¡याने ओरडला \" हे दोघं कले”टर होणार \". जगातील सवा^त मोठा माणसू •हणजे कले”टर अशी कोकणात सवा•ची समजतू होती. ४) jयांचे आजोबा ,भpकु … करायचे.महाड व मबंु ई येथे ,भpकु … साठT ते जात असत.आजोबाचं े ठाम मत होते क… मलु ांनी गाव सोडू न जावे.मंबु ईला ,शpण «यावे व नोकर< करावी.गावात दकु ान आहे व कोणीह< गावात राहू नये.मलु <नं ी स{ु धा गाव सोडावे, बाहेर पडावे.,शpण घेऊन नोकर< करावी.यासाठT ते खपू आ†ह< होत.े माधव ने जोगेQवर< व ड§¬बवल< येथे शालेय ,शpण घेतले.पो{दर कॉलेज माटुंगा येथे महा‹व{यालयीन ,शpण झाले. ५) कु टुंबाdया पCर$थीती मळु े व 'थे'माणे १८ mयां वष‰ jयांनी नोकर< सiु के ल<.jयाचं े काका कॉटन कॉपÆरेशन ऑफ इं—डया म–ये मो¡या पदावर होत.े mयवसायासाठT मोठमोठे गोदाम होत.े कॉटन dया गासा™या (कॉटन bales) dया $टॉक ची मोजणी व =हशोब ठे वhयासाठT ”लक^ •हणनू माधव fजू झाले. पढु े jयांची बदल< कॉटन कॉपÆरेशन dया एअर इं—डया ¬बि`डगं म–ये असले`या कायाल^ यात झाल<.रोजचे भोजन एअर इं—डया कॅ Šट<न म–ये करायचे.एकदा भोजनाdया रांगेत jयाdं यापढु े एअर इं—डया चे चेअरमन ®ी जे.आर. डी.टाटा होत.े कर™या रंगाचा सफार< सटु jयानं ी पCरधान के ला होता.हातात šे घेऊन टाटा सव^ सामाŠय कमच^ ा£यानं 'माणे रांगेत उभे होते jयाdं या सोबत एअर इं—डया चा महाराजा हा लोगो बनवणारे कम,शय^ ल डायरे”टर बॉबी कु का होत.े दोघाचं ा हा साधेपणा आप`यासाठT आदश^ आहे. आपण कधीकाळी टाटा समवेत काम कi अशी पसु टशी ह< क`पना नmहती. 118
६) चोकलेट ची कं पनी कॅ डबर< मधील मजेदार गोZट: कॅ डबर< म–ये $टोअर ”लक^ या पदावर ते fजू असताना ची छान आठवण jयानं ी सां|गतल< आहे.बोन^ ‹वटा dया खो”याची ,स,लगं पयत• थ~पी लागत असे.तो सगळा $टॉक कमीतकमी वेळात कसा अचकू मोजायचा हे jयांना माथाडी कामगारांनी ,शकवले.कॅ डबर< चा $टॉक बाहेर गावी लॉर<तनू पाठवीत असत.ह< लॉर< आतनू बाहेiन $वdछ अस`याची खाMी कiन «यावी लागत असे.याआधी •या गाडीतनू कोणjयाह< के ,मकल व वास येणा£या सामानाची वाहतकू झाल< नाह< हे पाहावे लागे.jयासाठT लोर<त खाल< वाकू न कु ²या सारखे हुंगावे लागे.चोकलेट ला वास लवकर लागतो jयामळु े ह< खबरदार< «यावी लागत.े चोकलेट माM भरपरू खा`ले jयामळु े ह< कं पनी सदैव लpात राह<ल.नोकर< करत असतानं ाच कं पनी से6े टर< होhयासाठT jयांनी अ€यास सiु के ला.•या ,शpणाने सोनेर< भ‹वZयाची दारे खलु < झाल< काह< कं पŠयातं आवQयक अनभु व ,मळवनू ते महाराZš रा य इले”šॉˆनक ,ल,मटेड meltron ला कं पनी से6े टर< •हणनू fजू झाले.तथे े काह< वष^ काम के `यावर jयांनी ठाhयातील Windasar मधे कं पनी से6े टर< •हणनू जॉईन के ल<.windsar ह< ¬º=टश माणसाने भारतात $थापन के लेल< कं पनी.‹पटर windsar हा व भारतातील एन.के .पाट<ल यानं ी दोघानं ी ,मळून फॅ ”टर< उभारल< होती.एन.के .पाट<ल हे पhु याdया इंिजˆनयCरगं कॉलेज चे goldmedal ‹वजेते होत.े फॅ ”टर< dया सरु वातीपासनू ते होते व jयांचे •या कं पनीतील योगदान खपू मोठे होत.े पाट<ल यांdया व—डलाचं ा को`हापरू येथे गळु ाचा मोठा mयापार होता.पाट<ल यानं ी आप`या भावांना ह< उµम ,शpण =दले व mयवसाय काढू न =दले.एन.के . dया •या योगदाना साठT ठाणे उ{–योजक असो.तफ´ तjकाल<न म[ु य मंMी ®ी मनोहर जोशी यांचे ह$ते उ{–योग रjन \" हा सŠमान एन.के .ना देhयात आला.एन.के .यानं ी माधव जोशी यांना खपू सहकाय^ के ले असा कृ त‡ापवू क^ उ`लेख लेखकाने के ला आहे.पढु े ह< कं पनी जमन^ कं पनीने घेतल<. ७) बेयर (Bayer) ह< मोठT कं पनी जमन^ ची आहे.अ†ोके ,मकल तयार करणार< ह< कं पनी खपू ',स{ध आहे.•या कं पनीत माधव जोशी कं पनी से6े टर< •हणनू fजू झाले.आपले कतm^ य कर<त असताना जोशीनं ी माणसु क… जपनू देशवासीयांना मोलाची मदत के ल<.सरु त शहरात १९९४ म–ये ~लेग ची लाट पसरल<.जवळपासdया मबंु ई व इतर शहरात रोग पसi लागला.५०० ते ७०० लोक ~लेग †$त झाले.६०_६५ 119
लोक मjृ यु मखु ी पडले.सवM^ भीषण पCरि$थती ˆनमाण^ झाल< होती.बेयर कं पनी चे उं द<र मारhयाचे औषध बनवते व ते अjयतं 'भावी आहे.जोशी कं पनीचे से6े टर< अस`याने jयाचं ा जमन^ ी येथील डायरे”टस^ सोबत चागं ले सबं ंध अस`याने jयांनी भारतातील महानगरपा,लका •या औषधाचं ा मोठा $टॉक पाठवावा अशी ‹वनतं ी के ल<.मबंु ईdया महापौर ˆनमल^ ा सावतं ,आरोªय अ|धकार< इतरांशी संपक^ कiन ‹वनाम`ू य औष{ साठा उपल›ध कiन =दला.अनेकांचे 'ाण वाचले.तjकाल<न पतं 'धान ®ी नर,सहं राव यांनी •या मदती बाबत जमन^ ी चे खास आभार मानले.साहिजकच बेयर चे चेअरमन व जमन^ सरकारला आनदं झाला कारण यापवू ‰ असे कधी झाले नmहत.े देशवासीयाचं ी सेवा माधव जोशी कडू न अशी घडू न आल< ‹व‹वध कं पŠया म–ये काम कर<त असताना अjयतं हुशार व mयावसाˆयक कौश`य असले`या अनेक उ{{योजक, ,खाजगी व सरकार< pेMा तील उdच पदा|धका£याशं ी जवळचे सबं धं झाले. हुजेस इ$पात कं पनीत काम करतांना कं पनीस फं डस ् ,मळू शकले नाह< jयाचे कारण •हणजे भारताने अणू चाचणी करणे अमेCरके ला आवडले नाह< •हणनू jयांनी आ|थक^ ˆनबध• लादले होत.