องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์อัมพาต

ISBN : 978-616-11-0873-1



องค์ความรู้ การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาต ของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ ื้นบ้านไทย 1 กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก กระทรวงสาธารณสขุ องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทยพ์ น้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

องค์ความร้กู ารดูแลอมั พฤกษ์ อัมพาต ของหมอพน้ื บ้าน ISBN : 978-616-11-0873-1 ทีป่ รึกษา แพทย์หญิงวิลาวณั ย์ จึงประเสรฐิ นายแพทยป์ ระพจน์ เภตรากาศ นายแพทยป์ ระภสั สร เจียมบญุ ศรี ผ้เู ขยี น นางสาวณฐั ชนก ครธุ ช่างทอง พระครอู ปุ การพฒั นกจิ นายโกศล พันธุโคตร นางสรุ ีย์พร ลีลพนัง นางกนกพร ไชยหดั นางสาวรชยา อาภารุ่งสิริ นางนชุ นาฏ ลกั ษณะ นางพรวสิ าข์ ชาทุม นางสาวกลั ยา หอมเกตุ นายวเิ ชยี ร ไทยเจรญิ บรรณาธิการบริหาร อรจิรา ทองสกุ มาก นางเสาวณยี ์ กุลสมบูรณ์ กมลทพิ ย์ สวุ รรณเดช บรรณาธิการ อรพนิ ท์ ครุฑจบั นาค สริ ริ ักษ์ อารทรากร ภราดร สามสูงเนิน จดั พิมพ์โดย สำนกั การแพทยพ์ น้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก กระทรวงสาธารณสขุ อำเภอเมือง จังหวัดนนทบรุ ี โทรศัพท/์ โทรสาร ๐-๒๕๙๑-๗๘๐๘ เวบ็ ไซด์ http://www.dtam.moph.go.th พิมพ์คร้ังที่ ๑ : กนั ยายน ๒๕๕๔ พมิ พท์ ่ี : โรงพมิ พช์ ุมชนสหกรณก์ ารเกษตรแหง่ ประเทศไทย จำกดั 2 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ ืน้ บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

คำนำ ปัจจบุ ันพบวา่ โรคอมั พฤกษ์ อัมพาต เป็นสาเหตุการตายอนั ดับท่ี ๓ รองจากโรคหวั ใจและมะเรง็ ซง่ึ เกดิ ไดจ้ ากหลายปจั จยั เสย่ี งทสี่ ามารถแกไ้ ขและ ควบคมุ ได้ โดยมากมกั สมั พนั ธก์ บั ผปู้ ว่ ยทเี่ ปน็ โรคหวั ใจ โรคเบาหวาน โรคความดันโลหิตสูง และโรคตับ รวมถึงภาวะท่ีมีไขมันในเลือดสูง ด่ืมเคร่ืองดื่มที่มี แอลกอฮอล์ ขาดการออกกำลังกาย สูบบุหรี่ ภาวะเครียด ความอ้วน หรืออาจเกิดจากปัจจัยเส่ียง ท่ีแก้ไขไม่ได้ ได้แก่ อายุ เพศ เชื้อชาติ และกรรมพันธ์ุ นอกจากนี้ยังมีผลกระทบอย่างมากต่อบุคคล รอบขา้ งดว้ ยทง้ั ด้านเวลา การเงินหรือค่ารกั ษาพยาบาลโดยเฉลี่ย ๑๐,๐๐๐ – ๑,๐๐๐,๐๐๐ บาทตอ่ คน ต่อปีและเศรษฐกิจโดยรวมด้วย โดยเฉพาะอย่างย่ิงปัญหาด้าน สุขภาพจิตของท้ังผู้ป่วย และผู้ดูแลเอง ซ่ึงเป็นผลกระทบทางอ้อมท่ีอาจสร้างปัญหาในระยะยาวต่อไปได้ จากการประเมินผลการดำเนินงาน โครงการศูนย์เรยี นรกู้ ารแพทยพ์ ื้นบ้านไทย สำนกั การแพทยพ์ ้ืนบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทยท์ างเลือก พ.ศ. ๒๕๔๖ – ๒๕๔๘ พบวา่ บทบาทสำคญั ของการดำเนนิ งานดา้ นการบริการ และดแู ลสขุ ภาพชมุ ชนที่โดดเดน่ คอื การนวดพ้ืนบา้ น และที่สำคญั คือ ศูนยเ์ รยี นรู้การแพทย์พน้ื บา้ นไทย มีการกระจายตัวในชุมชนผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาต สามารถเข้าถึงการดูแลจาก หมอพ้ืนบ้านได้ง่าย และมคี า่ ใชจ้ า่ ยไมส่ งู ทำใหส้ ำนกั การแพทย์ พน้ื บา้ นไทย ภายใตโ้ ครงการสง่ เสรมิ และพฒั นากระบวนการ จัดการและดูแลสุขภาพชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พ้ืนบ้านได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการบำบัด รักษาผู้ป่วยโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต ด้วยการแพทย์พ้ืนบ้านเพื่อใช้ดูแลสุขภาพของผู้ป่วยกลุ่มดังกล่าว ด้วยวิธีทางธรรมชาติหรือการแพทย์แบบพื้นบ้าน จึงเป็นอีกทางเลือกหนึ่งที่ช่วยรักษาดูแลฟ้ืนฟูสุขภาพ ผูป้ ่วยและท่ีสำคญั ผปู้ ว่ ยสามารถเขา้ ถงึ งา่ ยและประหยัด หนงั สือ องค์ความรู้การดแู ลอมั พฤกษ์ อมั พาต ของหมอพ้นื บา้ น เลม่ นถ้ี ือเปน็ การจัดการความรู้ ของการแพทย์พื้นบ้านท่ีได้มุ่งเน้นกระบวนการรวบรวมองค์ความรู้ของหมอพ้ืนบ้านและการประเมินผล การรักษา งานช้ินน้ีเป็นความพยายามท่ีจะนำเสนอให้เห็นถึงศักยภาพและความสำคัญของหมอพื้นบ้าน ในท้องถิน่ ท่สี ามารถเป็นท่ีพ่งึ ของผูป้ ่วยและครอบครัวเปน็ การดูแลใกล้บ้านโดยหมอพน้ื บ้าน ซึง่ มิใชเ่ พยี ง การรักษาทางกายเท่านั้น มิติด้านจิตใจและการช่วยเหลือทางวัฒนธรรมและสังคมของชุมชนในท้องถ่ิน จะช่วยยึดโยงให้ประชาชนท่ีดูแลเกี่ยวข้องกับการเจ็บป่วยท่ีเรื้อรัง ใช้เวลายาวนานในการบำบัด จะไดม้ คี วามหวัง มกี ำลังในการดูแลบุคคลอนั เป็นทร่ี ัก อยา่ งอดทน รอคอยไดอ้ ยา่ งมีพลงั กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก หวังว่า หนังสือนี้จะสามารถสื่อสาร บทเรยี นและประสบการณข์ องหมอพนื้ บา้ นกบั ทา่ นทส่ี นใจอกี บทเรยี นหนงึ่ หากมปี ระเดน็ ใดทจี่ ะสามารถ ยกระดับงานวิชาการนี้เพื่อประโยชน์ต่อไป กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ยนิ ดีรับข้อเสนอเพื่อการสรา้ งสรรค์งานต่อไป แพทยห์ ญงิ วลิ าวัณย์ จึงประเสริฐ 3 อธบิ สอำดงนีกคักกร์คามวรแพาพมฒัทยรน์พู้กน้ืาาบก้ารานดรไทูแแยกลพันกอทรยัมมยาพพแ์ยัฒผนฤนนาก๒กไษาท๕ร์ แย๕อพแัท๔มลยพแ์ ะผากนไตาทรยขแแอลพะงกหทารมยแพอ์ททพายง์ทื้นาเลงบเลือ้าือกนก

4 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ ื้นบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

สารบญั บทนำ ๑๓ การตรวจเอกสาร ๑๙ บทท่ี ๑ การดูแลรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ๒๓ ของวัดหนองหญา้ นาง จงั หวดั อทุ ัยธานี ๒๕ บทนำ ๓๓ สาเหตกุ ารเกดิ โรคอัมพฤกษ์ อัมพาต ๓๔ วธิ กี ารตรวจวินิจฉยั โรคอมั พฤกษ์ อัมพาต ๓๕ การรกั ษา ๕๑ การฟ้นื ฟ ู ๕๒ การปฏบิ ตั ิตัวของหมอพนื้ บ้าน ๕๔ ข้อปฏบิ ตั ิตัวของผู้ป่วย ญาติ ๕๕ การประเมนิ ผลการรกั ษา ๕๖ บรรณานุกรม องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน 5 สำนักการแพทย์พ้ืนบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

สารบัญ ๕๗ บทท่ี ๒ การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ๕๙ ของศูนย์เรยี นรู้การแพทย์พ้ืนบ้าน ๗๒ หมอสงา่ พันธ์สุ ายศรี จงั หวัดพระนครศรอี ยธุ ยา ๘๖ บรบิ ททางสังคมและวฒั นธรรม ๙๒ ๙๘ การรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ด้วยภูมิปญั ญาการแพทยพ์ ้ืนบ้าน กรณหี มอสง่า พันธ์ุสายศรี อปุ กรณ์ท่ีประดิษฐ์เพอื่ ใหผ้ ู้ป่วยฝกึ บรหิ ารรา่ งกาย กระบวนการสืบทอด พิธไี หวค้ รูและรับมอบตวั ศษิ ย ์ 6 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ น้ื บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สารบัญ บทที่ ๓ การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ๑๐๕ ของเครือข่ายตำบลวงั ชัย อำเภอน้ำพอง จงั หวดั ขอนแกน่ บทนำ ๑๐๗ ขอ้ มูลทว่ั ไปอำเภอนำ้ พอง ๑๐๙ หมอพน้ื บ้านรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ๑๑๑ ตำบลวงั ชยั อำเภอน้ำพอง จงั หวดั ขอนแก่น ๑) หมอแดง เทยี มอนั ๑๑๑ ๒) หมอวมิ ล วฒุ ิเสน ๑๑๗ ๓) หมอหวอง ทองดี ๑๒๑ ๔) หมอธงชยั แทน่ นรินทร ์ ๑๒๖ สรปุ การศึกษาภมู ปิ ัญญาหมอพนื้ บา้ น ๑๒๙ ดูแลรักษาผู้ปว่ ยอัมพฤกษ์ อมั พาต ตำบลวงั ชยั วธิ ีการเกบ็ รวบรวมขอ้ มลู ๑๒๙ สรปุ บทเรียนการศกึ ษาภมู ิปัญญาหมอพน้ื บ้านตำบลวังชยั ๑๓๕ ประสทิ ธผิ ลการนวดรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ๑๓๗ หมอพ้นื บา้ นตำบลวังชยั สรปุ ขอ้ มลู กรณีศึกษาผ้ปู ่วย ๕๙ ราย ๑๓๘ องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน 7 สำนกั การแพทย์พืน้ บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