े jया 'करणात भारत सरकारचा कणखरपणा आपण अनभु वला आहे. राजक…य नेjयांचा ह< संबधं कामाdया ˆन,मµाने येतो.jयात jयांनी, तjकाल<न म[ु य मंMी ®ी मनोहर जोशी, प.बगं ालचे म[ु यमMं ी ®ी योती बस,ू माझी अथ^ व गहृ मंMी ®ी पी.|चदंबरम ,अfण शौर< याdं या सोबतdया काह< 'संगाचं े व अनभु वाचा कृ त‡तापवू क^ उ`लेख के ला आहे.हे सगळे वाचनीय आहे. टाटा म–ये चीफ ल<गल advisor •हणनू असताना टाटा कं पनी चे वक^ क`चर चे मनो‡ दशन^ घडते हे jयांनी सोदाहरण सा|ं गतले आहे. Coporate =दडं ी तील 'वासाdया अनेक रोचक आठवणी jयानं ी छान 'कारे '$ततु के `याने एक म$त प$ु तक वाचhयाचा आनदं तर ,मळतोच पण जीवन बदलhयाची कु वत •या प$ु तकाची आहे. 120
Coporate जगताची ह< =दडं ी पढु े जात असताना आपण jयात नकळत सा,मल होतो.लेखक ®ी माधव जोशी यांचे हा=द^क अ.भनदं न व jयांना शभु ेdछा 121
प$ु तक 'ेमी समहू ाचे प$ु तक पCरचय अ,भयान एकह< =दवस खडं न पडता प$ु तकाचा पCरचय हे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे यश आहे. प$ु तक 6माकं . 1108 आठवडा 6मांक. 159 सM प=हले 26 जनू ते 2 जलु ै 2023 . आज =दनांक. 27- 6- 23 चे पCरचयासाठT ˆनवडलेले प$ु तक. नाव =वाट तडु वताना लेखक =®ी उµम काबं ळे संपादक=दैˆनक सकाळ 'काशक= मनो‹वकास 'काशन, पणु े बारावे पनु म¦ु^ ण 23 नोmह¨बर 2021. Xकं मत= fपये 250 पZृ ठ स[ं या =221 पCरचय कता^= अनतं ,मसे. लेखन सहाÄय =अपणा^ ,मसे. ____________________________ आयZु यात यश सपं ादन करणे खपू च कठTण असत.े घर< अjयतं भीषण दाCरÖय असेल आUण अशी mय”ती जर वं|चत कु टुंबातील असेल तर jयास सामािजक mयव$थेशी सघं ष^ करावा लागतो हे कटू सjय आहे. द,लत अस`याने होणारा छळ,मान,सक अjयाचार,व अनेकदा वा„याला आलेल< तdु छता सहन करावी लागत.े †ामीण भागात अशी पCरि$थती आजह< आहे अशी अनेक उदाहरणे वµृ पMात आपण वाचत असतो.द,लत/ व|ं चत कु टुंबात जŠमाला आले`या ®ी उµम कांबळे यानं ी ह< सारे भोगले आहे.जगhयासाठT संघष^ करतांना jयांना अनेक 'सगं ांना सामोरे जावे लागले.आपण नसु ते वाचले तर< आप`या सवं ेदनशील मनाला jयाची दाहकता जाणवत.े 122
समाजाने नाकरलेच नmहे तर अjयतं वाईट प{धतीने वागवले तर< आप`या अथक कZटांनी व िज{द<ने jयांनी यश ,मळवले.अवघे बालपण दाCरÖयाdया आगीत होरपळत.पोटाची भकू शमवणे महा कठTण काम आहे. या उµम कांबळे dया मागील सात ‹प³यात कोणी शाळेची पायर< चढलेल< नसत.े अशा कु टुंबातील उµम प$ु तक «यायचं असं आईला •हणतो \" आई, मी रोज एक पाट< शणे गोळा करतो,मग देशील प$ु तक \"? आई •हणते \" आर,शणे कु „याच पसै ं असं प$ु तकावर उधळशील तर खाशील काय ,?\"लहानपणीच वाचनाची भकू व पोटाची भकू •या दोन 'Qनांना सामोरे जातांना लेखक कासावीस होतो. को`हापरू िज`•यातील ,शरोळी तील टाकळी वाडी हे हजार द<ड हजार लोकसं[या असले`या गावात जŠम झालेला.वडीलसŠै यात jयामळु े ते आप`या आई व आजी सोबत आजोळी राहत होत.े ¬बकट पCरि$थती मळु े jयांना अनेकदा अŠनासाठT उXकरडे धंडु ळावे लागले.,मळेल ते काम करावे लागले.कधी हमाल< तर कधी बांधकामावर मजरु <,$टँड वर ओरडु न पेपर ‹वकणे अशी अनेक कामे करावी लागत असत.अनेकदा नळा खाल< त§ड लाऊन पाणी ‹पऊन भकू थाबं वावी लागल< असे अनभु व jयानं ी ,ल=हले आहेत. टाकळीवाडी येथील ,शpण सपं वनू ते ,शग~ु^ पी dया शाळेत 'वेश घेतात.तथे े मलु ानं ा उपमा =द`या जातो हे मोठे आकषण^ होत.े भीषण सामािजक ‹वषमता आUण जात यामळु े आलेले वाईट अनभु व अनेक आहेत.शाळेत उपमा बनवhयासाठT कामे मलु ामलु <नं ा वाटू न =दल< जात असत.सवण^ मलु ं मलु < पाणी भरत असत,तर वं|चत समाजातील मलु ांना उपमा करhयासाठT लाकडे गोळा कiन आणावी लागत असत.jयासाठT दरू जंगलात जावे लागे. असाच दसु रा अनभु व : उµम काबं ळे हे हुशार अस`याने ,शpकाdया सागं hयावiन ते वगात^ मलु ामलु <ंना $पे,लगं ,शकवत असतात.फžयावर.,शकवत असताना खडू चा तकु डा फžया मागे पडतो. फžयाdया मागील तकु डा उचलतानं ा jयाचा हात चकु ू न मागे ठे वले`या पाhयाdया घागर< ला लागतो.वगा^तील सवण^ मलु < आमdया 123
पाhयाला द,लत मलु ाने $पश^ कiन बाटवले •हणनू त6ार करतात.पCरणामी ,शpक ‹व{याzयान• ा वगा^बाहेर काढू न खोल<चे दार लावनू घेतात आUण रागाdया भरात कांबळे यांना ,शpकाकडू न जबरद$त मार खावा लागतो. आप`याला हे वाचतांना जात mयव$थेची चीड येत.े के वढ< ह< 6ू र वागणकू ? पढु े •याच मलु <ला पर<pेdया वेळी ,शpक म{ु दाम काबं ळे dया मागे बसवतात,जेणे कiन ती काबं ळे याचं ी उµर प¬Mका पाहून ,लहू शके ल.ती न”कल कर<त असताना वेळ संपत येते पण ती कांबळे ची उµर प¬Mका सोडत नाह< त¨mहा ते ˆतdयाकडू न =हसकावनू घेतानं ा पŠु हा हाताचा $पश^ होतो.आता पŠु हा मार खावा लागणार अशी भीती वाटते पण बाहेर आ`यावर ती मलु गी कांबळे यांनी मदत के `याचे हसत सांगत.े ,शpक खाल< मान घालनू नसु तच हसतात.आपला $वाथ^ साधायचा असला क… वागणे असे बदलत.े यशाचा माग^ साधा सरळ नसतोच.अनेक सम$यानं ा त§ड देत देत पढु े जावे लागत.े अशी ह< वाट तडु वताना उµम काबं ळे ना स{ु धा अनेक अडचणींना सामोरे जावे लागले वाट तडु वतानं ा आलेले अनभु व jयांनी श›दब–द के ले आहेत.हे सगळे अनभु व वाचतानं ा jयांचे mयि”तम°व कसे घडत गेले हे लpात येत.े दहावी नंतर पी. डी.व नंतर f.Y.B.A ला सागं ल< जवळील माधवनगर येथील महा‹व{यालयात 'वेश घेतला.तथे े हॉ$टेल ची,व जेवणाची सोय होती.कमवा आUण ,शका •या योजनेअतं गत^ काम के `याने ,शpणासाठT पसै े वापरता येतात.,शZयवµृ ी ,मळणार होती.jयातनू दोŠह< वेळdया जेवणाचे साठ f.लागत.,शZयवµृ ीतील रकमेतनू ते वळते होत असे.दोन भाकर< व आमट< असे जेवण ,मळायचे.,शकत असतानाच वाचनाची आवड लागल<.jयावष‰ वग'^ तीˆनधी •हणनू आर.आर.पाट<ल ˆनवडू न आ`याचे jयानं ी सां|गतले. आर.आर.पाट<ल पढु े आप`या रा याचे उपम[ु यमMं ी झाले अशी आठवण jयानं ी सां|गतल< आहे. एक मजेशीर Xक$सा ह< jयांनी सां|गतला आहे.को`हापरु ात ,शकत असताना जय'भा $टु —डओत एका नjृ याdया ¸Zयाdया वेळी ,श„„या वाजवणारे व बेफाम 124
होऊन नाचणारे 'ेpक हवे होत.े कॉलेज ची ‹वस पचं वीस मलु े तयार झाल<.'jयेकाला दहा वीस f.,मळणार होत.े ,शवाय ,सनेमाdया =हरो व =हरोईन ला पाहता येणार होत.े दादा क§डके dया रामराम गंगाराम चे श=ू टगं सiु होत.े jयात गंगू ताfhय तझु बेफाम \" •या उषा चmहाण याdं या नjृ याdया वेळेस =दªदशक^ ाने हात दाखवनू इशारा के ला क… लावणीवर व अदाकार< वर 'ेpक धंदु होऊन नाचतात तसे करायचे.काम छान झाले 'jयेकाला पसै े ,मळाले.परत जातानं ा सगžयाdं या त§डी एकच गाणे होत.े गंगू ताfhय तझु बेफाम ,''' नोकर<dया शोधात भटकं ती: एम. ए. ला 'वेश घेतला कारण jयामळु े हॉ$टेल वर राहhयाची सोय =हत होती.नोकर< साठT वणवण भटकावे लागले.को`हापरू dया मंगळवार पेठे त`या तीकट<तनू वसतीगहृ ा कडे जाणा£या रोडवर<ल Dr.शहापरू कर यांना भेटू न, गयावया कiन कं प¹डर ची नोकर< ,मळवल<.काम सiु के ले.jयानंतर दपु ार< एक ते सहा पयत• वेळ Cरकामा होता.jयावेळेत पŠु हा दसु रे काम करावं •हणनू नटराज बकु बाईन—डगं चे ®ी तावटे यांना भेटू न काम ,मळवतात.एका $थाˆनक कवी समं ेलनात उµम काबं ळे ना सधं ी ,मळत.े पेपर म–ये आप`या बाइंडर चे नाव आ`याने तावटे खशु होतात.कांबळे dया क‹वता दैˆनक समाज dया =दवाळी अकं ात ',स{ध झा`या jयामळु े अकं घेhयासाठT ते समाज dया काया^लयात गेले असताना तथे े राज¨¦ पाट<ल,संपादक मालक होत.े jयानं ी अकं =दला अन ् लेखकाdया ‹वनंतीवiन जॉब ह< =दला.समाज चे अकं गावोगावी जाणा£या बस म–ये टाकने,$टँड वर ओरडु न पेपर ‹वकू न क,मशन ,मळवणे आ=द काम करता करता बातमीदार झाले. आयZु यातील एक नवी सकाळ: दै.समाज म–ये बातमीदार •हणनू नोकर< कर<त असताना आले`या अनभु व ह< jयानं ी ,ल=हले आहेत.‹व‹वध =ठकाणी mया[याने देhयासाठT ˆनमMं ण ,मळू लागले.अ€यास आUण वाचन वाढवणे गरजेचे वाटू लागले jयामळु े तसा 'यjन करणे सiु झाले.दैˆनक सकाळ को`हापरू चे सपं ादक त¨mहा ®ी ‹वजय कु वळेकर होत.े एका ,मMाdया सांगhयावiन काबं ळे jयांना भेटायला गेले. 125
एक ऑ”टोबर १९८२ हा =दवस jयांdया आयZु यातील मह°वाचा =दवस ठरला कारण jया =दवशी jयांनी सकाळ म–ये बातमीदार •हणनू प=हलं पाऊल टाकलं होत. को`हापरु ात आUण पCरसरात देवदासी चळवळीने जोर धरला होता.बाबा आढाव,भीमराव ग$ती अशी Xकतीतर< मंडळी चळवळीत काम कर<त होती.उµम कांबळे यानं ी ह< देवदासीना •या 'थेतनू . म”ु त होhयासाठT चालले`या आदं ोलनात भाग घेतला.बेळगावातील स¹दµी या गावात या`लामा देवीला मलु े व मलु < वा=ह`या जातात.,शमोगा येथील या`लमा चे मं=दर असनू तथे े याMdे या =दवशी भ”त नªन होऊन मं=दराकडे जातात.नªन पजू ा 'थेला ‹वरोध करणा£या कायक^ jया•ना मारहाण होऊ लागल< जाळपोळ,वाहने जाळणे,आले`या पMकारांना बेदम मारणे सfु झाले.काबं ळे चे कपडे फाडले, खाल< पाडू न तडु वल,गžयातील शबनम बॅग =हसकावनू घेतल<.भरपरू मार खावा लागला.सकाळ चा बातमीदार असले`या पMकार काबं ळ¨चा हा अनभु व भयावह आहे.कु 'था मोडीत काढhयासाठT Xकती कZट,मारहाण,अपमान सहन करावे लागतात याची '|चती येत.े mयव$थेdया ‹वf{ध लढणे खपू कठTण असत.े •या घटनेवर अनेक वाताप^ M ,ल=हल< jयाला उµम 'ˆतसाद लाभला.कना^टक सरकारने नंतर अशा नªन पजु ेवर बदं < घातल<.आदं ोलन साथक^ … लागले. भट”याdं या चळवळीत jयानं ी भाग घेऊन भट”यांdया लªन प{धती,जात पंचायती,अथक^ ारण,$Mीपiु ष समानतdे या क`पना यांचा अ€यास करhयासाठT अनेक सम‹वचार< लोकांना सोबत घेऊन भट”यांdया पालात तास अन ् तास चचा^ के ल<.सकाळ म–ये मा,लका 'का,शत झाल<. भट”यांचे लªन \" या नावाने मेहता 'काशनाने प$ु तक ',स{ध के ले. 'गतीपथावर वाटचाल : बातमीदार •हणनू काम कर<त असतानाच jयांची ना,शक येथे वµृ सपं ादक •हणनू ˆनय”ु ती झाल<.को`हापरू सोडू न ते ना,शक ल गेले.क‹व®ेZठ कु समु ा†ज यांचे आशीवा^द व मागद^ शन^ ,मळा`याचे jयांनी आवजनू^ सां|गतले आहे. तदनतं र ना,शक dया आवµृ ी चे कायक^ ार< सपं ादक •हणनू ˆनय”ु ती झाल<.२१ जलु ै १९९२ हा आयZु यातील महjवाचा =दवस ठरला. पढु े 'तापराव पवारांनी jयांना दैˆनक सकाळdया संपादक पदावर ˆनय”ु त के ले. दैˆनकातील संपादक हे सवÆdच पदावर ते पोहोचले होत.े उµम काबं ळीची ह< ˆनय”ु ती के वळ द,लत •हणनू 126