สารบัญ บทที่ ๔ การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ๑๔๗ ของตำบลปากพูนและตำบลปากนคร จงั หวดั นครศรธี รรมราช เกรนิ่ นำ ๑๔๙ นกั วจิ ยั และชมุ ชนวิจัยในงานหมอพน้ื บา้ น ๑๕๐ ประวตั ขิ องหมอพ้ืนบ้าน ๑๖๖ ๑) นายเซ่ง มานะจติ ต์ ๑๖๖ ๒) นายพนิ จิ บุญผลึก ๑๗๖ ลักษณะร่วมของหมอพ้ืนบา้ นนครศรธี รรมราช ๑๘๗ องคค์ วามรู้หมอพ้นื บ้านในการรกั ษาโรคอัมพฤกษ-์ อัมพาต ๑๙๐ ความหมายของโรคอมั พฤกษ-์ อมั พาต ๑๙๑ กระบวนวินจิ ฉัยและให้การรักษา ๑๙๔ วธิ ีวินิจฉัยและการใหก้ ารรักษาของหมอเซ่ง มานะจิตต์ ๑๙๔ กระบวนการวินิจฉยั และใหก้ ารรกั ษา ๑๙๕ ของหมอพินิจ บญุ ผลึก ระบบประสาทสัมพนั ธแ์ ละจติ สมั ผสั ๑๙๘ วิธีการในการรกั ษา ๑๙๙ การประเมินผลการรกั ษาโรคของหมอพ้ืนบา้ น ๒๐๔ แนวปฏบิ ัติสำหรบั การปอ้ งกัน ดูแลรักษา ๒๐๘ และฟน้ื ฟจู ากโรคอัมพฤกษ์-อัมพาต การถ่ายทอดให้กบั คนไขแ้ ละญาต ิ ๒๑๙ ปญั หาและอุปสรรคในการรักษา ๒๒๒ ขอ้ เสนอ ๒๒๔ 8 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทย์พื้นบา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สารบัญภาพและตาราง บทท่ี ๑ ๒๕ ๒๗ ภาพหลวงทา่ นพระครอู ุปการพฒั นกิจ ๒๘ ภาพจดุ ตรวจวินจิ ฉยั โรคและจำหนา่ ยยา ๒๙ ภาพศาลานวดไทย : สถานท่ีพกั พ้ืนผ้ปู ่วย ๓๐ ศาลานวดสง่ เสริมสขุ ภาพ ๓๑ ภาพหอ้ งอบสมุนไพร ๓๘ ภาพห้องเกบ็ สมนุ ไพร ๔๒ ภาพสถานทีจ่ า่ ยยา ๔๓ ภาพการรกั ษาด้วยการนวดและประคบ ๔๗ ภาพการรักษาด้วยการเหยยี บเหล็กแดง ภาพแสดงการนวดสำหรบั ให้ลูกศิษย์ศึกษา ๕๑ เพ่อื รกั ษาโรคอมั พฤกษ์ อัมพาต โดย ทา่ นพระครอู ุปการพัฒนกจิ ๕๒ ภาพการฟื้นฟู การออกกำลังผปู้ ่วยอมั พฤกษ์ อมั พาต ภาพพิธไี หวค้ ร ู บทที่ ๒ ๖๐ ๖๙ ภาพแผนท่ีจังหวดั พระนครศรอี ยธุ ยา ตารางที่ ๑ แสดงข้อมลู สถานพยาบาล ๗๑ และทรพั ยากรบคุ คลในสภานพยาบาล ตารางท่ี ๒ แสดงจำนวนหมอพ้นื บา้ นแตล่ ะประเภท ในจังหวดั พระนครศรอี ยธุ ยา องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน 9 สำนกั การแพทย์พน้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สารบัญภาพและตาราง ภาพหมอสงา่ พนั ธ์ุสายศรี ๗๒ ภาพแสดงการรกั ษาผปู้ ว่ ยโดยวธิ ีการเหยยี บเหลก็ แดง ๗๙ ภาพแสดงการนวดและใช้ลูกประคบรกั ษาผู้ป่วย ๘๕ ภาพการใชห้ มอนรองไหล่ ดา้ นหน้า และด้านหลงั ๘๖ ภาพผปู้ ่วยกำลงั ใช้ชักรอก ๘๗ ภาพการใช้อุปกรณใ์ ชห้ ดั เดนิ และนั่ง ๘๙ ภาพผา้ แก้เทา้ บดิ เท้าตก ๙๐ ภาพนายสามารถ พันธส์ุ ายศร ี ๙๕ ภาพนายจรัล พนั ธุส์ ายศรี ๙๖ ภาพนายประเทอื ง พันธส์ุ ายศร ี ๙๖ ภาพพธิ กี ารครอบครูรับมอบตัวศิษย ์ ๙๘ ภาพส่งิ ของทใ่ี ชใ้ นพิธีครอบครรู บั มอบตัว ๙๙ ภาพพิธีในการรับมอบตัวศิษย์ ๑๐๐ บทท่ี ๓ ๑๐๙ ๑๑๑ แผนท่อี ำเภอน้ำพอง ๑๑๕ ภาพนายแดง เทยี มอัน ๑๑๗ ภาพการรักษาของหมอแดง เทียมอัน ๑๑๘ ภาพนายวมิ ล วฒุ ิเสน ภาพการรกั ษาของนายวมิ ล วฒุ เิ สน 10 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ื้นบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

สารบญั ภาพและตาราง ภาพนางหวอง ทองด ี ๑๒๑ ภาพการรกั ษาของนางหวอง ทองด ี ๑๒๕ ภาพนายธงชัย แกน่ นรนิ ทร ์ ๑๒๖ ภาพการรักษาของนายธงชัย แก่นนรินทร์ ๑๒๖ ตารางท่ี ๑ ข้อมูลการถา่ ยทอดองคค์ วามร้ขู องหมอพนื้ บ้าน ๑๓๐ ตารางที่ ๒ กระบวนการรกั ษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ๑๓๑ ตารางท่ี ๓ เปรยี บเทียบภาวะอัมพฤกษ์ อัมพาต ๑๓๙ และประสิทธผิ ลการรกั ษา ระหวา่ งเพศชายและเพศหญิง ตารางท่ี ๔ เปรียบเทียบจำนวนคร้งั การรกั ษา ๑๔๒ และระยะเวลาการรกั ษากับระดับประสิทธผิ ลการรักษา แผนภูมทิ ี่ ๑ เปรียบเทยี บความสัมพันธ ์ ๑๔๔ ระหวา่ งระดับประสทิ ธผิ ลการรกั ษา กบั จำนวนคร้งั การรกั ษาและระยะเวลาที่รกั ษา จุดเน้นการนวดรักษาอัมพฤกษ์ อมั พาต หมอพ้ืนบา้ นตำบลวงั ชัย ๑๔๖ บทท่ี ๔ ๑๕๖ ๑๖๖ แผนทจี่ ังหวัดนครศรธี รรมราช ๑๗๖ ภาพนายเซง้ มานะจิตต์ ภาพนายพนิ จิ บุญผลึก องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน 11 สำนักการแพทยพ์ ื้นบ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

12 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้นื บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

บทนำ ความสำคัญและทีม่ าของปัญหา ๑. ความจำเป็นด้านสุขภาพ ปัจจุบันภาวะโรคของสังคมไทย เปลี่ยนแปลงไป พบว่าโรคที่ทำให้เกิดความสูญเสียด้านสุขภาพของคนไทย ๕ อนั ดบั แรก คอื โรคเอดส์ อบุ ตั เิ หตจุ ากการจราจร กลมุ่ โรคหวั ใจและหลอดเลอื ด โรคเบาหวาน และโรคมะเรง็ ตบั ปจั จยั เสยี่ งทส่ี ำคญั อนั กอ่ ใหเ้ กดิ ภาวะโรค มดี งั น้ี พฤติกรรมทางเพศท่ีไม่ปลอดภัย บุหร่ี แอลกอฮอล์ การไม่สวมหมวกนิรภัย ของผใู้ ชจ้ กั รยานยนต์ ภาวะอว้ น ภาวะโคเลสเตอรอลในเลอื ดสงู การบรโิ ภคผกั และผลไม้น้อย การขาดการออกกำลังกายและมลภาวะในอากาศ สถานการณ์ เชน่ นก้ี อ่ ใหเ้ กดิ การเสยี ชวี ติ กอ่ นวยั อนั ควร เกดิ ความพกิ าร และความบกพรอ่ ง ต่อสขุ ภาพในระยะยาว องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน 13 สำนักการแพทย์พื้นบา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

๒. บทบาทและการดำรงอยู่ของภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพ / การแพทย์พ้ืนบ้าน สังคมไทยมีการก่อรูป ใช้ประโยชน์และสืบทอดภูมิปัญญา ทอ้ งถนิ่ ดา้ นสขุ ภาพ / การแพทยพ์ น้ื บา้ น ภายใตบ้ รบิ ททางสงั คมวฒั นธรรมและ ระบบนิเวศน์ ตลอดจนมีการเปลี่ยนแปลงและผสมผสานร่วมกับวัฒนธรรม การดูแลรักษาสุขภาพกับระบบอื่นๆ ตลอดเวลา จากงานวิจัยเร่ืองสถานภาพ และทิศทางการวิจัยภูมปิ ญั ญาพ้นื บ้านดา้ นสุขภาพ ปี พ.ศ. ๒๕๕๐ ของสำนัก การแพทยพ์ ื้นบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก พบวา่ มีงานวิจัย จำนวน ๑๕๕ เรอื่ ง จำแนกได้ ๓ กลมุ่ คอื (๑) งานวิจยั ด้านภูมิปัญญาด้านสุขภาพพื้นบ้าน ๓๘ เรื่อง (๒) งานวิจัยภูมิปัญญาการ แพทย์พื้นบ้านแบบประสบการณ์ ๗๙ เร่ือง (๓) งานวิจัย ภูมิปัญญาการ แพทย์พ้ืนบา้ นแบบศาสนธรรม และอำนาจเหนือธรรมชาติ ๓๘ เร่ือง และ จากการสำรวจข้อมูลและรวบรวมการข้ึนทะเบียนหมอพื้นบ้านของสถาบัน การแพทย์แผนไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก เม่ือเดือนกันยายน ๒๕๔๙ พบว่า มีหมอพ้ืนบ้านท่ัวประเทศ จำนวน ๒๗,๗๖๐ คน สถานการณ์ข้างต้นสะท้อนให้เห็นถึง การดำรงอยู่และ บทบาทของภมู ปิ ญั ญาพน้ื บา้ นดา้ นสขุ ภาพ/ภมู ปิ ญั ญาการแพทยพ์ น้ื บา้ นและ มีบทบาทในการดูแลสุขภาพตั้งแต่ระดับพื้นฐานการดูแลสุขภาพตนเอง ในระดบั ครอบครวั และการพง่ึ พาหมอพื้นบ้านในระดับชมุ ชน ๓. ศักยภาพของภูมิปัญญาท้องถ่ินด้านสุขภาพ จากการทบทวน สถานะความรู้ด้านภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถ่นิ ด้านสุขภาพ ๓ ดา้ น คอื (๑) การดแู ลสขุ ภาพตนเองยามปกติ (indigenous system of health/wellness) องคค์ วามรเู้ หลา่ นเ้ี ปน็ ภมู ปิ ญั ญาทใ่ี ชป้ ระโยชนใ์ นสงั คมไทย ทำให้ชีวิตดำเนินไปได้อย่างปกติและสมดุล ตัวอย่างเช่น การบริโภค อาหารพื้นบ้าน การปฏิบัติสมาธิ การใช้สมุนไพรพ้ืนบ้านในการดูแลสุขภาพ เปน็ ตน้ องคค์ วามรเู้ หลา่ นม้ี อี ยมู่ ากพอสมควร และมกี ารศกึ ษาและใชป้ ระโยชน์ 14 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ น้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ในสังคมไทยต่อเนื่อง อย่างไรก็ตาม ส่วนขาดคือองค์ความรู้มีลักษณะกระจัด กระจาย แหล่งประโยชน์ยังไม่ได้จัดระบบและเผยแพร่สู่ภาคประชาชนอย่าง แพร่หลาย ดังนั้น การทำงานในประเด็นน้ีอาจจะเป็นการจัดการความรู้และ การจดั ระบบองคค์ วามรู้/การปฏิบัติ เพอ่ื เผยแพร่สู่ประชาชนวงกวา้ ง ตลอดจน นำความรู้ทางวทิ ยาศาสตร์มาศึกษาผลทมี่ ตี ่อสุขภาพท่ีชดั เจนมากขน้ึ (๒) การรักษาสุขภาพ / ความเจบ็ ป่วยด้วยตนเอง (Indigenous self-care) องค์ความรู้เหล่าน้ีเป็นการรักษาสุขภาพตนเองหรือรักษาความ เจบ็ ป่วยในครอบครัว หรือเครอื ญาติ มิได้พ่งึ ผู้อน่ื หรือพึ่งพาผ้อู ่ืนน้อย ในชนบท ตัวอยา่ งคือ การดูแลหญิงหลงั คลอด การใช้ยากลางบา้ น การนวดในครอบครวั การอบสมุนไพร แก้ปวดเม่ือย นอกจากนี้ในเขตเมืองวิถีปฏิบัติลักษณะนี้ อาจได้รับการพัฒนาเป็นผลิตภัณฑ์หรือบริการสำเร็จรูป ตัวอย่างเช่น การจำหน่ายผลิตภัณฑ์สุขภาพ การบริการนวด-อบสมุนไพรรักษาอาการ ปวดเมื่อย เป็นต้น องค์ความรู้เหล่านี้ใช้ประโยชน์อย่างแพร่หลาย และอาจมี ข้อจำกัดที่ประชาชนใช้องค์ความรู้และเทคโนโลยีเหล่านี้ตามศักยภาพตนเอง และอยู่ในกระแสบริโภคนิยม แยกส่วนและไม่ได้ประโยชน์จากองค์ความรู้ อย่างเต็มท่ี องค์ความรู้ด้านนี้มีการวิจัยอยู่ระดับหน่ึง แต่ไม่มากนัก บางส่วน เป็นเทคโนโลยีเชิงพาณิชย์ท่ีไม่เปิดเผยและองค์ความรู้บางประเด็นยังไม่มีการ ทำวิจัย (๓) การแพทยพ์ นื้ บา้ น (Indigenous medicine) องคค์ วามรแู้ ละ เทคโนโลยีส่วนน้ีมี หมอพ้ืนบ้าน เป็นผู้ปฏิบัติการสำคัญและทำงานภายใต้ ระบบนิเวศน์ เศรษฐกิจ และสังคมวัฒนธรรมเฉพาะ มี ๒ ประเภทใหญ่ คือ หมอพน้ื บา้ น แบบฐานประสบการณ์ และหมอพนื้ บา้ นแบบพธิ กี รรม / สญั ลกั ษณ์ องค์ความรู้ส่วนใหญ่ถูกวิจัยจากมุมมองของสังคมศาสตร์ มีองค์ความรู้ที่ได้ ศกึ ษาวจิ ยั มากพอสมควร และมกี ารใชป้ ระโยชนใ์ นชมุ ชนระดบั หนงึ่ แตข่ อ้ มลู ที่ ชี้ให้เห็นถึงคุณค่าประสิทธิภาพและความปลอดภัยยังน้อยมาก ข้อมูลจากการ องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน 15 สำนกั การแพทยพ์ ้ืนบา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

ศึกษายังเน้นที่จะศึกษาหมอพื้นบ้านด้านเดียว ทำให้ความรู้และความเข้าใจ ยังไม่รอบด้านเทา่ ทคี่ วร ๔. สถานการณก์ ารปฏริ ปู ระบบสขุ ภาพ พระราชบญั ญตั หิ ลกั ประกนั สุขภาพแห่งชาติ พ.ศ.๒๕๔๕ มาตรา ๓ ได้ให้การบริการสาธารณสุข ครอบคลุมถึง การบริการการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก ตามกฎหมายว่าดว้ ยการประกอบโรคศลิ ปะ มาตรา ๑๘(๒) สนับสนุน และ ประสานกับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในการดำเนินงานและบริหารการ จัดการระบบหลักประกันสุขภาพในท้องถ่ินได้ตามความพร้อม สนับสนุน และกำหนดหลักเกณฑ์ให้องค์กรชุมชนองค์กรเอกชนและภาคเอกชนท่ีไม่ แสวงหากำไร ได้มีส่วนร่วมในการจัดการบริการดูแลสุขภาพของท้องถิ่น ปี ๒๕๕๐ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติได้มีโครงการปฏิบัติการ นำร่อง เรื่อง กองทุนสุขภาพชุมชน ส่วนพระราชบัญญัติสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. ๒๕๕๐ มาตรา ๔๗(๗) “การส่งเสริมสนับสนุนการใช้และการพัฒนา ภูมิปัญญาท้องถ่ิน ด้านสุขภาพการแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน และการแพทยท์ างเลือกอืน่ ” ๕. สถานการณด์ า้ นการรบั รองและการประเมนิ หมอพ้ืนบา้ น ตาม พระราชบัญญัตกิ ารประกอบโรคศลิ ปะ พ.ศ.๒๕๔๒ มาตรา ๓๓ (๑) (ค) ที่ให้ ส่วนราชการรับรองและประเมินหมอพื้นบ้านที่มีความรู้ ความสามารถ มี ประสบการณ์ มีคุณภาพจริงของชุมชนเพ่ือรับใบอนุญาตเป็นผู้ประกอบ โรคศิลปะ สาขาการแพทย์แผนไทย ปัจจุบันมีหมอพื้นบ้านได้รับการรับรอง ภายใต้ พ.ร.บ. ดงั กลา่ ว จำนวน ๑๐๐ คน กระจายภูมลิ ำเนาใน ๔ ภูมภิ าค ที่มีความรู้ความสามารถ ด้านการรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ด้วยการนวด การย่ำขาง การเหยียบเหล็กแดง การรักษางูกัด สัตว์พิษกัด การรักษา ซางตาลในเดก็ การรกั ษากระดูกหกั การรักษาอาการเจบ็ ป่วยตา่ งๆ ในทอ้ งถนิ่ ด้วยยาสมุนไพรตา่ งๆ 16 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ นื้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

๖. สถานการณศ์ นู ยเ์ รยี นรกู้ ารแพทยพ์ นื้ บา้ นไทยในชมุ ชน ซง่ึ สำนกั การแพทย์พื้นบา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก สนับสนุนการดำเนินการในช่วงปี พ.ศ.๒๕๔๖ – ๒๕๔๘ จำนวน ๘๗ แห่ง จากการสำรวจเมื่อ ปี พ.ศ. ๒๕๕๑ พบว่า จำนวน ๗๗ แห่ง ยังมกี ารดำเนนิ การ ตามสภาพเงอ่ื นไขแต่ละพ้ืนท่ี และไม่มรี ะบบการสนบั สนุนทชี่ ัดเจน จากความจำเป็นด้านสุขภาพและสถานะความรู้ / ภูมิปัญญาท้องถ่ิน ดา้ นสขุ ภาพ / การแพทยพ์ นื้ บา้ น และสถานการณก์ ารปฏริ ปู ระบบสขุ ภาพ และ พระราชบญั ญตั ทิ ีเ่ กยี่ วขอ้ งดงั กล่าวขา้ งต้น กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและ การแพทยท์ างเลอื ก จงึ พฒั นาโครงการ สง่ เสรมิ และพฒั นากระบวนการจดั การ และดูแลสุขภาพชุมชนด้วยภูมิปัญญาการแพทย์พ้ืนบ้านแบบบูรณาการ ระหว่าง หน่วยงาน และภาคีที่เก่ียวข้องหลายภาคี เพ่ือส่งเสริมให้เกิดการใช้ ประโยชน์จากภูมิปัญญาการแพทย์พ้ืนบ้านในการดูแลสุขภาพในระบบบริการ สุขภาพในระดับปฐมภูมิ (Primary medical care) และการดูแลสุขภาพ ในระดบั ชมุ ชน (Community self care) ส่วนหน่ึงของโครงการมีการจัดการความรู้และภูมิปัญญาการแพทย์ พื้นบ้าน ในประเด็น การรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ด้วยภูมิปัญญาการแพทย์ พน้ื บา้ นและการสง่ เสรมิ การปฏบิ ตั กิ ารในพนื้ ทนี่ ำรอ่ ง กรณหี มอพน้ื บา้ นทไ่ี ดร้ บั การรับรองและผ่านการประเมินและได้รับอนุญาตเป็นผู้ประกอบโรคศิลปะ ตาม พ.ร.บ การประกอบโรคศิลปะ พ.ศ.๒๕๔๒ มาตรา ๓๓ (๑) (ค) และ/ หรือได้รับการรับรองจากชุมชนตามศักยภาพและบทบาทของหมอพ้ืนบ้าน เพื่อศึกษากระบวนการดูแลรักษาสุขภาพในชุมชนโดยหมอพ้ืนบ้าน และศึกษา กระบวนการสืบทอดความรู้ภูมิปัญญาการแพทย์พื้นบ้านของหมอพื้นบ้าน ประกอบด้วยกรณีศึกษาทั้งหมด ๕ กรณี ในพื้นท่ี ๔ จังหวัด ประกอบด้วย พระนครศรีอยธุ ยา ขอนแกน่ นครศรีธรรมราช และ อุทัยธานี องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน 17 สำนกั การแพทย์พนื้ บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

18 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้นื บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

การตรวจเอกสาร ความหมายอมั พฤกษ์ อัมพาต อมั พาต (paralysis) หมายถงึ อาการออ่ นแรงของแขนขาหรอื อวยั วะ ภายนอกอ่นื ๆ (เชน่ ใบหนา้ ตา ปาก) ทำใหร้ า่ งกายส่วนนัน้ เคลือ่ นไหวไม่ได้ หรอื ได้นอ้ ยกวา่ ปกติ โดยอาจมีอาการชา (ไม่รสู้ กึ เจบ็ ) รว่ มด้วยหรือไม่ก็ได้ ถ้าขาท้ังสองข้างมีอาการอ่อนแรง หรือขยับเขย้ือนไม่ได้ เรียกว่า อัมพาต คร่ึงล่าง (paraplegia) ถ้าแขนขาท้ัง ๔ ขยับเขย้ือนไม่ได้ เรียกว่า อัมพาตหมดท้ังแขนขา (quadriplegia) อัมพาตท้ังสองลักษณะนี้มักมีสาเหตุ จากโรคของไขสนั หลงั แตถ่ า้ แขนขาเพยี งซกี ใดซกี หนงึ่ ออ่ นแรงหรอื ขยบั เขยอื้ น ไม่ได้ เรียกว่า อัมพาตครึ่งซีก (hemiplegia) (สุรเกียรติ อาชานานุภาพ, ๒๕๔๔) อัมพฤกษ์ เป็นภาวะท่ีไม่สามารถควบคุมการเคล่ือนไหวของร่างกาย ไดบ้ างสว่ นทำใหเ้ คลอ่ื นไหวไดไ้ มต่ รงตามทศิ ทางที่ต้องการ องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน 19 สำนกั การแพทย์พน้ื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