नmहे तर jयाdं या 'चंड अ€यासा मळु े व पCर®माने झा`याचे ®ी ‹वजय कु वळेकर यांनी सा|ं गतले.ते अpरशः खरे आहे. मान सŠमान : एसट< $टँड वर ओरडु न पेपर ‹वकणारा एक जण अUखल भारतीय सा=हjय संमेलनाचा अ–यp होतो ह< Xकमया उµम कांबळे यांनी कiन दाखवल< आहे. jयांचे वाट तडू वतानं ा प$ु तक उµर महाराZš ‹व{यापीठाdया B. A. ला अ€यास6मात आहे.धारवाड ‹व{यापीठ, म”ु त ‹व{यापीठ •यांdया अ€यास6माचा भाग आहे. jयाdं या सा=हjयावर चार पाच जणांनी पीएचडी 'ा~त के ल< असनू वाट तडू वतांना वर M.phil.के ले. पzृ वीdया पाठTवर<ल 'jयेक वाट ह< कोणीतर< चाल`यामळु े तयार होत,े वाट अगोदर कधीच तयार नसत.े आपणच आप`यासाठT ती तयार करावी लागत.े 'वासात द:ू ख येतातच,ठे चा लागतात. ते पेलल तरच पढु े जाता येत.असा jयाचं ा यवु कानं ा संदेश आहे. आप`या यश$वी वाटचाल<त jयांनी †ंथांना खपू मह°व =दलेले आहे. ते असे •हणतात क…, याला mयव$थेने इˆतहास =दलेला नसतो ,भगू ोल =दलेला नसतो, चालhयासाठT चांगला वतम^ ानह< =दलेला नसतो, अशा माणसानं ा †ंथ खपू उपयोगी पडतात. †ंथच jयाला इˆतहासाdया गहु ेत घेऊन जातात, वतम^ ान तडु वhयाचं बळ देतात आUण भ‹वZयात वाटचाल करhयासाठT jयाdं या हातात ,मण,मणणार< पणतीह< देतात. मा•यापरु तं बोलायचं झालं तर मी †ंथांdया गावात गेलो नसतो, तर गाव गा™यातच राह<लो असतो. मला चावाक^ ,ब{ु ध ,फु ले ,गांधी, आबं ेडकर यापकै … कोणीह< =दसलं नसतं .jयाdं या पाऊल खणु ाह< =दस`या नसjया. माझी $वतःची ओळख सांगhयासाठT श›दह< ,मळाले नसत.े मी तसाच रा=हलो असतो ¬बन चेह£याचा! गदËत राहूनह< अना,मक आUण वाटेवर चालत असतानाह< वाट गमावलेला..... अशा या उµम काबं ळे ◌dं या आjमकथेतनू सवान• ा 'ेरणा ,मळेलच यात शकं ा नाह<. असे हे प$ु तक सं†ह< असावे असे मला वाटत.े 127
धŠयवाद! 128
प$ु तक 'ेमी समहू ाचे प$ु तक पCरचय अ,भयान एक ह< =दवस खंड न पडता प$ु तकाचा पCरचय हे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे यश आहे. प$ु तक 6माकं : 1109 आठवडा 6मांक : 159 सM प=हले: 26जनू ते 02 जलु ै 23 आज =दनाकं : 28 जनू ,2023 बधु . प$ु तकाचे नाव : The Power Of Your subconscious mind.\" Author : Dr.Joseph Murphy भाषा : इंिªलश मराठT भा‹षक वाचकासं ाठT मी •या प$ु तकाचा पCरचय आप`या भाषते देhयाचा 'यjन के ला आहे. प$ु तकाचे नाव : आप`या अ'कट मनाची अ{भतु श”ती.\" पCरचय कता:^ अनंत ,मसे लेखन सहाÄय : अपणा^ ,मसे 'काशक : पॉके ट ब”ु स, Xकं मत : f.199/ पZृ ठ स[ं या : 250 …….....….................... प$ु तकाचा मराठTत पCरचय कiन देhयाचा 'यjन के ला आहे.हे प$ु तकाचे भाषातं र नाह<.फ”त jयातील ‹वषयाचा आशय सांगhयाचा उ{देश आहे आप`या पकै … 'jयेकाला $वाभा‹वक पणे दोन मने असतात.एक असते 'कट मन आUण दसु रे अ'कट मन.अ'कट मनाची श”ती अफाट आUण अचं¬बत करणार< असत.े अ'कट मनाdया •या स~ु त श”ती ला आपण कौश`याने वापरले तर 129
आयZु यातील अनेक 'कारdया सम$या,गंुतागंुतीचे 'Qन,वाईट सवयी,mयसनाधीनता, टोकाdया भावˆनक ‹वचारातनू जŠमाला येणारे नरै ाQय,व मनातील मरगळ,उदासीनता वगैरे वर यश$वी पणे मात करता येते असा Dr.जोसेफ मफ× याचं ा दावा आहे. अ'कट मनाdया •या श”ती चा वापर कसा करता येईल हे jयांनी अनेक $वतंM 'करणातनू $पZट के ले आहे. आयZु याची एक द<घ^ इˆनगं ( प=हला डाव) खेळून झा`यावर आता आप`या पकै … अनेकांची ह< सेकं ड इˆनगं ( दसु रा डाव ) आहे. जीवनाdया •या वळणावर •या प$ु तकाकडे माझे लp वेध`या गेले. रॅक म–ये पडू न असले`या प$ु तकावर<ल धळू झटकल< आUण उjसकु ता वश वाचायला घेतले.jयातील आशय सांगhयाचा 'यjन के ला आहे. चहाdया के टल< वर चे झाकण आत`या गरम वाफे ने उडतांना पाहून •या गरम वाफे dया अ{भतु श”तीचा उपयोग रे`वे इंिजन चालवhयासाठT कसा करता येतो हे शा$M‡ानं ी ,स{ध के ले.तसाच 'यjन dr जोसेफ यांनी अ'कट मनाब{दल के ला आहे. आपण देवाची 'ाथन^ ा रोज करतो.धम,^ जात कोणतीह< असो,आपल< एखा{या देवावर ‹वशषे ®{धा व ‹वQवास असतो.एखा{या ‹व,शZट 'संगी उदा. पCरpचे े वेळेस अथवा कोणी आजार< असले तर आपण ज¨mहा 'ाथन^ ा करतो त¨mहा 'कट व अ'कट मना dया सवं ेदना सार[या असतात.आपण कळकळीने देवाला ‹वनवणी करतो त¨mहा आप`या 'ाथन^ े {वारे मनातील इdछा पणू ^ होतात असा आपला ‹वQवास आहे. आप`यातील स~ु त श”तीचा उपयोग कiन काह<जण 'चडं यश ,मळवतात तर श”ती चा उपयोग न करता आ`याने अपयशाचे धनी ठरतात.मला हे जमणार नाह<, मी हे कi शकत नाह< असा ना चा पाढा •हणणारे मनातील चकु …dया ‹वचारामं ळु े मागे राहतात.नकाराjमक बोलणे जर आपण 'यjनपवू क^ टाळले तर 'jयेक गोZट<त चांगले शोधले व सकाराjमक ‹वचार के ला तर कामं अ|धक सलु भ व जलद होतात.काह< ठळक म{ु दे खाल<ल 'माणे आहेत.१) चांगला ‹वचार करावा,चागं लेच होत.े २) आपले स~ु त मन कधीह< 'ˆतवाद करत नाह< उलट आपले 130
उµम सेवक •हणनू काम करतात.३) सवा•‹वषयी मMै ीची भावना, सहकाय^ करhयाची तयार<,व बोलतांना भाषा मदृ ू ठे वावी.४) आपले स~ु त मन हे 'वेश दारावर वॉचमन आहे.मनात 'वेश करणा£या चकु …dया गोZट<नं ा हा वॉचमन 'ˆतबंध करतो व खो„या गोZट<ंपासनू वाचवतो.फ”त डोळसपणे ˆनर<pण करणे आवQयक आहे.५)त•ु या जीवनाचा तचू ,श`पकार आहे \" हे ¬Mकालाबा|धत सjय आहे.चागं ले आUण वाईट •यातील ˆनवडीचा अ|धकार,उµम आरोªय क… आजाराने †$त,सखु क… दःु ख: याची ˆनवड $वतः करायची आहे.के वळ इdछा असनू भागणार नाह< jयासाठT काह< गोZट< 'यjनपवू क^ ,शकाmया लागतील व या jया य आहेत jया टाकाmया लागतील.६) शांत व गाढ झोप हवी असेल तर राMी झोपhयापवू ‰ आप`या आरा–य देवतचे े कृ त‡ापवू क^ $मरण कiन,चांगला सकं `प कiन झोपलो तर शांत झोप लागत.े ‹वचार संपतात.सकाळी आपण ताजेतवाने होऊन उठतो.हे सखु सहज 'ा~त होत.े ७) नरै ाQय ज¨mहा येते त¨mहा आप`या मनाचा पाला पाचोळा झालेला असतो.आपल< एखाद< इdछा पणू ^ झाल< नाह<, Xकं mहा काम कर<त असताना आले`या अडचणी,अपेpा भगं •यामळु े हातातले काम ठरव`या 'माणे होत नाह<.आप`याच मनातील नकाराjमक ‹वचार jयाला जबाबदार असतात. आप`या pमतचे ा पणू ^ उपयोग करता यायला हवा. अनेकांना असे वाटू शकते हे काय त•ु ह< सागं ताय ? आ•ह< इतके उŠहाळे पावसाळे पा=हले आहेत.कडू गोड सगळे अनभु व पचवले आहेत.$वभाव बनला तो बनला आता बदल श”य नाह<. पण आता $वभावाला मरु ड घालने आवQयक आहे.सायंकाळी पाक^ मधील ब¨चवर अनेक जण बसनू सखु दःु ख: वाटू न घेत असतात.काह< जणांचा सरु कायम ˆनराशचे ा असतो तर काह< वाढjया वयाdया अडचणीनं ा हसनू दरू करतात.हा$य ”लब याने सiु के ला jयाने सव^ सामाŠयांdया आयZु यातील ह< उणीव जाणल< आUण हा$यातनू आनंद वाटला. पेज (३) : अ'कट मनाची श”ती अपाट^म¨ट चे बाधं काम सiु असले`या साईट वर आपण Ñलॅट पाहhयासाठT गेलो तर संबधं ी ‹व6… 'ˆतˆनधी आधी त•ु हाला कागदावर काढलेले रेखा|चMे दाखवतो jयात कोणjया ˆनयोिजत टॉवर म–ये Ñलॅट आहे ते सांगतो.नतं र त•ु ह< ˆनवडले`या Ñलॅट dया ˆनयोिजत ~लॅन ब{दल सागं तो.आजकाल मॉडले Ñलॅट व टॉवर ची 131
'ˆतकृ ती म{ु दामच समोर ठे वल< असत.े वा$तू ‹वशारदाdया मनातील संक`पानसु ार,अ,भयतं े व ठे के दार 'ोजे”ट पणू ^ करतात.अगद< रंगसगं ती स{ु धा आधीच ठरव`या 'माणे असत.े हे उदाहरण {यायचे कारण असे क…, आपण ह< जर आप`या मनातील ˆनिQचत –येयानसु ार अ€यास, लागणारा वेळ,आ|थक^ पाठबळ,मागदशन^ इjयाद<चे योªय पवू ^ ˆनयोजन कiन अथक पCर®म घेतले तर आपले –येय गाठणे अवघड नाह<.जे मनात आहे,ते जणू समोर घडते आहे अशी क`पना कiन पहावी.jयाला\" visualization tecknique\" असे Dr.जोसेफ •हणतात.या 'कारे आपण संक`प ,स{धीस नेऊ शकतो. लाखो वारकर< ऊन पाऊस व 'वासाचे कZट झले त पंढर<ची वाट धरतात.आपले सगळे दःु ख: , कZट पाडं ु रंगाdया कृ पेने दरू होतात असा jयांचा ठाम ‹वQवास असतो.ईQवरा 'ˆत असलेल< 'चडं आ$था,भावनेची व कृ तीची जोड ,मळा`याने वांिdछत फळ ,मळत.े आ$था व भ”ती आणखी ¸ढ होत.े ,शड‰ साईबाबा, संत गजानन महाराज शगे ावं , $वामी समथ^ अकलकोट या प‹वM =ठकाणी अशा आ$थे मळु ेच भ”तजन चरणी माथा टेकवनू संक`प ,स{धीस जावो •हणनू 'ाथन^ ा करतात.हवे ते घडत.े 'Qनानं ा उµरं ,मळतात.Xकमान \" ,भऊ नको, मी त•ु या पाठTशी आहे \" असे आQवासक बोलनू धीर आUण =ह•मत वाढवhयाचे काय^ अशा प‹वM $थळी घडत.े आपण jयाला चमjकार •हणतो.खरे तर आपल< 'ामाUणक स=दdछा व 'चंड आ$था यामळु े हे होत.े पेज (४) : अ'कट मनाची अ{भतु श”ती प$ु तकात संपणू ^ ˆनरोगी जीवन, यश कसे ,मळवले जाते वगैरे साठT अनेक उपय”ु त सचू ना के `या आहेत.आपले आयZु य वभै व पणू ,^ सम{ृ धी चे व भरपरू सखु ाचे असावे अशी मनोमन सवाच• ीच इdछा असत.े अनेकदा काह< ®ीमंत माणसं ‹वनायाने मी गर<ब माणसू आहे असे •हणतात.गCरबी हे भषू णा$पद नाह<.गर<ब असणे हा स{गणु नाह<.पण अनेकांची अशी धारणा असते क… ‹वपलु धन हे लबाडीने,ÏZट मागा^ने ,मळवलेले असते •हणनू काह< जण धना³य लोकाचं ा {वेष करतात.jयाला ®ीमंती अथक कZट व ब{ु धीचा सयु ोªय वापर कiन,'ा~त झाल< असते याकडे आपण दलु p^ करतो.भरपरू धन कमावनू ®ीमंत होhयाचा अ|धकार सवान• ाच आहे.jयासाठT पडले ते कZट 132