สาเหตุการเกดิ อัมพฤกษ์ อมั พาต อาจแบง่ เปน็ ๓ ประการใหญ่ๆ ซึง่ มคี วามรุนแรงและวิธกี ารรักษาที่ ตา่ งกัน ดงั นี้ (สุรเกียรติ อาชานานภุ าพ, ๒๕๔๔; ประดษิ ฐ์ ตนั สรุ ัต, ๒๕๔๒) ๑. หลอดเลือดสมองตีบ (thrombotic stroke) เกิดจากภาวะ หลอดเลอื ดแดงแขง็ และตบี ซงึ่ คอ่ ยๆ เกดิ ขนึ้ ทลี ะนอ้ ย ในทส่ี ดุ จะมลี มิ่ เลอื ดหรอื ทรอมโบซีส (thrombosis) เกิดข้ึนจนอุดตันหลอดเลอื ด ทำใหเ้ ซลล์สมองตาย เพราะขาดเลือดไปเล้ียง พบมากในคนสูงอายุ (เน่ืองจากกลุ่มคนน้ีมักมีภาวะ หลอดเลอื ดแดงแขง็ จากไขมนั เกาะ) โรคนม้ี กั พบเปน็ ภาวะแทรกซอ้ นทพ่ี บบอ่ ย ในผทู้ เี่ ปน็ โรคความดนั โลหติ สงู เบาหวาน ภาวะไขมนั ในเลอื ดสงู ผทู้ ส่ี บู บหุ รหี่ รอื ด่ืมเหล้าจัด หรือคนอ้วน ซ่ึงมีโอกาสเกิดภาวะน้ีได้ก่อนวัยสูงอายุ เน่ืองจาก กลุ่มคนเหล่าน้ีมักมีภาวะหลอดเลือดแดงแข็งเร็วกว่าปกติ นอกจากนี้ ผู้ที่มี ญาตพิ ีน่ ้องอัมพาตครงึ่ ซกี กอ็ าจมโี อกาสเปน็ โรคน้ีมากกวา่ ปกติ ๒. ภาวะส่ิงหลุดอุดตันหลอดเลือดสมอง (embolic stroke) เน่ืองจากมี “ส่ิงอุด” (embolic) ซ่ึงเป็นลิ่มเลือดท่ีเกิดขึ้นในหลอดเลือดที่อยู่ นอกสมองหลุดลอยตามกระแสเลือดข้ึนไปอุดตันในหลอดเลือดท่ีไปเลี้ยง สมอง ทำให้เซลล์สมองตายเพราะขาดเลือด มักพบในผู้ป่วยที่เป็นโรคหัวใจ เชน่ โรคหัวใจรูมาตกิ กล้ามเน้ือหัวใจตาย หวั ใจเตน้ ผดิ จังหวะ โรคหัวใจพิการ แตก่ ำเนิด เยอ่ื บุหวั ใจอักเสบ ผ้ปู ว่ ยที่ผา่ ตัดใสล่ ิ้นหัวใจเทียม เปน็ ตน้ ๓. หลอดเลือดสมองแตก หรือการตกเลือดในสมอง (hemor- rhagic stroke) ทำให้เน้ือสมองโดยรอบตาย นับว่าเป็นสาเหตุที่มีอันตราย รา้ ยแรงอาจทำให้ผูป้ ว่ ยตายไดใ้ นเวลารวดเรว็ มักมีสาเหตมุ าจากโรคความดนั โลหิตสูงและจากความผิดปกติของหลอดเลือดแดงท่ีเป็นมาแต่กำเนิด เช่น หลอดเลือดโป่งพอง (congenital aneurysm) หลอดเลือดฝอยผดิ ปกติ (arte- riovenous malformation/ AVM) เป็นตน้ 20 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้นื บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สถานการณ์โรคอัมพฤกษ์ อมั พาต (โรคหลอดเลือดสมอง) ในประเทศไทย จากรายงานประจำปี ๒๕๕๐ ของสำนักโรคไมต่ ิดตอ่ กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข พบว่า ในภาพรวมของประเทศ ปี พ.ศ.๒๕๔๐-๒๕๕๐ โรคหลอดเลือดสมอง หรือโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต เป็นสาเหตุการตายด้วยโรค ไมต่ ดิ ตอ่ ทเี่ ปน็ ปญั หาสาธารณสขุ สำคญั ของประเทศ รองจากโรคมะเรง็ โรคหวั ใจ และหลอดเลือด และมีจำนวนและอัตราผู้ป่วยในเพ่ิมสูงข้ึนทุกปี นอกจากนี้ ยังพบว่าอัตราการเข้าพักรักษาตัวในโรงพยาบาลจากการป่วยด้วยโรค หลอดเลือดสมองในภาพรวมของประเทศไทยเพิม่ ขึน้ จาก ๗๕.๐ ตอ่ ประชากร ๑๐๐,๐๐๐ คน ใน พ.ศ.๒๕๔๐ เป็น ๒๐๖.๓๔ ตอ่ ประชากร ๑๐๐,๐๐๐ คน ใน พ.ศ.๒๕๕๐ จงั หวดั ท่มี ี อัตราผูป้ ว่ ยในด้วยโรคหลอดเลอื ดสมอง ในปี พ.ศ. ๒๕๕๐ เรยี งลำดบั จากมากไปนอ้ ย จำนวน ๒๐ จงั หวดั ไดแ้ ก่ ๑. จงั หวดั จนั ทบรุ ี ๒. ร้อยเอ็ด ๓. ตรัง ๔. สิงห์บุรี ๕. สุพรรณบุรี ๖. อ่างทอง ๗. ภูเก็ต ๘. พษิ ณโุ ลก ๙. สระบุรี ๑๐. ชัยนาท ๑๑. นครปฐม ๑๒. สมทุ รสาคร ๑๓. นครนายก ๑๔.พทั ลุง ๑๕. สรุ าษฎรธ์ านี ๑๖. อุทัยธานี ๑๗. ราชบุรี ๑๘. เชยี งราย ๑๙. สมทุ รสงคราม และ ๒๐.แพร่ สถานการณ์โรคความดันโลหิตสูง เนื่องจากโรคความดันโลหิตสูง เป็นสาเหตุของการเป็นโรคหลอดเลือดสมอง (อัมพฤกษ์ อัมพาต) จากการ สำรวจสภาวะสขุ ภาพอนามัยของประชาชนไทยโดยการตรวจรา่ งกาย ครง้ั ที่ ๓ พ.ศ. ๒๕๔๖ – ๒๕๔๗ พบว่า ความชุกของภาวะความดันโลหิตสูงสำหรับ ผใู้ หญว่ ยั ทำงานและสงู อายุ (ทร่ี ะดบั ความดนั โลหติ ซสี โตลคิ มากกวา่ หรอื เทา่ กบั ๑๔๐ มิลลิเมตรปรอท ความดันโลหิตไอแอสโตลิค มากกว่าหรือเท่ากับ ๙๐ มิลลิเมตรปรอท) เท่ากับ ๖,๔๔๗,๖๐๑ คน โดยสองในสามอยู่ในวัยทำงาน (๔,๕๘๗,๔๔๒ คน) หนึ่งในสามอยู่ในวัยสูงอายุ (๑,๗๑๙,๖๓๙ คน) สว่ นนอ้ ยอย่ใู นเด็ก (๑๔๐,๒๒๐ คน) สว่ นในการสำรวจสภาวะสุขภาพอนามัย องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน 21 สำนกั การแพทย์พืน้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

ของประชาชนไทยโดยการตรวจรา่ งกาย ครงั้ ที่ ๓ พ.ศ. ๒๕๔๗ พบวา่ คนไทยอายุ ๑๕ ปีขึ้นไป มีความดันโลหิตสูง ร้อยละ ๑๖.๓ หรือคิดเป็นจำนวน ๗.๙๕ ล้านคน ความชกุ ของผปู้ ว่ ยความดนั โลหติ สงู ในประชาชนไทยอายุ ๑๕ ปขี น้ึ ไป จำแนกตามเขตการปกครอง ปี ๒๕๔๓ เรียงลำดับรายภาค จากมากไปน้อย พบว่า ในภาคเหนือสูงสุด ๒๘.๔% รองลงมาคือ ภาคกลาง ๒๕.๙% กรุงเทพมหานคร ๒๒.๙% ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๒๐.๓% และภาคใต้ ๑๙.๒% ตามลำดับ (กลุ่มส่งเสริมและสนับสนุนวิชาการ สำนักโรคไม่ติดต่อ, ๒๕๕๐) ความสำคญั ของอัมพฤกษ์ อมั พาตกับการแพทยพ์ ื้นบ้าน จากสถานการณ์ในสังคมไทยที่มีแนวโน้มของผู้ป่วยเป็นอัมพฤกษ์ - อมั พาตเพม่ิ มากข้ึน ทำให้ระบบการแพทย์พ้ืนบา้ น เข้ามามบี ทบาทในการดแู ล รักษาผู้ป่วยอัมพฤกษ์ อัมพาตมากข้ึนด้วย จากการรายงานสรุปจำนวน หมอพื้นบ้านตามจังหวัดที่ข้ึนทะเบียนของกรมพัฒนาการแพทย์แผนไทย และการแพทย์ทางเลือก พบว่ามีหมอพื้นบ้านท้ังหมด ๔๖,๐๗๒ คน (สำนัก คุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทยและสมุนไพรแหล่งท่ีมา:http://ptmk. dtam.moph.go.th/reg/SummaryReportPersonProv) กระบวนการ รักษาของหมอพ้ืนบ้านให้ความสำคัญต่อการดูแลรักษาสุขภาพของผู้ป่วย ทุกด้านที่สัมพันธ์กับวิถีชีวิต ไม่เน้นเฉพาะเพียงแค่ด้านร่างกาย หากแต่ ให้ความสำคญั กบั ทกุ องคป์ ระกอบทส่ี มั พันธก์ ัน ไม่ว่าจติ ใจ ร่างกาย เครือญาติ สำหรับผู้ป่วยอัมพฤกษ์อัมพาตน้ัน ในเรื่องของการป่วยใจเป็นสิ่งท่ีสำคัญ เหนืออื่นใด เพราะลักษณะอาการที่เป็นภาวะกดดันผู้ป่วยอย่างย่ิง จำเป็น อย่างยิ่งท่ีต้องได้รับการดูแลเอาใจใส่อย่างถูกวิธีต่อเน่ือง (กรรณิการ์ ชมภูศรี และปารณัฐ สุขสทุ ธิ์, ๒๕๕๐) 22 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทย์พืน้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

๑บทท่ี การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของ วดั หนองหญ้านาง จงั หวดั อุทยั ธานี บทท่ี ๑ 23 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของวดั หนองหญา้ นาง จงั หวัดอุทัยธานี

๑ 24 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทยพ์ น้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