झले hयाचा 'यjन करणे आवQयक आहे.jया साठT Dr.जोसेफ यानं ी काह< =ट~स =द`या आहेत. सारांश : अ'कट मनाdया अ{भतु श”ती कडे आपले लp वेधनू •या प$ु तकातील सचू नांचा ‹वचार आपण करावा •या हेतनू े प$ु तक पCरचय कiन =दला आहे.सव^ साधारण वाचकाdया ¸Zट<ने सो~या श›दात आशय सांगhयाचा 'यjन के ला आहे.एवढेच. 133
प$ु तक 'ेमी समहू ाचे प$ु तक पCरचय अ,भयान . एक ह< =दवस खडं न पडता प$ु तकाचा पCरचय हे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे यश आहे. प$ु तक 6मांक: 1110. आठवडा 6मांक: 159 सM प=हले: 26जनू ते 02 जलु ै 2023. आज =द.29-6-23dया पCरचयासाठT ˆनवडलेले प$ु तक. नाव: सगणु ˆनगणु^ (भाग ३) लेखक: महाराZš टाई•स मधील लेखांचे संकलन. 'काशक: महाराZš टाई•स. Xकं मत: fपये १९९/ पZृ ठ सं[या:१६७. पCरचय कता^: अनतं ,मसे. लेखन सहाÄय: अपणा^ ,मसे. --------------------------------------------: आजआषाढ<एकादशीआहे.चं¦भागेdया काठT ,पाडं ु रंगाdया दशन^ ासाठT लाखो वारकर< आले आहेत. सावžया ‹वठू माऊल<dया चरण $पशा^ची ओढ भ”तांना लागल< असत.े टाळ मदृ ंगाdया नादात वारकर< अjयानदं ाने जय हर< ‹व¡ठल चा जयघोष कर<त आहेत.•या आनंद सोहžयात प$ु तक 'ेमी समहू ाdया सद$यांना मनाने सहभागी mहायचे आहे. •हणनू आज खास एकादशी ˆन,मµ भ”ती,आ–याjम,सगणु व ˆनगणु^ ाची चचा^ झाल< पा=हजे. ईQवराची दोन iपे आहेत.सगुण साकार व ˆनगुण^ ˆनराकार.भ”तगण ®{धा य”ु त मनाने, सगुण परमेQवराचे नाम$मरन,पजू ा,भजन व ˆनjयोपासना करतात.मतू ‰ची 134
'ाण'ˆतZठा कiन jया देवतले ा मतू ‰त येhयाचे आवाहन करतात.मˆू तप^ जू ा हे भ”तीचे वभै व आहे. सतं महाjमे व ®ेZठ पfु ष इं=¦यांना आप`या ता›यात ठे वनू ब{ु धीdया पल<कडे असणा£या,सवm^ यापी, अ वणन^ ीय $वiप आUण नेहमी एकiप असणा£या ˆनjय ,अचल, ˆनराकार, अ‹वनाशी सिdचदानदं घन º•माची ˆनरंतर ऐ”य भावनेने –यान कर<त उपासना करतात jयाला ˆनगणु^ ˆनराकार भ”ती असे •हणतात. महाराZš टाइ•स म–ये ',स{ध झाले`या \" सगणु ˆनगणु^ \"सदरातील ˆनवडक लेखाचं ा समावेश असणारा हा ˆतसरा खंड आहे.•या खंडात जलु ै 2007 ते ऑग$ट2008 •या काळातील लेखांचा समावेश आहे. Šयायमतू ‰ च{ं शखे र धमा|^ धकार<,,शर<ष पै, गंगाधर गाडगीळ,dr र‹वन थµे,वामन होवळ,'ा.‹वQवनाथ कराड,रवी¦ं ‹पगं े, Dr.'. |च.शजे वलकर,Dr.ताjयाराव लहाने याdं या सार[या नामवतं ांनी आप`या आयZु याdया वाटचाल<तील आलेले अनभु व ,के लेले वाचन आUण न§द‹वलेल< ˆनर<pणे यांना |चतं नाची जोड देऊन माझे आ–याjम सा|ं गतले आहे. * आ–याjम •हणजे काय? आतापयत• •या 'Qनाचं कोड सटु लं नाह<.जेवढ< माणसं तवे ³या mया[या.आ–याjम कशात असत?े .®ी वेणगु ोपाल •हणतात उपास तापास न करणार< mय”ती देखील आ–यािjमक असू शकत.े जो $Mी पfु ष आपले काम 'ामाUणकपणे करतो,जो आपला उjकष^ कiन घेतो, याला आपल< सम{ृ धी व सखु सव^ समाजाबरोबर वाटू न «यायला आवडत,े तो खरा आ–यािjमक.जी माणसं $वाथ^ आUण अहंकार बाजलू ा ठे ऊन मन:पवू क^ काम करतात तीच सफल होतात.ते एका† |चµाने काम करतात.आपला $वाथ^ साधेल क… नाह< •या ‹वचारांनी jयाचं ं मन |चˆं तत होत नाह<.आपला डाव उघडक…स आला तर काय होईल? •या भीतीने ते †ासलेले नसत.े आपण अन|ु चत कृ jय करतोय या जाUणवेने ते काळवंडले नसत.े सम$त मानव जातीचे =हत, याdं या काया^मळु े होतं,jयानं ाच खरं आ–याjम कळलं.दCु रतांचे ˆत,मर जावो,जो जे वाछं Tल ते तो लाहो Xकं वा सव´ सतं :ू ˆनरामया \"•हणजे वेगळं काय असत.? 135
*मानवी अतं :'ेरणा : •या लेखात राज¨¦ बनह„ट< •हणतात, सा=हjय मानवी अतं : 'ेरणेतनू ˆनमाण^ झाले आहे .jयासाठT jयांनी अˆतशय छान उदाहरण =दले आहे. हजारो वषा^पवू ‰ तमसा नद<dया काठावर<ल एका झाडावर, 6¹च पpाचे 'ेमी यगु ल 'णय 6…डा करhयात मªन होत.े jया 'णयी यगु ला पकै … नराला ,शका£याने बाण मारला.jयाची माद< ‹'यकराdया ‹वयोगाने आ6ोश कi लागल<. $नाना साठT नद<वर आले`या वाि`मक… नी ते ¸Qय पा=हले.तो ‹वलाप ऐकला, व jयांचे ‘दय शोकाने उचबं ळून आले.Qलोक iपाने jयांचा शोक बाहेर पडला.शोकाdया आUण 6ोधाdया भरात jयांdया त§डू न सहज$फु त^ असा अनZु टू भ छं द बाहेर पडला. मा ˆनषाद 'ˆतZठामjवमगम:शाQवती: समा: यj6ौच ,मथनू ा देकम ,अवधी काम मो=हतम.\" हे जगातलं प=हलं काmय आहे.प=हलं wangmay आहे.º•मदेव ˆतथे नतं र 'कट झाले.वाि`मक… चा अनZु टु भ छं द ऐकू न 'सŠन झाले आUण jयानं ी jया अनZु टु भ ् छं दात रामायण ,ल=हhयाची वाि`मक… ला आ‡ा के ल<.jयानसु ार वाि`मक… नी रामायण रचले.पण jया काmयाची मळू 'ेरणा ह< माणसु क…ची होती. *वीणा गवाणकर •हणंतात, आयZु या चे 'योजन काय ? लेUखका •हणत,े माणसाdया आयZु याला, जगhयाला 'योजन हव.ं jया 'योजनाला अ€यासाची जोड हवी.अ€यासाला कृ तीची जोड हवी आUण ह< कृ ती याdयासाठT करायची jयाdया ‹वषयी 'ेम हवे.हे 'योजन मी, मला,माझे या पल<कडे नेणारं असावं *आनदं 'सवे आनदं ाला: प{मजा फे णाणी जोगळेकर,आ–याjम ‹वषयी ,ल=हतात. Xक गरमागरम पोळी खातांना ह<,पोळीचा वरचा भाजलेला कु रकु र<त पदर व आतला मऊसतू पदर त§डाला सखु देतोय.साजकू तपु ाचा वास, खमगं पणात कशी भर घालतोय याकडे |चµ एका† होत,े त¨mहा ती mय”ती पोळीdया 136
$वा=दZट पणात एवढ< गक^ होते क… ती, मी पोळी खातोय आUण मला सखु ,मळतये हे ‹वसरते jयाpणी ती फ”त िजmहा आUण ना,सका बननु राहू शकल< तर º•हानंद< टाळी लागू शकत.े तो ह< एक उjकट आ–यािjमक अनभु व ठi शकतो.पोळी खाणे हे ˆन,मµ हरवनू जाणं हा म{ु दा. *सेवेतनू ि$थत'‡ : आप`या वर<ल ‹वषयाdया लेखात नेM त‡ Dr. ताjयाराव लहाने ,ल=हतात क… सेवेमळु े माणसाला ि$थत'‡ होता येत.े सखु व द:ू ख सारखे वाटू लागत.े या साठT तपQचया^ करावी लागत नाह<.आपले काम मनलावनू के ले क… ह< ि$थती 'ा~त होत.े Dr.लहाने ,ल=हतात क…,jयांdया $टाफ मधील अनेकजण jयाdं या कामाdया वेळे नतं र दोन ते सहा तासापयत• अˆतCर”त काम करतात.यासाठT वाढ<व पगार Xकं वा बोनस jयानं ा ,मळत नाह<.मी jयानं ा ‹वचारले क…,माझे नाव तर< होते पण त•ु ह< एवढे काम का करता? Øसे र चे उµर अˆतशय साधे आहे.त•ु ह< करता •हणनू आ•ह< करतो.आलेला fªण घर< जातांना jयाdया चेह£यावर हसू =दसत,े fªण चेह£यावर हसू घेऊन जातो आUण jयाचे समाधान आ•हाला ,मळत.े पण मा•या मते हे खरे ˆनZकाम कम^ आहे.Øसे र असलेले मामा १८ १८ तास उभे राहून हjयारे ˆनजत• कु करhयाचे काम करतात.श$MX6या ˆनकोप करhयाचं काम हjयारांम–ये असत.े jयांना एकालाह< काम कर •हणनू सागं ावं लागत नाह<. आणखी एक अनभु व jयांनी ,ल=हलेला आहे ते •हणतात एका र‹ववार< Øसे र मामा व मंगेश स„ु ट<वर होते .आमdया ‹वभागात वक^ शॉप होता. रवीं¦ गमरे हjयारे ˆनजत• कु कर<त होत.े सकाळी सहा वाजता गावाकडे jयांdया भावाचे ˆनधन झाले. रवीने सकाळी दहा वाजेपयत• हjयारे ˆनजत• कु के ले व नतं र मला भेटला बातमी सा|ं गतल<. व गावाकडे ˆनघाला. fªणसेवेसमोर स[या भावाdया मjृ यचू ं दःु ख jयाला आवरता आले. सेवेमळु े सखु दःु ख असे सारखे वाटू लागत.े सेवेतनू ि$थत'‡ असे होता येते .आपले काम मन लावनू के ले तर अशी ि$थती 'ा~त होते काम कोणतहे < 137
लहान व मोठे असे नसत.े फ”त jयाकडे पाहhयाचा आपला ¸िZटकोन मह°वाचा असतो. *jयाला आपला •हणा: माणसानं खरं तर आपलेपणा सोडू नये,तसे न के `यास तो माणसू समाज आUण कु टुंबापासनू तटु ू शकतो.अहंकार मनात दाटू न रा=ह`यामळु े तो $वक¨ ¦< बनतो.यालाच तो 'ायmहसी समजतो.पायापरु त पाहhयाची सवय स{ु धा jयामळु े लागत.े jया mय”तीला घरdया लोकांची गरज नाह<,घराdया लोकासं बं धं ी jयाला आता ममjव रा=हले नाह<,असे आरोप के ले जातात. ‹वशषे त: अjयतं कZटाने ,शpण पणू ^ कiन जे चांग`या हु{{यावर कायर^ त आहेत,jयांdया कडू न असे घड`यास jयांdयावर अनेक 'कारचे आरोप के ले जातात.jया अ|धका£याdया भेट<साठT आले`या $वतः चे व—डलानं ा तो गावाकडचा आमचा नोकर आहे,तो माझा कोणी नातलग नाह< असे तो अ|धकार< •हणतो.अशा एक ना दोन अनेक 'कारdया अफवा ऐकावयास ,मळतात.यातला अˆतशोय”तीचा भाग सोडला तर< ,असे काह< घडत असते,हे स{ु धा खरे साधा सधु ा गर<ब माणसू ,\" माझा नाह<\" •हणणे हा एक Šयनू गंड आहे.jयामळु े माणसा‹वषयी चे 'ेम नाह<से होत.े एक माणसू आपला आहे असे वाटले क… तो दसु राह< आपलाच आहे,अशी भावना वाढ<स लागत.े jयासाठT ‹वशषे 'यास करावे लागत नाह<. लेखकाचा कथाकथन काय6^ म इ$लामपरू येथील कमव^ ीर भाऊराव पाट<ल महा‹व{यालयात असतो.jयाचं ा सगžयात मोठा भाऊ गावी असतो.लेखक नेहमी गावी जाऊन भाऊ व व=हनी ची भेट घेतात.माM •या वेळेस तथे े जाऊ शकत नस`याने ते काय6^ म$थळी jयाला बोलावतात. काय6^ म ऐन रंगात आला असताना,jयांचं लp बाहेरdया Uखडक…कडे गेल.ं समोर भाऊच उभा होता. अगं ाने ,शड,शडीत, काळाशार वण,^ डो”याला नाCरगं ी फे टा आUण मन लाऊन ऐकत रा=हलेला.लेखकाने pणभर काय6^ म थाबं वला आUण •हणाले\" समोर माझा भाऊ उभा आहे,jयाला कोणी तर< घेऊन यावे.आपला भाऊ कोणी नामवतं mय”ती नाह<,परंतू या सव^ उपि$थतां म–ये फे टेवाला तो एकटाच आहे. भावाला सŠमानाने मचं ावर बसव`या वर ®ोjयानं ी टाžयांचा गजर के ला.काय6^ मात 138
पढु े बोलतानं ा ते •हणाले \"तमु dयातला भ‹वZय काळात एखादा िज`हा|धकार< होईल,'ाचाय^ होईल,तर कोणी आमदार,खासदार होईल पण एक गोZट लpात ठे वा,तमु dया •या मोठे पणा साठT कोणाचे तर< अथक पCर®म खच‰ पडलेले असतात.jयाdया धोतरा ला गाठT माराmया लाग`या असतील.तर कधी फे „याला पाणी लावायला वेळ ,मळाला नसेल,तोच माणसू तमु dया समोर कधी आला तर\" आमचा गाव वाला आहे, असं •हणू नका.jयाला आपला •हणा.jयाdया कZटा मळु े हे मोठे पण 'ा~त झालं,हे लpात असू {या.आप`या कॉलेज जीवनात कु णी तर< लेखक एका काय6^ मासाठT आला होता आUण jयाने आप`या भावाला ¬बन=द”कत $टेज वर बोलावनू घेतलं,ते तमु dया लpात राहाव,ं इतक…च माझी अपेpा आहे.पŠु हा टाžयाचं ा कडकडाट झाला, jया ज`लोषात पढु े कथा सांगायला सfु वात के ल< \".jयाला आपला •हणा \" हा लेख ',स{ध सा=हिjयक ®ी वामन होवाळ यांचा आहे. या प$ु तकातील सव^ लेख वाचनीय आहे. येथे मी फ”त काह< ˆनवडक लेखांचा साराशं =दलेला आहे. 139