บทนำ ประวตั ิและที่ตง้ั วดั หนองหญ้านาง ๖๘ หมทู่ ่ี ๕ บา้ นหนองหญา้ นาง ต.หนองไผ่แบน อ.เมือง จ.อุทัยธานี สังกดั คณะสงฆม์ หานกิ ายสรา้ งขนึ้ เปน็ วัด เม่ือ พ.ศ. ๒๓๒๐ เดิมอยู่ในเขตท่ีดิน ธรณีสงฆ์ ตั้งแต่ ๙ กุมภาพันธ์ ๒๔๐๕ ถึ ง ปั จ จุ บั น ย้ า ย ม า อ ยู่ ติ ด กั บ แ ม่ น้ ำ แควตากแดดในเนื้อที่ประมาณ ๖ ไร่ พ้ืนท่ีวัดเป็นที่ราบ มีอาคารศาลา การเปรียญ หอสวดมนต์ กุฏสิ งฆ์ ๓ หลัง มพี ระพทุ ธรปู ทองเหลอื ง จำนวน ๓ องค์ ท า ง วั ด ไ ด้ เ ปิ ด ส อ น พ ร ะ ป ริ ยั ติ ธ ร ร ม ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๕๑๘ วัดหนองหญ้านาง ท่ีพึ่งของชุมชนต้ังแต่ท่ีพระครูอุปการพัฒนกิจ มาอยทู่ วี่ ดั หนองหญา้ นางกม็ ชี าวบา้ นมาขอใหร้ กั ษาให้ รกั ษาโรคเกยี่ วกบั กระดกู จากนั้นมา ก็มีคนไข้มาหาอยู่ไม่ขาด และโรคที่ชาวบ้านมาขอให้รักษาน้ันก็ แตกต่างกันออกไป ท่านจึงจำต้องศึกษาให้กว้างขวางออกไป ต้องรับ รักษาได้ทุกโรค จนท่ีสุด ท่านก็เริ่มชำนาญในหลายๆ โรค โรคที่เห็นว่าควรจะ ทำการศึกษาค้นคว้าและฝึกปฏิบัติ ให้เกิดความชำนาญเป็นพิเศษคือโรค เกี่ยวกับเส้นในร่างกาย อาทิ โรคอัมพฤกษ์ อัมพาต เหน็บชา อีกท่านเห็นว่า เร่ืองการนวดเป็นวิชามรดกตกทอดของคนไทยจริงๆ เมื่อท่านได้เริ่มรักษา คนไขเ้ กย่ี วกบั โรคตา่ งๆ กวา้ งขวางขน้ึ กม็ ชี าวบา้ นเดนิ ทางมาขอความชว่ ยเหลอื มากขนึ้ จนกระทงั่ วดั หนองหญา้ นาง ซง่ึ แตก่ อ่ นเปน็ วดั เลก็ ๆ กลายมาเปน็ สถานท่ี บทที่ ๑ 25 การดูแลรักษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของวัดหนองหญา้ นาง จังหวดั อทุ ัยธานี

ต้อนรับคนไข้จากทั่วสารทิศ คนไข้ท่ีมาจากต่างถ่ินรับการรักษาแล้วไม่สามารถ เดินทางกลับบ้านได้ บางรายจำเป็นต้องนอนพักรักษาตัวท่ีวัด ทางวัดจึงต้อง จดั ที่ทางให้คนไขพ้ กั กัน เริม่ แรกก็ใช้ ศาลาการเปรียญ หรอื โรงฉัน ต่อมาคนไข้ เพ่ิมมากขึ้นจึงจำเป็นต้องสร้างเพิ่มเติม แต่ทางวัดก็ขาดทุนทรัพย์ หลังจาก พยายามอยู่ระยะหน่ึงก็สามารถหาทุนมาสร้างท่ีพักให้คนไข้เพิ่มเติมได้ แตบ่ างคร้ังก็ยังไม่เพยี งพอกบั ปริมาณของคนไข้ท่เี ดนิ ทางมารกั ษา กิจกรรมที่ทำให้หลวงพ่อมีช่ือเสียงและเป็นที่รู้จักกันท่ัวไป คือ การสงเคราะห์ผู้เจ็บไข้ได้ป่วยด้วยการแพทย์พื้นบ้าน และทำให้ท่านได้รับการ ยกย่องเป็นบคุ คล ผู้มผี ลงานดเี ด่นทางด้านวัฒนธรรม สาขาภมู ิปญั ญาชาวบา้ น (บำบัดโรค) ประจำปี ๒๕๓๖ ซ่ึงปัจจุบันโรคท่ีมักมีคนไข้มารักษาได้แก่ โรคอัมพฤกษ์ อัมพาต โรคเหน็บชา เบาหวาน ไข้ทับระดู โรคลมต่างๆ หลวงพอ่ จะทำการตรวจและวนิ ิจฉยั โรคก่อน จงึ กำหนดวิธกี ารรักษา อาทิเช่น ๑. การใช้ยาไทย อาทิ ยาต้ม (ยาหม้อ) ยาลูกกลอน ยาน้ำมัน ยาประคบ ยาอบสมนุ ไพร ๒. การนวดไทย มกี ารนวดโดยใชอ้ วยั วะตา่ ง ๆ ของผนู้ วด เชน่ นว้ิ มอื มือ ศอก เท้า การนวดเหยียบเหล็กแดง การดัด การบริหารเพื่อฟื้นฟู สมรรถภาพ ๓. การรักษาโรคกระดูก โดยการเขา้ เฝือกไม้ ใชย้ านำ้ มนั ๔. การพ่นน้ำมนต์ การเป่าคาถา รดน้ำมนต์ รวมทั้งการทำพิธี ดับพิษไฟ กอ่ นการเหยียบเหล็กแดง 26 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทย์พน้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

สถานที่ วัดหนองหญ้านาง จัดการแบ่งพ้ืนท่ีภายในวัด เพ่ือดูแลรักษาผู้ป่วย ดงั น้ี ๑. จดุ ตรวจวินิจฉัยโรคและสถานท่จี ่ายยา ซ่ึงอยู่ในบริเวณกุฏิพระครูอุปการพัฒนกิจ เจ้าอาวาสวัด หนองหญ้านาง บทที่ ๑ 27 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของวัดหนองหญ้านาง จังหวดั อทุ ยั ธานี

๒. เรอื นพักผูป้ ่วยและญาติ ๑ หลัง ศาลานวดไทยและทพ่ี กั ผปู้ ว่ ยบนศาลาหลงั เกา่ อกี ๑ หลงั สำหรบั หมอนวดผู้ชาย สำหรับผู้ป่วยท่ีมาจากแดนไกลไม่สามารถเดินทางไป – กลับ ไดบ้ อ่ ยนกั ทางวดั กไ็ ดจ้ ดั ทพ่ี กั ใหก้ บั ผปู้ ว่ ยและญาตบิ นศาลานวดชาย และศาลา หลังเก่าอีกหน่ึงหลัง โดยให้ญาติผู้ป่วยดูแลคนป่วยและดูแลรักษาความ สะอาดด้วย เร่อื งอาหารการกินและเส้อื ผา้ ทางญาตผิ ูป้ ว่ ยจะตอ้ งเปน็ ผ้ดู แู ลเอง ศาลานวดไทย : สถานท่ีรกั ษาคนป่วย 28 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ้นื บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

๓. ศาลานวดส่งเสริมสุขภาพสำหรับหมอ มีทีมหมอนวดหญิง ๑๕ คน บทที่ ๑ 29 การดแู ลรกั ษาอัมพฤกษ์ อัมพาต ของวดั หนองหญา้ นาง จงั หวดั อทุ ยั ธานี

ทีมหมอนวดชุดน้ีจะเป็นหมอนวดหญิงท้ังหมด มีจำนวน ๑๕ คน ไดแ้ ก่หมอประณีต บญุ พนั ธ์ หมอจนั ทร์ทพิ ย์ สกลุ กรสง่ แกว้ หมอชะม้าย นรเอี่ยม หมอแตงออ่ น แปน้ เจริญ หมอณัฐชนก ครุธชา่ งทอง หมอวรรณา เตาสภุ าพ หมอจำรสั บางแบ่ง หมอสนม คาวี หมอศิริวรรณ เช้อื อินทร์ หมอสมพร แสงคำ หมอบุญเรือน ศภุ วาร หมอบษุ ราภรณ์ อมั รนันท์ หมอรัชนี สุวรรณ์ หมอสำราญ สุวรรณ์ และหมอทองหยิบ วงษ์ธญั ญกจิ หมอนวดเหลา่ น้ี มีความรู้และประสบการณ์ด้านการนวดมาไม่เท่ากัน มากสุดคือ ๙ ปี ต่ำสุด คือ ๑ ปี ส่วนใหญ่จะจบจากสถาบันพัฒนาฝีมือและแรงงาน ซ่ึงมี หมอทวนไปเป็นครู ร่วมดว้ ย และมี ๕ คนท่ีกำลงั อยใู่ นช่วงการอบรมหลักสตู ร ผู้ช่วยแพทย์แผนไทย ๓๓๐ ช่ัวโมง สถานที่นวดเป็นอาคารหลังใหม่ท่ีเพิ่ง เปิดใชเ้ ม่ือปี ๒๕๕๑ จะใช้เปน็ ทปี่ ระชมุ ได้ดว้ ย ๔. หอ้ งอบสมนุ ไพร ๕ หอ้ ง สำหรับ ผู้ชาย และผู้หญิง วิหารชวี ก โกมารภัจจ์ เป็นวิหารหลังเล็กๆ ซ่ึงประดิษฐานรูปป้ันหมอชีวกโกมารภัจจ์ ปรมาจารย์ แพทย์แผนโบราณ จดั ไว้ใหผ้ ูป้ ่วยสกั การะเปน็ ทพี่ งึ่ ทางใจ 30 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ นื้ บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

๕. หอ้ งเก็บฟนื สำหรับอบสมุนไพร ๖. ห้องผลติ ยาสมนุ ไพร ในการรักษานอกจากพระครูอุปการพัฒนกิจแล้ว ปัจจุบันมีหมอ พ้ืนบ้าน ได้รับการถ่ายทอดจากท่านโดยตรง จำนวน ๑๖ คน โดย ๗ คน ทำการรักษาอยู่ที่ วัดหนองหญ้านาง ยังมีทีมพระและหมอพื้นบ้านที่คอยช่วย ดูแลเรอ่ื งการจัดยาสมนุ ไพร ผดู้ ูแลตูอ้ บสมุนไพรคอยดูแลผปู้ ่วย อีกดว้ ย บทท่ี ๑ 31 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของวดั หนองหญ้านาง จงั หวัดอทุ ัยธานี

แผนภาพ : แสดงข้ันตอนการดูแลรักษาอมั พฤกษ ์ อัมพาต วัดหนองหญา้ นาง ผูป้ ว่ ย/ญาติ ตดั สินใจ เข้ารกั ษาท่วี ัดหนองหญ้านาง สอบถามอาการ ๑. ผูป้ ว่ ยรายใหมท่ ุกคน ตรวจวิเคราะห์โรค ๒. ผู้ปว่ ยรายเก่าท่ีไดร้ ับการรักษา ๓ ครัง้ โดย พระครูอุปการพฒั นกิจ หมอท่รี ักษาประเมนิ วา่ ยงั ไมด่ ขี ึน้ ๑. หมอทวน เรืองอยู่ ให้การรกั ษา ๒. หมอสำอางค์ เสาวมาลย์ โดย พระครอู ปุ การพัฒนกจิ (ข้นึ ทะเบียนประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทยแ์ ผนไทย และลกู ศษิ ย์ ประเภทการนวดไทย ปี ๒๕๔๕) ยาสมุนไพร ลูกศษิ ย์ ๗ คน (ทวน เรืองอยู่, สำอางค์ เสาวมาลย์, อนันต์ บุญพนั ธุ,์ ยาต้ม ๑ ตำรบั และ ๑ ตำรับ อนิ สม ประมาณ, สมบัติ ตอื อ่อน, สำหรบั ลิน้ กระดา้ งคางแข็ง เล็ก วงเกตุ, บญุ รอด แปน้ เจริญ) คณุ มานพ บางแบ่ง นวดและประคบ ผูด้ แู ล ชนดิ ฟืน ยา ระยะเวลา สมุนไพร อบ ออกกำลังกาย ราวฝกึ เดิน อปุ กรณ์ ฝกึ กำลงั กล้ามเน้อื การเดินรอบโบสถ์ หมอ/ผู้ปว่ ย/ญาติ กวาดลานวดั ประเมนิ ผลรักษา การตัดสนิ ใจของผู้ปว่ ย, ญาติ ต่อเนื่อง หรอื เปลี่ยนวธิ กี ารรักษา ความพึงพอใจตอ่ ผลการรักษา การเปลย่ี นแปลงของอาการ 32 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ื้นบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก

สาเหตุการเกดิ โรคอัมพฤกษ์ อัมพาต อาการสาเหตกุ ารเกิดโรคอมั พฤกษ์ อมั พาต มี ๔ ประเภท ๑. เกิดจากลมอมั พฤกษ์ อมั พาต โดยสมุฏฐาน ๒. เกิดจากอุบัติเหตุ ๓. เกดิ จากสารเคมี ๔. เกดิ จากเสพสรุ า ยาเสพติด การอธบิ ายลกั ษณะอมั พฤกษ์ อมั พาต พระครอู ปุ การพฒั นกจิ และหมอ พน้ื บา้ นทวี่ ดั หนองหญา้ นางใหค้ ำจำกดั ความวา่ อมั พฤกษ์ อมั พาต เปน็ กลมุ่ อาการ ที่เก่ียวกับความผิดปกติในการควบคุมการเคล่ือนไหวของร่างกาย เกิดได้จาก หลายสาเหตุ เช่น หลอดเลอื ดในสมองตบี อดุ ตนั หรือแตก หรือเกดิ จากสมอง ไขสันหลังหรือเส้นประสาทได้รับการบาดเจ็บหรืออักเสบ ในทางการแพทย์ แผนไทยระบุสมุฏฐานไว้ว่า เกิดจากลมอโธคมาวาตา และลมอุทธังคมาวาตา อันว่าลมท้ังสองนั้นอุทธังคมาวาต พัดขึ้นเบ้ืองบน อโธคมาวาตาพัดลงไปจน ปลายเท้าเป็นเบื้องต่ำ แต่สะดือขึ้นมาถึงศรีษะเรียกว่าเบ้ืองบน แลลมท้ังสอง ระคนกันเข้าเม่ือใด โลหิตน้ันประดุจเดียวกับไฟอันเกิดข้ึนได้วันละ ๑๐๐ หน อาการทง้ั ๓๒ ก็พิกลจากภาคท่อี ยู่ เตโชธาตกุ ็มิปกติ ทำให้เกดิ อาการเลือดลม เดินไม่ปกติ อนั ว่าลม หมายถึงทศิ ทางการเคลอื่ นไหว ระบบการไหลเวยี นของ โลหติ ระบบ ทางเดินอาหาร และระบบประสาท เมื่อเกิดความไม่ปกติกท็ ำให้ เกดิ โทษแกร่ า่ งกายมนษุ ย์ โดยโรคอมั พฤกษ์ อมั พาต แสดงอาการดงั นี้ (กมลาภรณ์ และคณะ,๒๕๔๙) อัมพฤกษ์ เป็นภาวะที่ไม่สามารถควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกาย ได้บางส่วน ทำใหร้ า่ งกายเคลอ่ื นไหวไม่ตรงตามทิศทตี่ อ้ งการ อัมพาต เป็นภาวะท่ีไม่สามารถควบคุมการเคลื่อนไหวของร่างกาย ได้เลย ทำให้เคลอ่ื นไหวไมไ่ ด้ ท้ังอัมพฤกษ์และอัมพาตอาจมีกล้ามเน้ืออ่อนแรงหรือไม่มีแรง อ่อนเหลว หรือแข็งเกร็ง อาจสูญเสียการรับรู้สึกของร่างกายไปบางส่วนหรือ ไมม่ ีความรูส้ ึกเลย ตาอาจปดิ ไมส่ นิท ปากเบ้ยี ว อาจพูดไมช่ ดั หรือพูดไมไ่ ด้ บทท่ี ๑ 33 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของวดั หนองหญ้านาง จงั หวดั อทุ ัยธานี

วิธกี ารตรวจวนิ จิ ฉยั โรคอัมพฤกษ์ อมั พาต เม่ือผู้ป่วยเข้ารับการรักษาครั้งแรกจะได้รับการตรวจวินิจฉัยจาก พระครูอุปการพัฒนกิจ โดยซักถามประวัติเบ้ืองต้นและตรวจดูด้วยสายตาว่า สภาพผู้ป่วยเป็นอย่างไร ซึ่งผู้ป่วยส่วนใหญ่ผ่านการตรวจวินิจฉัยมาจาก โรงพยาบาลแลว้ แตอ่ าการยงั ไม่ดขี ึ้น สว่ นหนึ่งญาตจิ ะช่วยบอกไดว้ า่ เป็นอะไร รักษามาแล้วอย่างไรบ้าง หลังจากนั้นจะประเมินอาการดูว่ารักษาได้หรือไม่ หากไม่สามารถรักษาจะแนะนำให้ไปรักษาที่โรงพยาบาล ซ่ึงกรณีท่ีไม่รักษา มักเป็นผู้ป่วยท่ีมีเงื่อนไขเก่ียวกับ ปัญหาทางสมอง มีภาวะความดันโลหิตสูง มีอาการไม่รู้สึกตัว กินอาหารไม่ได้ มีภาวะแทรกซ้อน เช่น ความดันโลหิตต่ำ หอบ (กมลาภรณ์ และคณะ,๒๕๔๙) หากพบวา่ สามารถรกั ษาได้ ตอ้ งตรวจดวู า่ นวดรักษาได้ทันทีหรือไม่ เช่น ผู้ป่วยบางรายอาจต้องทานยาลิ้นกระด้าง คางแข็งก่อนเพ่ือให้ทานอาหารได้ดีทำให้ร่างกายแข็งแรง โดยการนวด และทานยานัน้ ยาที่ใหท้ านจะไม่เกนิ 3 ขนาน เมอ่ื นวดจนอาการดขี ้นึ กไ็ มต่ ้อง ทานยา แตถ่ า้ นวดแลว้ อาการยงั ไมด่ ขี น้ึ ตอ้ งวนิ จิ ฉยั โรคอกี ครง้ั และจดั ยาใหท้ าน ยาตามอาการโรคที่เกิด ระยะหลังหมอพ้ืนบ้านผู้เป็นลูกศิษย์บางคนสามารถ ตรวจประเมินอาการได้ โดยวางตัวหมอท่ีทำหน้าท่ีตรวจประเมิน กรณี หลวงพ่อไม่อยู่ คือ หมอสำอางค์ เสาวมาลย์ และหมอทวน เรืองอยู่ ตามลำดบั 34 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้นื บา้ นไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

การรักษา ๑. สอบถามอาการ / ตรวจวนิ ิจฉยั โรค ผู้ป่วยท่ีรับบริการครั้งแรกจะต้องผ่านการสอบถามอาการ/ ตรวจวนิ จิ ฉยั โรคจากพระครฯู ทกุ ราย กอ่ นจะใหล้ กู ศษิ ยจ์ า่ ยยา นวดรกั ษาตอ่ ไป และหากผ้ปู ว่ ยจำเปน็ ตอ้ งค้างคืนจะตอ้ งมีญาตอิ ยดู่ ูแล ๑ คน ๒. ให้การรักษา การตรวจประเมนิ รา่ งกาย สังเกตอิริยาบท จับชีพจร ตรวจสอบความตึงเส้น ร่างกาย การดูแลผปู้ ว่ ย ตำรบั ยารกั ษาโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต มยี าท้งั หมด ๖ ประเภท คือ ๑. ยาอัมพฤกษ์อัมพาต (พ.) มี ๕ ขนาน ซงึ่ ยา พ. ๑ จะใช้ มากทส่ี ดุ ยามสี รรพคณุ เปน็ ยาคลายเสน้ เอน็ และยาถา่ ย ทานเพอื่ ขบั ถา่ ยของเสยี ออกจากรา่ งกาย เพ่อื ให้เส้นหยอ่ นใชต้ ้มทานกอ่ นอาหารเชา้ ทุกวนั นาน ๑๕ วนั ถา้ ขนานทมี่ เี ลขมาก กม็ ตี วั ยามากกวา่ โดยผปู้ ว่ ยตอ้ งทานยา พ.๑ กอ่ น ถา้ ไมด่ ขี น้ึ ต้องเปลย่ี นเปน็ พ.๒ จนถงึ พ.๕ ถา้ ทานจนถึง พ.๕ แลว้ ไม่ดขี น้ึ ตอ้ งวินิจฉัยโรค แทรกซ้อนและจดั ยาให้ทานยาตามอาการโรคท่ีเกดิ ยา พ.๑ เป็นยาต้มและยาถ่ายในตัวเดียวกัน (ยาลุ : ขับล้างสารพิษ) ใชส้ มุนไพรทงั้ สนิ้ ๑๗ ชนดิ เช่น ๑. แก่นขเ้ี หล็ก ๔๕ กรมั ๒. แก่นหนามพรม ๔๕ กรัม ๓. แก่นขนุน ๔๕ กรมั ๔. แสมสาร ๔๕ กรัม ๕. แสมทะเล ๔๕ กรัม บทท่ี ๑ 35 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของวดั หนองหญ้านาง จังหวัดอทุ ยั ธานี

วธิ ที ำ : นำตวั ยาทง้ั หมด ตม้ นำ้ เคย่ี ว ๓ สว่ น เอา ๑ สว่ น ขนาดรับประทาน : ด่ืมหนึ่งครัง้ ก่อนอาหารเช้าเท่านั้น ปรมิ าณ ๑ ถ้วยตราไก่ รับประทานได้ ๑๕ วนั ยากจ็ ะจดื ห้ามแช่ยาในตเู้ ย็น (แล้วแต่จะบริจาคค่าสมุนไพร) รับประทาน ๑ หม้อ อาการก็จะดีขึ้น หรืออย่างช้าไม่เกิน ๓ หม้อ ถ้าผู้ป่วยมีอาการถ่ายมากเกิน ๓ ครั้ง ให้ผู้ป่วย อาบนำ้ จะทำให้หยุดถ่าย ยา พ.๒ ใช้สมนุ ไพรท้ังสนิ้ ๔๔ ชนิด แต่ไมค่ ่อยนยิ มใช้ เพราะตวั ยามมี ากและหายาก ตวั ยาเช่น ๑. ข้ตี ะกรันเหล็ก ๔๕ กรัม ๒. แกน่ ข้ีเหลก็ ๔๕ กรัม ๓. จุลขเี้ หลก็ ๔๕ กรัม ๔. พญามลู เหลก็ ๔๕ กรัม ๕. วา่ นสากเหล็ก ๔๕ กรัม ๖. เปลอื กส้มโอ ๔๕ กรมั วิธีทำ : นำตวั ยาทง้ั หมด ตม้ นำ้ เคย่ี ว ๓ สว่ น เอา ๑ สว่ น ขนาดรับประทาน : ด่ืมหนึ่งครั้งก่อนอาหารเช้าเท่าน้ัน ปรมิ าณ ๑ ถ้วยตราไก่ รับประทานได้ ๑๕ วัน ยาก็จะจืด ห้ามแชย่ าในตเู้ ย็น (แล้วแตจ่ ะใส่ตู้บริจาคค่าสมนุ ไพร) รบั ประทาน ๑ หม้อ อาการกจ็ ะดีขึน้ ๒. ยาลมประสาท เป็นยาผง มี ๒ ขนาน ขนานที่ ๑ ใชเ้ พือ่ รักษาโรคเก่ียวกับระบบประสาท ประกอบด้วยสมุนไพร ๑๐ ชนิด ช่วยลด ความดัน ทำให้ความจำดี ขนานที่ ๒ ใช้เป็นตัวเสริมสรรพคุณยาตัวอื่นมี สมนุ ไพร ๒๒ ชนิด ๓. ยาถา่ ยเลอื ดถา่ ยลม เปน็ ยาลกู กลอน มี ๑ ขนาน เปน็ ยา ระบาย แก้กระษัยเส้น และอาการเหน็บชาเท่าน้ัน นอกจากนี้ยังช่วยระบาย แกเ้ จบ็ คอ แกป้ วดเมอื่ ย สามารถรบั ประทานไดเ้ รอ่ื ยๆ นยิ มรบั ประทานกอ่ นนอน ๕ เมด็ จำหนา่ ยในราคา ๕๐ บาท/ซอง/น้ำหนักยา ๖ บาท 36 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทยพ์ ้นื บ้านไทย กรมพฒั นาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลือก

๔. ยาง่อยเปลยี้ (ง.) เปน็ ยาต้ม มี ๑ ขนาน ยาง่อยเปลยี้ ใช้สมนุ ไพร เช่น ๑. ตน้ มะอกึ ๖๐ กรัม ๒. มะแวง้ เครอื ๖๐ กรัม ๓. มะแว้งตน้ ๖๐ กรมั ๔. ข้าวเย็นเหนือขา้ วเยน็ ใต้ ๖๐ กรัม วิธีทำ : นำตวั ยาทง้ั หมด ตม้ นำ้ เคย่ี ว ๔ สว่ น เอา ๑ สว่ น ขนาดรับประทาน : รบั ประทาน ๓ เวลา ก่อนอาหาร ขนาด ประมาณ ๑ ถ้วยตราไก่ รับประทานจนกว่าจะหาย แต่ไม่จำเป็น ต้องรับประทานทุกคน ส่วนใหญ่เน้นคนท่ีขาไม่มีแรง (แล้วแต่จะใส่ตู้บริจาค ค่าสมุนไพร) ๕. ยากระษัยเส้น/เหน็บชา (ช.) มี ๒ ขนาน ยา ช.๑ ในส่วนของ ฝักคูน ใบมะกา และตองแตก ชว่ ยทำใหถ้ า่ ย ๖. ยาล้ินกระด้างคางแข็ง (ด.) เป็นยาต้ม มี ๑ ขนาน สำหรับผปู้ ่วยทล่ี น้ิ แขง็ พดู ไม่ชดั มสี มุนไพร ๔ ชนดิ เชน่ ๑. หญ้าแหว้ หมู ๑๕ กรัม ๒. ขงิ แห้ง ๑๕ กรัม วิธีทำ : นำมาต้มใส่น้ำ ๔ ส่วน แล้วเค่ียวให้เหลือ ๑ สว่ น วธิ ีรบั ประทาน : สามารถรบั ประทานแทนนำ้ ได้ หรอื ให้ รับประทาน ๓ เวลา กอ่ นอาหาร ซ่ึงยาจะจดื ภายใน ๑๕ วัน (แล้วแต่จะใสต่ ู้ บริจาคค่าสมุนไพร) ยามีรสเผ็ดรอ้ น ช่วยทำให้ลน้ิ ออ่ น ใชค้ กู่ ับยาต้มอัมพฤกษ์ อมั พาต (พ.) บทท่ี ๑ 37 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของวดั หนองหญา้ นาง จงั หวดั อทุ ยั ธานี

การจา่ ยยาสมนุ ไพร : มีหมอทวน เรอื งอยู่ หมอสำอางค์ เสาวมาลย์ ข้นึ ทะเบียนประกอบโรคศลิ ปะ สาขาการแพทย์แผนไทย ประเภทการนวดไทย ปี ๒๕๔๕ เปน็ ผู้ดแู ล และ มพี ระ ๓ รูป คือ พระภมี ะ รตนโชโต พระพิบลู ย์ ฐานธมโม พระประเทือง ปัญญาธโร ซ่ึงกำลังเตรียมตัวสอบเพ่ือขึ้นทะเบียน ประกอบโรคศิลปะ สาขาการแพทยแ์ ผนไทย ประเภทเภสชั กรรมไทย การจดั หาวตั ถดุ บิ สมนุ ไพร : ความรดู้ า้ นยาสมนุ ไพร ไดร้ บั การถา่ ยทอด จากหลวงพอ่ ในชว่ งเวลาทีไ่ ปทำการนวดใหห้ ลวงพอ่ (ปัจจบุ นั มพี ระ ๑๐ รปู ) ตวั ยาไดม้ าท้ังจากการบริจาค (ส่วนใหญ่เป็นไมแ้ ก่น เช่น แกน่ ข้ีเหล็ก แก่นคูน) หาเองตามรอบวัด และซ้ือจากร้านถาวรโอสถ โดยสมุนไพรจำพวก เครอ่ื งเทศตอ้ งซื้อ สว่ นสมุนไพรมกั หาไดฟ้ รี นอกจากน้ี อบต. รว่ มสนับสนุน สมนุ ไพร มมี ูลคา่ ๒๐,๐๐๐ บาทตอ่ ปี ซ่ึงใหก้ ารสนบั สนนุ ตอ่ เนื่องมานาน ๓ ปีแล้ว ผู้ป่วยจะร่วมบริจาคค่ายากับทางวัดผ่านตู้รับบริจาค ซ่ึงประมาณ ๓ เดือน จะทำการเปดิ ตู้ ๑ ครั้งเพือ่ นำเงนิ มาซอ้ื ยาตอ่ ไป 38 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนักการแพทย์พนื้ บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

การผลิตยาสมนุ ไพร : หมอทวน เรอื งอยู่ เป็นผู้ดูแล วัดหนองหญ้านางมีอาคารเก็บยาและผลิตยาสมุนไพรที่ใช้ภายในวัด ๑ หลงั แตข่ นาดคอ่ นขา้ งเลก็ ยาสมนุ ไพรบางชนดิ จงึ ต้องนำมากองไว้ด้านขา้ ง อาคาร บทที่ ๑ 39 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของวัดหนองหญา้ นาง จังหวดั อทุ ยั ธานี

หอ้ งอบยาสมนุ ไพร หอ้ งอบสมนุ ไพรของวดั หนองหญา้ นาง มี ๕ หอ้ ง แบ่งเปน็ ห้องอบยา ภิกษุ สามเณร ๑ ห้อง ห้องอบยาชาย ๑ หอ้ ง ห้องอบยาผู้ป่วยชาย ๑ ห้อง ห้องอบยาหญิง ๑ ห้อง และห้องอบยาผู้ป่วยหญิง ๑ ห้อง มีห้องน้ำ สำหรับเปล่ียนเส้ือผ้า ๔ ห้อง ห้องอบสมุนไพรจะแต่ละห้องมีการปล่อยไอ ของสมุนไพรเข้ามาตามท่อ มีที่น่ัง สำหรับอบ การอบใช้เวลาประมาณ ๕-๑๐ นาทีแล้วแต่ความอดทนของผู้อบ แล้วจึงออกมาด้านนอกแล้วค่อยเข้าไป อบใหม่ ยาสมุนไพรทใ่ี ช้อบ จะมกี ารจ่ายยาให้กับหอ้ งอบยา เดอื นละ ๒ คร้ัง วนั ศุกรส์ ปั ดาหท์ ่ีสอง และสัปดาห์สุดท้ายของเดือน เสียค่าใช้จ่ายประมาณ ๒๐,๐๐๐ บาทต่อครั้ง ใช้ตัวยา ๓ กระดง้ ซ่ึง กระด้งที่ ๑ ตัวยาคลา้ ยสูตร พ.๑ กระด้งที่ ๒ เป็นของสด (คอื พวกข่า ตะไครห้ อม ตะไครแ้ กง ไพล เปน็ ต้น) และกระดง้ ที่ ๓ เปน็ ของแห้ง (ใช้ตัวยา เหมือนกระดง้ ท่ี ๒) ไมฟ้ นื ท่ีใชใ้ นการจดุ เตาอบ ไม้ฟืนที่นิยมใช้ในการจุดเตาอบสมุนไพร ได้แก่ ไม้เต็ง ไม้รัง ไม้แดง ไม้ประดู่ ไม้โมกมัน เป็นต้น โดยไม้ฟืนส่วนใหญ่จะซื้อมาจากบ้านดงบ้านไร่ ตำบลยางขาว หรือตามดงอีเต่ิง หรือหลังทัพทัน ในราคาตันละ ๙๐๐ บาท ส่วนไม้จำพวกไมข้ อ่ ย งว้ิ และโพธิ์ จะไมใ่ ช้ เพราะมขี ีเ้ ถา้ มาก การดแู ลเตาอบสมุนไพร การควบคมุ ใหร้ ะวงั เรอื่ งของยาไหม้ กบั นำ้ แหง้ เทา่ นนั้ ผดู้ แู ลเตาอบคอื นายมานพ บางแบง่ อยมู่ าตง้ั แต่ พ.ศ. ๒๕๓๖ ตอนนอ้ี ายุ ๖๕ ปี ไดค้ า่ แรงจากการ หลวงพอ่ ประมาณ ๒,๐๐๐ บาทหรือแล้วแต่การเปดิ ตรู้ บั บรจิ าค ได้มาทำงานนี้ เพราะหลวงพอ่ ใหม้ าทำ ซง่ึ แมข่ องหลวงพ่อเป็นน้องพ่อตา 40 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พืน้ บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ขอ้ ดขี องการอบสมุนไพร จะชว่ ยให้เลือดลมเดินสะดวก ระบบหายใจดีขึ้น ชะลา้ งเหง่ือไคลขจัด ของเสยี ออกจากร่างกาย กล้ามเนอื้ ผ่อนคลาย บรรเทาอาการปวดเมอ่ื ย ขอ้ ควรปฏบิ ตั ใิ นการเข้าอบยาสมุนไพร ๑. กอ่ นเขา้ อบยาสมุนไพร ควรอาบน้ำ ลา้ งเทา้ เสยี ก่อน ๒. ควรสวมใสเ่ สื้อผ้าใหน้ อ้ ยช้นิ ท่ีสดุ ขณะเข้าอบยาสมุนไพร ๓. เขา้ อบยาครัง้ ละ ประมาณ ๕ – ๑๐ นาที ไม่เกิน ๒ – ๓ คร้งั ๔. เมอื่ มอี าการวิงเวยี น ใจส่นั หนา้ มดื ให้หยุดทนั ที ๕. ควรดื่มนำ้ หรือเกลอื แร่ ทดแทนเหง่ือท่ีเสียไป ๖. ไม่ควรอาบนำ้ ทนั ทหี ลังการอบยา ๗. โปรดชว่ ยกนั ดแู ลรักษาความสะอาด ข้อห้ามในการใชห้ ้องอบสมุนไพร ๑. หา้ มยนื บนทน่ี ัง่ ในหอ้ งอบยา ๒. ห้ามออกกำลงั กายภายในห้องอบยา ควรใชว้ ธิ บี บี นวดแทน ๓. หา้ มสลัดแขน – ขา อนั จะเปน็ การรบกวนผู้อ่นื ๔. หา้ มถม่ นำ้ ลาย ขากเสลด สูดปาก เป่าปาก ๕. หา้ มลูบเนอ้ื ลบู ตัว จนมเี สยี งดงั ทเี่ ป็นการรบกวนผู้อนื่ และยงั มขี อ้ หา้ มในการอบสำหรบั ผหู้ ญงิ มปี ระจำเดอื น เพราะจะทำให้ เลือดตกมากกว่าเดิมเพราะฤทธ์ิยาอบ และห้ามผู้หญิงเข้าไปในบริเวณหน้าเตา ตม้ ยาอบสมนุ ไพร เพราะจะเป็นการกดี ขวางคนใส่ไฟเตายาอบสมนุ ไพร นวดและประคบสมนุ ไพร นวดรกั ษาดว้ ยวธิ ี เหยยี บเหลก็ แดงรว่ มกบั ประคบสมุนไพร ในการเหยียบเหล็กแดงผู้เหยียบจะมีคาถาดับไฟ และคาถา ปลุกเสก นำ้ มนั ทใี่ ชเ้ หยียบเหล็กแดง โดยผูม้ คี าถาดงั กล่าวต้องยึดมั่นขอ้ ปฏบิ ัติ ทำตามคำสอนของอาจารย์ การนวดเร่ิมแรกหมอจะนวดท่ัวร่างกายเพ่ือ เส้นคลายแล้วจึงนวดเฉพาะจุดด้วยนวดเหยียบเหล็กแดงและประคบร่างกาย บทท่ี ๑ 41 การดูแลรกั ษาอัมพฤกษ์ อมั พาต ของวดั หนองหญา้ นาง จังหวดั อทุ ยั ธานี