प$ु तक 'ेमी समहू ाचे प$ु तक पCरचय अ,भयान एक ह< =दवस खंड न पडता प$ु तकाचा पCरचय हे प$ु तक 'ेमी समहू ाचे यश आहे. प$ु तक 6माकं : 1111 आठवडा 6मांक : 159 सM प=हले: 26 जनू ते 02 जलु ,ै 23 आज =द.30 जनु 2023,श6ु वार प$ु तकाचे नाव : आपण सारे अजनु^ लेखक : व.प.ु काळे 'काशक : मेहता पि›ल,शगं हाउस Xकं मत f.120/ पZृ ठ स[ं या: 140 पCरचय कता^: अनंत ,मसे लेखन सहाÄय: अपणा^ ,मसे प$ु तक 'ेमी समहू ाचा वधा^पन =दन आपण साजरा के ला.एक ह< =दवस खंड न पडता आतापयत• 1110 प$ु तकांचा पCरचय आप`या सद$यानं ी कiन =दला आहे. आज =दनाकं 30, जनू 23,रोजी 1111 वा प$ु तक पCरचय देhयाचे भाªय मला लाभले आहे.1111, वा प$ु तक पCरचय हा समहू ाdया यशातील मानाचा तरु ा आहे. समहू ाdया यश$वी वाटचाल<तील स$ं मरणीय pण आहे.मला ह< संधी =द`याब{दल ®ी कृ Zणा सर व आपणा सवाच• ा आभार< आहे. महाभारत व jयातील अनेक 'सगं आप`या पCरचयाचे आहेत.अजनु^ , दयु Æधन,धतृ राZš ,भीZमाचाय,^ कण^ आUण कृ Zण •या mयि”तरेखा व संबं|धत 'सगं ,jया jया 'संगात ते कसे वागले हे ह< आपण जाणतो. 140
१)अजनु^ हा शरू वीर व बला³य असा यो{धा आहे.य{ु ध jयाला नवे नाह< पण रणागं ातं समोर य{ु धाdया हेतनू े उभे असलेले आपलेच गुfजन,नातवे ाईक,आदरणीय भीZमाचाय,^ व कौरव बधं ू पाहून jयाdया मनातील ममjव जागे होते व आपण यांना मारणार आहोत असे ‹वचार आ`याने jयाचे पाय लटपट कापतात.\" ,सदंती मम गाMाणी मखु चं पCरशZु यती, वेपथZु च शCररेमे रोमहषच^ जायते \"असे अजनु^ कृ Zणाला सांगतो. मन ‹वषादाने भर`याने अजनु^ धनZु यबाण व भाते रथात खाल< ठे ऊन य{ु ध नको •हणतो. अजनु^ ा सार[या यो{धा पfु षाची अशी सÏं माव$था होत.े वा$त‹वक •या पवू ‰ jयाने अनेक य{ु ध एकहाती िजंकले असतात पण आता jयाdया मनाची अशी {‹वधा ि$थती होत.े कौटुं¬बक 'संगात आपल< ह< अशी {‹वधा मनि$थती होते व ˆनणय^ घेणे कठTण जात.े २) लेखकाdया पjनीला ºेन „यमु र झाला.लेखक ,ल=हतात \" वसधंु रेची ºेन „यमु र ची सलग ऑपरेशन सiु झाल<,त¨mहा मनाचा पाचोळा झाला आUण काह< ट”के तर< अजनु^ जा$त 'माणात शर<रभर mयापनू रा=हला होता. मनाचं कु fpेM झालं होत. ३)काम,6ोध,मjसर,अहंकार,{वेष ,लोभ •या षडर<पंनु ी सारे जग mयापले आहे.jयांचा अˆतरेक झाला क… सवन^ ाश कसा होतो •याची भीषणता mयासांना माडं ायची होती,jयाच 'माणे ®ीमद भगवत गीते चा आदश^ समोर ठे ऊन सामाŠयांचे जीवन सोप कसं करता येईल,हे सांगनू jयाचं े जीवन आनदं < करायचं होत.महाभारतातील घटना व 'सगं आप`या पCरचयाचे आहेत.अशा घटना व 'संगामं धनू 'jयेक जन आप`या पर<ने बोध घेतो. , ३) \"आपण सारे अजनु^ \" म–ये लेखक •हणतात.अनेक संसार पा=हले,ऐकले आUण $वतःचा ह< संसार के ला.सम$या फार गंभीर नmहjया,तर< jया महाभारता एव³या ‹वराट वाट`या. कारण आ•हाला कृ Zण भेटला नाह<.आमdया पढु ची सकं टे स{ु धा जीवन मरणाdया सीमेवरची नmहती,पण कु वत ह< बेताचीच अस`याने ˆनणय^ घेतांना आमचा वारंवार अजनु^ झाला. 141
४)माणसाचा गव,^ दंभ,लालसा...Xकती सांगावं ? कृ Zणानं बासर< स=हत आप`याला पाठवल,ं पण jया सहा ˆछ¦ातनू संगीत जŠमाला येत नाह<. षडर<पंचु ेच अवतार 'कट होतात\" •या प$ु तकातील असे अनेक वा”यांश यानं ी आपण मंMमªु ध होतो. काळे यांdया लेखन कौश`याचे हे खास व,ै शZ„य आहे.समाजात mया~त ‹वसगं ती वर मा,मक^ भाZय करताना ते वाचकांdया डोळयात अजं न घालतात तर आप`या कथामं धनू ते हसवतात आUण कथेdया शवे ट< असं काह< ,ल=हतात क… वाचकांचे डोळे नकळत भiन येतात.आपण अतं मखु^ होतो.jयांdया भाषdे या \" लावhया \" ने आपण ि$त,मत होतो. ५)अजनु^ लढवÄै या होता,तवे ढाच ‹वचार< होता.$वXकयाबं {दल ममjव jयाdया आड आल.कौरवांना माiन रा य ,मळवायचं? ,सहं ासनावर चढतांना कौरवच हयात नसतील तर?,मळवलेले रा य दाखवायचं कु णाला ?रा यावर आiढ होhयापवू ‰ आशीवा^द कु णाकडे मागायचा.? अजनु^ ाची ह< mयथा आहे. न कांpे ‹वजयं कृ Zण नच रा यं सखु ानीच Xकं नो रा येन गो‹वदं म क… भोगेरिज‹वतने वा \" अथ:^ हे कृ Zणा! मला तर ‹वजयाची इdछा नाह<.रा याची नाह< क… सखु ाची ह< नाह<.हे गो‹वदं ा,अशा भोगांनी आUण जगhयाने तर< काय लाभ होणार आहे ? काळ कोणताह< असो,अजनु^ ाची स[ं या वाढतच रहाणार आहे. आ~तZे टानं ा माiन रा य का ,मळवायचं ? •या एकाच 'Qनाचा ‹व$तार •हणजे गीतचे े अ–याय.अजनु^ अनेक तक^ करतो.'Qन ‹वचारतो.कृ Zण उµर देतो तर< समाधान होईल असे नाह<. ६)आप`या रोजdया जीवनात आपण ह< तचे करतो.•या बाबतीत लेखकाने छान उदाहरण =दले आहे.घरातील एखाद< mय”ती द<घ^ काळ आजार< असते त¨mहा आपण काय वेगळं करतो ? डॉ”टरांना तचे तचे 'Qन ‹वचारतो. वेट अडँ वॉच •या jयांdया उµराने आपले समाधान होते का ? नाह< ना ? •हणनु च लेखक •हणतात , \"आपण सारे अजनु^ .\" 142
मला आवडलेले हे सगžयात छान प$ु तक आहे.आप`याला ह< आवडले अशी अपेpा आहे. 143