การรักษาด้วยการนวดและประคบ 42 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พนื้ บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทยแ์ ผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

ซ่ึงการนวดเหยียบเหล็กแดง เป็นการนวดโดยใช้ส้นเท้าของผู้นวดทาด้วย น้ำมันงา แล้วใช้ส้นเท้าเหยียบบนเตาไฟ มีแผ่นเหล็กร้อนวางอยู่ข้างบน ใช้ ส้นเท้าไปกดนวดผู้ป่วยได้ผลท้ังจากการนวดกดและความร้อนในคราวเดียวกัน การนวดดว้ ยวิธนี ้ี ผนู้ วดจะตอ้ งไดร้ บั การฝกึ ฝนมาเป็นอยา่ งดี เพื่อให้สามารถ ควบคุมน้ำหนกั ความแรงของการกด โดย ตอ้ งรู้จักการประคองตวั บนราวไมไ้ ผ่ ให้สามารถผ่อนแรงหรือเพิ่มแรงกดได้ตามต้องการผู้ที่ทำการนวดให้จะเป็น หมอผชู้ ายเทา่ นน้ั สว่ นการประคบจะชว่ ยใหต้ วั ยาซมึ เขา้ ผวิ ทำใหเ้ สน้ เอน็ หยอ่ น เส้นเลือดขยายเลือดลมเดินได้สะดวก กล้ามเน้ือคลายตัวซ่ึงการนวดประคบนี้ จะทำทุกวัน ยกเว้นวนั พระ บทท่ี ๑ 43 การดูแลรกั ษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของวดั หนองหญา้ นาง จังหวัดอุทยั ธานี

ลกู ศษิ ยท์ ท่ี ำการนวดรกั ษาทไ่ี ดร้ บั การสอนจากพระครอู ปุ การพฒั นกจิ เหมือนกัน แต่ละท่านจะมีเทคนิคการนวดแตกต่างกันตามประสบการณ์ของ แตล่ ะท่าน หลักการนวด กรณีผปู้ ่วยเปน็ อัมพฤกษ์ อมั พาต จะทำการนวดสมั ผสั เพ่ือกระตุ้นความรสู้ กึ ดว้ ยการลูบ บีบ จบั เบาๆ ตามแขนขา หรือการกดคลงึ ด้วยน้ำมันไปตามแขนขาเพื่อคลายเส้นทั่วไป และใช้การประคบสมุนไพร กระตุ้นความรู้สึกและทำให้การไหลเวียนของเลือดดีข้ึน นอกจากนี้จะมีการ ใหก้ ำลังใจผู้ป่วยด้วย กรณีที่เปน็ อัมพฤกษ์ จะง่ายกว่าการรักษาอัมพาตเพราะ ผู้ป่วยสามารถพดู คยุ ตอบสนองได้ เมื่อผู้ป่วยเร่ิมตอบสนองต่อความรู้สึก สามารถกระดิกนิ้วมือ-เท้าได้ จะนวดในท่านอนหงายกอ่ น โดยนวดแนวพื้นฐานสว่ นขา แขน บา่ คอ ศีรษะ ใบหน้า จะนวดแขนขาข้างที่ปกติก่อน แล้วจึงนวดข้างที่มีปัญหา โดยการ คลายเส้นจะเป็นการนวดเรม่ิ จากปลายมอื หรอื ปลายเท้า เข้าหาตัวหรือเข้าหา หัวใจ การนวดส่วนนี้เพ่ือกระตุ้นให้เลือดลมไหลเวียนดีไปเลี้ยงอวัยวะต่างๆ จะนวดกลับไปมา ๓-๔ รอบ นอกจากนี้ยังมีการนวดฝ่ามือและฝ่าเท้า ประกอบด้วย เพราะทัง้ ๒ สว่ นเปน็ ศนู ยก์ ลางของระบบสะท้อนกลบั การนวด บริเวณตน้ ขาอาจมีการใชเ้ ท้าถีบยันช่วย เม่ือผู้ป่วยสามารถพลิกตะแคงตัวได้เอง จะทำการนวดในท่านอน ตะแคงเพิ่มขึ้น โดยการนวดแนวพื้นฐานส่วนหลัง เน้นจุดท่ีบั้นเอวและเกลียว ขา้ งทง้ั สอง เม่อื ผ้ปู ว่ ยลุกนง่ั ได้ จะนวดในทา่ นง่ั เพิม่ ข้ึน โดยการนวดแนวพน้ื ฐาน ด้านหลงั สะบกั บา่ คอ ศรี ษะ และใบหน้า โดยนวดดา้ นท่ีปกติก่อน แล้วจึงนวด ขา้ งที่ผดิ ปกติ 44 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพื้นบ้าน สำนกั การแพทยพ์ ้นื บ้านไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทย์ทางเลอื ก

ผู้นวดจะเพ่ิมการกดจุดเพ่ือแก้ไขความผิดปกติที่เฉพาะเจาะจง บางอย่าง เช่น กรณีพูดไม่ชัด จะกดเส้นสุมนา กรณีตาปิดไม่สนิทจะกดจุด ใต้ตาและหางตา ในกรณีเป็นอัมพาตแบบแข็งเกร็งจะนวดที่จุดเหนือข้อมือ ด้านหน้า ๒ นิว้ มือไลข่ ้นึ ไปถึงข้อพบั ในกรณีมีเถาดานหรอื พรรดึกจะนวดท้อง ร่วมด้วย ท้ังนี้จะใช้การประคบสมุนไพรและเหยียบเหล็กแดงร่วมกับการนวด สว่ นตา่ งๆ โดยใชน้ ำ้ มันงาทาสน้ เทา้ ของหมอกอ่ นเหยียบเหล็กแดง การนวดในท่านอนตะแคง เป็นการนวดในแนวเอ็นร้อยหวายและ แนวขาด้านใน แนวขาด้านนอก ท้ัง ๒ ข้าง รวมท้ังการนวดฝ่าเท้า ลักษณะ การนวด จะนวดกลับไปมา ๓-๔ รอบ ทั้งนี้จะมีเหยียบเหล็กเพิ่มด้วยกรณีท่ี เป็นมากเส้นอยู่ลึก ทั้งน้ีเชื่อว่าความร้อนจะกระตุ้นเส้นได้ดี หลังจากนั้น จะนวดด้วยมอื ตอ่ การนวดในทา่ นอนคว่ำ ถา้ เป็นโรคหัวใจจะไมน่ วดท่านี้ เปน็ การนวด ในแนวเอ็นร้อยหวาย นวดแนวขาด้านหลัง นวดจุดสลักเพชร ทั้ง ๒ ข้าง และนวดในแนวหลัง แนวคอ ศีรษะ และอาจมีการนวดโดยเหยียบเหล็กแดง ร่วมด้วยแต่จะไม่มีการท้ิงน้ำหนักตัวลงไป โดยการเหนี่ยวราวไม้ไผ่ เพ่ือพยุง น้ำหนักตัวในระหว่างทำการนวด ในการนวดท่านี้จะมีการทดสอบการติดขัด ของข้อพับ โดยการพับขาและหมุนข้อเท้า ๒ ข้างสลับกันไป หากมีการติดขัด จะมกี ารนวดและใช้น้ำมันรว่ มดว้ ย การนวดท้องในท่านอนหงายอีกคร้ัง ในกรณีท่ีพบว่าเส้นเอ็นบริเวณ ทอ้ งตงึ จะทำการนวดบรเิ วณทอ้ งในทา่ กด และทา่ โกยทอ้ งทำใหเ้ สน้ เอน็ บรเิ วณ ท้องที่เป็นดานลม (แข็งในท้อง) คลายตัว ทั้งน้ีจะมีการเปิด ปิด ประตูลม ทบ่ี ริเวณขาหนีบร่วมด้วยเพอ่ื ใหเ้ ลือดไหลเวยี นอย่างรวดเรว็ บทท่ี ๑ 45 การดูแลรักษาอมั พฤกษ์ อัมพาต ของวัดหนองหญ้านาง จังหวัดอทุ ยั ธานี

การนวดในท่าน่ัง จะมีการทดสอบการเคลื่อนไหวของไหล่ แขน หลังจากนั้นจะทำการนวดในแนวไหล่ แนวคอ สะบัก ไหล่ นวดบริเวณศีรษะ เพ่ือคลายเส้นประสาท และนวดกดและยกกระโหลกศรีษะร่วมด้วย การนวด ในท่านจ้ี ะมีการนวดใตร้ ักแร้ สะบัก ทง้ั ๒ ข้างดว้ ย การนวดบรเิ วณใบหน้า กรณีที่ล้ินกระด้างคางแข็ง พูดไม่ชดั จะนวด กดจุดบรเิ วณใต้คาง แกล้ ้นิ หด การจะตัดสินใจว่าจะนวดเป็นระยะเวลาเท่าไหร่น้ัน จะพิจารณาโดย ประเมินจากการตอบสนองของผูป้ ว่ ย ว่ามีการเปลยี่ นแปลงหรือไม่ ๑. ถ้าผู้ป่วยไม่ตอบสนองการกระตุ้นความรู้สึก จะทำการนวด สัมผสั วันละ ๑ ครั้ง ครัง้ ละ ๑ ชวั่ โมง ๓๐ นาที ติดต่อ ๓ วัน แลว้ ประเมินผล ๒. ถา้ ผปู้ ว่ ยตอบสนองดว้ ยการมคี วามรสู้ กึ บา้ ง สามารถกระดกิ นว้ิ ได้ จะนวดวันละ๑ ครั้ง ครัง้ ละ ๒ ช่ัวโมง ติดต่อกนั ๕ วนั แล้วประเมนิ ผล ๓. ถ้าผู้ป่วยช่วยเหลือตัวเองได้บ้าง จะนวดสัปดาห์ละ ๒-๓ ครั้ง ครง้ั ละ ๒ ชั่วโมง จนกว่าจะสามารถฟื้นฟูได้ด้วยตนเอง ท้ังนี้การนวดเป็นเพียงส่วนหน่ึงของการรักษา การรักษาต้องร่วมกับ การกินยา ฝกึ กายภาพ อบ ประคบ ด้วยอาการจงึ จะดีข้ึน 46 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทยพ์ น้ื บา้ นไทย กรมพัฒนาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลือก

ภาพ แสดงการนวดสำหรับให้ลูกศิษย์ศกึ ษาเพื่อรักษาโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต โดย ทา่ นพระครูอปุ การพฒั นกิจ แผนภาพดา้ นหนา้ บทที่ ๑ 47 การดแู ลรกั ษาอมั พฤกษ์ อมั พาต ของวัดหนองหญา้ นาง จังหวดั อทุ ัยธานี

ภาพ แสดงการนวดสำหรับให้ลูกศษิ ยศ์ ึกษาเพ่ือรกั ษาโรคอัมพฤกษ์ อัมพาต โดย ท่านพระครูอปุ การพฒั นกจิ แผนภาพด้านหลงั 48 องค์ความรู้การดูแลอัมพฤกษ์ อัมพาตของหมอพ้ืนบ้าน สำนักการแพทย์พ้ืนบ้านไทย กรมพฒั นาการแพทย์แผนไทยและการแพทยท์ างเลอื ก